İçeriğe geç

Kavram

To mē on (τὸ μὴ ὄν)

Yunanca
τὸ μὴ ὄν (to mē on) · τὰ μὴ ὄντα · τὸ μηδαμῶς ὄν · τὸ οὐκ ὄν
Latince
non ens, non esse; nihil
Almanca
das Nichtseiende, das Nichtsein
Fransızca
le non-être, le non-étant
İngilizce
non-being, what is not
Türkçe
var olmayan / var-olmayan / yokluk

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Yunancada ta mē onta "olmayan şeyler, olmamış şeyler" (Hdt. 1.27 "mē eon" = gerçek olmayan haber); ouk on yalın olumsuzlama. Parmenides (B2, B6, B7, B8.7–21) ilk kez to mē eon'u bir düşünce nesnesi olarak yasaklar: "yoktur, olması gerekmez" yolu tutulamaz, çünkü var olmayan ne bilinebilir ne söylenebilir. Sofistlerin antilogia'sı (Protagoras, Gorgias "Var-olmayan Üzerine") bu yasağı yanlış söylemenin olanaksızlığına çevirir: her söz varolanı söyler, dolayısıyla yanlış yoktur (Euthydemos 283e–284c; Kratylos 429d). Theaitetos 188d–189b yanlış kanıyı "var olmayanı kanı olarak taşımak" olarak deneyip başarısız olur. Sofist bu düğümü çözer: (1) 237b–239c Parmenidesçi aporia'yı en sert biçimiyle yeniler (var olmayan "bir şey" değildir, sayı almaz, söylenemez; onu çürüten bile kendisiyle çelişir); (2) 239d–241b imge ve yanlış söz var olmayanı gerektirir; (3) 241d "babamız Parmenides'in sözünü sınamak" (baba katilliği) — var olmayanın bir bakıma var olduğunu, varolanın da bir bakıma var olmadığını göstermek; (4) 251a–259d büyük cinsler (varlık, devinim, duruş, aynı, başka): "var olmayan" = thateron'un varlığa karşı parçası (258a–b), yani "başka"; "güzel olmayan" güzelden başka olan, "büyük olmayan" büyükten başka olandır, dolayısıyla var olmayan bir eidos'a sahiptir (258c) ve ousia'dan pay alır (256d–e); (5) 260a–264b yanlış söz = "olandan başkasını olan olarak söylemek" (263b). Aristoteles to mē on'u "birçok anlamda söylenir" ilkesine bağlar (Met. N 2, 1089a; sterēsis = yoksunluk olarak var olmayan, Phys. I 8–9); Plotinos'ta madde "gerçek var olmayan" (Enn. II 4.16), Ps.-Dionysios'ta Tanrı "varlığın ötesinde" olduğu için mē on diye de anılır; Hegel Nichts'ı Sein'ın karşıt-eşi yapar ve Sofist'i diyalektiğin başlangıcı sayar; Heidegger 1924/25 Sofist dersinde "var olmayanın varlığı"nı fundamental ontolojinin öncüsü olarak okur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 6.–5. yy Parmenides mē eon düşünülemez, söylenemez; "yoktur" yolu kapalı DK 28 B2, B6, B7.1, B8.7–21
MÖ 5. yy Gorgias, Protagoras Peri tou mē ontos: hiçbir şey yoktur; yanlış söylemek olanaksız (her söz varolanı söyler) DK 82 B3; Euthydemos 283e–286c; Kratylos 429d
MÖ 4. yy Platon (1) Theaitetos 188d–189b: yanlış kanı = var olmayanı kanı olarak taşımak (başarısız); (2) Sofist 237b–239c: mutlak var-olmayanın aporia'sı; 240b imge; 241d baba katilliği; 256d–259b var olmayan = thateron, eidos'u var; 263b yanlış söz Theaitetos 188d–189b; Sofist 237a–241b, 254b–259d, 260a–264b; Parmenides 160b–166c (8. ve 9. varsayımlar)
MÖ 4. yy Aristoteles to mē on çok anlamlıdır: yoksunluk (sterēsis), olanak hâlinde olan, yanlış; "var olmayan var olmayandır" tautolojisi Met. N 2, 1089a2–31; Phys. I 8, 191a23–b27; Met. Δ 7
MS 3. yy Plotinos madde = "gerçekten var olmayan" (ontōs mē on), Sofist 254d'nin thateron'unun kötülük ilkesine çevrilmesi Enn. II 4.16; I 8.3
MS 5.–6. yy Ps.-Dionysios Tanrı hyperousios: "var olmayan" diye de adlandırılır (olumsuz teoloji) De div. nom. I 1; V 4
MS 19. yy Hegel Sein = Nichts; Sofist'i "spekülatif" diyalektiğin başlangıcı sayar Wissenschaft der Logik I; Vorlesungen Gesch. Phil. II
MS 20. yy Heidegger; Owen, Frede "var olmayanın varlığı" (GA 19); einai'ın koşaç/varoluş anlamları tartışması ("Plato on Not-Being", 1971) GA 19 (Sofist dersi); Owen 1971

