İçeriğe geç
Metafizik

Aristoteles · Metafizik

I. Kitap (A)

980a1. Bölüm

Bütün insanlar tabiatça bilmeyi ister. Bunun bir işareti hislere (aisthēsis) duyduğumuz sevgidir: hisler, sağladıkları faydadan ayrı olarak da kendileri için sevilir, hepsinden çok da gözler aracılığıyla olan his. Çünkü yalnızca bir şey yapmak için değil, hiçbir şey yapmayacak olsak bile görmeyi, deyim yerindeyse, öteki her şeye tercih ederiz. Sebebi, hisler içinde bize en çok bilgi verenin ve birçok farkı açığa çıkaranın görme olmasıdır. Hayvanlar tabiatça his sahibi olarak doğar; bu histen kimilerinde hafıza doğmaz, kimilerinde doğar.

980a

πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει. σημεῖον δʼ ἡ τῶν αἰσθήσεων ἀγάπησις· καὶ γὰρ χωρὶς τῆς χρείας ἀγαπῶνται διʼ αὑτάς, καὶ μάλιστα τῶν ἄλλων ἡ διὰ τῶν ὀμμάτων. οὐ γὰρ μόνον ἵνα πράττωμεν ἀλλὰ καὶ μηθὲν μέλλοντες πράττειν τὸ ὁρᾶν αἱρούμεθα ἀντὶ πάντων ὡς εἰπεῖν τῶν ἄλλων. αἴτιον δʼ ὅτι μάλιστα ποιεῖ γνωρίζειν ἡμᾶς αὕτη τῶν αἰσθήσεων καὶ πολλὰς δηλοῖ διαφοράς. φύσει μὲν οὖν αἴσθησιν ἔχοντα γίγνεται τὰ ζῷα, ἐκ δὲ ταύτης τοῖς μὲν αὐτῶν οὐκ ἐγγίγνεται μνήμη, τοῖς δʼ ἐγγίγνεται.

980bBu yüzden hafızası olanlar, hatırlayamayanlardan daha anlayışlı ve öğrenmeye daha yatkındır. Sesleri işitemeyenler (arı ve böyle başka bir hayvan cinsi varsa o gibi) öğrenmeden de anlayışlıdır; hafızanın yanında bu hisse de sahip olanlar ise öğrenebilir. Öteki hayvanlar tasavvurlarla (phantasia) ve hatıralarla yaşar, tecrübeden (empeiria) pek az pay alır; insan cinsi ise tekhnē (tekhnē) ve akıl yürütmelerle de yaşar. İnsanlarda tecrübe hafızadan doğar; çünkü aynı şeyle ilgili birçok hatıra, tek bir tecrübe hükmüne geçer.

980b

καὶ διὰ τοῦτο ταῦτα φρονιμώτερα καὶ μαθητικώτερα τῶν μὴ δυναμένων μνημονεύειν ἐστί, φρόνιμα μὲν ἄνευ τοῦ μανθάνειν ὅσα μὴ δύναται τῶν ψόφων ἀκούειν (οἷον μέλιττα κἂν εἴ τι τοιοῦτον ἄλλο γένος ζῴων ἔστι), μανθάνει δʼ ὅσα πρὸς τῇ μνήμῃ καὶ ταύτην ἔχει τὴν αἴσθησιν. τὰ μὲν οὖν ἄλλα ταῖς φαντασίαις ζῇ καὶ ταῖς μνήμαις, ἐμπειρίας δὲ μετέχει μικρόν· τὸ δὲ τῶν ἀνθρώπων γένος καὶ τέχνῃ καὶ λογισμοῖς. γίγνεται δʼ ἐκ τῆς μνήμης ἐμπειρία τοῖς ἀνθρώποις· αἱ γὰρ πολλαὶ μνῆμαι τοῦ αὐτοῦ πράγματος μιᾶς ἐμπειρίας δύναμιν ἀποτελοῦσιν.

981aTecrübe, epistēmē'ye (epistēmē) ve tekhnē'ye neredeyse benzer görünür; oysa epistēmē de tekhnē de insanlara tecrübe aracılığıyla gelir. Polos'un dediği gibi, "tecrübe tekhnē'yi, tecrübesizlik ise talihi doğurdu." Tekhnē, tecrübenin sağladığı birçok düşünceden benzer şeyler hakkında tek bir küllî yargı (hypolēpsis) doğduğunda ortaya çıkar. Kallias şu hastalığa yakalandığında ona şunun iyi geldiğini, Sokrates'e ve tek tek başka birçok kişiye de iyi geldiğini bilmek tecrübenin işidir; şu hastalığa yakalanan ve tek bir eidos altında toplanan bu türden herkese, örneğin yüksek ateşle yanan balgamlılara ya da safralılara iyi geldiğini bilmek ise tekhnē'nin işidir.

Yapıp etmek bakımından tecrübe tekhnē'den hiç farklı görünmez; hatta tecrübeliler, tecrübesi olmadan logosa sahip olanlardan daha çok isabet eder. Sebebi şudur: tecrübe cüzîlerin bilgisidir, tekhnē ise küllîlerin; eylemlerin ve oluşların hepsi de cüzî ile ilgilidir. Çünkü hekim insanı iyileştirmez, ya da ancak araz olarak iyileştirir; iyileştirdiği Kallias'tır, Sokrates'tir ya da böyle adlarla anılanlardan, insan olması kendisine araz olan bir başkasıdır. Dolayısıyla biri tecrübesi olmadan logosa sahipse, küllîyi bilip bunun içindeki cüzîyi bilmiyorsa, tedavide çoğu kez yanılır; çünkü tedavi edilen cüzîdir. Yine de bilmenin ve anlamanın tecrübeden çok tekhnē'ye ait olduğunu düşünür, tekhnē sahiplerini tecrübelilerden daha bilge sayarız; çünkü herkeste bilgeliğin daha çok bilmeye bağlı olduğunu kabul ederiz. Bu da şundandır: biri sebebi bilir, öteki bilmez. Tecrübeliler bir şeyin böyle olduğunu bilir ama nedenini bilmez; ötekiler ise nedenini, yani sebebi bilir. Bu yüzden her alanda baş ustaları da el işçilerinden daha değerli, daha çok bilen ve daha bilge sayarız; çünkü onlar yapılan şeylerin sebeplerini bilir. El işçileri ise cansız şeylerden bazılarına benzer: bunlar da bir şey yapar ama yaptıklarını bilmeden yapar, ateşin yakması gibi; yalnız cansız şeyler bu işlerin her birini bir tür tabiatla, el işçileri ise alışkanlıkla yapar. Demek ki birilerini daha bilge sayarken yapıp etmeye yatkın olmalarına değil, logosa sahip olmalarına ve sebepleri bilmelerine bakarız.

981a

καὶ δοκεῖ σχεδὸν ἐπιστήμῃ καὶ τέχνῃ ὅμοιον εἶναι καὶ ἐμπειρία, ἀποβαίνει δʼ ἐπιστήμη καὶ τέχνη διὰ τῆς ἐμπειρίας τοῖς ἀνθρώποις· ἡ μὲν γὰρ ἐμπειρία τέχνην ἐποίησεν, ὡς φησὶ Πῶλος, ἡ δʼ ἀπειρία τύχην. γίγνεται δὲ τέχνη ὅταν ἐκ πολλῶν τῆς ἐμπειρίας ἐννοημάτων μία καθόλου γένηται περὶ τῶν ὁμοίων ὑπόληψις. τὸ μὲν γὰρ ἔχειν ὑπόληψιν ὅτι Καλλίᾳ κάμνοντι τηνδὶ τὴν νόσον τοδὶ συνήνεγκε καὶ Σωκράτει καὶ καθʼ ἕκαστον οὕτω πολλοῖς, ἐμπειρίας ἐστίν· τὸ δʼ ὅτι πᾶσι τοῖς τοιοῖσδε κατʼ εἶδος ἓν ἀφορισθεῖσι, κάμνουσι τηνδὶ τὴν νόσον, συνήνεγκεν, οἷον τοῖς φλεγματώδεσιν ἢ χολώδεσι [ἢ] πυρέττουσι καύσῳ, τέχνης.—πρὸς μὲν οὖν τὸ πράττειν ἐμπειρία τέχνης οὐδὲν δοκεῖ διαφέρειν, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἐπιτυγχάνουσιν οἱ ἔμπειροι τῶν ἄνευ τῆς ἐμπειρίας λόγον ἐχόντων (αἴτιον δʼ ὅτι ἡ μὲν ἐμπειρία τῶν καθʼ ἕκαστόν ἐστι γνῶσις ἡ δὲ τέχνη τῶν καθόλου, αἱ δὲ πράξεις καὶ αἱ γενέσεις πᾶσαι περὶ τὸ καθʼ ἕκαστόν εἰσιν· οὐ γὰρ ἄνθρωπον ὑγιάζει ὁ ἰατρεύων ἀλλʼ ἢ κατὰ συμβεβηκός, ἀλλὰ Καλλίαν ἢ Σωκράτην ἢ τῶν ἄλλων τινὰ τῶν οὕτω λεγομένων ᾧ συμβέβηκεν ἀνθρώπῳ εἶναι· ἐὰν οὖν ἄνευ τῆς ἐμπειρίας ἔχῃ τις τὸν λόγον, καὶ τὸ καθόλου μὲν γνωρίζῃ τὸ δʼ ἐν τούτῳ καθʼ ἕκαστον ἀγνοῇ, πολλάκις διαμαρτήσεται τῆς θεραπείας· θεραπευτὸν γὰρ τὸ καθʼ ἕκαστον)· ἀλλʼ ὅμως τό γε εἰδέναι καὶ τὸ ἐπαΐειν τῇ τέχνῃ τῆς ἐμπειρίας ὑπάρχειν οἰόμεθα μᾶλλον, καὶ σοφωτέρους τοὺς τεχνίτας τῶν ἐμπείρων ὑπολαμβάνομεν, ὡς κατὰ τὸ εἰδέναι μᾶλλον ἀκολουθοῦσαν τὴν σοφίαν πᾶσι· τοῦτο δʼ ὅτι οἱ μὲν τὴν αἰτίαν ἴσασιν οἱ δʼ οὔ. οἱ μὲν γὰρ ἔμπειροι τὸ ὅτι μὲν ἴσασι, διότι δʼ οὐκ ἴσασιν· οἱ δὲ τὸ διότι καὶ τὴν αἰτίαν γνωρίζουσιν. διὸ καὶ τοὺς ἀρχιτέκτονας περὶ ἕκαστον τιμιωτέρους καὶ μᾶλλον εἰδέναι νομίζομεν τῶν χειροτεχνῶν καὶ σοφωτέρους,

981bGenel olarak bilen ile bilmeyenin bir işareti öğretebilmektir; bu yüzden tekhnē'yi tecrübeden daha çok epistēmē sayarız: tekhnē sahipleri öğretebilir, tecrübeliler öğretemez. Ayrıca hislerden hiçbirini bilgelik saymayız; oysa cüzîler hakkındaki en yetkin bilgiler hislerdir. Ama hiçbir şey hakkında nedenini söylemezler; örneğin ateşin neden sıcak olduğunu değil, yalnızca sıcak olduğunu söylerler. İlk zamanlarda, ortak hislerin ötesinde herhangi bir tekhnē bulanın insanlarca hayranlıkla karşılanması makuldü; yalnızca bulduğu şeylerden biri faydalı olduğu için değil, bilge ve ötekilerden üstün biri olduğu için. Tekhnē'ler çoğaldıkça, kimisi zorunlu ihtiyaçlara, kimisi hoşça vakit geçirmeye yönelik olunca, ikinci türden olanları bulanlar her zaman ötekilerden daha bilge sayıldı; çünkü onların epistēmē'leri faydaya yönelik değildi. Bu yüzden bütün bu türden şeyler kurulduktan sonra, epistēmē'lerden ne hazza ne de zorunlu ihtiyaçlara yönelik olanlar bulundu; ilk olarak da insanların ilk boş vakit bulduğu yerlerde. Matematik tekhnē'lerinin ilk Mısır'da kurulmasının sebebi budur; çünkü orada rahipler sınıfına boş vakit tanınmıştı. Tekhnē ile epistēmē'nin ve aynı cinsten öteki şeylerin farkının ne olduğu ahlak üzerine incelemelerde söylendi. Şimdi bu konuşmayı yapmamızın sebebi şudur: herkes bilgelik denen şeyin ilk sebepler ve ilkelerle (arkhē) ilgili olduğunu kabul eder. Dolayısıyla daha önce söylendiği gibi, tecrübeli kişi herhangi bir his sahibinden, tekhnē sahibi tecrübeliden, baş usta el işçisinden, nazarî epistēmē'ler de yapıp ortaya koymaya yönelik olanlardan daha bilge görünür.

981b

ὅτι τὰς αἰτίας τῶν ποιουμένων ἴσασιν (τοὺς δʼ, ὥσπερ καὶ τῶν ἀψύχων ἔνια ποιεῖ μέν, οὐκ εἰδότα δὲ ποιεῖ ἃ ποιεῖ, οἷον καίει τὸ πῦρ—τὰ μὲν οὖν ἄψυχα φύσει τινὶ ποιεῖν τούτων ἕκαστον τοὺς δὲ χειροτέχνας διʼ ἔθος), ὡς οὐ κατὰ τὸ πρακτικοὺς εἶναι σοφωτέρους ὄντας ἀλλὰ κατὰ τὸ λόγον ἔχειν αὐτοὺς καὶ τὰς αἰτίας γνωρίζειν. ὅλως τε σημεῖον τοῦ εἰδότος καὶ μὴ εἰδότος τὸ δύνασθαι διδάσκειν ἐστίν, καὶ διὰ τοῦτο τὴν τέχνην τῆς ἐμπειρίας ἡγούμεθα μᾶλλον ἐπιστήμην εἶναι· δύνανται γάρ, οἱ δὲ οὐ δύνανται διδάσκειν. ἔτι δὲ τῶν αἰσθήσεων οὐδεμίαν ἡγούμεθα εἶναι σοφίαν· καίτοι κυριώταταί γʼ εἰσὶν αὗται τῶν καθʼ ἕκαστα γνώσεις· ἀλλʼ οὐ λέγουσι τὸ διὰ τί περὶ οὐδενός, οἷον διὰ τί θερμὸν τὸ πῦρ, ἀλλὰ μόνον ὅτι θερμόν. τὸ μὲν οὖν πρῶτον εἰκὸς τὸν ὁποιανοῦν εὑρόντα τέχνην παρὰ τὰς κοινὰς αἰσθήσεις θαυμάζεσθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων μὴ μόνον διὰ τὸ χρήσιμον εἶναί τι τῶν εὑρεθέντων ἀλλʼ ὡς σοφὸν καὶ διαφέροντα τῶν ἄλλων· πλειόνων δʼ εὑρισκομένων τεχνῶν καὶ τῶν μὲν πρὸς τἀναγκαῖα τῶν δὲ πρὸς διαγωγὴν οὐσῶν, ἀεὶ σοφωτέρους τοὺς τοιούτους ἐκείνων ὑπολαμβάνεσθαι διὰ τὸ μὴ πρὸς χρῆσιν εἶναι τὰς ἐπιστήμας αὐτῶν. ὅθεν ἤδη πάντων τῶν τοιούτων κατεσκευασμένων αἱ μὴ πρὸς ἡδονὴν μηδὲ πρὸς τἀναγκαῖα τῶν ἐπιστημῶν εὑρέθησαν, καὶ πρῶτον ἐν τούτοις τοῖς τόποις οὗ πρῶτον ἐσχόλασαν· διὸ περὶ Αἴγυπτον αἱ μαθηματικαὶ πρῶτον τέχναι συνέστησαν, ἐκεῖ γὰρ ἀφείθη σχολάζειν τὸ τῶν ἱερέων ἔθνος. εἴρηται μὲν οὖν ἐν τοῖς ἠθικοῖς τίς διαφορὰ τέχνης καὶ ἐπιστήμης καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμογενῶν· οὗ δʼ ἕνεκα νῦν ποιούμεθα τὸν λόγον τοῦτʼ ἐστίν, ὅτι τὴν ὀνομαζομένην σοφίαν περὶ τὰ πρῶτα αἴτια καὶ τὰς ἀρχὰς ὑπολαμβάνουσι πάντες· ὥστε, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ὁ μὲν ἔμπειρος τῶν ὁποιανοῦν ἐχόντων αἴσθησιν εἶναι δοκεῖ σοφώτερος, ὁ δὲ τεχνίτης τῶν ἐμπείρων, χειροτέχνου δὲ ἀρχιτέκτων, αἱ δὲ θεωρητικαὶ τῶν ποιητικῶν μᾶλλον.

982aDemek ki bilgeliğin belli ilkeler ve sebepler hakkında bir epistēmē olduğu açıktır.

982a

ὅτι μὲν οὖν ἡ σοφία περί τινας ἀρχὰς καὶ αἰτίας ἐστὶν ἐπιστήμη, δῆλον.

982a12. Bölüm

Biz bu epistēmē'yi aradığımıza göre, bilgeliğin ne türden sebepler ve ne türden ilkeler hakkında bir epistēmē olduğunu incelememiz gerekir. Bilge kişi hakkındaki yargılarımızı ele alırsak, belki bundan daha açık hâle gelir. İlk olarak, bilge kişinin, her biri hakkında tek tek epistēmē'si olmaksızın, mümkün olduğu ölçüde her şeyi bildiğini düşünürüz. Sonra zor olanı, insanın kolayca bilemeyeceği şeyleri bilebilene bilge deriz (çünkü his duymak herkese ortaktır, bu yüzden kolaydır ve bilgece bir şey değildir). Ayrıca her epistēmē alanında sebepleri daha kesin bilen ve daha iyi öğretebilen kişinin daha bilge olduğunu düşünürüz. Epistēmē'lerden de kendisi için ve bilmek uğruna seçilmeye değer olanın, sonuçları uğruna seçilenden daha çok bilgelik olduğunu, buyurucu olanın da hizmet edenden daha çok bilgelik olduğunu düşünürüz; çünkü bilgeye buyrulmamalı, o buyurmalıdır; o başkasına değil, daha az bilge olan ona uymalıdır.

Bilgelik ve bilgeler hakkında yargılarımız bunlar, sayıları da bu kadardır. Bunlardan her şeyi bilmek, küllî epistēmē'ye en çok sahip olanda bulunmak zorundadır (çünkü o, bir bakıma, bu epistēmē'nin altına giren her şeyi bilir). En küllî olanlar da insanların bilmesi belki en zor olanlardır (çünkü hislerden en uzak olanlardır). Epistēmē'lerin en kesinleri de en çok ilk şeylerle ilgilenenlerdir (çünkü daha az şeyden yola çıkanlar, eklemelerle kurulanlardan daha kesindir; aritmetiğin geometriden daha kesin olması gibi). Sebepleri inceleyen epistēmē de daha öğreticidir (çünkü öğretenler, her şey hakkında sebepleri söyleyenlerdir). Kendisi uğruna bilmek ve anlamak da en çok, en çok bilinebilir olanın epistēmē'sinde bulunur (çünkü bilmeyi kendisi için seçen, en yüksek epistēmē'yi en çok seçecektir; bu da en çok bilinebilir olanın epistēmē'sidir).

982a1

ἐπεὶ δὲ ταύτην τὴν ἐπιστήμην ζητοῦμεν, τοῦτʼ ἂν εἴη σκεπτέον, ἡ περὶ ποίας αἰτίας καὶ περὶ ποίας ἀρχὰς ἐπιστήμη σοφία ἐστίν. εἰ δὴ λάβοι τις τὰς ὑπολήψεις ἃς ἔχομεν περὶ τοῦ σοφοῦ, τάχʼ ἂν ἐκ τούτου φανερὸν γένοιτο μᾶλλον. ὑπολαμβάνομεν δὴ πρῶτον μὲν ἐπίστασθαι πάντα τὸν σοφὸν ὡς ἐνδέχεται, μὴ καθʼ ἕκαστον ἔχοντα ἐπιστήμην αὐτῶν· εἶτα τὸν τὰ χαλεπὰ γνῶναι δυνάμενον καὶ μὴ ῥᾴδια ἀνθρώπῳ γιγνώσκειν, τοῦτον σοφόν (τὸ γὰρ αἰσθάνεσθαι πάντων κοινόν, διὸ ῥᾴδιον καὶ οὐδὲν σοφόν)· ἔτι τὸν ἀκριβέστερον καὶ τὸν διδασκαλικώτερον τῶν αἰτιῶν σοφώτερον εἶναι περὶ πᾶσαν ἐπιστήμην· καὶ τῶν ἐπιστημῶν δὲ τὴν αὑτῆς ἕνεκεν καὶ τοῦ εἰδέναι χάριν αἱρετὴν οὖσαν μᾶλλον εἶναι σοφίαν ἢ τὴν τῶν ἀποβαινόντων ἕνεκεν, καὶ τὴν ἀρχικωτέραν τῆς ὑπηρετούσης μᾶλλον σοφίαν· οὐ γὰρ δεῖν ἐπιτάττεσθαι τὸν σοφὸν ἀλλʼ ἐπιτάττειν, καὶ οὐ τοῦτον ἑτέρῳ πείθεσθαι, ἀλλὰ τούτῳ τὸν ἧττον σοφόν. —τὰς μὲν οὖν ὑπολήψεις τοιαύτας καὶ τοσαύτας ἔχομεν περὶ τῆς σοφίας καὶ τῶν σοφῶν· τούτων δὲ τὸ μὲν πάντα ἐπίστασθαι τῷ μάλιστα ἔχοντι τὴν καθόλου ἐπιστήμην ἀναγκαῖον ὑπάρχειν (οὗτος γὰρ οἶδέ πως πάντα τὰ ὑποκείμενα), σχεδὸν δὲ καὶ χαλεπώτατα ταῦτα γνωρίζειν τοῖς ἀνθρώποις, τὰ μάλιστα καθόλου (πορρωτάτω γὰρ τῶν αἰσθήσεών ἐστιν), ἀκριβέσταται δὲ τῶν ἐπιστημῶν αἳ μάλιστα τῶν πρώτων εἰσίν (αἱ γὰρ ἐξ ἐλαττόνων ἀκριβέστεραι τῶν ἐκ προσθέσεως λεγομένων, οἷον ἀριθμητικὴ γεωμετρίας)· ἀλλὰ μὴν καὶ διδασκαλική γε ἡ τῶν αἰτιῶν θεωρητικὴ μᾶλλον (οὗτοι γὰρ διδάσκουσιν, οἱ τὰς αἰτίας λέγοντες περὶ ἑκάστου), τὸ δʼ εἰδέναι καὶ τὸ ἐπίστασθαι αὐτῶν ἕνεκα μάλισθʼ ὑπάρχει τῇ τοῦ μάλιστα ἐπιστητοῦ ἐπιστήμῃ (ὁ γὰρ τὸ ἐπίστασθαι διʼ αὑτὸ αἱρούμενος τὴν μάλιστα ἐπιστήμην μάλιστα αἱρήσεται,

982bEn çok bilinebilir olanlar ise ilk şeyler ve sebeplerdir (çünkü başka şeyler bunlar yüzünden ve bunlardan bilinir, bunlar ise altlarındaki şeyler aracılığıyla bilinmez). Epistēmē'lerin en buyurucusu, hizmet edenden daha buyurucu olanı da her şeyin ne uğruna yapılması gerektiğini bilendir; bu da her şeyin iyisi, genel olarak da bütün tabiatta en iyi olandır. Söylenenlerin hepsinden çıkan sonuç şudur: aradığımız ad aynı epistēmē'ye düşer. Bunun ilk ilkeleri ve sebepleri inceleyen bir epistēmē olması gerekir; çünkü iyi, yani ne uğruna olan da sebeplerden biridir.

