İçeriğe geç
Fizik

Aristoteles · Fizik

III. Kitap

200b51. Bölüm

Tabiat bir hareket ve değişme ilkesi olduğuna, araştırmamız da tabiat hakkında olduğuna göre, hareketin ne olduğunu gözden kaçırmamalıyız; çünkü o bilinmezse tabiatın da bilinmemesi zorunludur. Hareketi belirledikten sonra, ardından gelen konuları da aynı şekilde ele almaya çalışmalıyız. Hareket sürekli şeylerden biri gibi görünür; sonsuz ise ilk olarak sürekli olanda kendini gösterir. Bu yüzden sürekli olanı tarif edenler çoğu zaman sonsuzun tarifine başvurur ve sürekli olanın sonsuza kadar bölünebilen şey olduğunu söyler. Bunlara ek olarak, yer, boşluk ve zaman olmadan hareketin olması imkânsızdır. Öyleyse hem bu sebeplerle hem de bunlar her şeyde ortak ve küllî olduğu için, her birini ele alıp incelememiz gerektiği açıktır (çünkü özel şeylerin incelenmesi, ortak şeylerin incelenmesinden sonra gelir); önce de, dediğimiz gibi, hareketi.

Bir kısım şey yalnızca entelekheia hâlindedir, bir kısmı hem kuvve hem entelekheia hâlinde; bu da ya belirli bir şeydir, ya şu kadar bir şey, ya şöyle bir şey ya da var olanın öbür kategorilerinden biri. Göreli olanlardan da kimi aşırılık ve eksiklik bakımından, kimi etki eden ve etkilenen bakımından, genel olarak hareket ettiren ve hareket ettirilebilen bakımından söylenir; çünkü hareket ettiren, hareket ettirilebilenin hareket ettiricisidir; hareket ettirilebilen de hareket ettirenin hareket ettirebildiğidir. Şeylerden ayrı olarak hareket yoktur; çünkü değişen şey her zaman ya ousia bakımından ya kemiyet ya keyfiyet ya da yer bakımından değişir. Dediğimiz gibi, bunların hepsinde ortak olup da ne belirli bir şey, ne kemiyet, ne keyfiyet, ne de öbür kategorilerden biri olan bir şey bulunamaz.

200b5

Ἐπεὶ δʼ ἡ φύσις μέν ἐστιν ἀρχὴ κινήσεως καὶ μεταβολῆς, ἡ δὲ μέθοδος ἡμῖν περὶ φύσεώς ἐστι, δεῖ μὴ λανθάνειν τί ἐστι κίνησις· ἀναγκαῖον γὰρ ἀγνοουμένης αὐτῆς ἀγνοεῖσθαι καὶ τὴν φύσιν. διορισαμένοις δὲ περὶ κινήσεως πειρατέον τὸν αὐτὸν ἐπελθεῖν τρόπον περὶ τῶν ἐφεξῆς. δοκεῖ δʼ ἡ κίνησις εἶναι τῶν συνεχῶν, τὸ δʼ ἄπειρον ἐμφαίνεται πρῶτον ἐν τῷ συνεχεῖ· διὸ καὶ τοῖς ὁριζομένοις τὸ συνεχὲς συμβαίνει προσχρήσασθαι πολλάκις τῷ λόγῳ τῷ τοῦ ἀπείρου, ὡς τὸ εἰς ἄπειρον διαιρετὸν συνεχὲς ὄν. πρὸς δὲ τούτοις ἄνευ τόπου καὶ κενοῦ καὶ χρόνου κίνησιν ἀδύνατον εἶναι. δῆλον οὖν ὡς διά τε ταῦτα, καὶ διὰ τὸ πάντων εἶναι κοινὰ καὶ καθόλου ταῦτα, σκεπτέον προχειρισαμένοις περὶ ἑκάστου τούτων (ὑστέρα γὰρ ἡ περὶ τῶν ἰδίων θεωρία τῆς περὶ τῶν κοινῶν ἐστιν)· καὶ πρῶτον, καθάπερ εἴπαμεν, περὶ κινήσεαως. ἔστι δὴ [τι] τὸ μὲν ἐντελεχείᾳ μόνον, τὸ δὲ δυνάμει καὶ ἐντελεχείᾳ, τὸ μὲν τόδε τι, τὸ δὲ τοσόνδε, τὸ δὲ τοιόνδε, καὶ τῶν ἄλλων. τῶν τοῦ ὄντος κατηγοριῶν ὁμοίως. τοῦ δὲ πρός τι τὸ μὲν καθʼ ὑπεροχὴν λέγεται καὶ κατʼ ἔλλειψιν, τὸ δὲ κατὰ τὸ ποιητικὸν καὶ παθητικόν, καὶ ὅλως κινητικόν τε καὶ κινητόν· τὸ γὰρ κινητικὸν κινητικὸν τοῦ κινητοῦ καὶ τὸ κινητὸν κινητὸν ὑπὸ τοῦ κινητικοῦ, οὐκ ἔστι δὲ κίνησις παρὰ τὰ πράγματα· μεταβάλλει γὰρ ἀεὶ τὸ μεταβάλλον ἢ κατʼ οὐσίαν ἢ κατὰ ποσὸν ἢ κατὰ ποιὸν ἢ κατὰ τόπον, κοινὸν δʼ ἐπὶ τούτων οὐδὲν ἔστι λαβεῖν, ὡς φαμέν, ὃ οὔτε τόδε οὔτε ποσὸν