Dönüşüm: Parmenides'te mē on düşüncenin mutlak dışıdır (−); sofistlerde yanlışın yokluğunu kanıtlayan silah (−); Sofist'te "başka" olarak varlık düzenine alınır ve ousia'dan pay alır (+); Aristoteles'te çok anlamlılığa dağıtılır (0); Plotinos'ta madde/kötülük (−); olumsuz teolojide Tanrı'nın üst-adı (+, işaret tersine döner); Hegel'de varlığın eşi (0); Heidegger'de ontolojinin sorusu (+). Türkçe "var olmayan" Parmenidesçi mutlak anlamı da Sofist'in göreli anlamını da taşıyabilir; "yokluk" yalnızca ilkini taşır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca τὸ μὴ ὄν (to mē on), çoğ. τὰ μὴ ὄντα εἰμί "olmak, var olmak" fiilinin ortacı ὄν, -όντος + olumsuzluk μή (οὐ değil: mē koşullu/genel olumsuzlama, "her ne ise var olmayan"); Parmenides B2.5–8 mē eon / ouk esti: "var olmayan ne söylenebilir ne düşünülebilir", B7.1 "οὐ γὰρ μήποτε τοῦτο δαμῇ εἶναι μὴ ἐόντα" (Sofist 237a ve 258d'de alıntılanır). Sofist 237b "τὸ μηδαμῶς ὄν" = hiçbir biçimde var olmayan (mutlak yokluk); 237c–239c: "bir şey" (τι) değildir, sayı (bir/çok) almaz, söylenemez (ἄρρητον), seslendirilemez (ἄφθεγκτον), düşünülemez (ἀδιανόητον), logos'suz (ἄλογον); 240b imge "gerçekten var olmayan ama bir biçimde var olan"; 241d "baba katilliği" (πατραλοίας): Parmenides'e karşı var olmayanın bir bakıma var olduğunu göstermek; 256d–259b çözüm: to mē on = thateron (başka) — "var olmayan" = "varolandan başka", her eidos için sayısız "var olmama" vardır (256e). Theaitetos 188d–189b yanlış kanı = var olmayanı kanı olarak taşımak (ilk sorun konumu).
Latince non ens / non esse; nihil Boethius ve skolastik non ens; Augustinus nihil (yaratılış ex nihilo, Sofist'in göreli var-olmayanından farklı: mutlak yokluk). Marius Victorinus ve Ps.-Dionysios'ta to mē on "varlığın üstündeki" (ὑπερούσιον) için de kullanılır — anlam tersine döner.
Almanca / Fransızca das Nichtseiende / le non-être Schleiermacher das Nichtseiende; Hegel Nichtsein (Sofist'i "varlık–yokluk–oluş" diyalektiğinin öncüsü sayar, Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie II); Diès le non-être; Cordero le non-être; Heidegger Sofist dersi (GA 19, 1924/25) Nichtseiendes ve "Sein des Nichtseienden".
İngilizce non-being, what is not

Türkçe karşılığı

var olmayan / var-olmayan / yokluk. var olmayan: Theaitetos 188d kararı ("var olmayanı kanı olarak taşımak"), ὄν = "varolan" kararıyla koşut; Sofist'te de bu korundu. var-olmayan (tireli): terim olduğunu göstermek için cazip ama proje boyunca "varolan" bitişik, "var olmayan" ayrı yazıldığından tutarlılık için tiresiz. yokluk / yok olan: Türkçe felsefe dilinde yerleşik (Aristoteles çevirilerinde "yokluk" = sterēsis için de kullanılır) — mē on'un ortaç yapısını (bir şeyin olmaması, bir şey olmaması) siler ve sterēsis ile karışır; reddedildi. olmayan: "var" olmadan, Yunanca on'un yalın çıplaklığına daha yakın ama Türkçede yüklem/koşaç anlamıyla karışır ("olmayan şey"); 237d "bir şey söyleyen bir tek şey söyler" gibi yerlerde belirsizlik yaratır; reddedildi. lâ-mevcûd / ma'dûm: Osmanlı kelâm terimi (ma'dûm "yok olan"); Mu'tezile'nin "ma'dûm bir şeydir (şey'iyyetü'l-ma'dûm)" tartışması Sofist 237c–d ile ilginç koşutluk taşır ama Tanzimat sonrası felsefe dilinde yerleşmedi; notta anılır, metinde kullanılmaz. Karar: metinde "var olmayan (to mē on)", çoğul "var olmayanlar", 237b "hiçbir biçimde var olmayan" (to mēdamōs on).