Bunun yapıp ortaya koyan bir epistēmē olmadığı, ilk felsefe yapanlardan da açıktır. Çünkü insanlar hem şimdi hem ilk başta hayret yüzünden felsefe yapmaya başladılar: önce el altındaki tuhaf şeylere hayret ettiler, sonra azar azar ilerleyip daha büyük şeyler hakkında aporia'ya (aporia) düştüler; Ay'ın hâlleri, Güneş'in ve yıldızların hâlleri ve evrenin oluşu gibi. Aporia'ya düşen ve hayret eden ise bilmediğini düşünür (bu yüzden mit (mythos) seven de bir bakıma filozoftur; çünkü mit hayret verici şeylerden kurulur). Dolayısıyla bilgisizlikten kaçmak için felsefe yaptılarsa, anlamayı bilmek için kovaladıkları, herhangi bir fayda uğruna kovalamadıkları açıktır. Olup bitenin kendisi de buna tanıklık eder: böyle bir phronēsis (phronēsis), hemen hemen bütün zorunlu ihtiyaçlar ve rahatlığa, hoşça vakit geçirmeye yarayan şeyler sağlandıktan sonra aranmaya başlandı. Demek ki onu başka hiçbir fayda için aramadığımız açıktır. Kendisi uğruna var olan, başkası uğruna var olmayan insana nasıl hür diyorsak, bu epistēmē'yi de epistēmē'ler içinde tek hür olan olarak ararız; çünkü yalnız o kendisi uğrunadır. Bu yüzden ona sahip olmanın insana göre olmadığı da haklı olarak düşünülebilir; çünkü insanların tabiatı birçok bakımdan köledir. Öyle ki Simonides'e göre "bu ayrıcalık yalnız tanrıya düşer"; insana ise kendine uygun epistēmē'yi aramamak yakışmaz. Şairlerin söylediğinde bir gerçek payı varsa ve ilahî olan tabiatça kıskançsa, bunun en çok bu konuda başa gelmesi ve bu alanda ileri gidenlerin hepsinin bahtsız olması beklenirdi.

982b

τοιαύτη δʼ ἐστὶν ἡ τοῦ μάλιστα ἐπιστητου), μάλιστα δʼ ἐπιστητὰ τὰ πρῶτα καὶ τὰ αἴτια (διὰ γὰρ ταῦτα καὶ ἐκ τούτων τἆλλα γνωρίζεται ἀλλʼ οὐ ταῦτα διὰ τῶν ὑποκειμένων), ἀρχικωτάτη δὲ τῶν ἐπιστημῶν, καὶ μᾶλλον ἀρχικὴ τῆς ὑπηρετούσης, ἡ γνωρίζουσα τίνος ἕνεκέν ἐστι πρακτέον ἕκαστον· τοῦτο δʼ ἐστὶ τἀγαθὸν ἑκάστου, ὅλως δὲ τὸ ἄριστον ἐν τῇ φύσει πάσῃ. ἐξ ἁπάντων οὖν τῶν εἰρημένων ἐπὶ τὴν αὐτὴν ἐπιστήμην πίπτει τὸ ζητούμενον ὄνομα· δεῖ γὰρ ταύτην τῶν πρώτων ἀρχῶν καὶ αἰτιῶν εἶναι θεωρητικήν· καὶ γὰρ τἀγαθὸν καὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἓν τῶν αἰτίων ἐστίν. ὅτι δʼ οὐ ποιητική, δῆλον καὶ ἐκ τῶν πρώτων φιλοσοφησάντων· διὰ γὰρ τὸ θαυμάζειν οἱ ἄνθρωποι καὶ νῦν καὶ τὸ πρῶτον ἤρξαντο φιλοσοφεῖν, ἐξ ἀρχῆς μὲν τὰ πρόχειρα τῶν ἀτόπων θαυμάσαντες, εἶτα κατὰ μικρὸν οὕτω προϊόντες καὶ περὶ τῶν μειζόνων διαπορήσαντες, οἷον περί τε τῶν τῆς σελήνης παθημάτων καὶ τῶν περὶ τὸν ἥλιον καὶ ἄστρα καὶ περὶ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως. ὁ δʼ ἀπορῶν καὶ θαυμάζων οἴεται ἀγνοεῖν (διὸ καὶ ὁ φιλόμυθος φιλόσοφός πώς ἐστιν· ὁ γὰρ μῦθος σύγκειται ἐκ θαυμασίων)· ὥστʼ εἴπερ διὰ τὸ φεύγειν τὴν ἄγνοιαν ἐφιλοσόφησαν, φανερὸν ὅτι διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν. μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός· σχεδὸν γὰρ πάντων ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων καὶ πρὸς ῥᾳστώνην καὶ διαγωγὴν ἡ τοιαύτη φρόνησις ἤρξατο ζητεῖσθαι. δῆλον οὖν ὡς διʼ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν, ἀλλʼ ὥσπερ ἄνθρωπος, φαμέν, ἐλεύθερος ὁ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου ὤν, οὕτω καὶ αὐτὴν ὡς μόνην οὖσαν ἐλευθέραν τῶν ἐπιστημῶν· μόνη γὰρ αὕτη αὑτῆς ἕνεκέν ἐστιν. διὸ καὶ δικαίως ἂν οὐκ ἀνθρωπίνη νομίζοιτο αὐτῆς ἡ κτῆσις· πολλαχῇ γὰρ ἡ φύσις δούλη τῶν ἀνθρώπων ἐστίν, ὥστε κατὰ Σιμωνίδην θεὸς ἂν μόνος τοῦτʼ ἔχοι γέρας, ἄνδρα δʼ οὐκ ἄξιον μὴ οὐ ζητεῖν τὴν καθʼ αὑτὸν ἐπιστήμην. εἰ δὴ λέγουσί τι οἱ ποιηταὶ καὶ πέφυκε φθονεῖν τὸ θεῖον,

983aAma ne ilahî olanın kıskanç olması mümkündür (atasözünün dediği gibi, "ozanlar çok yalan söyler"), ne de başka bir epistēmē'yi bundan daha değerli saymak gerekir. Çünkü en ilahî olan, en değerli olandır; böyle olan da yalnız iki bakımdan olabilir: tanrının en çok sahip olacağı epistēmē, epistēmē'ler içinde ilahî olandır; ilahî şeylerle ilgili bir epistēmē varsa o da öyledir. Yalnız bu epistēmē ikisine birden sahiptir: çünkü herkese göre tanrı sebeplerden biri ve bir ilkedir; böyle bir epistēmē'ye de ya yalnız tanrı sahiptir ya da en çok o sahiptir. Bütün öteki epistēmē'ler bundan daha zorunludur, ama hiçbiri daha iyi değildir.

Yine de bu epistēmē'yi edinmek, bir bakıma bizi baştaki araştırmalarımızın zıttı bir yere ulaştırmalıdır. Çünkü dediğimiz gibi herkes, işlerin böyle olmasına hayret ederek başlar: kendiliğinden hareket eden kuklalara, Güneş'in dönümlerine ya da köşegenin kenarla ölçülemezliğine hayret eder (çünkü bir şeyin en küçük birimle bile ölçülememesi, sebebini henüz görmemiş herkese hayret verici gelir). Ama atasözünün dediği gibi işin zıttına ve daha iyisine varmak gerekir; nitekim bunlarda da öğrenince böyle olur: bir geometrici, köşegen ölçülebilir çıksaydı buna hayret ettiği kadar hiçbir şeye hayret etmezdi. Aranan epistēmē'nin tabiatının ne olduğu, araştırmanın ve bütün yöntemin ulaşması gereken hedefin ne olduğu söylenmiş oldu.

983a

ἐπὶ τούτου συμβῆναι μάλιστα εἰκὸς καὶ δυστυχεῖς εἶναι πάντας τοὺς περιττούς. ἀλλʼ οὔτε τὸ θεῖον φθονερὸν ἐνδέχεται εἶναι, ἀλλὰ κατὰ τὴν παροιμίαν πολλὰ ψεύδονται ἀοιδοί, οὔτε τῆς τοιαύτης ἄλλην χρὴ νομίζειν τιμιωτέραν. ἡ γὰρ θειοτάτη καὶ τιμιωτάτη· τοιαύτη δὲ διχῶς ἂν εἴη μόνη· ἥν τε γὰρ μάλιστʼ ἂν ὁ θεὸς ἔχοι, θεία τῶν ἐπιστημῶν ἐστί, κἂν εἴ τις τῶν θείων εἴη. μόνη δʼ αὕτη τούτων ἀμφοτέρων τετύχηκεν· ὅ τε γὰρ θεὸς δοκεῖ τῶν αἰτίων πᾶσιν εἶναι καὶ ἀρχή τις, καὶ τὴν τοιαύτην ἢ μόνος ἢ μάλιστʼ ἂν ἔχοι ὁ θεός. ἀναγκαιότεραι μὲν οὖν πᾶσαι ταύτης, ἀμείνων δʼ οὐδεμία.—δεῖ μέντοι πως καταστῆναι τὴν κτῆσιν αὐτῆς εἰς τοὐναντίον ἡμῖν τῶν ἐξ ἀρχῆς ζητήσεων. ἄρχονται μὲν γάρ, ὥσπερ εἴπομεν, ἀπὸ τοῦ θαυμάζειν πάντες εἰ οὕτως ἔχει, καθάπερ ⟨περὶ⟩ τῶν θαυμάτων ταὐτόματα [τοῖς μήπω τεθεωρηκόσι τὴν αἰτίαν] ἢ περὶ τὰς τοῦ ἡλίου τροπὰς ἢ τὴν τῆς διαμέτρου ἀσυμμετρίαν (θαυμαστὸν γὰρ εἶναι δοκεῖ πᾶσι ⟨τοῖς μήπω τεθεωρηκόσι τὴν αἰτίαν⟩ εἴ τι τῷ ἐλαχίστῳ μὴ μετρεῖται)· δεῖ δὲ εἰς τοὐναντίον καὶ τὸ ἄμεινον κατὰ τὴν παροιμίαν ἀποτελευτῆσαι, καθάπερ καὶ ἐν τούτοις ὅταν μάθωσιν· οὐθὲν γὰρ ἂν οὕτως θαυμάσειεν ἀνὴρ γεωμετρικὸς ὡς εἰ γένοιτο ἡ διάμετρος μετρητή. τίς μὲν οὖν ἡ φύσις τῆς ἐπιστήμης τῆς ζητουμένης, εἴρηται, καὶ τίς ὁ σκοπὸς οὗ δεῖ τυγχάνειν τὴν ζήτησιν καὶ τὴν ὅλην μέθοδον.

983a203. Bölüm

İlk sebeplerin epistēmē'sini edinmemiz gerektiği açıktır; çünkü her şeyi, ilk sebebini bildiğimizi düşündüğümüzde bildiğimizi söyleriz. Sebepler ise dört anlamda söylenir. Bunlardan birinin ousia (ousia) ve "ne idiyse o olmak" olduğunu söyleriz (çünkü "neden" en sonunda logosa götürülür, ilk "neden" de sebep ve ilkedir); ikincisinin madde (hylē) ve dayanak (hypokeimenon), üçüncüsünün hareketin ilkesinin geldiği yer, dördüncüsünün de bunun karşısındaki sebep, yani ne uğruna olan ve iyi olduğunu söyleriz (çünkü bütün oluşun ve hareketin gayesi budur). Bunları tabiat üzerine incelemelerde yeterince incelemiş olsak da, yine de bizden önce varlıkları incelemeye girişip hakikat hakkında felsefe yapmış olanları ele alalım.

983a20

ἐπεὶ δὲ φανερὸν ὅτι τῶν ἐξ ἀρχῆς αἰτίων δεῖ λαβεῖν ἐπιστήμην (τότε γὰρ εἰδέναι φαμὲν ἕκαστον, ὅταν τὴν πρώτην αἰτίαν οἰώμεθα γνωρίζειν), τὰ δʼ αἴτια λέγεται τετραχῶς, ὧν μίαν μὲν αἰτίαν φαμὲν εἶναι τὴν οὐσίαν καὶ τὸ τί ἦν εἶναι (ἀνάγεται γὰρ τὸ διὰ τί εἰς τὸν λόγον ἔσχατον, αἴτιον δὲ καὶ ἀρχὴ τὸ διὰ τί πρῶτον), ἑτέραν δὲ τὴν ὕλην καὶ τὸ ὑποκείμενον, τρίτην δὲ ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως, τετάρτην δὲ τὴν ἀντικειμένην αἰτίαν ταύτῃ, τὸ οὗ ἕνεκα καὶ τἀγαθόν (τέλος γὰρ γενέσεως καὶ κινήσεως πάσης τοῦτʼ ἐστίν), τεθεώρηται μὲν οὖν ἱκανῶς περὶ αὐτῶν ἡμῖν ἐν τοῖς περὶ φύσεως,

983bÇünkü onların da belli ilkeler ve sebepler söylediği açıktır; onları gözden geçirmek şimdiki araştırmamıza bir yarar sağlayacaktır: ya başka bir sebep cinsi bulacağız ya da şimdi söylediğimiz sebeplere daha çok güveneceğiz.

İlk felsefe yapanların çoğu, yalnız madde türündeki ilkelerin her şeyin ilkesi olduğunu düşündü. Bütün varlıkların kendisinden olduğu, ilk olarak kendisinden oluştuğu ve en sonunda kendisine dönüşerek yok olduğu şeyi, yani ousia'sı yerinde kalıp yalnız hâlleri değişen şeyi, varlıkların öğesi (stoikheion) ve ilkesi sayarlar. Bu yüzden hiçbir şeyin ne oluştuğunu ne de yok olduğunu düşünürler; çünkü böyle bir tabiat her zaman korunur. Nasıl ki Sokrates güzel ya da musikili olduğunda mutlak olarak oluştuğunu, bu melekeleri kaybettiğinde de yok olduğunu söylemiyoruz, çünkü dayanak olan Sokrates'in kendisi yerinde kalır; aynı şekilde başka hiçbir şey de oluşmaz ve yok olmaz. Çünkü bir ya da birden çok tabiat her zaman vardır ve o korunurken başka şeyler ondan oluşur. Ama böyle bir ilkenin sayısını ve eidos'unu hepsi aynı söylemez. Böyle bir felsefenin öncüsü Thales suyu ilke sayar (bu yüzden yerin su üzerinde durduğunu da öne sürmüştür). Bu yargıya belki her şeyin besininin nemli olduğunu ve sıcağın kendisinin de bundan doğup bununla yaşadığını görerek varmıştır (bir şeyin kendisinden oluştuğu şey ise her şeyin ilkesidir); hem bu yüzden hem de her şeyin tohumu tabiatça nemli olduğu, su da nemli şeylerin tabiatının ilkesi olduğu için. Bazıları da çok eski çağlarda, şimdiki nesilden çok önce yaşamış ilk tanrıbilimcilerin (theologia) tabiat hakkında böyle düşündüklerini sanır: çünkü onlar Okeanos'u ve Tethys'i oluşun ataları yaptılar, tanrıların yemininin de su, yani kendilerinin Styks dedikleri şey üzerine olduğunu söylediler; çünkü en eski olan en değerlidir, yemin edilen şey de en değerli olandır.

983b

ὅμως δὲ παραλάβωμεν καὶ τοὺς πρότερον ἡμῶν εἰς ἐπίσκεψιν τῶν ὄντων ἐλθόντας καὶ φιλοσοφήσαντας περὶ τῆς ἀληθείας. δῆλον γὰρ ὅτι κἀκεῖνοι λέγουσιν ἀρχάς τινας καὶ αἰτίας· ἐπελθοῦσιν οὖν ἔσται τι προὔργου τῇ μεθόδῳ τῇ νῦν· ἢ γὰρ ἕτερόν τι γένος εὑρήσομεν αἰτίας ἢ ταῖς νῦν λεγομέναις μᾶλλον πιστεύσομεν.—τῶν δὴ πρώτων φιλοσοφησάντων οἱ πλεῖστοι τὰς ἐν ὕλης εἴδει μόνας ᾠήθησαν ἀρχὰς εἶναι πάντων· ἐξ οὗ γὰρ ἔστιν ἅπαντα τὰ ὄντα καὶ ἐξ οὗ γίγνεται πρώτου καὶ εἰς ὃ φθείρεται τελευταῖον, τῆς μὲν οὐσίας ὑπομενούσης τοῖς δὲ πάθεσι μεταβαλλούσης, τοῦτο στοιχεῖον καὶ ταύτην ἀρχήν φασιν εἶναι τῶν ὄντων, καὶ διὰ τοῦτο οὔτε γίγνεσθαι οὐθὲν οἴονται οὔτε ἀπόλλυσθαι, ὡς τῆς τοιαύτης φύσεως ἀεὶ σωζομένης, ὥσπερ οὐδὲ τὸν Σωκράτην φαμὲν οὔτε γίγνεσθαι ἁπλῶς ὅταν γίγνηται καλὸς ἢ μουσικὸς οὔτε ἀπόλλυσθαι ὅταν ἀποβάλλῃ ταύτας τὰς ἕξεις, διὰ τὸ ὑπομένειν τὸ ὑποκείμενον τὸν Σωκράτην αὐτόν, οὕτως οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδέν· ἀεὶ γὰρ εἶναί τινα φύσιν ἢ μίαν ἢ πλείους μιᾶς ἐξ ὧν γίγνεται τἆλλα σωζομένης ἐκείνης. τὸ μέντοι πλῆθος καὶ τὸ εἶδος τῆς τοιαύτης ἀρχῆς οὐ τὸ αὐτὸ πάντες λέγουσιν, ἀλλὰ Θαλῆς μὲν ὁ τῆς τοιαύτης ἀρχηγὸς φιλοσοφίας ὕδωρ φησὶν εἶναι (διὸ καὶ τὴν γῆν ἐφʼ ὕδατος ἀπεφήνατο εἶναι), λαβὼν ἴσως τὴν ὑπόληψιν ταύτην ἐκ τοῦ πάντων ὁρᾶν τὴν τροφὴν ὑγρὰν οὖσαν καὶ αὐτὸ τὸ θερμὸν ἐκ τούτου γιγνόμενον καὶ τούτῳ ζῶν (τὸ δʼ ἐξ οὗ γίγνεται, τοῦτʼ ἐστὶν ἀρχὴ πάντων)—διά τε δὴ τοῦτο τὴν ὑπόληψιν λαβὼν ταύτην καὶ διὰ τὸ πάντων τὰ σπέρματα τὴν φύσιν ὑγρὰν ἔχειν, τὸ δʼ ὕδωρ ἀρχὴν τῆς φύσεως εἶναι τοῖς ὑγροῖς. εἰσὶ δέ τινες οἳ καὶ τοὺς παμπαλαίους καὶ πολὺ πρὸ τῆς νῦν γενέσεως καὶ πρώτους θεολογήσαντας οὕτως οἴονται περὶ τῆς φύσεως ὑπολαβεῖν· Ὠκεανόν τε γὰρ καὶ Τηθὺν ἐποίησαν τῆς γενέσεως πατέρας, καὶ τὸν ὅρκον τῶν θεῶν ὕδωρ, τὴν καλουμένην ὑπʼ αὐτῶν Στύγα [τῶν ποιητῶν]· τιμιώτατον μὲν γὰρ τὸ πρεσβύτατον, ὅρκος δὲ τὸ τιμιώτατόν ἐστιν.

984aTabiat hakkındaki bu kanaatin (doxa) gerçekten eski ve köklü olup olmadığı belki belirsizdir; ama Thales'in ilk sebep hakkında böyle bir görüş ortaya koyduğu söylenir (Hippon'u ise düşüncesinin bayağılığı yüzünden kimse bunların arasına koymaya değer bulmaz). Anaksimenes ve Diogenes havayı sudan önce gelen ve basit cisimler içinde en başta gelen ilke sayar; Metapontionlu Hippasos ile Efesoslu Herakleitos ateşi; Empedokles ise söylenenlere dördüncü olarak toprağı ekleyerek dördünü birden (ona göre bunlar her zaman kalır ve çokluk ve azlık dışında oluşmaz; yalnız birleşip bir olur, ayrışıp birden çıkarlar). Klazomenaili Anaksagoras ise yaşça ondan önce, eserleriyle ondan sonra gelir; ilkelerin sonsuz (apeiron) olduğunu söyler. Ona göre hemen hemen bütün türdeş parçalılar (homoiomerēs), su ya da ateş gibi, yalnızca birleşme ve ayrışmayla oluşur ve yok olur; başka türlü ne oluşur ne yok olur, ezelî olarak kalır.

Bunlara bakan, tek sebebin madde türünde söylenen sebep olduğunu sanabilir. Ama onlar böyle ilerlerken işin kendisi onlara yol açtı ve onları araştırmaya zorladı. Çünkü her oluş ve yok oluş ne kadar bir ya da birden çok şeyden olursa olsun, bu neden olur ve sebebi nedir? Dayanak kendi kendini değiştirmez; örneğin ne odun ne de tunç, kendilerinin değişmesinin sebebidir; odun yatağı, tunç heykeli yapmaz; değişmenin sebebi başka bir şeydir. Bunu aramak da öteki ilkeyi, bizim deyişimizle hareketin ilkesinin geldiği yeri aramaktır. Bu yönteme en baştan girişip dayanağın bir olduğunu söyleyenler bundan hiç rahatsızlık duymadılar. Ama bir diyenlerin bazıları, sanki bu araştırmaya yenik düşmüş gibi, birin ve bütün tabiatın hareketsiz olduğunu söyler: yalnız oluş ve yok oluş bakımından değil (bu eski bir görüştür ve hepsi bunda birleşti), öteki bütün değişmeler bakımından da; bu onlara özgüdür.

984a

εἰ μὲν οὖν ἀρχαία τις αὕτη καὶ παλαιὰ τετύχηκεν οὖσα περὶ τῆς φύσεως ἡ δόξα, τάχʼ ἂν ἄδηλον εἴη, Θαλῆς μέντοι λέγεται οὕτως ἀποφήνασθαι περὶ τῆς πρώτης αἰτίας (Ἵππωνα γὰρ οὐκ ἄν τις ἀξιώσειε θεῖναι μετὰ τούτων διὰ τὴν εὐτέλειαν αὐτοῦ τῆς διανοίας)· Ἀναξιμένης δὲ ἀέρα καὶ Διογένης πρότερον ὕδατος καὶ μάλιστʼ ἀρχὴν τιθέασι τῶν ἁπλῶν σωμάτων, Ἵππασος δὲ πῦρ ὁ Μεταποντῖνος καὶ Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος, Ἐμπεδοκλῆς δὲ τὰ τέτταρα, πρὸς τοῖς εἰρημένοις γῆν προστιθεὶς τέταρτον (ταῦτα γὰρ ἀεὶ διαμένειν καὶ οὐ γίγνεσθαι ἀλλʼ ἢ πλήθει καὶ ὀλιγότητι, συγκρινόμενα καὶ διακρινόμενα εἰς ἕν τε καὶ ἐξ ἑνός)· Ἀναξαγόρας δὲ ὁ Κλαζομένιος τῇ μὲν ἡλικίᾳ πρότερος ὢν τούτου τοῖς δʼ ἔργοις ὕστερος ἀπείρους εἶναί φησι τὰς ἀρχάς· σχεδὸν γὰρ ἅπαντα τὰ ὁμοιομερῆ καθάπερ ὕδωρ ἢ πῦρ οὕτω γίγνεσθαι καὶ ἀπόλλυσθαί φησι, συγκρίσει καὶ διακρίσει μόνον, ἄλλως δʼ οὔτε γίγνεσθαι οὔτʼ ἀπόλλυσθαι ἀλλὰ διαμένειν ἀΐδια.—ἐκ μὲν οὖν τούτων μόνην τις αἰτίαν νομίσειεν ἂν τὴν ἐν ὕλης εἴδει λεγομένην· προϊόντων δʼ οὕτως, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ὡδοποίησεν αὐτοῖς καὶ συνηνάγκασε ζητεῖν· εἰ γὰρ ὅτι μάλιστα πᾶσα γένεσις καὶ φθορὰ ἔκ τινος ἑνὸς ἢ καὶ πλειόνων ἐστίν, διὰ τί τοῦτο συμβαίνει καὶ τί τὸ αἴτιον; οὐ γὰρ δὴ τό γε ὑποκείμενον αὐτὸ ποιεῖ μεταβάλλειν ἑαυτό· λέγω δʼ οἷον οὔτε τὸ ξύλον οὔτε ὁ χαλκὸς αἴτιος τοῦ μεταβάλλειν ἑκάτερον αὐτῶν, οὐδὲ ποιεῖ τὸ μὲν ξύλον κλίνην ὁ δὲ χαλκὸς ἀνδριάντα, ἀλλʼ ἕτερόν τι τῆς μεταβολῆς αἴτιον. τὸ δὲ τοῦτο ζητεῖν ἐστὶ τὸ τὴν ἑτέραν ἀρχὴν ζητεῖν, ὡς ἂν ἡμεῖς φαίημεν, ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως. οἱ μὲν οὖν πάμπαν ἐξ ἀρχῆς ἁψάμενοι τῆς μεθόδου τῆς τοιαύτης καὶ ἓν φάσκοντες εἶναι τὸ ὑποκείμενον οὐθὲν ἐδυσχέραναν ἑαυτοῖς, ἀλλʼ ἔνιοί γε τῶν ἓν λεγόντων, ὥσπερ ἡττηθέντες ὑπὸ ταύτης τῆς ζητήσεως, τὸ ἓν ἀκίνητόν φασιν εἶναι καὶ τὴν φύσιν ὅλην οὐ μόνον κατὰ γένεσιν καὶ φθοράν (τοῦτο μὲν γὰρ ἀρχαῖόν τε καὶ πάντες ὡμολόγησαν) ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν ἄλλην μεταβολὴν πᾶσαν· καὶ τοῦτο αὐτῶν ἴδιόν ἐστιν.

984bEvrenin bir olduğunu söyleyenlerden hiçbiri böyle bir sebebi göremedi; Parmenides belki görmüştür, o da ancak yalnız biri değil, bir bakıma iki sebebi de koyduğu ölçüde. Birden çok şey kabul edenler ise, sıcakla soğuğu ya da ateşle toprağı ilke sayanlar gibi, bunu daha çok söyleyebilir; çünkü ateşi hareket ettirici bir tabiata sahipmiş gibi, suyu, toprağı ve bu türden şeyleri ise tersi gibi kullanırlar.

Bunlardan ve bu türden ilkelerden sonra, bu ilkeler varlıkların tabiatını doğurmaya yetmediği için, dediğimiz gibi yine hakikatin kendisi tarafından zorlanarak sıradaki ilkeyi aradılar. Çünkü varlıkların kimisinin iyi ve güzel durumda bulunmasının, kimisinin öyle oluşmasının sebebinin ateş, toprak ya da bu türden başka bir şey olması belki makul değildir; onların da böyle düşünmüş olmaları makul değildir. Böylesine büyük bir işi kendiliğindenliğe (automaton) ve talihe (tykhē) bırakmak da doğru olmazdı. Hayvanlarda olduğu gibi tabiatta da evrenin ve bütün düzenin sebebi olan bir nous (nous) bulunduğunu söyleyen kişi, öncekilerin gelişigüzel konuşmaları yanında ayık biri gibi göründü. Bu sözlere açıkça Anaksagoras'ın sarıldığını biliyoruz; ama bunu ondan önce Klazomenaili Hermotimos'un söylediği iddia edilir. Böyle düşünenler, güzelliğin sebebini varlıkların ilkesi saydılar; hem de hareketin varlıklara kendisinden geldiği türden bir ilke.

984b

τῶν μὲν οὖν ἓν φασκόντων εἶναι τὸ πᾶν οὐθενὶ συνέβη τὴν τοιαύτην συνιδεῖν αἰτίαν πλὴν εἰ ἄρα Παρμενίδῃ, καὶ τούτῳ κατὰ τοσοῦτον ὅσον οὐ μόνον ἓν ἀλλὰ καὶ δύο πως τίθησιν αἰτίας εἶναι· τοῖς δὲ δὴ πλείω ποιοῦσι μᾶλλον ἐνδέχεται λέγειν, οἷον τοῖς θερμὸν καὶ ψυχρὸν ἢ πῦρ καὶ γῆν· χρῶνται γὰρ ὡς κινητικὴν ἔχοντι τῷ πυρὶ τὴν φύσιν, ὕδατι δὲ καὶ γῇ καὶ τοῖς τοιούτοις τοὐναντίον.—μετὰ δὲ τούτους καὶ τὰς τοιαύτας ἀρχάς, ὡς οὐχ ἱκανῶν οὐσῶν γεννῆσαι τὴν τῶν ὄντων φύσιν, πάλιν ὑπʼ αὐτῆς τῆς ἀληθείας, ὥσπερ εἴπομεν, ἀναγκαζόμενοι τὴν ἐχομένην ἐζήτησαν ἀρχήν. τοῦ γὰρ εὖ καὶ καλῶς τὰ μὲν ἔχειν τὰ δὲ γίγνεσθαι τῶν ὄντων ἴσως οὔτε πῦρ οὔτε γῆν οὔτʼ ἄλλο τῶν τοιούτων οὐθὲν οὔτʼ εἰκὸς αἴτιον εἶναι οὔτʼ ἐκείνους οἰηθῆναι· οὐδʼ αὖ τῷ αὐτομάτῳ καὶ τύχῃ τοσοῦτον ἐπιτρέψαι πρᾶγμα καλῶς εἶχεν. νοῦν δή τις εἰπὼν ἐνεῖναι, καθάπερ ἐν τοῖς ζῴοις, καὶ ἐν τῇ φύσει τὸν αἴτιον τοῦ κόσμου καὶ τῆς τάξεως πάσης οἷον νήφων ἐφάνη παρʼ εἰκῇ λέγοντας τοὺς πρότερον. φανερῶς μὲν οὖν Ἀναξαγόραν ἴσμεν ἁψάμενον τούτων τῶν λόγων, αἰτίαν δʼ ἔχει πρότερον Ἑρμότιμος ὁ Κλαζομένιος εἰπεῖν. οἱ μὲν οὖν οὕτως ὑπολαμβάνοντες ἅμα τοῦ καλῶς τὴν αἰτίαν ἀρχὴν εἶναι τῶν ὄντων ἔθεσαν, καὶ τὴν τοιαύτην ὅθεν ἡ κίνησις ὑπάρχει τοῖς οὖσιν·

984b204. Bölüm

Hesiodos'un böyle bir şeyi ilk arayan olduğundan şüphelenilebilir; varlıklar arasına sevgiyi (erōs) ya da arzuyu ilke olarak koyan başka biri varsa o da; örneğin Parmenides. O da evrenin oluşunu kurarken şöyle der: Bütün tanrılardan önce Eros'u tasarladı. Hesiodos ise: Her şeyden önce Khaos oldu, sonra da geniş göğüslü Gaia… ve bütün ölümsüzler arasında seçkin olan Eros. Bunu, varlıklarda şeyleri hareket ettirecek ve bir araya getirecek bir sebep bulunması gerektiği düşüncesiyle söylerler. Bunlardan hangisinin önce geldiğine nasıl karar verileceğini sonra yargılamak serbest olsun. Ama tabiatta iyilerin zıtları da göründüğünden, yalnız düzen ve güzel değil, düzensizlik ve çirkin de bulunduğu, kötülerin iyilerden, değersiz şeylerin güzellerden çok olduğu görüldüğünden, başka biri Sevgi'yi (philotēs) ve Nefret'i (neikos) getirdi; her birini bunlardan birinin sebebi olarak.

984b20

ὑποπτεύσειε δʼ ἄν τις Ἡσίοδον πρῶτον ζητῆσαι τὸ τοιοῦτον, κἂν εἴ τις ἄλλος ἔρωτα ἢ ἐπιθυμίαν ἐν τοῖς οὖσιν ἔθηκεν ὡς ἀρχήν, οἷον καὶ Παρμενίδης· καὶ γὰρ οὗτος κατασκευάζων τὴν τοῦ παντὸς γένεσιν πρώτιστον μέν (φησιν) ἔρωτα θεῶν μητίσατο πάντων , Ἡσίοδος δὲ πάντων μὲν πρώτιστα χάος γένετʼ, αὐτὰρ ἔπειτα γαῖʼ εὐρύστερνος […] ἠδʼ ἔρος, ὃς πάντεσσι μεταπρέπει ἀθανάτοισιν, ὡς δέον ἐν τοῖς οὖσιν ὑπάρχειν τινʼ αἰτίαν ἥτις κινήσει καὶ συνάξει τὰ πράγματα. τούτους μὲν οὖν πῶς χρὴ διανεῖμαι περὶ τοῦ τίς πρῶτος, ἐξέστω κρίνειν ὕστερον· ἐπεὶ δὲ καὶ τἀναντία τοῖς ἀγαθοῖς ἐνόντα ἐφαίνετο ἐν τῇ φύσει, καὶ οὐ μόνον τάξις καὶ τὸ καλὸν ἀλλὰ καὶ ἀταξία καὶ τὸ αἰσχρόν,

985aÇünkü biri Empedokles'i izleyip onun kekeleyerek söylediklerine değil düşüncesine bakarsa, Sevgi'nin iyilerin, Nefret'in kötülerin sebebi olduğunu bulur. Öyle ki biri, Empedokles'in bir bakıma iyiyi ve kötüyü ilke olarak söylediğini, hem de bunu ilk söyleyen olduğunu öne sürse, belki doğru söylemiş olur; madem ki bütün iyilerin sebebi iyinin kendisidir [ve kötülerin sebebi kötü].

Dediğimiz gibi bunlar, tabiat üzerine incelemelerde ayırt ettiğimiz sebeplerden ikisine, maddeye ve hareketin geldiği yere, buraya kadar dokunmuş görünüyorlar. Ama belli belirsiz ve hiç açık olmayarak, savaşlarda talimsiz askerlerin yaptığı gibi: onlar da etrafta dönüp dolaşırken çoğu kez güzel darbeler indirir, ama epistēmē ile değil; bunlar da söylediklerini biliyor gibi görünmüyor; çünkü bu sebepleri hemen hemen hiç, ya da pek az kullandıkları görülüyor. Anaksagoras evrenin kuruluşu için nous'u bir sahne makinesi gibi kullanır: bir şeyin hangi sebeple zorunlu olarak var olduğu konusunda aporia'ya düşünce onu sahneye çeker; öteki durumlarda ise olup bitenlerin sebebini nous'tan başka her şeye bağlar. Empedokles sebepleri ondan daha çok kullanır, ama ne yeterince kullanır ne de onlarda tutarlılık sağlar. Nitekim onda çoğu yerde Sevgi ayırır, Nefret birleştirir. Evren Nefret tarafından öğelerine ayrıldığında ateş bir araya toplanır, öteki öğelerin her biri de öyle; Sevgi tarafından yeniden bire toplandıklarında ise her birinin parçalarının yeniden ayrılması zorunludur. Empedokles, öncekilerden farklı olarak, sebebi bölmeyi ilk o getirdi: hareketin ilkesini bir değil, farklı ve zıt iki ilke yaptı. Ayrıca madde türünde söylenen öğeleri dört olarak ilk o söyledi (ama onları dört olarak değil, yalnız ikiymiş gibi kullanır: ateşi kendi başına, karşısındakileri, yani toprağı, havayı ve suyu ise tek bir tabiat gibi; bunu, şiirlerini inceleyen biri görebilir).

985a

καὶ πλείω τὰ κακὰ τῶν ἀγαθῶν καὶ τὰ φαῦλα τῶν καλῶν, οὕτως ἄλλος τις φιλίαν εἰσήνεγκε καὶ νεῖκος, ἑκάτερον ἑκατέρων αἴτιον τούτων. εἰ γάρ τις ἀκολουθοίη καὶ λαμβάνοι πρὸς τὴν διάνοιαν καὶ μὴ πρὸς ἃ ψελλίζεται λέγων Ἐμπεδοκλῆς, εὑρήσει τὴν μὲν φιλίαν αἰτίαν οὖσαν τῶν ἀγαθῶν τὸ δὲ νεῖκος τῶν κακῶν· ὥστʼ εἴ τις φαίη τρόπον τινὰ καὶ λέγειν καὶ πρῶτον λέγειν τὸ κακὸν καὶ τὸ ἀγαθὸν ἀρχὰς Ἐμπεδοκλέα, τάχʼ ἂν λέγοι καλῶς, εἴπερ τὸ τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων αἴτιον αὐτὸ τἀγαθόν ἐστι [καὶ τῶν κακῶν τὸ κακόν].—οὗτοι μὲν οὖν, ὥσπερ λέγομεν, καὶ μέχρι τούτου δυοῖν αἰτίαιν ὧν ἡμεῖς διωρίσαμεν ἐν τοῖς περὶ φύσεως ἡμμένοι φαίνονται, τῆς τε ὕλης καὶ τοῦ ὅθεν ἡ κίνησις, ἀμυδρῶς μέντοι καὶ οὐθὲν σαφῶς ἀλλʼ οἷον ἐν ταῖς μάχαις οἱ ἀγύμναστοι ποιοῦσιν· καὶ γὰρ ἐκεῖνοι περιφερόμενοι τύπτουσι πολλάκις καλὰς πληγάς, ἀλλʼ οὔτε ἐκεῖνοι ἀπὸ ἐπιστήμης οὔτε οὗτοι ἐοίκασιν εἰδέναι ὅ τι λέγουσιν· σχεδὸν γὰρ οὐθὲν χρώμενοι φαίνονται τούτοις ἀλλʼ ἢ κατὰ μικρόν. Ἀναξαγόρας τε γὰρ μηχανῇ χρῆται τῷ νῷ πρὸς τὴν κοσμοποιίαν, καὶ ὅταν ἀπορήσῃ διὰ τίνʼ αἰτίαν ἐξ ἀνάγκης ἐστί, τότε παρέλκει αὐτόν, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις πάντα μᾶλλον αἰτιᾶται τῶν γιγνομένων ἢ νοῦν, καὶ Ἐμπεδοκλῆς ἐπὶ πλέον μὲν τούτου χρῆται τοῖς αἰτίοις, οὐ μὴν οὔθʼ ἱκανῶς, οὔτʼ ἐν τούτοις εὑρίσκει τὸ ὁμολογούμενον. πολλαχοῦ γοῦν αὐτῷ ἡ μὲν φιλία διακρίνει τὸ δὲ νεῖκος συγκρίνει. ὅταν μὲν γὰρ εἰς τὰ στοιχεῖα διίστηται τὸ πᾶν ὑπὸ τοῦ νείκους, τότε τὸ πῦρ εἰς ἓν συγκρίνεται καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων ἕκαστον· ὅταν δὲ πάλιν ὑπὸ τῆς φιλίας συνίωσιν εἰς τὸ ἕν, ἀναγκαῖον ἐξ ἑκάστου τὰ μόρια διακρίνεσθαι πάλιν.—Ἐμπεδοκλῆς μὲν οὖν παρὰ τοὺς πρότερον πρῶτος τὸ τὴν αἰτίαν διελεῖν εἰσήνεγκεν, οὐ μίαν ποιήσας τὴν τῆς κινήσεως ἀρχὴν ἀλλʼ ἑτέρας τε καὶ ἐναντίας, ἔτι δὲ τὰ ὡς ἐν ὕλης εἴδει λεγόμενα στοιχεῖα τέτταρα πρῶτος εἶπεν (οὐ μὴν χρῆταί γε τέτταρσιν ἀλλʼ ὡς δυσὶν οὖσι μόνοις,

985bDediğimiz gibi o, ilkeleri bu şekilde ve bu sayıda söyledi. Leukippos ve arkadaşı Demokritos ise dolu ile boşluğun (kenon) öğe olduğunu söyler; birine varlık, öbürüne yokluk (to mē on) derler. Bunlardan dolu ve katı olan varlık, boş olan ise yokluktur (bu yüzden varlığın yokluktan hiç de daha çok var olmadığını söylerler, çünkü cisim de boşluktan daha çok var değildir); varlıkların madde olarak sebepleri bunlardır. Dayanak ousia'yı bir sayanlar öteki şeyleri onun hâlleriyle doğurup seyrekliği ve yoğunluğu hâllerin ilkeleri saydıkları gibi, bunlar da farkların öteki şeylerin sebebi olduğunu söyler. Bu farkların üç olduğunu söylerler: biçim, sıra ve duruş. Çünkü onlara göre varlık yalnızca "rhysmos", "diathigē" ve "tropē" bakımından farklılaşır; bunlardan rhysmos biçim, diathigē sıra, tropē ise duruştur: A, N'den biçimce; AN, NA'dan sırayla; Z de H'den duruşça farklıdır. Hareket hakkında, yani hareketin varlıklara nereden ve nasıl geleceği hakkında ise bunlar da ötekiler gibi gevşeklikle konuyu bir kenara bıraktılar. Dediğimiz gibi iki sebep hakkında öncekilerin araştırması buraya kadar varmış görünüyor.