"Yokluk" dersen Sofist'in sorununu bir töz sorununa çevirirsin: Parmenides'in mutlak yok'u (τὸ μηδαμῶς ὄν, 237b) ile Yabancı'nın sonunda savunduğu göreli var-olmayanı (τὸ μὴ ὄν = θάτερον, 258b) aynı sözcükle karşılamış, diyaloğun 237–241 arasındaki aporia'sını (var olmayan söylenemez) ve 256–259 arasındaki çözümünü (var olmayan = başka) tek bir "yokluk"ta eritmiş olursun. "Var olmayan" dersen ortaç yapısını korursun: bir şeyin var olmaması — bu, Yabancı'nın çözümüne (var olmayan = X'ten başka olan) baştan açık kapı bırakır; ama "var olma"yı Türkçede "existence" olarak sabitler, oysa Yunanca einai koşaç anlamını da taşır ("X güzel değildir" = X'in güzel olmaması, 257b–c). "Olmayan" dersen koşaç anlamını korur, "var"ı bırakırsın; ancak Türkçede "olmayan" tek başına bir ad olamaz ve 237d–e'nin "bir şey söylemeyen hiçbir şey söylemez" argümanı anlaşılmaz hâle gelir. Bu proje "var olmayan"ı seçerek Sofist'in sorununu existence ekseninde okumayı peşinen kabul eder; 256–259'un koşaç okumasına (Owen 1971, Frede) gerektiğinde acik-uclar'da işaret edilecek.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde τὸ μὴ ὄν = var olmayan (ilk geçişte parantezle to mē on, tiresiz; Theaitetos 188d kararının devamı), τὰ μὴ ὄντα = var olmayanlar, τὸ μηδαμῶς ὄν = hiçbir biçimde var olmayan, τὸ ὄν / τὰ ὄντα = varolan / varolanlar (bitişik). "Yokluk" yalnızca Aristoteles'in sterēsis'i için saklı; "yok olan", "olmayan", "lâ-mevcûd" kullanılmaz. 256d–259b'de thateron = "başka" ile ilişkilendirildiğinde "var olmayan = başka olan" olarak çevrilecek ve thateron için ayrı not açılacak. Parmenides B7.1 alıntısı (237a, 258d) "var olmayanların var olduğu asla boyun eğdirilip kabul ettirilemez" biçiminde sabit.

Atıf ve kaynak notu

Sofist'in "var olmayan"ı "başka" ile özdeşleştirdiği (to mē on = thateron) ifadesi yorumcuların kısaltmasıdır: 258a–b var olmayanı thateron'un "varlığa karşı konmuş parçası" olarak tanımlar, yani "başka"nın tümü değil bir parçasıdır. "Baba katilliği" (241d) Yabancı'nın Parmenides'i çürüttüğü anlamına çekilir; oysa Yabancı 258c–d'de Parmenides'in yasağını yalnızca "mutlak" var-olmayan için değil, karşıt (ἐναντίον) anlamındaki var-olmayan için de koruduğunu söyler ve kendisinin "karşıt" değil "başka" anlamını savunduğunu vurgular: Parmenides'e "veda edildi" (258c khairein), tam anlamıyla öldürülmedi. "Var olmayan"ı varoluş (existence) olarak okumak (bu projenin kararı) ile koşaç (predication: "X güzel değildir") ya da özdeşlik ("X güzel değildir" = X güzel'in kendisi değildir) olarak okumak arasındaki tartışma (Owen, Frede, Bostock) 20. yy analitik yorumunun ürünüdür; Platon'un metni bu ayrımı yapmaz. Hegel'in Sofist'i "varlık–yokluk diyalektiği" olarak okuması ve Heidegger'in "varlığın anlamı" sorusunu buraya bağlaması geriye yansıtmadır. Mu'tezile'nin ma'dûm'u ile Sofist 237c–d ("var olmayan bir şey midir?") arasındaki koşutluk tarihsel bağ değil, yapısal benzerliktir.

İlgili kavramlar

  • P12 — Hiçlik
  • Sofist — 237b–239c: var olmayan neden söylenemez ve onu çürüten neden kendisiyle çelişir? 240b–241b: imge ve yanlış, var olmayanı nasıl "bir bakıma var" kılar? 256d–259b: "başka" olarak var olmayan Parmenides'i kurtarır mı, öldürür mü?
  • ousia (var olmayan ousia'dan pay alır mı, 256d–e) · eidolon (imgenin "gerçekten var olmayan" statüsü, 240b) · doxa (yanlış kanı = var olmayanı kanı olarak taşımak, Theaitetos 188d) · logos (yanlış söz, 263b) · arithmos (var olmayan sayı almaz, 238a–c) · eidos (var olmayanın eidos'u, 258c) · elenkhos (var olmayanın elenkhos'u kendini çürütür, 238d–239b) · apeiron · ileride ayrı not adayları: thateron (255c–259b), megista genē (254b–d), pseudos (260a–264b).

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: var olmayan, to mē on, var olmayanı, Var Olmayan, Var olmayan, to me on

Metinlerde işaretlendiği yerler

13 yer · 10 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.