985b

πυρὶ μὲν καθʼ αὑτὸ τοῖς δʼ ἀντικειμένοις ὡς μιᾷ φύσει, γῇ τε καὶ ἀέρι καὶ ὕδατι· λάβοι δʼ ἄν τις αὐτὸ θεωρῶν ἐκ τῶν ἐπῶν)·—οὗτος μὲν οὖν, ὥσπερ λέγομεν, οὕτω τε καὶ τοσαύτας εἴρηκε τὰς ἀρχάς· Λεύκιππος δὲ καὶ ὁ ἑταῖρος αὐτοῦ Δημόκριτος στοιχεῖα μὲν τὸ πλῆρες καὶ τὸ κενὸν εἶναί φασι, λέγοντες τὸ μὲν ὂν τὸ δὲ μὴ ὄν, τούτων δὲ τὸ μὲν πλῆρες καὶ στερεὸν τὸ ὄν, τὸ δὲ κενὸν τὸ μὴ ὄν (διὸ καὶ οὐθὲν μᾶλλον τὸ ὂν τοῦ μὴ ὄντος εἶναί φασιν, ὅτι οὐδὲ τοῦ κενοῦ τὸ σῶμα), αἴτια δὲ τῶν ὄντων ταῦτα ὡς ὕλην. καὶ καθάπερ οἱ ἓν ποιοῦντες τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν τἆλλα τοῖς πάθεσιν αὐτῆς γεννῶσι, τὸ μανὸν καὶ τὸ πυκνὸν ἀρχὰς τιθέμενοι τῶν παθημάτων, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ οὗτοι τὰς διαφορὰς αἰτίας τῶν ἄλλων εἶναί φασιν. ταύτας μέντοι τρεῖς εἶναι λέγουσι, σχῆμά τε καὶ τάξιν καὶ θέσιν· διαφέρειν γάρ φασι τὸ ὂν ῥυσμῷ καὶ διαθιγῇ καὶ τροπῇ μόνον· τούτων δὲ ὁ μὲν ῥυσμὸς σχῆμά ἐστιν ἡ δὲ διαθιγὴ τάξις ἡ δὲ τροπὴ θέσις· διαφέρει γὰρ τὸ μὲν Α τοῦ Ν σχήματι τὸ δὲ ΑΝ τοῦ ΝΑ τάξει τὸ δὲ Ζ τοῦ Η θέσει. περὶ δὲ κινήσεως, ὅθεν ἢ πῶς ὑπάρξει τοῖς οὖσι, καὶ οὗτοι παραπλησίως τοῖς ἄλλοις ῥᾳθύμως ἀφεῖσαν. περὶ μὲν οὖν τῶν δύο αἰτιῶν, ὥσπερ λέγομεν, ἐπὶ τοσοῦτον ἔοικεν ἐζητῆσθαι παρὰ τῶν πρότερον.

985b205. Bölüm

Bunların zamanında ve bunlardan önce, Pythagorasçılar denenler matematiğe ilk sarılanlar oldu ve onu ilerlettiler; onunla yetiştikleri için de onun ilkelerinin bütün varlıkların ilkeleri olduğunu düşündüler. Matematikte tabiatça ilk olan sayılardır (arithmos); onlar da sayılarda, var olan ve oluşan şeylere ateşte, toprakta ve sudakinden daha çok benzerlik gördüklerini sandılar: sayıların şu hâli adalet, şu hâli psykhē ve nous, bir başkası uygun an, öteki şeylerin her biri de deyim yerindeyse aynı şekilde. Ayrıca armonilerin (harmonia) hâllerini ve oranlarını sayılarda gördüler. Böylece öteki şeyler bütün tabiatlarıyla sayılara benzetilmiş göründüğünden, sayılar da bütün tabiatın ilki olduğundan, sayıların öğelerini bütün varlıkların öğeleri, bütün göğü de bir armoni ve sayı saydılar.

985b20

ἐν δὲ τούτοις καὶ πρὸ τούτων οἱ καλούμενοι Πυθαγόρειοι τῶν μαθημάτων ἁψάμενοι πρῶτοι ταῦτά τε προήγαγον, καὶ ἐντραφέντες ἐν αὐτοῖς τὰς τούτων ἀρχὰς τῶν ὄντων ἀρχὰς ᾠήθησαν εἶναι πάντων. ἐπεὶ δὲ τούτων οἱ ἀριθμοὶ φύσει πρῶτοι, ἐν δὲ τούτοις ἐδόκουν θεωρεῖν ὁμοιώματα πολλὰ τοῖς οὖσι καὶ γιγνομένοις, μᾶλλον ἢ ἐν πυρὶ καὶ γῇ καὶ ὕδατι, ὅτι τὸ μὲν τοιονδὶ τῶν ἀριθμῶν πάθος δικαιοσύνη τὸ δὲ τοιονδὶ ψυχή τε καὶ νοῦς ἕτερον δὲ καιρὸς καὶ τῶν ἄλλων ὡς εἰπεῖν ἕκαστον ὁμοίως, ἔτι δὲ τῶν ἁρμονιῶν ἐν ἀριθμοῖς ὁρῶντες τὰ πάθη καὶ τοὺς λόγους,—ἐπεὶ δὴ τὰ μὲν ἄλλα τοῖς ἀριθμοῖς ἐφαίνοντο τὴν φύσιν ἀφωμοιῶσθαι πᾶσαν, οἱ δʼ ἀριθμοὶ πάσης τῆς φύσεως πρῶτοι,

986aSayılarda ve armonilerde göğün hâlleri ve kısımlarıyla, bütün düzeniyle uyuşan ne bulduysa, onları toplayıp birbirine uydurdular. Bir yerde bir eksik kalırsa, bütün sistemlerinin kendi içinde bağlı olması için bunu tamamlamaya can attılar. Örneğin on sayısı mükemmel ve sayıların bütün tabiatını kuşatmış göründüğünden, gökte hareket eden cisimlerin de on olduğunu söylerler; ama görünenler yalnız dokuz olduğu için onuncu olarak "karşı-dünya"yı uydururlar. Bunlar hakkında başka yerde daha ayrıntılı açıklama yaptık. Ama onları gözden geçirmemizin amacı, onlardan da hangi ilkeleri koyduklarını ve bunların söylenen sebeplere nasıl düştüğünü öğrenmektir. Bunların da sayıyı hem varlıkların maddesi hem de onların hâlleri ve melekeleri olarak ilke saydıkları görülür. Sayının öğeleri olarak da çifti ve teki koyarlar; bunlardan birini sınırlı, öbürünü sınırsız sayarlar; birin bu ikisinden olduğunu (çünkü hem çift hem tektir), sayının birden geldiğini, bütün göğün de, dediğimiz gibi, sayılar olduğunu söylerler.

Aynı okuldan başka bazıları da ilkelerin on olduğunu söyler ve bunları karşılıklı sütunlar hâlinde sayar: sınır ve sınırsız, tek ve çift, bir ve çokluk, sağ ve sol, erkek ve dişi, duran ve hareket eden, düz ve eğri, ışık ve karanlık, iyi ve kötü, kare ve dikdörtgen. Krotonlu Alkmaion da böyle düşünmüş görünüyor; ya o bu görüşü onlardan aldı ya da onlar ondan. Çünkü Alkmaion [Pythagoras yaşlıyken gençti ve] onlara yakın bir görüş ortaya koydu: insanla ilgili şeylerin çoğunun ikili olduğunu söyler; ama zıtlıkları onlar gibi belirlenmiş olarak değil, rastgele söyler: beyaz-kara, tatlı-acı, iyi-kötü, büyük-küçük gibi. O, geri kalanlar hakkında belirsiz şeyler söyleyip geçti; Pythagorasçılar ise zıtlıkların hem kaç tane hem de neler olduğunu açıkça bildirdiler.

986a

τὰ τῶν ἀριθμῶν στοιχεῖα τῶν ὄντων στοιχεῖα πάντων ὑπέλαβον εἶναι, καὶ τὸν ὅλον οὐρανὸν ἁρμονίαν εἶναι καὶ ἀριθμόν· καὶ ὅσα εἶχον ὁμολογούμενα ἔν τε τοῖς ἀριθμοῖς καὶ ταῖς ἁρμονίαις πρὸς τὰ τοῦ οὐρανοῦ πάθη καὶ μέρη καὶ πρὸς τὴν ὅλην διακόσμησιν, ταῦτα συνάγοντες ἐφήρμοττον. κἂν εἴ τί που διέλειπε, προσεγλίχοντο τοῦ συνειρομένην πᾶσαν αὐτοῖς εἶναι τὴν πραγματείαν· λέγω δʼ οἷον, ἐπειδὴ τέλειον ἡ δεκὰς εἶναι δοκεῖ καὶ πᾶσαν περιειληφέναι τὴν τῶν ἀριθμῶν φύσιν, καὶ τὰ φερόμενα κατὰ τὸν οὐρανὸν δέκα μὲν εἶναί φασιν, ὄντων δὲ ἐννέα μόνον τῶν φανερῶν διὰ τοῦτο δεκάτην τὴν ἀντίχθονα ποιοῦσιν. διώρισται δὲ περὶ τούτων ἐν ἑτέροις ἡμῖν ἀκριβέστερον. ἀλλʼ οὗ δὴ χάριν ἐπερχόμεθα, τοῦτό ἐστιν ὅπως λάβωμεν καὶ παρὰ τούτων τίνας εἶναι τιθέασι τὰς ἀρχὰς καὶ πῶς εἰς τὰς εἰρημένας ἐμπίπτουσιν αἰτίας. φαίνονται δὴ καὶ οὗτοι τὸν ἀριθμὸν νομίζοντες ἀρχὴν εἶναι καὶ ὡς ὕλην τοῖς οὖσι καὶ ὡς πάθη τε καὶ ἕξεις, τοῦ δὲ ἀριθμοῦ στοιχεῖα τό τε ἄρτιον καὶ τὸ περιττόν, τούτων δὲ τὸ μὲν πεπερασμένον τὸ δὲ ἄπειρον, τὸ δʼ ἓν ἐξ ἀμφοτέρων εἶναι τούτων (καὶ γὰρ ἄρτιον εἶναι καὶ περιττόν), τὸν δʼ ἀριθμὸν ἐκ τοῦ ἑνός, ἀριθμοὺς δέ, καθάπερ εἴρηται, τὸν ὅλον οὐρανόν.—ἕτεροι δὲ τῶν αὐτῶν τούτων τὰς ἀρχὰς δέκα λέγουσιν εἶναι τὰς κατὰ συστοιχίαν λεγομένας, πέρας [καὶ] ἄπειρον, περιττὸν [καὶ] ἄρτιον, ἓν [καὶ] πλῆθος, δεξιὸν [καὶ] ἀριστερόν, ἄρρεν [καὶ] θῆλυ, ἠρεμοῦν [καὶ] κινούμενον, εὐθὺ [καὶ] καμπύλον, φῶς [καὶ] σκότος, ἀγαθὸν [καὶ] κακόν, τετράγωνον [καὶ] ἑτερόμηκες· ὅνπερ τρόπον ἔοικε καὶ Ἀλκμαίων ὁ Κροτωνιάτης ὑπολαβεῖν, καὶ ἤτοι οὗτος παρʼ ἐκείνων ἢ ἐκεῖνοι παρὰ τούτου παρέλαβον τὸν λόγον τοῦτον· καὶ γὰρ [ἐγένετο τὴν ἡλικίαν] Ἀλκμαίων [ἐπὶ γέροντι Πυθαγόρᾳ,] ἀπεφήνατο [δὲ] παραπλησίως τούτοις· φησὶ γὰρ εἶναι δύο τὰ πολλὰ τῶν ἀνθρωπίνων, λέγων τὰς ἐναντιότητας οὐχ ὥσπερ οὗτοι διωρισμένας ἀλλὰ τὰς τυχούσας, οἷον λευκὸν μέλαν, γλυκὺ πικρόν, ἀγαθὸν κακόν, μέγα μικρόν. οὗτος μὲν οὖν ἀδιορίστως ἀπέρριψε περὶ τῶν λοιπῶν,

986bBu ikisinden şu kadarını almak mümkündür: zıtlar varlıkların ilkeleridir; kaç tane ve hangileri olduklarını ise yalnız ötekilerden öğrenebiliriz. Bunların söylenen sebeplere nasıl bağlanabileceğini ise açıkça ayrıntılandırmadılar; ama öğeleri madde türünde sıralıyor görünürler; çünkü ousia'nın bunlardan, içinde bulunan öğeler olarak, kurulup biçimlendiğini söylerler.

Tabiatın öğelerini birden çok sayan eskilerin düşüncesini bunlardan yeterince görebiliriz. Ama bazıları evren hakkında, onun tek bir tabiat olduğunu ileri sürdü; hepsi de aynı biçimde değil; ne söyleyişin güzelliği ne de tabiata uygunluk bakımından. Onlar hakkındaki söz, şimdiki sebepler incelemesine hiç uymaz. Çünkü tabiat filozoflarından bazıları gibi varlığı bir kabul edip yine de biri madde gibi kullanarak ondan bir şeyler doğurmazlar, başka bir tarzda konuşurlar: tabiat filozofları evreni doğururken hareket eklerler, bunlar ise evrenin hareketsiz olduğunu söyler. Yine de şu kadarı şimdiki incelemeye uygundur: Parmenides logosa göre bire, Melissos ise maddeye göre bire sarılmış görünür (bu yüzden biri onun sınırlı, öbürü sınırsız olduğunu söyler). Bunlardan ilk birleyen Ksenophanes ise (Parmenides'in onun öğrencisi olduğu söylenir) hiçbir şeyi açıklığa kavuşturmadı, bu iki tabiattan hiçbirine dokunmuş da görünmüyor; bütün göğe bakıp birin tanrı olduğunu söyler. Dediğimiz gibi bunları şimdiki araştırmada bir yana bırakmak gerekir; ikisini, biraz fazla kaba oldukları için büsbütün: Ksenophanes'i ve Melissos'u. Parmenides ise daha derin görerek konuşuyor gibidir. Varlığın yanında yokluğun hiç olmadığına inandığı için zorunlu olarak birin, yani varlığın var olduğunu, başka hiçbir şeyin var olmadığını düşünür (bunu tabiat üzerine incelemelerde daha açık söyledik). Ama görünenleri izlemeye zorlanınca ve birin logosa göre bir, hisse göre çok olduğunu kabul edince yine iki sebep ve iki ilke koyar: sıcak ve soğuk, yani ateş ve toprak demek ister.

986b

οἱ δὲ Πυθαγόρειοι καὶ πόσαι καὶ τίνες αἱ ἐναντιώσεις ἀπεφήναντο. παρὰ μὲν οὖν τούτων ἀμφοῖν τοσοῦτον ἔστι λαβεῖν, ὅτι τἀναντία ἀρχαὶ τῶν ὄντων· τὸ δʼ ὅσαι παρὰ τῶν ἑτέρων, καὶ τίνες αὗταί εἰσιν. πῶς μέντοι πρὸς τὰς εἰρημένας αἰτίας ἐνδέχεται συνάγειν, σαφῶς μὲν οὐ διήρθρωται παρʼ ἐκείνων, ἐοίκασι δʼ ὡς ἐν ὕλης εἴδει τὰ στοιχεῖα τάττειν· ἐκ τούτων γὰρ ὡς ἐνυπαρχόντων συνεστάναι καὶ πεπλάσθαι φασὶ τὴν οὐσίαν.—τῶν μὲν οὖν παλαιῶν καὶ πλείω λεγόντων τὰ στοιχεῖα τῆς φύσεως ἐκ τούτων ἱκανόν ἐστι θεωρῆσαι τὴν διάνοιαν· εἰσὶ δέ τινες οἳ περὶ τοῦ παντὸς ὡς μιᾶς οὔσης φύσεως ἀπεφήναντο, τρόπον δὲ οὐ τὸν αὐτὸν πάντες οὔτε τοῦ καλῶς οὔτε τοῦ κατὰ τὴν φύσιν. εἰς μὲν οὖν τὴν νῦν σκέψιν τῶν αἰτίων οὐδαμῶς συναρμόττει περὶ αὐτῶν ὁ λόγος (οὐ γὰρ ὥσπερ ἔνιοι τῶν φυσιολόγων ἓν ὑποθέμενοι τὸ ὂν ὅμως γεννῶσιν ὡς ἐξ ὕλης τοῦ ἑνός, ἀλλʼ ἕτερον τρόπον οὗτοι λέγουσιν· ἐκεῖνοι μὲν γὰρ προστιθέασι κίνησιν, γεννῶντές γε τὸ πᾶν, οὗτοι δὲ ἀκίνητον εἶναί φασιν)· οὐ μὴν ἀλλὰ τοσοῦτόν γε οἰκεῖόν ἐστι τῇ νῦν σκέψει. Παρμενίδης μὲν γὰρ ἔοικε τοῦ κατὰ τὸν λόγον ἑνὸς ἅπτεσθαι, Μέλισσος δὲ τοῦ κατὰ τὴν ὕλην (διὸ καὶ ὁ μὲν πεπερασμένον ὁ δʼ ἄπειρόν φησιν εἶναι αὐτό)· Ξενοφάνης δὲ πρῶτος τούτων ἑνίσας (ὁ γὰρ Παρμενίδης τούτου λέγεται γενέσθαι μαθητής) οὐθὲν διεσαφήνισεν, οὐδὲ τῆς φύσεως τούτων οὐδετέρας ἔοικε θιγεῖν, ἀλλʼ εἰς τὸν ὅλον οὐρανὸν ἀποβλέψας τὸ ἓν εἶναί φησι τὸν θεόν. οὗτοι μὲν οὖν, καθάπερ εἴπομεν, ἀφετέοι πρὸς τὴν νῦν ζήτησιν, οἱ μὲν δύο καὶ πάμπαν ὡς ὄντες μικρὸν ἀγροικότεροι, Ξενοφάνης καὶ Μέλισσος· Παρμενίδης δὲ μᾶλλον βλέπων ἔοικέ που λέγειν· παρὰ γὰρ τὸ ὂν τὸ μὴ ὂν οὐθὲν ἀξιῶν εἶναι, ἐξ ἀνάγκης ἓν οἴεται εἶναι, τὸ ὄν, καὶ ἄλλο οὐθέν (περὶ οὗ σαφέστερον ἐν τοῖς περὶ φύσεως εἰρήκαμεν), ἀναγκαζόμενος δʼ ἀκολουθεῖν τοῖς φαινομένοις, καὶ τὸ ἓν μὲν κατὰ τὸν λόγον πλείω δὲ κατὰ τὴν αἴσθησιν ὑπολαμβάνων εἶναι, δύο τὰς αἰτίας καὶ δύο τὰς ἀρχὰς πάλιν τίθησι, θερμὸν καὶ ψυχρόν, οἷον πῦρ καὶ γῆν λέγων·

987aBunlardan sıcağı varlığın, öbürünü yokluğun safına koyar.

Söylenenlerden ve şimdiye dek bu konuyu tartışmış bilgelerden şunları öğrenmiş olduk: ilk filozoflardan, ilkenin cisimsel olduğunu (çünkü su, ateş ve bu türden şeyler cisimdir); bazılarına göre cisimsel ilkenin bir, bazılarına göre birden çok olduğunu, ama her iki grubun da bu ilkeleri madde türünde koyduğunu; bazılarından ise bu sebebi ve buna ek olarak hareketin geldiği sebebi koyduklarını, bunun da bazılarına göre bir, bazılarına göre iki olduğunu. İtalyalılara kadar ve onlar dışında ötekiler bunlar hakkında oldukça sönük konuştular; yalnız, dediğimiz gibi, iki sebep kullandılar; bunlardan ikincisini, yani hareketin geldiği yeri, kimisi bir, kimisi iki yaptı. Pythagorasçılar da iki ilkeyi aynı tarzda söylediler, ama kendilerine özgü olan şunu eklediler: sınırlıyı, sınırsızı [ve biri] ateş ya da toprak ya da bu türden başka bir şey gibi ayrı tabiatlar saymadılar; sınırsızın kendisinin ve birin kendisinin, yüklendikleri şeylerin ousia'sı olduğunu düşündüler; bu yüzden sayının her şeyin ousia'sı olduğunu da söylediler. Bunlar hakkında böyle bir görüş ortaya koydular. "Nedir" sorusu hakkında da konuşmaya ve tarif yapmaya başladılar, ama işi pek basit ele aldılar. Çünkü yüzeysel tarifler yaptılar ve söylenen tarifin ilk ait olduğu şeyi, o şeyin ousia'sı sandılar; tıpkı birinin, iki kat ile ikiliğin aynı olduğunu sanması gibi, çünkü iki kat olmak ilk önce ikiye aittir. Ama iki kat olmak ile ikilik olmak belki aynı değildir; aynıysa bir çok olacaktır; nitekim onların başına bu geldi. Öncekilerden ve ötekilerden alınabilecek olan bu kadardır.

987a

τούτων δὲ κατὰ μὲν τὸ ὂν τὸ θερμὸν τάττει θάτερον δὲ κατὰ τὸ μὴ ὄν.—ἐκ μὲν οὖν τῶν εἰρημένων καὶ παρὰ τῶν συνηδρευκότων ἤδη τῷ λόγῳ σοφῶν ταῦτα παρειλήφαμεν, παρὰ μὲν τῶν πρώτων σωματικήν τε τὴν ἀρχήν (ὕδωρ γὰρ καὶ πῦρ καὶ τὰ τοιαῦτα σώματά ἐστιν), καὶ τῶν μὲν μίαν τῶν δὲ πλείους τὰς ἀρχὰς τὰς σωματικάς, ἀμφοτέρων μέντοι ταύτας ὡς ἐν ὕλης εἴδει τιθέντων, παρὰ δέ τινων ταύτην τε τὴν αἰτίαν τιθέντων καὶ πρὸς ταύτῃ τὴν ὅθεν ἡ κίνησις, καὶ ταύτην παρὰ τῶν μὲν μίαν παρὰ τῶν δὲ δύο. μέχρι μὲν οὖν τῶν Ἰταλικῶν καὶ χωρὶς ἐκείνων μορυχώτερον εἰρήκασιν οἱ ἄλλοι περὶ αὐτῶν, πλὴν ὥσπερ εἴπομεν δυοῖν τε αἰτίαιν τυγχάνουσι κεχρημένοι, καὶ τούτων τὴν ἑτέραν οἱ μὲν μίαν οἱ δὲ δύο ποιοῦσι, τὴν ὅθεν ἡ κίνησις· οἱ δὲ Πυθαγόρειοι δύο μὲν τὰς ἀρχὰς κατὰ τὸν αὐτὸν εἰρήκασι τρόπον, τοσοῦτον δὲ προσεπέθεσαν ὃ καὶ ἴδιόν ἐστιν αὐτῶν, ὅτι τὸ πεπερασμένον καὶ τὸ ἄπειρον [καὶ τὸ ἓν] οὐχ ἑτέρας τινὰς ᾠήθησαν εἶναι φύσεις, οἷον πῦρ ἢ γῆν ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον, ἀλλʼ αὐτὸ τὸ ἄπειρον καὶ αὐτὸ τὸ ἓν οὐσίαν εἶναι τούτων ὧν κατηγοροῦνται, διὸ καὶ ἀριθμὸν εἶναι τὴν οὐσίαν πάντων. περί τε τούτων οὖν τοῦτον ἀπεφήναντο τὸν τρόπον, καὶ περὶ τοῦ τί ἐστιν ἤρξαντο μὲν λέγειν καὶ ὁρίζεσθαι, λίαν δʼ ἁπλῶς ἐπραγματεύθησαν. ὡρίζοντό τε γὰρ ἐπιπολαίως, καὶ ᾧ πρώτῳ ὑπάρξειεν ὁ λεχθεὶς ὅρος, τοῦτʼ εἶναι τὴν οὐσίαν τοῦ πράγματος ἐνόμιζον, ὥσπερ εἴ τις οἴοιτο ταὐτὸν εἶναι διπλάσιον καὶ τὴν δυάδα διότι πρῶτον ὑπάρχει τοῖς δυσὶ τὸ διπλάσιον. ἀλλʼ οὐ ταὐτὸν ἴσως ἐστὶ τὸ εἶναι διπλασίῳ καὶ δυάδι· εἰ δὲ μή, πολλὰ τὸ ἓν ἔσται, ὃ κἀκείνοις συνέβαινεν. παρὰ μὲν οὖν τῶν πρότερον καὶ τῶν ἄλλων τοσαῦτα ἔστι λαβεῖν.

987a256. Bölüm

Söylenen felsefelerden sonra Platon'un çalışması geldi; çoğu bakımdan bunları izliyordu, ama İtalyalıların felsefesinden ayrılan kendine özgü yanları da vardı. Çünkü gençliğinden beri önce Kratylos ile ve Herakleitosçu kanaatlerle, yani bütün hissedilir şeylerin sürekli aktığı ve onlar hakkında epistēmē bulunmadığı görüşüyle tanışmıştı; sonraları da bu konuda aynı şekilde düşündü.

987a25

μετὰ δὲ τὰς εἰρημένας φιλοσοφίας ἡ Πλάτωνος ἐπεγένετο πραγματεία, τὰ μὲν πολλὰ τούτοις ἀκολουθοῦσα, τὰ δὲ καὶ ἴδια παρὰ τὴν τῶν Ἰταλικῶν ἔχουσα φιλοσοφίαν. ἐκ νέου τε γὰρ συνήθης γενόμενος πρῶτον Κρατύλῳ καὶ ταῖς Ἡρακλειτείοις δόξαις, ὡς ἁπάντων τῶν αἰσθητῶν ἀεὶ ῥεόντων καὶ ἐπιστήμης περὶ αὐτῶν οὐκ οὔσης, ταῦτα μὲν καὶ ὕστερον οὕτως ὑπέλαβεν·

987bSokrates ise ahlak konularıyla uğraşıp bütün tabiat hakkında hiçbir şeyle uğraşmıyordu, ama bu konularda küllîyi arıyor ve düşünceyi ilk olarak tariflere yöneltiyordu. Platon onu kabul edince, bu yüzden tarifin hissedilir şeylerle değil başka şeylerle ilgili olduğunu düşündü; çünkü hissedilir şeylerden herhangi birinin ortak tarifi olması imkânsızdır, zira bunlar sürekli değişir. Böylece o, varlıkların bu türünü idea'lar (idea) diye adlandırdı; hissedilir şeylerin hepsinin bunların yanında var olduğunu ve bunlara göre adlandırıldığını söyledi: çünkü eidos'larla (eidos) aynı adı taşıyan birçok şey, onlara katılma (methexis) yoluyla vardır. "Katılma" ile yalnızca adı değiştirdi: Pythagorasçılar varlıkların sayıların taklidiyle (mimēsis) var olduğunu söyler, Platon ise katılmayla; adı değiştirmiştir. Ama eidos'lara katılmanın ya da onları taklit etmenin ne olduğunu araştırmayı ortada bıraktılar. Ayrıca hissedilir şeylerin ve eidos'ların yanında, şeylerin matematik olanlarının arada (metaksy) bulunduğunu söyler. Bunlar hissedilir şeylerden ezelî ve hareketsiz olmalarıyla, eidos'lardan da kendilerinden birbirine benzer pek çok tane bulunmasıyla ayrılır; oysa eidos'un kendisi her durumda tek başına birdir. Eidos'lar öteki şeylerin sebepleri olduğundan, eidos'ların öğelerinin bütün varlıkların öğeleri olduğunu düşündü. Madde olarak büyük ve küçük, ousia olarak da bir ilkedir; çünkü sayılar, bunlardan bire katılma yoluyla meydana gelir. Birin ousia olduğunu, başka bir şey olup da "bir" diye anılmadığını Pythagorasçılara yakın biçimde söyledi; sayıların öteki şeylerin ousia'sının sebebi olduğunu da onlar gibi söyledi. Ama sınırsızı bir olarak almak yerine bir ikilik yapması, sınırsızı büyükten ve küçükten kurması ona özgüdür. Ayrıca o sayıları hissedilir şeylerin yanında ayrı sayar; onlar ise sayıların şeylerin kendileri olduğunu söyler ve matematik nesneleri ikisinin arasına koymaz. Biri ve sayıları Pythagorasçılar gibi değil de şeylerin yanında ayrı koyması ve eidos'ları getirmesi, logoslar üzerine yaptığı inceleme yüzündendir (çünkü öncekiler diyalektikten (dialektikē) pay almamıştı). Öteki tabiatı ikilik yapması ise sayıların, ilk sayılar dışında, bir kalıptan çıkar gibi kolayca ondan doğurulabilmesi yüzündendir.

987b

Σωκράτους δὲ περὶ μὲν τὰ ἠθικὰ πραγματευομένου περὶ δὲ τῆς ὅλης φύσεως οὐθέν, ἐν μέντοι τούτοις τὸ καθόλου ζητοῦντος καὶ περὶ ὁρισμῶν ἐπιστήσαντος πρώτου τὴν διάνοιαν, ἐκεῖνον ἀποδεξάμενος διὰ τὸ τοιοῦτον ὑπέλαβεν ὡς περὶ ἑτέρων τοῦτο γιγνόμενον καὶ οὐ τῶν αἰσθητῶν· ἀδύνατον γὰρ εἶναι τὸν κοινὸν ὅρον τῶν αἰσθητῶν τινός, ἀεί γε μεταβαλλόντων. οὗτος οὖν τὰ μὲν τοιαῦτα τῶν ὄντων ἰδέας προσηγόρευσε, τὰ δʼ αἰσθητὰ παρὰ ταῦτα καὶ κατὰ ταῦτα λέγεσθαι πάντα· κατὰ μέθεξιν γὰρ εἶναι τὰ πολλὰ ὁμώνυμα τοῖς εἴδεσιν. τὴν δὲ μέθεξιν τοὔνομα μόνον μετέβαλεν· οἱ μὲν γὰρ Πυθαγόρειοι μιμήσει τὰ ὄντα φασὶν εἶναι τῶν ἀριθμῶν, Πλάτων δὲ μεθέξει, τοὔνομα μεταβαλών. τὴν μέντοι γε μέθεξιν ἢ τὴν μίμησιν ἥτις ἂν εἴη τῶν εἰδῶν ἀφεῖσαν ἐν κοινῷ ζητεῖν. ἔτι δὲ παρὰ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ εἴδη τὰ μαθηματικὰ τῶν πραγμάτων εἶναί φησι μεταξύ, διαφέροντα τῶν μὲν αἰσθητῶν τῷ ἀΐδια καὶ ἀκίνητα εἶναι, τῶν δʼ εἰδῶν τῷ τὰ μὲν πόλλʼ ἄττα ὅμοια εἶναι τὸ δὲ εἶδος αὐτὸ ἓν ἕκαστον μόνον. ἐπεὶ δʼ αἴτια τὰ εἴδη τοῖς ἄλλοις, τἀκείνων στοιχεῖα πάντων ᾠήθη τῶν ὄντων εἶναι στοιχεῖα. ὡς μὲν οὖν ὕλην τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν εἶναι ἀρχάς, ὡς δʼ οὐσίαν τὸ ἕν· ἐξ ἐκείνων γὰρ κατὰ μέθεξιν τοῦ ἑνὸς [τὰ εἴδη] εἶναι τοὺς ἀριθμούς. τὸ μέντοι γε ἓν οὐσίαν εἶναι, καὶ μὴ ἕτερόν γέ τι ὂν λέγεσθαι ἕν, παραπλησίως τοῖς Πυθαγορείοις ἔλεγε, καὶ τὸ τοὺς ἀριθμοὺς αἰτίους εἶναι τοῖς ἄλλοις τῆς οὐσίας ὡσαύτως ἐκείνοις· τὸ δὲ ἀντὶ τοῦ ἀπείρου ὡς ἑνὸς δυάδα ποιῆσαι, τὸ δʼ ἄπειρον ἐκ μεγάλου καὶ μικροῦ, τοῦτʼ ἴδιον· καὶ ἔτι ὁ μὲν τοὺς ἀριθμοὺς παρὰ τὰ αἰσθητά, οἱ δʼ ἀριθμοὺς εἶναί φασιν αὐτὰ τὰ πράγματα, καὶ τὰ μαθηματικὰ μεταξὺ τούτων οὐ τιθέασιν. τὸ μὲν οὖν τὸ ἓν καὶ τοὺς ἀριθμοὺς παρὰ τὰ πράγματα ποιῆσαι, καὶ μὴ ὥσπερ οἱ Πυθαγόρειοι, καὶ ἡ τῶν εἰδῶν εἰσαγωγὴ διὰ τὴν ἐν τοῖς λόγοις ἐγένετο σκέψιν (οἱ γὰρ πρότεροι διαλεκτικῆς οὐ μετεῖχον), τὸ δὲ δυάδα ποιῆσαι τὴν ἑτέραν φύσιν διὰ τὸ τοὺς ἀριθμοὺς ἔξω τῶν πρώτων εὐφυῶς ἐξ αὐτῆς γεννᾶσθαι ὥσπερ ἔκ τινος ἐκμαγείου.

988aOysa durum tam tersidir; böyle olması makul değildir. Çünkü onlar maddeden birçok şey yaparlar, eidos ise yalnızca bir kez doğurur; oysa tek bir maddeden tek bir masa çıktığı, eidos'u maddeye getirenin ise kendisi bir olduğu hâlde çok masa yaptığı görülür. Erkeğin dişiye göre durumu da böyledir: dişi tek bir çiftleşmeyle gebe kalır, erkek ise çok dişiyi gebe bırakır; oysa bunlar o ilkelerin suretleridir. Platon aranan şeyler hakkında böyle bir belirleme yaptı. Söylenenlerden açıktır ki yalnız iki sebep kullanmıştır: "nedir"in sebebi ve madde bakımından sebep (çünkü eidos'lar öteki şeylerin "nedir"inin sebebidir, eidos'larınkinin sebebi de birdir). Hissedilir şeylerde eidos'ların, eidos'larda da birin kendisine yüklendiği dayanak maddenin ne olduğunu da söylemiştir: bu, bir ikiliktir, yani büyük ve küçük. Ayrıca iyiliğin ve kötülüğün sebebini öğelere, her birine birini vererek bağladı; öncekilerden bazı filozofların da, Empedokles ve Anaksagoras gibi, bunu araştırdığını söylediğimiz gibi.

988a

καίτοι συμβαίνει γʼ ἐναντίως· οὐ γὰρ εὔλογον οὕτως. οἱ μὲν γὰρ ἐκ τῆς ὕλης πολλὰ ποιοῦσιν, τὸ δʼ εἶδος ἅπαξ γεννᾷ μόνον, φαίνεται δʼ ἐκ μιᾶς ὕλης μία τράπεζα, ὁ δὲ τὸ εἶδος ἐπιφέρων εἷς ὢν πολλὰς ποιεῖ. ὁμοίως δʼ ἔχει καὶ τὸ ἄρρεν πρὸς τὸ θῆλυ· τὸ μὲν γὰρ ὑπὸ μιᾶς πληροῦται ὀχείας, τὸ δʼ ἄρρεν πολλὰ πληροῖ· καίτοι ταῦτα μιμήματα τῶν ἀρχῶν ἐκείνων ἐστίν. Πλάτων μὲν οὖν περὶ τῶν ζητουμένων οὕτω διώρισεν· φανερὸν δʼ ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι δυοῖν αἰτίαιν μόνον κέχρηται, τῇ τε τοῦ τί ἐστι καὶ τῇ κατὰ τὴν ὕλην (τὰ γὰρ εἴδη τοῦ τί ἐστιν αἴτια τοῖς ἄλλοις, τοῖς δʼ εἴδεσι τὸ ἕν), καὶ τίς ἡ ὕλη ἡ ὑποκειμένη καθʼ ἧς τὰ εἴδη μὲν ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν τὸ δʼ ἓν ἐν τοῖς εἴδεσι λέγεται, ὅτι αὕτη δυάς ἐστι, τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν, ἔτι δὲ τὴν τοῦ εὖ καὶ τοῦ κακῶς αἰτίαν τοῖς στοιχείοις ἀπέδωκεν ἑκατέροις ἑκατέραν, ὥσπερ φαμὲν καὶ τῶν προτέρων ἐπιζητῆσαί τινας φιλοσόφων, οἷον Ἐμπεδοκλέα καὶ Ἀναξαγόραν.

988a157. Bölüm

Kimlerin ilkeler ve hakikat hakkında ne söylediğini ve nasıl söylediğini kısaca ve ana hatlarıyla gözden geçirdik. Yine de onlardan şu kadarını elde ediyoruz: ilke ve sebep hakkında konuşanlardan hiçbiri, tabiat üzerine incelemelerde bizim ayırt ettiğimiz sebeplerin dışında bir şey söylememiştir; hepsi belli belirsiz de olsa bir bakıma onlara dokunmuş görünüyor. Kimisi ilkeyi madde olarak söyler; ister bir ister birden çok olduğunu varsaysınlar, ister cisim ister cisimsiz bir şey olarak koysunlar. Örneğin Platon büyüğü ve küçüğü, İtalyalılar sınırsızı, Empedokles ateşi, toprağı, suyu ve havayı, Anaksagoras ise türdeş parçalıların sonsuzluğunu söyler; bunların hepsi bu türden sebebe dokunmuştur; havayı ya da ateşi ya da suyu ya da ateşten yoğun ama havadan ince bir şeyi söyleyenler de öyle; çünkü bazıları ilk öğenin böyle bir şey olduğunu söylemiştir. Bunlar yalnızca bu sebebe dokundu; bazıları ise hareketin ilkesinin geldiği yere dokundu: Sevgi'yi ve Nefret'i ya da nous'u ya da eros'u ilke yapanlar gibi. "Ne idiyse o olmak"ı ve ousia'yı ise kimse açıkça ortaya koymadı; en çok eidos'ları koyanlar bundan söz eder. Çünkü onlar eidos'ları hissedilir şeylerin, biri de eidos'ların maddesi saymaz; hareketin ilkesinin de buradan geldiğini düşünmez, tersine eidos'ların hareketsizliğin ve durgunluğun sebebi olduğunu söylerler; öteki şeylerin her birine "ne idiyse o olmak"ı eidos'ların, eidos'lara ise birin sağladığını söylerler.

988a15

συντόμως μὲν οὖν καὶ κεφαλαιωδῶς ἐπεληλύθαμεν τίνες τε καὶ πῶς τυγχάνουσιν εἰρηκότες περί τε τῶν ἀρχῶν καὶ τῆς ἀληθείας· ὅμως δὲ τοσοῦτόν γʼ ἔχομεν ἐξ αὐτῶν, ὅτι τῶν λεγόντων περὶ ἀρχῆς καὶ αἰτίας οὐθεὶς ἔξω τῶν ἐν τοῖς περὶ φύσεως ἡμῖν διωρισμένων εἴρηκεν, ἀλλὰ πάντες ἀμυδρῶς μὲν ἐκείνων δέ πως φαίνονται θιγγάνοντες. οἱ μὲν γὰρ ὡς ὕλην τὴν ἀρχὴν λέγουσιν, ἄν τε μίαν ἄν τε πλείους ὑποθῶσι, καὶ ἐάν τε σῶμα ἐάν τε ἀσώματον τοῦτο τιθῶσιν (οἷον Πλάτων μὲν τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν λέγων, οἱ δʼ Ἰταλικοὶ τὸ ἄπειρον, Ἐμπεδοκλῆς δὲ πῦρ καὶ γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα, Ἀναξαγόρας δὲ τὴν τῶν ὁμοιομερῶν ἀπειρίαν· οὗτοί τε δὴ πάντες τῆς τοιαύτης αἰτίας ἡμμένοι εἰσί, καὶ ἔτι ὅσοι ἀέρα ἢ πῦρ ἢ ὕδωρ ἢ πυρὸς μὲν πυκνότερον ἀέρος δὲ λεπτότερον· καὶ γὰρ τοιοῦτόν τινες εἰρήκασιν εἶναι τὸ πρῶτον στοιχεῖον)·—οὗτοι μὲν οὖν ταύτης τῆς αἰτίας ἥψαντο μόνον, ἕτεροι δέ τινες ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως (οἷον ὅσοι φιλίαν καὶ νεῖκος ἢ νοῦν ἢ ἔρωτα ποιοῦσιν ἀρχήν)· τὸ δὲ τί ἦν εἶναι καὶ τὴν οὐσίαν σαφῶς μὲν οὐθεὶς ἀποδέδωκε,

988bEylemlerin, değişmelerin ve hareketlerin ne uğruna olduğu şeyi de bir bakıma sebep olarak söylerler, ama bu tarzda, yani onun tabiatça sebep olduğu tarzda söylemezler. Çünkü nous'u ya da Sevgi'yi söyleyenler bu sebepleri iyi olarak koyar, ama varlıklardan herhangi birinin bunlar uğruna var olduğunu ya da oluştuğunu değil, hareketlerin bunlardan geldiğini söylerler. Aynı şekilde birin ya da varlığın böyle bir tabiat olduğunu söyleyenler de onun ousia'nın sebebi olduğunu söyler, ama bir şeyin onun uğruna var olduğunu ya da oluştuğunu söylemez. Dolayısıyla iyiyi bir bakıma sebep olarak hem söylemiş hem söylememiş olurlar; çünkü onu mutlak olarak değil, araz olarak sebep sayarlar.

Sebepler hakkında, kaç tane ve ne türden olduklarına dair doğru bir belirleme yaptığımıza bütün bunlar da tanıklık ediyor gibidir; çünkü başka bir sebebe dokunamıyorlar. Buna ek olarak, ilkelerin ya hepsinin bu şekilde ya da buna benzer bir tarzda aranması gerektiği açıktır. Şimdi bu filozofların her birinin nasıl konuştuğunu ve ilkeler hakkında ne durumda olduğunu, onlar hakkında doğabilecek aporia'ları ele alarak gözden geçirelim.

988b

μάλιστα δʼ οἱ τὰ εἴδη τιθέντες λέγουσιν (οὔτε γὰρ ὡς ὕλην τοῖς αἰσθητοῖς τὰ εἴδη καὶ τὸ ἓν τοῖς εἴδεσιν οὔθʼ ὡς ἐντεῦθεν τὴν ἀρχὴν τῆς κινήσεως γιγνομένην ὑπολαμβάνουσιν—ἀκινησίας γὰρ αἴτια μᾶλλον καὶ τοῦ ἐν ἠρεμίᾳ εἶναι φασιν—ἀλλὰ τὸ τί ἦν εἶναι ἑκάστῳ τῶν ἄλλων τὰ εἴδη παρέχονται, τοῖς δʼ εἴδεσι τὸ ἕν)· τὸ δʼ οὗ ἕνεκα αἱ πράξεις καὶ αἱ μεταβολαὶ καὶ αἱ κινήσεις τρόπον μέν τινα λέγουσιν αἴτιον, οὕτω δὲ οὐ λέγουσιν οὐδʼ ὅνπερ πέφυκεν. οἱ μὲν γὰρ νοῦν λέγοντες ἢ φιλίαν ὡς ἀγαθὸν μὲν ταύτας τὰς αἰτίας τιθέασιν, οὐ μὴν ὡς ἕνεκά γε τούτων ἢ ὂν ἢ γιγνόμενόν τι τῶν ὄντων ἀλλʼ ὡς ἀπὸ τούτων τὰς κινήσεις οὔσας λέγουσιν· ὡς δʼ αὔτως καὶ οἱ τὸ ἓν ἢ τὸ ὂν φάσκοντες εἶναι τὴν τοιαύτην φύσιν τῆς μὲν οὐσίας αἴτιόν φασιν εἶναι, οὐ μὴν τούτου γε ἕνεκα ἢ εἶναι ἢ γίγνεσθαι, ὥστε λέγειν τε καὶ μὴ λέγειν πως συμβαίνει αὐτοῖς τἀγαθὸν αἴτιον· οὐ γὰρ ἁπλῶς ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς λέγουσιν.—ὅτι μὲν οὖν ὀρθῶς διώρισται περὶ τῶν αἰτίων καὶ πόσα καὶ ποῖα, μαρτυρεῖν ἐοίκασιν ἡμῖν καὶ οὗτοι πάντες, οὐ δυνάμενοι θιγεῖν ἄλλης αἰτίας, πρὸς δὲ τούτοις ὅτι ζητητέαι αἱ ἀρχαὶ ἢ οὕτως ἅπασαι ἢ τινὰ τρόπον τοιοῦτον, δῆλον· πῶς δὲ τούτων ἕκαστος εἴρηκε καὶ πῶς ἔχει περὶ τῶν ἀρχῶν, τὰς ἐνδεχομένας ἀπορίας μετὰ τοῦτο διέλθωμεν περὶ αὐτῶν.

988b208. Bölüm

Evrenin bir olduğunu ve madde olarak tek bir tabiat bulunduğunu, bunun da cisimsel ve büyüklüğü olan bir şey olduğunu koyanlar, açıktır ki birçok bakımdan yanılırlar. Çünkü yalnız cisimlerin öğelerini koyarlar, cisimsiz şeylerinkini koymazlar; oysa cisimsiz şeyler de vardır. Oluş ve yok oluşun sebeplerini söylemeye girişip her şeyi tabiat bakımından açıklarken hareketin sebebini ortadan kaldırırlar. Ayrıca ousia'yı ve "nedir"i hiçbir şeyin sebebi saymamakla yanılırlar; bunlara ek olarak basit cisimlerden, yani ateş, su, toprak ve havadan, topraktan başka herhangi birini kolayca ilke saymakla da yanılırlar; çünkü bunların birbirinden nasıl oluştuğunu incelememişlerdir. Bunların kimisi birleşmeyle, kimisi ayrışmayla birbirinden oluşur; bu da hangisinin önce, hangisinin sonra olduğu bakımından çok büyük fark eder. Bir bakıma, şeylerin kendisinden birleşme yoluyla ilk olarak oluştuğu şey her şeyden daha çok öğe gibi görünebilir.

988b20

ὅσοι μὲν οὖν ἕν τε τὸ πᾶν καὶ μίαν τινὰ φύσιν ὡς ὕλην τιθέασι, καὶ ταύτην σωματικὴν καὶ μέγεθος ἔχουσαν, δῆλον ὅτι πολλαχῶς ἁμαρτάνουσιν. τῶν γὰρ σωμάτων τὰ στοιχεῖα τιθέασι μόνον, τῶν δʼ ἀσωμάτων οὔ, ὄντων καὶ ἀσωμάτων. καὶ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς ἐπιχειροῦντες τὰς αἰτίας λέγειν, καὶ περὶ πάντων φυσιολογοῦντες, τὸ τῆς κινήσεως αἴτιον ἀναιροῦσιν. ἔτι δὲ τῷ τὴν οὐσίαν μηθενὸς αἰτίαν τιθέναι μηδὲ τὸ τί ἐστι, καὶ πρὸς τούτοις τῷ ῥᾳδίως τῶν ἁπλῶν σωμάτων λέγειν ἀρχὴν ὁτιοῦν πλὴν γῆς, οὐκ ἐπισκεψάμενοι τὴν ἐξ ἀλλήλων γένεσιν πῶς ποιοῦνται, λέγω δὲ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆν καὶ ἀέρα. τὰ μὲν γὰρ συγκρίσει τὰ δὲ διακρίσει ἐξ ἀλλήλων γίγνεται, τοῦτο δὲ πρὸς τὸ πρότερον εἶναι καὶ ὕστερον διαφέρει πλεῖστον. τῇ μὲν γὰρ ἂν δόξειε στοιχειωδέστατον εἶναι πάντων ἐξ οὗ γίγνονται συγκρίσει πρώτου,

989aBöyle bir şey de cisimlerin en küçük parçalısı ve en incesi olurdu. Bu yüzden ateşi ilke koyanlar bu logosa en uygun konuşmuş olur; öteki filozofların her biri de cisimlerin öğesinin böyle bir şey olduğunu kabul eder. Nitekim bir diyenlerden hiçbiri, açıktır ki parçalarının büyüklüğü yüzünden, toprağın öğe olduğunu kabul etmedi; öteki üç öğenin her biri ise kendine bir savunucu buldu: kimisi öğenin ateş, kimisi su, kimisi hava olduğunu söyler. Oysa insanların çoğu gibi neden toprağı da söylemiyorlar? Çünkü çoğu insan her şeyin toprak olduğunu söyler; Hesiodos da cisimler içinde ilk toprağın oluştuğunu söyler; bu görüş o kadar eski ve halk arasında o kadar yaygındır. Bu logosa göre, biri ateş dışında bunlardan birini söylerse ya da öğenin havadan yoğun, sudan ince bir şey olduğunu koyarsa doğru söylemiş olmaz. Ama oluşta sonra gelen tabiatta önce geliyorsa, pişmiş ve birleşmiş olan da oluşta sonra geliyorsa, durum bunun tersi olur: su havadan, toprak da sudan önce gelir.

Söylediğimiz türden tek bir sebep koyanlar hakkında bu kadarı söylenmiş olsun. Biri bunları birden çok sayarsa da aynı şey geçerlidir; örneğin Empedokles maddenin dört cisim olduğunu söyler. Ona da kimi aynı, kimi kendine özgü sonuçların çıkması zorunludur. Çünkü bu cisimlerin birbirinden oluştuğunu görüyoruz; dolayısıyla ateş de toprak da her zaman aynı cisim olarak kalmaz (bunlar hakkında tabiat üzerine incelemelerde konuşuldu). Hareket eden şeylerin sebebi hakkında da, bir mi iki mi konması gerektiği konusunda, hiç de doğru ve makul söylendiği düşünülmemeli. Genel olarak böyle konuşanların başkalaşmayı ortadan kaldırması zorunludur; çünkü sıcaktan soğuk, soğuktan sıcak olmayacaktır. Bunun için bu zıt hâllere uğrayan bir şeyin, yani hem ateş hem su olan tek bir tabiatın bulunması gerekirdi; Empedokles ise bunu kabul etmez.

Anaksagoras'ın iki öğe söylediği kabul edilirse, bu en çok bir logosa uygun olarak kabul edilebilir; bunu kendisi ayrıntılandırmadı, ama onu oraya götürenlere zorunlu olarak uyardı. Çünkü başlangıçta her şeyin karışık olduğunu söylemek başka açılardan da tuhaftır: hem karışmadan önce karışmamış olarak bulunmaları gerektiği sonucu çıkar, hem de rastgele bir şeyin rastgele bir şeyle karışması tabiata uygun değildir; buna ek olarak hâller ve arazlar ousia'lardan ayrılabilirdi (çünkü karışma da ayrılma da aynı şeylerin başına gelir). Yine de biri onu izleyip demek istediğini onunla birlikte ayrıntılandırırsa, belki daha yeni bir şey söylediği görülür.

989a

τοιοῦτον δὲ τὸ μικρομερέστατον καὶ λεπτότατον ἂν εἴη τῶν σωμάτων (διόπερ ὅσοι πῦρ ἀρχὴν τιθέασι, μάλιστα ὁμολογουμένως ἂν τῷ λόγῳ τούτῳ λέγοιεν· τοιοῦτον δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστος ὁμολογεῖ τὸ στοιχεῖον εἶναι τὸ τῶν σωμάτων· οὐθεὶς γοῦν ἠξίωσε τῶν ἓν λεγόντων γῆν εἶναι στοιχεῖον, δηλονότι διὰ τὴν μεγαλομέρειαν, τῶν δὲ τριῶν ἕκαστον στοιχείων εἴληφέ τινα κριτήν, οἱ μὲν γὰρ πῦρ οἱ δʼ ὕδωρ οἱ δʼ ἀέρα τοῦτʼ εἶναί φασιν· καίτοι διὰ τί ποτʼ οὐ καὶ τὴν γῆν λέγουσιν, ὥσπερ οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων; πάντα γὰρ εἶναί φασι γῆν, φησὶ δὲ καὶ Ἡσίοδος τὴν γῆν πρώτην γενέσθαι τῶν σωμάτων· οὕτως ἀρχαίαν καὶ δημοτικὴν συμβέβηκεν εἶναι τὴν ὑπόληψιν)·—κατὰ μὲν οὖν τοῦτον τὸν λόγον οὔτʼ εἴ τις τούτων τι λέγει πλὴν πυρός, οὔτʼ εἴ τις ἀέρος μὲν πυκνότερον τοῦτο τίθησιν ὕδατος δὲ λεπτότερον, οὐκ ὀρθῶς ἂν λέγοι· εἰ δʼ ἔστι τὸ τῇ γενέσει ὕστερον τῇ φύσει πρότερον, τὸ δὲ πεπεμμένον καὶ συγκεκριμένον ὕστερον τῇ γενέσει, τοὐναντίον ἂν εἴη τούτων, ὕδωρ μὲν ἀέρος πρότερον γῆ δὲ ὕδατος.—περὶ μὲν οὖν τῶν μίαν τιθεμένων αἰτίαν οἵαν εἴπομεν, ἔστω ταῦτʼ εἰρημένα· τὸ δʼ αὐτὸ κἂν εἴ τις ταῦτα πλείω τίθησιν, οἷον Ἐμπεδοκλῆς τέτταρά φησιν εἶναι σώματα τὴν ὕλην. καὶ γὰρ τούτῳ τὰ μὲν ταὐτὰ τὰ δʼ ἴδια συμβαίνειν ἀνάγκη. γιγνόμενά τε γὰρ ἐξ ἀλλήλων ὁρῶμεν ὡς οὐκ ἀεὶ διαμένοντος πυρὸς καὶ γῆς τοῦ αὐτοῦ σώματος (εἴρηται δὲ ἐν τοῖς περὶ φύσεως περὶ αὐτῶν), καὶ περὶ τῆς τῶν κινουμένων αἰτίας, πότερον ἓν ἢ δύο θετέον, οὔτʼ ὀρθῶς οὔτε εὐλόγως οἰητέον εἰρῆσθαι παντελῶς. ὅλως τε ἀλλοίωσιν ἀναιρεῖσθαι ἀνάγκη τοῖς οὕτω λέγουσιν· οὐ γὰρ ἐκ θερμοῦ ψυχρὸν οὐδὲ ἐκ ψυχροῦ θερμὸν ἔσται. τὶ γὰρ αὐτὰ ἂν πάσχοι τἀναντία, καὶ τὶς εἴη ἂν μία φύσις ἡ γιγνομένη πῦρ καὶ ὕδωρ, ὃ ἐκεῖνος οὔ φησιν. Ἀναξαγόραν δʼ εἴ τις ὑπολάβοι δύο λέγειν στοιχεῖα, μάλιστʼ ἂν ὑπολάβοι κατὰ λόγον, ὃν ἐκεῖνος αὐτὸς μὲν οὐ διήρθρωσεν, ἠκολούθησε μέντʼ ἂν ἐξ ἀνάγκης τοῖς ἐπάγουσιν αὐτόν. ἀτόπου γὰρ ὄντος καὶ ἄλλως τοῦ φάσκειν μεμῖχθαι τὴν ἀρχὴν πάντα,

989bÇünkü hiçbir şey ayrılmamışken, o ousia hakkında doğru olarak hiçbir şey söylenemeyeceği açıktır. Örneğin onun ne beyaz ne kara ne boz ne de başka bir renkte olduğu söylenebilirdi; zorunlu olarak renksizdi, yoksa bu renklerden birine sahip olurdu. Aynı logosla tatsızdı, benzeri başka hiçbir şeye de sahip değildi; çünkü ne bir keyfiyet ne bir kemiyet ne de bir "ne" olabilirdi. Yoksa tikel diye söylenen eidos'lardan biri ona ait olurdu; oysa her şey karışıkken bu imkânsızdır, çünkü o zaman o eidos zaten ayrılmış olurdu. Anaksagoras ise nous dışında her şeyin karışık olduğunu, yalnız nous'un karışmamış ve saf olduğunu söyler. Bundan, ilkelerin bir (çünkü bu basit ve karışmamıştır) ve öteki olduğunu söylediği sonucu çıkar; öteki de bizim belirlenmeden ve bir eidos'tan pay almadan önceki belirsiz dediğimiz şeydir. Dolayısıyla ne doğru ne açık konuşur; ama sonra gelenlerin söylediğine ve bugün daha açık görülen şeye yakın bir şey demek ister.

Ama bu filozoflar yalnızca oluş, yok oluş ve hareket üzerine konuşmalara uygun düşer (çünkü hemen hemen yalnız böyle bir ousia'nın ilkelerini ve sebeplerini ararlar). Bütün varlıklar hakkında inceleme yapan, varlıkların kimisini hissedilir, kimisini hissedilir olmayan sayanlar ise, açıktır ki her iki cins hakkında da inceleme yapar; bu yüzden şimdi önümüzde duran incelemeye göre neyi iyi ya da kötü söyledikleri üzerinde daha çok durulabilir. Pythagorasçılar denenler, tabiat filozoflarından daha tuhaf ilkeler ve öğeler kullanır (sebebi, bunları hissedilir şeylerden almamış olmalarıdır; çünkü matematik nesneler, astronomiyle ilgili olanlar dışında, hareketsizdir). Yine de bütün tartışmaları ve uğraşları tabiat hakkındadır: göğü doğururlar, onun kısımları, hâlleri ve işleri hakkında olup biteni gözetirler ve ilkeleri ve sebepleri bunlar için harcarlar; sanki öteki tabiat filozoflarıyla, varlığın hissedilir olan ve gök denen şeyin kuşattığı şeyden ibaret olduğu konusunda hemfikirmiş gibi.

989b

καὶ διὰ τὸ συμβαίνειν ἄμικτα δεῖν προϋπάρχειν καὶ διὰ τὸ μὴ πεφυκέναι τῷ τυχόντι μίγνυσθαι τὸ τυχόν, πρὸς δὲ τούτοις ὅτι τὰ πάθη καὶ τὰ συμβεβηκότα χωρίζοιτʼ ἂν τῶν οὐσιῶν (τῶν γὰρ αὐτῶν μῖξίς ἐστι καὶ χωρισμός), ὅμως εἴ τις ἀκολουθήσειε συνδιαρθρῶν ἃ βούλεται λέγειν, ἴσως ἂν φανείη καινοπρεπεστέρως λέγων. ὅτε γὰρ οὐθὲν ἦν ἀποκεκριμένον, δῆλον ὡς οὐθὲν ἦν ἀληθὲς εἰπεῖν κατὰ τῆς οὐσίας ἐκείνης, λέγω δʼ οἷον ὅτι οὔτε λευκὸν οὔτε μέλαν ἢ φαιὸν ἢ ἄλλο χρῶμα, ἀλλʼ ἄχρων ἦν ἐξ ἀνάγκης· εἶχε γὰρ ἄν τι τούτων τῶν χρωμάτων· ὁμοίως δὲ καὶ ἄχυμον τῷ αὐτῷ λόγῳ τούτῳ, οὐδὲ ἄλλο τῶν ὁμοίων οὐθέν· οὔτε γὰρ ποιόν τι οἷόν τε αὐτὸ εἶναι οὔτε ποσὸν οὔτε τί. τῶν γὰρ ἐν μέρει τι λεγομένων εἰδῶν ὑπῆρχεν ἂν αὐτῷ, τοῦτο δὲ ἀδύνατον μεμιγμένων γε πάντων· ἤδη γὰρ ἂν ἀπεκέκριτο, φησὶ δʼ εἶναι μεμιγμένα πάντα πλὴν τοῦ νοῦ, τοῦτον δὲ ἀμιγῆ μόνον καὶ καθαρόν. ἐκ δὴ τούτων συμβαίνει λέγειν αὐτῷ τὰς ἀρχὰς τό τε ἕν (τοῦτο γὰρ ἁπλοῦν καὶ ἀμιγές) καὶ θάτερον, οἷον τίθεμεν τὸ ἀόριστον πρὶν ὁρισθῆναι καὶ μετασχεῖν εἴδους τινός, ὥστε λέγει μὲν οὔτʼ ὀρθῶς οὔτε σαφῶς, βούλεται μέντοι τι παραπλήσιον τοῖς τε ὕστερον λέγουσι καὶ τοῖς νῦν φαινομένοις μᾶλλον.—ἀλλὰ γὰρ οὗτοι μὲν τοῖς περὶ γένεσιν λόγοις καὶ φθορὰν καὶ κίνησιν οἰκεῖοι τυγχάνουσι μόνον (σχεδὸν γὰρ περὶ τῆς τοιαύτης οὐσίας καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς αἰτίας ζητοῦσι μόνης)· ὅσοι δὲ περὶ μὲν ἁπάντων τῶν ὄντων ποιοῦνται τὴν θεωρίαν, τῶν δʼ ὄντων τὰ μὲν αἰσθητὰ τὰ δʼ οὐκ αἰσθητὰ τιθέασι, δῆλον ὡς περὶ ἀμφοτέρων τῶν γενῶν ποιοῦνται τὴν ἐπίσκεψιν· διὸ μᾶλλον ἄν τις ἐνδιατρίψειε περὶ αὐτῶν, τί καλῶς ἢ μὴ καλῶς λέγουσιν εἰς τὴν τῶν νῦν ἡμῖν προκειμένων σκέψιν. οἱ μὲν οὖν καλούμενοι Πυθαγόρειοι ταῖς μὲν ἀρχαῖς καὶ τοῖς στοιχείοις ἐκτοπωτέροις χρῶνται τῶν φυσιολόγων (τὸ δʼ αἴτιον ὅτι παρέλαβον αὐτὰς οὐκ ἐξ αἰσθητῶν· τὰ γὰρ μαθηματικὰ τῶν ὄντων ἄνευ κινήσεώς ἐστιν ἔξω τῶν περὶ τὴν ἀστρολογίαν), διαλέγονται μέντοι καὶ πραγματεύονται περὶ φύσεως πάντα· γεννῶσί τε γὰρ τὸν οὐρανόν,

990aOysa dediğimiz gibi, söyledikleri sebepler ve ilkeler varlıkların daha yükseklerine çıkmaya da yeterlidir, tabiat üzerine konuşmalardan çok onlara uygundur. Ama yalnız sınır (peras) ve sınırsız, tek ve çift dayanak olarak konduğunda hareketin nasıl olacağını, hareket ve değişme olmadan oluşun ve yok oluşun ya da gökte hareket edenlerin işlerinin nasıl mümkün olduğunu hiç söylemezler. Ayrıca büyüklüğün bunlardan oluştuğu kendilerine kabul edilse ya da bu ispat edilse bile, cisimlerin kimi nasıl hafif, kimi nasıl ağır olacak? Çünkü varsaydıklarına ve söylediklerine bakılırsa, matematik cisimler hakkında hissedilir cisimler hakkında olduğundan daha fazla konuşmuş olmuyorlar; bu yüzden ateş, toprak ya da bu türden öteki cisimler hakkında hiçbir şey söylememişlerdir; çünkü sanırım hissedilir şeylere özgü hiçbir şey söylemiyorlar. Ayrıca sayının hâllerinin ve sayının, gökteki hem başlangıçtan beri hem de şimdi var olan ve oluşan şeylerin sebebi olduğunu, öte yandan evrenin kendisinden kurulduğu bu sayıdan başka hiçbir sayının olmadığını nasıl anlamak gerekir? Onlara göre bir yerde kanaat ve uygun an bulunuyor, biraz yukarıda ya da aşağıda haksızlık ve ayrılma ya da karışma; bunların her birinin bir sayı olduğunu ispat olarak da şunu söylüyorlar: bu yerde zaten bir araya gelmiş birçok büyüklük vardır, çünkü bu hâller her birinin yerine eşlik eder. Peki, bu hâllerin her birinin o olduğunu kabul etmemiz gereken sayı, gökteki bu sayıyla aynı mıdır, yoksa bundan başka bir sayı mıdır? Platon başka olduğunu söyler; gerçi o da hem bunların hem de bunların sebeplerinin sayılar olduğunu düşünür, ama sebep olanları düşünülür, ötekileri ise hissedilir sayılar sayar.

990a

καὶ περὶ τὰ τούτου μέρη καὶ τὰ πάθη καὶ τὰ ἔργα διατηροῦσι τὸ συμβαῖνον, καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ αἴτια εἰς ταῦτα καταναλίσκουσιν, ὡς ὁμολογοῦντες τοῖς ἄλλοις φυσιολόγοις ὅτι τό γε ὂν τοῦτʼ ἐστὶν ὅσον αἰσθητόν ἐστι καὶ περιείληφεν ὁ καλούμενος οὐρανός. τὰς δʼ αἰτίας καὶ τὰς ἀρχάς, ὥσπερ εἴπομεν, ἱκανὰς λέγουσιν ἐπαναβῆναι καὶ ἐπὶ τὰ ἀνωτέρω τῶν ὄντων, καὶ μᾶλλον ἢ τοῖς περὶ φύσεως λόγοις ἁρμοττούσας. ἐκ τίνος μέντοι τρόπου κίνησις ἔσται πέρατος καὶ ἀπείρου μόνων ὑποκειμένων καὶ περιττοῦ καὶ ἀρτίου, οὐθὲν λέγουσιν, ἢ πῶς δυνατὸν ἄνευ κινήσεως καὶ μεταβολῆς γένεσιν εἶναι καὶ φθορὰν ἢ τὰ τῶν φερομένων ἔργα κατὰ τὸν οὐρανόν. ἔτι δὲ εἴτε δοίη τις αὐτοῖς ἐκ τούτων εἶναι μέγεθος εἴτε δειχθείη τοῦτο, ὅμως τίνα τρόπον ἔσται τὰ μὲν κοῦφα τὰ δὲ βάρος ἔχοντα τῶν σωμάτων; ἐξ ὧν γὰρ ὑποτίθενται καὶ λέγουσιν, οὐθὲν μᾶλλον περὶ τῶν μαθηματικῶν λέγουσι σωμάτων ἢ τῶν αἰσθητῶν· διὸ περὶ πυρὸς ἢ γῆς ἢ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων σωμάτων οὐδʼ ὁτιοῦν εἰρήκασιν, ἅτε οὐθὲν περὶ τῶν αἰσθητῶν οἶμαι λέγοντες ἴδιον. ἔτι δὲ πῶς δεῖ λαβεῖν αἴτια μὲν εἶναι τὰ τοῦ ἀριθμοῦ πάθη καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν κατὰ τὸν οὐρανὸν ὄντων καὶ γιγνομένων καὶ ἐξ ἀρχῆς καὶ νῦν, ἀριθμὸν δʼ ἄλλον μηθένα εἶναι παρὰ τὸν ἀριθμὸν τοῦτον ἐξ οὗ συνέστηκεν ὁ κόσμος; ὅταν γὰρ ἐν τῳδὶ μὲν τῷ μέρει δόξα καὶ καιρὸς αὐτοῖς ᾖ, μικρὸν δὲ ἄνωθεν ἢ κάτωθεν ἀδικία καὶ κρίσις ἢ μῖξις, ἀπόδειξιν δὲ λέγωσιν ὅτι τούτων μὲν ἕκαστον ἀριθμός ἐστι, συμβαίνει δὲ κατὰ τὸν τόπον τοῦτον ἤδη πλῆθος εἶναι τῶν συνισταμένων μεγεθῶν διὰ τὸ τὰ πάθη ταῦτα ἀκολουθεῖν τοῖς τόποις ἑκάστοις, πότερον οὗτος ὁ αὐτός ἐστιν ἀριθμός, ὁ ἐν τῷ οὐρανῷ, ὃν δεῖ λαβεῖν ὅτι τούτων ἕκαστόν ἐστιν, ἢ παρὰ τοῦτον ἄλλος; ὁ μὲν γὰρ Πλάτων ἕτερον εἶναί φησιν· καίτοι κἀκεῖνος ἀριθμοὺς οἴεται καὶ ταῦτα εἶναι καὶ τὰς τούτων αἰτίας, ἀλλὰ τοὺς μὲν νοητοὺς αἰτίους τούτους δὲ αἰσθητούς.

990a309. Bölüm

Pythagorasçılar hakkında şimdilik bu kadarı yeter; onlara bu kadarıyla dokunmak yeterlidir.

990a30

περὶ μὲν οὖν τῶν Πυθαγορείων ἀφείσθω τὰ νῦν (ἱκανὸν γὰρ αὐτῶν ἅψασθαι τοσοῦτον)·

990bİdea'ları sebep olarak koyanlar ise önce, buradaki varlıkların sebeplerini kavramaya çalışırken, bunlara sayıca eşit başka şeyler getirdiler. Tıpkı saymak isteyen birinin, şeyler azken sayamayacağını düşünüp onları çoğaltarak sayması gibi. Çünkü eidos'lar, sebeplerini ararken kendilerinden yola çıkıp eidos'lara vardıkları şeylere aşağı yukarı eşittir ya da onlardan az değildir. Her şey için onunla aynı adı taşıyan bir eidos vardır; ousia'ların yanında da, öteki şeylerde de, hem buradaki şeylerde hem de ezelî şeylerde, çok şeyin üzerinde bir bulunur. Ayrıca eidos'ların var olduğunu gösterdiğimiz yolların hiçbirinde bu açıkça görünmez; çünkü bazılarından zorunlu bir kıyas çıkmaz, bazılarından ise eidos'u olmadığını düşündüğümüz şeylerin de eidos'u çıkar. Epistēmē'lerden gelen akıl yürütmelere göre epistēmē'si olan her şeyin eidos'u olacaktır; "çok şeyin üzerindeki bir" akıl yürütmesine göre olumsuzlamaların da; yok olmuş bir şeyi düşünebildiğimiz akıl yürütmesine göre ise yok olup giden şeylerin de; çünkü onların bir hayali kalır. Ayrıca daha kesin akıl yürütmelerin kimisi, kendi başına bir cinsi olmadığını söylediğimiz göreli şeylerin de idea'larını yapar, kimisi de "üçüncü insan"ı ortaya atar. Genel olarak eidos'lar hakkındaki akıl yürütmeler, eidos'ları söyleyenlerin idea'ların varlığından da çok var olmasını istedikleri şeyleri ortadan kaldırır. Çünkü bunlardan, ilk olanın ikilik değil sayı olduğu, görelinin de kendi başına olandan önce geldiği sonucu çıkar; idea'lar hakkındaki kanaatleri izleyen bazılarının ilkelerle çeliştiği bütün öteki sonuçlar da öyle.

Ayrıca idea'ların var olduğunu söylememize dayanak olan yargıya göre, yalnız ousia'ların değil, başka birçok şeyin de eidos'u olacaktır (çünkü kavram yalnız ousia'lar hakkında değil, öteki şeyler hakkında da birdir; epistēmē'ler de yalnız ousia'nın değil, başka şeylerin de epistēmē'leridir; buna benzer binlerce sonuç çıkar). Oysa zorunluluğa ve onlar hakkındaki kanaatlere göre, eidos'lara katılınabiliyorsa yalnız ousia'ların idea'ları olması zorunludur. Çünkü onlara araz olarak katılınmaz; her birine, bir dayanak hakkında söylenmeyen bir şey olması bakımından katılmak gerekir. Demek istediğim şu: bir şey "kendinde iki kat"a katılıyorsa ezelî olana da katılır, ama araz olarak; çünkü iki katın ezelî olması onun arazıdır. Dolayısıyla eidos'lar ousia olacaktır; aynı adlar da burada da orada da ousia'yı gösterir.

990b

οἱ δὲ τὰς ἰδέας αἰτίας τιθέμενοι πρῶτον μὲν ζητοῦντες τωνδὶ τῶν ὄντων λαβεῖν τὰς αἰτίας ἕτερα τούτοις ἴσα τὸν ἀριθμὸν ἐκόμισαν, ὥσπερ εἴ τις ἀριθμῆσαι βουλόμενος ἐλαττόνων μὲν ὄντων οἴοιτο μὴ δυνήσεσθαι, πλείω δὲ ποιήσας ἀριθμοίη (σχεδὸν γὰρ ἴσα—ἢ οὐκ ἐλάττω—ἐστὶ τὰ εἴδη τούτοις περὶ ὧν ζητοῦντες τὰς αἰτίας ἐκ τούτων ἐπʼ ἐκεῖνα προῆλθον· καθʼ ἕκαστον γὰρ ὁμώνυμόν τι ἔστι καὶ παρὰ τὰς οὐσίας, τῶν τε ἄλλων ἔστιν ἓν ἐπὶ πολλῶν, καὶ ἐπὶ τοῖσδε καὶ ἐπὶ τοῖς ἀϊδίοις)· ἔτι δὲ καθʼ οὓς τρόπους δείκνυμεν ὅτι ἔστι τὰ εἴδη, κατʼ οὐθένα φαίνεται τούτων· ἐξ ἐνίων μὲν γὰρ οὐκ ἀνάγκη γίγνεσθαι συλλογισμόν, ἐξ ἐνίων δὲ καὶ οὐχ ὧν οἰόμεθα τούτων εἴδη γίγνεται. κατά τε γὰρ τοὺς λόγους τοὺς ἐκ τῶν ἐπιστημῶν εἴδη ἔσται πάντων ὅσων ἐπιστῆμαι εἰσί, καὶ κατὰ τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν καὶ τῶν ἀποφάσεων, κατὰ δὲ τὸ νοεῖν τι φθαρέντος τῶν φθαρτῶν· φάντασμα γάρ τι τούτων ἔστιν. ἔτι δὲ οἱ ἀκριβέστεροι τῶν λόγων οἱ μὲν τῶν πρός τι ποιοῦσιν ἰδέας, ὧν οὔ φαμεν εἶναι καθʼ αὑτὸ γένος, οἱ δὲ τὸν τρίτον ἄνθρωπον λέγουσιν. ὅλως τε ἀναιροῦσιν οἱ περὶ τῶν εἰδῶν λόγοι ἃ μᾶλλον εἶναι βουλόμεθα [οἱ λέγοντες εἴδη] τοῦ τὰς ἰδέας εἶναι· συμβαίνει γὰρ μὴ εἶναι τὴν δυάδα πρώτην ἀλλὰ τὸν ἀριθμόν, καὶ τὸ πρός τι τοῦ καθʼ αὑτό, καὶ πάνθʼ ὅσα τινὲς ἀκολουθήσαντες ταῖς περὶ τῶν ἰδεῶν δόξαις ἠναντιώθησαν ταῖς ἀρχαῖς.—ἔτι κατὰ μὲν τὴν ὑπόληψιν καθʼ ἣν εἶναί φαμεν τὰς ἰδέας οὐ μόνον τῶν οὐσιῶν ἔσται εἴδη ἀλλὰ πολλῶν καὶ ἑτέρων (καὶ γὰρ τὸ νόημα ἓν οὐ μόνον περὶ τὰς οὐσίας ἀλλὰ καὶ κατὰ τῶν ἄλλων ἐστί, καὶ ἐπιστῆμαι οὐ μόνον τῆς οὐσίας εἰσὶν ἀλλὰ καὶ ἑτέρων, καὶ ἄλλα δὲ μυρία συμβαίνει τοιαῦτα)· κατὰ δὲ τὸ ἀναγκαῖον καὶ τὰς δόξας τὰς περὶ αὐτῶν, εἰ ἔστι μεθεκτὰ τὰ εἴδη, τῶν οὐσιῶν ἀναγκαῖον ἰδέας εἶναι μόνον. οὐ γὰρ κατὰ συμβεβηκὸς μετέχονται ἀλλὰ δεῖ ταύτῃ ἑκάστου μετέχειν ᾗ μὴ καθʼ ὑποκειμένου λέγεται (λέγω δʼ οἷον, εἴ τι αὐτοδιπλασίου μετέχει, τοῦτο καὶ ἀϊδίου μετέχει, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· συμβέβηκε γὰρ τῷ διπλασίῳ ἀϊδίῳ εἶναι), ὥστʼ ἔσται οὐσία τὰ εἴδη· ταὐτὰ δὲ ἐνταῦθα οὐσίαν σημαίνει κἀκεῖ·

991aYoksa bunların yanında bir şeyin, yani çoğun üzerindeki birin var olduğunu söylemek ne anlama gelecek? İdea'ların ve onlara katılan şeylerin eidos'u aynıysa, ortak bir şey olacaktır (çünkü ikiliğin bir ve aynı olması, yok olup giden ikiliklerde ve çok olup ezelî olan ikiliklerde, ikiliğin kendisinde ve herhangi bir ikilikte olduğundan neden daha çok olsun?). Eidos'ları aynı değilse, yalnızca adları ortak olur; bu da birinin, aralarında hiçbir ortaklık görmeden hem Kallias'a hem de bir tahta parçasına "insan" demesine benzer.

En çok aporia'ya düşülecek soru ise şudur: eidos'lar, hissedilir şeylerden ezelî olanlara ya da oluşup yok olanlara ne katkıda bulunur? Çünkü onlarda ne bir hareketin ne de herhangi bir değişmenin sebebidir. Öteki şeylerin epistēmē'sine de hiçbir yardımları olmaz (çünkü onların ousia'sı da değildirler; yoksa onların içinde olurlardı); kendilerine katılan şeylerin içinde bulunmadıkları sürece onların varlığına da yardımları olmaz. İçlerinde bulunsalardı, beyaza karışmış beyazın beyaz şeyin sebebi olması gibi, belki sebep oldukları düşünülebilirdi. Ama önce Anaksagoras'ın, sonra Eudoksos'un ve bazı başkalarının söylediği bu akıl yürütme pek kolay sarsılır; çünkü böyle bir kanaate karşı birçok imkânsız sonuç toplamak kolaydır. Öte yandan öteki şeyler, "-den olmak"ın alışılmış anlamlarından hiçbirinde eidos'lardan değildir. Eidos'ların örnek (paradeigma) olduğunu ve öteki şeylerin onlara katıldığını söylemek boş laf etmek ve şiirsel benzetmeler yapmaktır. Çünkü idea'lara bakarak iş gören nedir? Bir şeyin, başka bir şeye benzetilerek yapılmadan da ona benzer olması ve öyle oluşması mümkündür; dolayısıyla Sokrates var olsa da olmasa da Sokrates'e benzer biri doğabilir; Sokrates ezelî olsaydı da durumun aynı olacağı açıktır. Ayrıca aynı şeyin birden çok örneği, dolayısıyla birden çok eidos'u olacaktır; örneğin insanın hem canlı hem iki ayaklı, aynı zamanda da kendinde insan. Ayrıca eidos'lar yalnız hissedilir şeylerin değil, kendi kendilerinin de örneği olacaktır; örneğin cins, eidos'ların cinsi olarak. Dolayısıyla aynı şey hem örnek hem de suret olacaktır.

991a

ἢ τί ἔσται τὸ εἶναι τι παρὰ ταῦτα, τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν; καὶ εἰ μὲν ταὐτὸ εἶδος τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν μετεχόντων, ἔσται τι κοινόν (τί γὰρ μᾶλλον ἐπὶ τῶν φθαρτῶν δυάδων, καὶ τῶν πολλῶν μὲν ἀϊδίων δέ, τὸ δυὰς ἓν καὶ ταὐτόν, ἢ ἐπί τʼ αὐτῆς καὶ τῆς τινός;)· εἰ δὲ μὴ τὸ αὐτὸ εἶδος, ὁμώνυμα ἂν εἴη, καὶ ὅμοιον ὥσπερ ἂν εἴ τις καλοῖ ἄνθρωπον τόν τε Καλλίαν καὶ τὸ ξύλον, μηδεμίαν κοινωνίαν ἐπιβλέψας αὐτῶν.—πάντων δὲ μάλιστα διαπορήσειεν ἄν τις τί ποτε συμβάλλεται τὰ εἴδη τοῖς ἀϊδίοις τῶν αἰσθητῶν ἢ τοῖς γιγνομένοις καὶ φθειρομένοις· οὔτε γὰρ κινήσεως οὔτε μεταβολῆς οὐδεμιᾶς ἐστὶν αἴτια αὐτοῖς. ἀλλὰ μὴν οὔτε πρὸς τὴν ἐπιστήμην οὐθὲν βοηθεῖ τὴν τῶν ἄλλων (οὐδὲ γὰρ οὐσία ἐκεῖνα τούτων· ἐν τούτοις γὰρ ἂν ἦν), οὔτε εἰς τὸ εἶναι, μὴ ἐνυπάρχοντά γε τοῖς μετέχουσιν· οὕτω μὲν γὰρ ἂν ἴσως αἴτια δόξειεν εἶναι ὡς τὸ λευκὸν μεμιγμένον τῷ λευκῷ, ἀλλʼ οὗτος μὲν ὁ λόγος λίαν εὐκίνητος, ὃν Ἀναξαγόρας μὲν πρῶτος Εὔδοξος δʼ ὕστερον καὶ ἄλλοι τινὲς ἔλεγον (ῥᾴδιον γὰρ συναγαγεῖν πολλὰ καὶ ἀδύνατα πρὸς τὴν τοιαύτην δόξαν)· ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐκ τῶν εἰδῶν ἐστὶ τἆλλα κατʼ οὐθένα τρόπον τῶν εἰωθότων λέγεσθαι. τὸ δὲ λέγειν παραδείγματα αὐτὰ εἶναι καὶ μετέχειν αὐτῶν τἆλλα κενολογεῖν ἐστὶ καὶ μεταφορὰς λέγειν ποιητικάς. τί γάρ ἐστι τὸ ἐργαζόμενον πρὸς τὰς ἰδέας ἀποβλέπον; ἐνδέχεταί τε καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι ὅμοιον ὁτιοῦν καὶ μὴ εἰκαζόμενον πρὸς ἐκεῖνο, ὥστε καὶ ὄντος Σωκράτους καὶ μὴ ὄντος γένοιτʼ ἂν οἷος Σωκράτης· ὁμοίως δὲ δῆλον ὅτι κἂν εἰ ἦν ὁ Σωκράτης ἀΐδιος. ἔσται τε πλείω παραδείγματα τοῦ αὐτοῦ, ὥστε καὶ εἴδη, οἷον τοῦ ἀνθρώπου τὸ ζῷον καὶ τὸ δίπουν, ἅμα δὲ καὶ τὸ αὐτοάνθρωπος. ἔτι οὐ μόνον τῶν αἰσθητῶν παραδείγματα τὰ εἴδη ἀλλὰ καὶ αὐτῶν, οἷον τὸ γένος, ὡς γένος εἰδῶν· ὥστε τὸ αὐτὸ ἔσται παράδειγμα καὶ εἰκών.

991bAyrıca ousia'nın, ousia'sı olduğu şeyden ayrı olması imkânsız görünür; o hâlde idea'lar şeylerin ousia'sı olduklarına göre nasıl ayrı olabilir? Phaidon'da ise eidos'ların hem varlığın hem de oluşun sebepleri olduğu söylenir. Oysa eidos'lar var olsa da, hareket ettirecek bir şey olmadıkça onlara katılan şeyler oluşmaz; ev ve yüzük gibi, eidos'ları olduğunu söylemediğimiz başka birçok şey de oluşur. Dolayısıyla öteki şeylerin de, şimdi söylenen şeylerinkine benzer sebepler yüzünden var olabileceği ve oluşabileceği açıktır.

Ayrıca eidos'lar sayılarsa, nasıl sebep olacaklar? Varlıklar başka sayılar olduğu için mi; örneğin şu sayı insan, şu Sokrates, şu da Kallias olduğu için mi? O hâlde o sayılar bunların neden sebebidir? Birinin ezelî, ötekinin ezelî olmaması da hiçbir fark yaratmaz. Buradaki şeyler, ahenk gibi, sayıların oranları olduğu için ise, bunların oranı olduğu şeylerin de bir şey olduğu açıktır. Bu şey madde gibi belli bir şeyse, sayıların kendilerinin de bir şeyin başka bir şeye oranları olacağı açıktır. Demek istediğim şu: Kallias ateşin, toprağın, suyun ve havanın sayılardaki bir oranıysa, idea da başka bazı dayanakların sayısı olacaktır; kendinde insan da, ister bir sayı olsun ister olmasın, yine de bazı şeylerin sayılardaki bir oranı olacak, sayı olmayacaktır; bu yüzden bir sayı da olmayacaktır. Ayrıca birçok sayıdan bir sayı oluşur; ama birçok eidos'tan bir eidos nasıl oluşur? Eidos'lardan değil de sayının içindeki birimlerden oluşuyorsa, örneğin on binde olduğu gibi, birimlerin durumu nedir? Aynı türdense birçok saçma sonuç çıkacaktır; aynı türden değilse, ne bir sayıdaki birimler birbirinin aynı olacak ne de bütün öteki birimler bütün ötekilerle. Çünkü hiçbir hâle uğramadıklarına göre neyle farklı olacaklar? Bunlar ne makuldür ne de düşünmeyle (noēsis) uyuşur. Ayrıca aritmetiğin konusu olan başka bir sayı cinsini ve bazılarının "aradakiler" dediği bütün şeyleri kurmak zorunlu olur; bunlar nasıl, hangi ilkelerden var olur? Ya da neden buradaki şeylerle o şeylerin arasında olacaklar? Ayrıca ikilikteki birimlerin her biri daha önceki bir ikilikten gelecektir; oysa bu imkânsızdır.

991b

ἔτι δόξειεν ἂν ἀδύνατον εἶναι χωρὶς τὴν οὐσίαν καὶ οὗ ἡ οὐσία· ὥστε πῶς ἂν αἱ ἰδέαι οὐσίαι τῶν πραγμάτων οὖσαι χωρὶς εἶεν; ἐν δὲ τῷ Φαίδωνι οὕτω λέγεται, ὡς καὶ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ γίγνεσθαι αἴτια τὰ εἴδη ἐστίν· καίτοι τῶν εἰδῶν ὄντων ὅμως οὐ γίγνεται τὰ μετέχοντα ἂν μὴ ᾖ τὸ κινῆσον, καὶ πολλὰ γίγνεται ἕτερα, οἷον οἰκία καὶ δακτύλιος, ὧν οὔ φαμεν εἴδη εἶναι· ὥστε δῆλον ὅτι ἐνδέχεται καὶ τἆλλα καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι διὰ τοιαύτας αἰτίας οἵας καὶ τὰ ῥηθέντα νῦν.—ἔτι εἴπερ εἰσὶν ἀριθμοὶ τὰ εἴδη, πῶς αἴτιοι ἔσονται; πότερον ὅτι ἕτεροι ἀριθμοί εἰσι τὰ ὄντα, οἷον ὁδὶ μὲν ⟨ὁ⟩ ἀριθμὸς ἄνθρωπος ὁδὶ δὲ Σωκράτης ὁδὶ δὲ Καλλίας; τί οὖν ἐκεῖνοι τούτοις αἴτιοί εἰσιν; οὐδὲ γὰρ εἰ οἱ μὲν ἀΐδιοι οἱ δὲ μή, οὐδὲν διοίσει. εἰ δʼ ὅτι λόγοι ἀριθμῶν τἀνταῦθα, οἷον ἡ συμφωνία, δῆλον ὅτι ἐστὶν ἕν γέ τι ὧν εἰσὶ λόγοι. εἰ δή τι τοῦτο, ἡ ὕλη, φανερὸν ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ ἀριθμοὶ λόγοι τινὲς ἔσονται ἑτέρου πρὸς ἕτερον. λέγω δʼ οἷον, εἰ ἔστιν ὁ Καλλίας λόγος ἐν ἀριθμοῖς πυρὸς καὶ γῆς καὶ ὕδατος καὶ ἀέρος, καὶ ἄλλων τινῶν ὑποκειμένων ἔσται καὶ ἡ ἰδέα ἀριθμός· καὶ αὐτοάνθρωπος, εἴτʼ ἀριθμός τις ὢν εἴτε μή, ὅμως ἔσται λόγος ἐν ἀριθμοῖς τινῶν καὶ οὐκ ἀριθμός, οὐδʼ ἔσται τις διὰ ταῦτα ἀριθμός. ἔτι ἐκ πολλῶν ἀριθμῶν εἷς ἀριθμὸς γίγνεται, ἐξ εἰδῶν δὲ ἓν εἶδος πῶς; εἰ δὲ μὴ ἐξ αὐτῶν ἀλλʼ ἐκ τῶν ἐν τῷ ἀριθμῷ, οἷον ἐν τῇ μυριάδι, πῶς ἔχουσιν αἱ μονάδες; εἴτε γὰρ ὁμοειδεῖς, πολλὰ συμβήσεται ἄτοπα, εἴτε μὴ ὁμοειδεῖς, μήτε αὐταὶ ἀλλήλαις μήτε αἱ ἄλλαι πᾶσαι πάσαις· τίνι γὰρ διοίσουσιν ἀπαθεῖς οὖσαι; οὔτε γὰρ εὔλογα ταῦτα οὔτε ὁμολογούμενα τῇ νοήσει. ἔτι δʼ ἀναγκαῖον ἕτερον γένος ἀριθμοῦ κατασκευάζειν περὶ ὃ ἡ ἀριθμητική, καὶ πάντα τὰ μεταξὺ λεγόμενα ὑπό τινων, ἃ πῶς ἢ ἐκ τίνων ἐστὶν ἀρχῶν; ἢ διὰ τί μεταξὺ τῶν δεῦρό τʼ ἔσται καὶ αὐτῶν; ἔτι αἱ μονάδες αἱ ἐν τῇ δυάδι ἑκατέρα ἔκ τινος προτέρας δυάδος· καίτοι ἀδύνατον.

992aAyrıca bir araya getirilmiş bir sayı neden bir olsun? Söylenenlere ek olarak, birimler birbirinden farklıysa, öğelerin dört ya da iki olduğunu söyleyenler gibi konuşmak gerekirdi. Çünkü bunların her biri ortak olanı, örneğin cismi öğe olarak söylemez, ateşi ve toprağı söyler; ortak bir şey, yani cisim olsun ya da olmasın. Oysa şimdi bir, sanki ateş ya da su gibi türdeş parçalıymış gibi söyleniyor; böyleyse sayılar ousia olmayacaktır. Açıktır ki kendinde bir diye bir şey varsa ve bu ilkeyse, "bir" birden çok anlamda söyleniyordur; başka türlüsü imkânsızdır.

Ousia'ları ilkelere indirmek isteyince uzunlukları kısa ve uzundan, yani bir tür küçük ve büyükten; yüzeyi geniş ve dardan; cismi de derin ve sığdan kurarız. Ama o zaman yüzey nasıl çizgiye, katı cisim nasıl çizgiye ve yüzeye sahip olacak? Çünkü geniş ile dar, derin ile sığ başka bir cinstir. Nasıl ki çok ve az bunlardan farklı olduğu için sayı bunlarda bulunmuyorsa, yukarıdakilerden başka hiçbirinin de aşağıdakilerde bulunmayacağı açıktır. Geniş, derinin cinsi de değildir; yoksa cisim bir tür yüzey olurdu. Ayrıca noktalar neyden var olacak? Platon bu cinsle, onun geometrik bir kurgudan ibaret olduğunu düşünerek savaşırdı; çizginin ilkesine bölünmez çizgiler derdi ve bunu sık sık ileri sürerdi. Oysa bunların da bir sınırı olması zorunludur; dolayısıyla çizginin var olduğunu gösteren akıl yürütmeden noktanın var olduğu da çıkar.

Genel olarak bilgelik görünen şeylerin sebebini aradığı hâlde biz bunu bir yana bıraktık (çünkü değişmenin ilkesinin geldiği sebep hakkında hiçbir şey söylemiyoruz). Onların ousia'sını söylediğimizi sanarak başka ousia'ların var olduğunu söylüyoruz; ama bunların nasıl onların ousia'sı olduğunu boş yere söylüyoruz; çünkü daha önce de söylediğimiz gibi "katılmak" hiçbir şey ifade etmez. Epistēmē'lerde sebep olduğunu gördüğümüz, bütün nous'un ve bütün tabiatın uğruna iş gördüğü şeye, yani ilkelerden biri dediğimiz bu sebebe de eidos'lar hiç dokunmaz. Tersine, bugünküler için felsefe matematik oldu; gerçi matematikle başka şeyler uğruna uğraşmak gerektiğini söylüyorlar.

992a

ἔτι διὰ τί ἓν ὁ ἀριθμὸς συλλαμβανόμενος; ἔτι δὲ πρὸς τοῖς εἰρημένοις, εἴπερ εἰσὶν αἱ μονάδες διάφοροι, ἐχρῆν οὕτω λέγειν ὥσπερ καὶ ὅσοι τὰ στοιχεῖα τέτταρα ἢ δύο λέγουσιν· καὶ γὰρ τούτων ἕκαστος οὐ τὸ κοινὸν λέγει στοιχεῖον, οἷον τὸ σῶμα, ἀλλὰ πῦρ καὶ γῆν, εἴτʼ ἔστι τι κοινόν, τὸ σῶμα, εἴτε μή. νῦν δὲ λέγεται ὡς ὄντος τοῦ ἑνὸς ὥσπερ πυρὸς ἢ ὕδατος ὁμοιομεροῦς· εἰ δʼ οὕτως, οὐκ ἔσονται οὐσίαι οἱ ἀριθμοί, ἀλλὰ δῆλον ὅτι, εἴπερ ἐστί τι ἓν αὐτὸ καὶ τοῦτό ἐστιν ἀρχή, πλεοναχῶς λέγεται τὸ ἕν· ἄλλως γὰρ ἀδύνατον.—βουλόμενοι δὲ τὰς οὐσίας ἀνάγειν εἰς τὰς ἀρχὰς μήκη μὲν τίθεμεν ἐκ βραχέος καὶ μακροῦ, ἔκ τινος μικροῦ καὶ μεγάλου, καὶ ἐπίπεδον ἐκ πλατέος καὶ στενοῦ, σῶμα δʼ ἐκ βαθέος καὶ ταπεινοῦ. καίτοι πῶς ἕξει ἢ τὸ ἐπίπεδον γραμμὴν ἢ τὸ στερεὸν γραμμὴν καὶ ἐπίπεδον; ἄλλο γὰρ γένος τὸ πλατὺ καὶ στενὸν καὶ βαθὺ καὶ ταπεινόν· ὥσπερ οὖν οὐδʼ ἀριθμὸς ὑπάρχει ἐν αὐτοῖς, ὅτι τὸ πολὺ καὶ ὀλίγον ἕτερον τούτων, δῆλον ὅτι οὐδʼ ἄλλο οὐθὲν τῶν ἄνω ὑπάρξει τοῖς κάτω. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ γένος τὸ πλατὺ τοῦ βαθέος· ἦν γὰρ ἂν ἐπίπεδόν τι τὸ σῶμα. ἔτι αἱ στιγμαὶ ἐκ τίνος ἐνυπάρξουσιν; τούτῳ μὲν οὖν τῷ γένει καὶ διεμάχετο Πλάτων ὡς ὄντι γεωμετρικῷ δόγματι, ἀλλʼ ἐκάλει ἀρχὴν γραμμῆς—τοῦτο δὲ πολλάκις ἐτίθει—τὰς ἀτόμους γραμμάς. καίτοι ἀνάγκη τούτων εἶναί τι πέρας· ὥστʼ ἐξ οὗ λόγου γραμμὴ ἔστι, καὶ στιγμὴ ἔστιν.—ὅλως δὲ ζητούσης τῆς σοφίας περὶ τῶν φανερῶν τὸ αἴτιον, τοῦτο μὲν εἰάκαμεν (οὐθὲν γὰρ λέγομεν περὶ τῆς αἰτίας ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς) , τὴν δʼ οὐσίαν οἰόμενοι λέγειν αὐτῶν ἑτέρας μὲν οὐσίας εἶναί φαμεν, ὅπως δʼ ἐκεῖναι τούτων οὐσίαι, διὰ κενῆς λέγομεν· τὸ γὰρ μετέχειν, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴπομεν, οὐθέν ἐστιν. οὐδὲ δὴ ὅπερ ταῖς ἐπιστήμαις ὁρῶμεν ὂν αἴτιον, διʼ ὃ καὶ πᾶς νοῦς καὶ πᾶσα φύσις ποιεῖ, οὐδὲ ταύτης τῆς αἰτίας, ἥν φαμεν εἶναι μίαν τῶν ἀρχῶν, οὐθὲν ἅπτεται τὰ εἴδη, ἀλλὰ γέγονε τὰ μαθήματα τοῖς νῦν ἡ φιλοσοφία, φασκόντων ἄλλων χάριν αὐτὰ δεῖν πραγματεύεσθαι.

992bAyrıca madde olarak konan dayanak ousia'nın fazla matematiksel olduğu düşünülebilir; büyük ve küçük gibi şeyler, madde olmaktan çok ousia'ya ve maddeye yüklenen şeyler ve onların farklarıdır; tabiat filozoflarının seyreklik ve yoğunluk dediği, bunları dayanağın ilk farkları saydıkları gibi; çünkü bunlar bir tür fazlalık ve eksikliktir. Hareket hakkında da şunu sormak gerekir: bunlar hareketse, eidos'ların hareket edeceği açıktır; değilse hareket nereden geldi? Böylece tabiat hakkındaki bütün inceleme ortadan kalkmış olur. Kolay görünen şey, yani her şeyin bir olduğunu göstermek de başarılmaz; çünkü ortaya koyma yöntemiyle her şey bir olmaz, ancak bütün varsayımlar kabul edilirse kendinde bir diye bir şey bulunur; o da küllînin bir cins olduğu kabul edilmedikçe olmaz; bu da bazı durumlarda imkânsızdır. Sayılardan sonra gelen uzunlukların, yüzeylerin ve katı cisimlerin de nasıl var olduğu ya da olacağı, ne kuvveye sahip olduğu hakkında hiçbir açıklama yoktur. Çünkü bunlar ne eidos olabilir (sayı değildirler), ne aradakiler (onlar matematik nesnelerdir), ne de yok olup giden şeyler; bu, yine dördüncü bir cins gibi görünüyor.

Genel olarak, varlık birçok anlamda söylendiği hâlde bu anlamları ayırmadan varlıkların öğelerini aramak, bulunamayacak bir şeyi aramaktır; hele öğeleri bu tarzda, neyden kurulduklarını sorarak arayanlar için. Çünkü etki etmenin, etkilenmenin ya da düzün neyden olduğunu herhâlde bulamayız; bulunabilirse bile ancak ousia'ların öğeleri bulunabilir. Dolayısıyla bütün varlıkların öğelerini aramak ya da onlara sahip olduğunu sanmak doğru değildir. Biri her şeyin öğelerini nasıl öğrenebilir ki? Çünkü önceden hiçbir şey bilmeden başlamak zorunda olduğu açıktır. Geometri öğrenen birinin başka şeyleri önceden bilmesi mümkündür, ama bu epistēmē'nin konusu olan ve öğreneceği şeyler hakkında önceden hiçbir şey bilmez; ötekilerde de böyledir. Dolayısıyla bazılarının dediği gibi her şeyin bir epistēmē'si varsa, onu öğrenen önceden hiçbir şey bilmeden başlar. Oysa her öğrenme önceden bilinen şeylerin, ya hepsinin ya da bazılarının, aracılığıyla olur; ispat yoluyla da tarif yoluyla da (çünkü tarifin kendisinden kurulduğu şeyleri önceden bilmek gerekir, bunların bilinir olması gerekir); istikra yoluyla öğrenme de böyledir. Bu epistēmē doğuştan olsaydı, en üstün epistēmē'ye sahip olduğumuzun nasıl farkına varmadığımız hayret verici olurdu.

992b

ἔτι δὲ τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν ὡς ὕλην μαθηματικωτέραν ἄν τις ὑπολάβοι, καὶ μᾶλλον κατηγορεῖσθαι καὶ διαφορὰν εἶναι τῆς οὐσίας καὶ τῆς ὕλης ἢ ὕλην, οἷον τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν, ὥσπερ καὶ οἱ φυσιολόγοι φασὶ τὸ μανὸν καὶ τὸ πυκνόν, πρώτας τοῦ ὑποκειμένου φάσκοντες εἶναι διαφορὰς ταύτας· ταῦτα γάρ ἐστιν ὑπεροχή τις καὶ ἔλλειψις. περί τε κινήσεως, εἰ μὲν ἔσται ταῦτα κίνησις, δῆλον ὅτι κινήσεται τὰ εἴδη· εἰ δὲ μή, πόθεν ἦλθεν; ὅλη γὰρ ἡ περὶ φύσεως ἀνῄρηται σκέψις. ὅ τε δοκεῖ ῥᾴδιον εἶναι, τὸ δεῖξαι ὅτι ἓν ἅπαντα, οὐ γίγνεται· τῇ γὰρ ἐκθέσει οὐ γίγνεται πάντα ἓν ἀλλʼ αὐτό τι ἕν, ἂν διδῷ τις πάντα· καὶ οὐδὲ τοῦτο, εἰ μὴ γένος δώσει τὸ καθόλου εἶναι· τοῦτο δʼ ἐν ἐνίοις ἀδύνατον. οὐθένα δʼ ἔχει λόγον οὐδὲ τὰ μετὰ τοὺς ἀριθμοὺς μήκη τε καὶ ἐπίπεδα καὶ στερεά, οὔτε ὅπως ἔστιν ἢ ἔσται οὔτε τίνα ἔχει δύναμιν· ταῦτα γὰρ οὔτε εἴδη οἷόν τε εἶναι (οὐ γάρ εἰσιν ἀριθμοί) οὔτε τὰ μεταξύ (μαθηματικὰ γὰρ ἐκεῖνα) οὔτε τὰ φθαρτά, ἀλλὰ πάλιν τέταρτον ἄλλο φαίνεται τοῦτό τι γένος. ὅλως τε τὸ τῶν ὄντων ζητεῖν στοιχεῖα μὴ διελόντας, πολλαχῶς λεγομένων, ἀδύνατον εὑρεῖν, ἄλλως τε καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ζητοῦντας ἐξ οἵων ἐστὶ στοιχείων. ἐκ τίνων γὰρ τὸ ποιεῖν ἢ πάσχειν ἢ τὸ εὐθύ, οὐκ ἔστι δήπου λαβεῖν, ἀλλʼ εἴπερ, τῶν οὐσιῶν μόνον ἐνδέχεται· ὥστε τὸ τῶν ὄντων ἁπάντων τὰ στοιχεῖα ἢ ζητεῖν ἢ οἴεσθαι ἔχειν οὐκ ἀληθές. πῶς δʼ ἄν τις καὶ μάθοι τὰ τῶν πάντων στοιχεῖα; δῆλον γὰρ ὡς οὐθὲν οἷόν τε προϋπάρχειν γνωρίζοντα πρότερον. ὥσπερ γὰρ τῷ γεωμετρεῖν μανθάνοντι ἄλλα μὲν ἐνδέχεται προειδέναι, ὧν δὲ ἡ ἐπιστήμη καὶ περὶ ὧν μέλλει μανθάνειν οὐθὲν προγιγνώσκει, οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὥστʼ εἴ τις τῶν πάντων ἔστιν ἐπιστήμη, οἵαν δή τινές φασιν, οὐθὲν ἂν προϋπάρχοι γνωρίζων οὗτος. καίτοι πᾶσα μάθησις διὰ προγιγνωσκομένων ἢ πάντων ἢ τινῶν ἐστί, καὶ ἡ διʼ ἀποδείξεως ⟨καὶ⟩ ἡ διʼ ὁρισμῶν (δεῖ γὰρ ἐξ ὧν ὁ ὁρισμὸς προειδέναι καὶ εἶναι γνώριμα)· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ διʼ ἐπαγωγῆς. ἀλλὰ μὴν εἰ καὶ τυγχάνοι σύμφυτος οὖσα,

993aAyrıca biri şeylerin neyden olduğunu nasıl bilecek, bu nasıl açık olacak? Bu da bir aporia taşır; çünkü bazı heceler hakkında olduğu gibi tartışma çıkabilir: kimileri ζα hecesinin σ, δ ve α'dan oluştuğunu söyler, kimileri ise bunun başka bir ses olduğunu ve bilinen seslerden hiçbiri olmadığını söyler. Ayrıca his konusu olan şeyleri, o hisse sahip olmayan biri nasıl bilebilir? Oysa her şeyin öğeleri aynıysa, bileşik seslerin kendilerine özgü harflerden oluşması gibi, bunun da mümkün olması gerekirdi.

993a

θαυμαστὸν πῶς λανθάνομεν ἔχοντες τὴν κρατίστην τῶν ἐπιστημῶν. ἔτι πῶς τις γνωριεῖ ἐκ τίνων ἐστί, καὶ πῶς ἔσται δῆλον; καὶ γὰρ τοῦτʼ ἔχει ἀπορίαν· ἀμφισβητήσειε γὰρ ἄν τις ὥσπερ καὶ περὶ ἐνίας συλλαβάς· οἱ μὲν γὰρ τὸ ζα ἐκ τοῦ ς καὶ δ καὶ α φασὶν εἶναι, οἱ δέ τινες ἕτερον φθόγγον φασὶν εἶναι καὶ οὐθένα τῶν γνωρίμων. ἔτι δὲ ὧν ἐστὶν αἴσθησις, ταῦτα πῶς ἄν τις μὴ ἔχων τὴν αἴσθησιν γνοίη; καίτοι ἔδει, εἴγε πάντων ταὐτὰ στοιχεῖά ἐστιν ἐξ ὧν, ὥσπερ αἱ σύνθετοι φωναί εἰσιν ἐκ τῶν οἰκείων στοιχείων.

993a1010. Bölüm

Herkesin tabiat üzerine incelemelerde söylenen sebepleri aradığı ve bunların dışında söyleyebileceğimiz hiçbir sebep olmadığı, daha önce söylenenlerden de açıktır. Ama onları belli belirsiz aradılar; bir bakıma bu sebeplerin hepsi daha önce söylenmiştir, bir bakıma hiç söylenmemiştir. Çünkü ilk felsefe, genç ve daha başlangıcında olduğu için, her konuda kekeliyor gibidir. Nitekim Empedokles de kemiğin logosla, yani bir oranla var olduğunu söyler; bu da "ne idiyse o olmak", yani şeyin ousia'sıdır. Ama aynı şekilde etin ve öteki şeylerin her birinin de logos olması zorunludur, ya da hiçbirinin olmaması; çünkü et, kemik ve öteki şeylerin her biri bunun yüzünden var olacaktır; onun söylediği madde, yani ateş, toprak, su ve hava yüzünden değil. Bunu bir başkası söyleseydi zorunlu olarak kabul ederdi, ama kendisi açıkça söylemedi. Bunlar hakkında daha önce de açıklama yapıldı. Bu aynı konularda doğabilecek aporia'lara ise yeniden dönelim; çünkü belki onlardan, sonraki aporia'lar için bir çıkış yolu buluruz.

993a10

ὅτι μὲν οὖν τὰς εἰρημένας ἐν τοῖς φυσικοῖς αἰτίας ζητεῖν ἐοίκασι πάντες, καὶ τούτων ἐκτὸς οὐδεμίαν ἔχοιμεν ἂν εἰπεῖν, δῆλον καὶ ἐκ τῶν πρότερον εἰρημένων· ἀλλʼ ἀμυδρῶς ταύτας, καὶ τρόπον μέν τινα πᾶσαι πρότερον εἴρηνται τρόπον δέ τινα οὐδαμῶς. ψελλιζομένῃ γὰρ ἔοικεν ἡ πρώτη φιλοσοφία περὶ πάντων, ἅτε νέα τε καὶ κατʼ ἀρχὰς οὖσα [καὶ τὸ πρῶτον], ἐπεὶ καὶ Ἐμπεδοκλῆς ὀστοῦν τῷ λόγῳ φησὶν εἶναι, τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ ἡ οὐσία τοῦ πράγματες. ἀλλὰ μὴν ὁμοίως ἀναγκαῖον καὶ σάρκας καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον εἶναι τὸν λόγον, ἢ μηδὲ ἕν· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ σὰρξ καὶ ὀστοῦν ἔσται καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον καὶ οὐ διὰ τὴν ὕλην, ἣν ἐκεῖνος λέγει, πῦρ καὶ γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα. ἀλλὰ ταῦτα ἄλλου μὲν λέγοντος συνέφησεν ἂν ἐξ ἀνάγκης, σαφῶς δὲ οὐκ εἴρηκεν. περὶ μὲν οὖν τούτων δεδήλωται καὶ πρότερον· ὅσα δὲ περὶ τῶν αὐτῶν τούτων ἀπορήσειεν ἄν τις, ἐπανέλθωμεν πάλιν· τάχα γὰρ ἂν ἐξ αὐτῶν εὐπορήσαιμέν τι πρὸς τὰς ὕστερον ἀπορίας.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…