201aDolayısıyla söylenenlerden başka hiçbir şey olmadığına göre, bunlardan ayrı olarak hiçbir şeyin hareketi ya da değişmesi de olmayacaktır. Her biri her şeyde iki türlü bulunur: meselâ belirli bir şeyde (biri onun biçimi, öbürü yoksunluğudur), keyfiyette (biri beyaz, öbürü siyah), kemiyette biri tam, öbürü eksik. Yer değiştirmede de biri yukarı öbürü aşağı, ya da biri hafif öbürü ağır. Dolayısıyla hareketin ve değişmenin, var olanın türleri kadar türü vardır.

Her cinste entelekheia hâlinde olan ile kuvve hâlinde olan ayrıldığına göre, kuvve hâlinde olanın, böyle olduğu ölçüde entelekheia'sı harekettir. Meselâ başkalaşabilenin, başkalaşabilir olduğu ölçüde entelekheia'sı başkalaşmadır; büyüyebilenin ve onun karşıtı olan küçülebilenin (ikisi için ortak bir ad yoktur) büyüme ve küçülme; oluşabilenin ve yok olabilenin oluş ve yok oluş; yer değiştirebilenin yer değiştirme. Hareketin bu olduğu şuradan açıktır: Yapılabilir olan, yapılabilir dediğimiz ölçüde entelekheia hâlinde olduğunda yapılmaktadır ve bu, yapımdır. Öğrenme, tedavi, yuvarlanma, sıçrama, olgunlaşma ve yaşlanma da öyledir. Bazı şeyler hem kuvve hem entelekheia hâlinde olduğundan —ama aynı zamanda ya da aynı bakımdan değil; meselâ entelekheia hâlinde sıcak, kuvve hâlinde soğuk olarak—, pek çok şey birbirine etki eder ve birbirinden etkilenir; çünkü her biri aynı zamanda hem etki edebilen hem etkilenebilen olacaktır. Dolayısıyla tabiî olarak hareket ettiren de hareket ettirilebilir; çünkü böyle olan her şey kendisi de hareket ederek hareket ettirir. Bazılarına göre hareket ettiren her şey hareket eder; ama bunun nasıl olduğu başka yerlerde açıklık kazanacaktır (çünkü hareketsiz olan bir hareket ettiren de vardır). Kuvve hâlinde olanın entelekheia'sı ise, entelekheia hâlinde olarak fiilde bulunduğu zaman —kendisi olarak değil, hareket ettirilebilir olarak fiilde bulunduğu zaman— harekettir. Şunu demek istiyorum: Tunç kuvve hâlinde heykeldir; ama yine de tuncun tunç olarak entelekheia'sı hareket değildir. Çünkü tunç olmak ile bir şeye kuvve hâlinde olmak aynı şey değildir; aynı şey olsaydı, hem mutlak olarak hem tarif bakımından, tuncun tunç olarak entelekheia'sı hareket olurdu. Oysa söylendiği gibi aynı şey değildir (bu, zıtlarda açıktır: Sağlıklı olabilmek ile hasta olabilmek başka şeylerdir —yoksa hasta olmak ile sağlıklı olmak da aynı şey olurdu—; altta yatan ise, yani sağlıklı olan da hasta olan da, ister nem ister kan olsun, aynı ve tek şeydir).

201a

οὔτε ποιὸν οὔτε τῶν ἄλλων κατηγορημάτων οὐθέν· ὥστʼ οὐδὲ κίνησις οὐδὲ μεταβολὴ οὐθενὸς ἔσται παρὰ τὰ εἰρημένα, μηθενός γε ὄντος παρὰ τὰ εἰρημένα. ἕκαστον δὲ διχῶς ὑπάρχει πᾶσιν, οἷον τὸ τόδε (τὸ μὲν γὰρ μορφὴ αὐτοῦ, τὸ δὲ στέρησις), καὶ κατὰ τὸ ποιόν (τὸ μὲν γὰρ λευκὸν τὸ δὲ μέλαν), καὶ κατὰ τὸ ποσὸν τὸ μὲν τέλειον τὸ δʼ ἀτελές. ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὴν φορὰν τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω, ἢ τὸ μὲν κοῦφον τὸ δὲ βαρύ. ὥστε κινήσεαως καὶ μεταβολῆς ἔστιν εἴδη τοσαῦτα ὅσα τοῦ ὄντος.

διῃρημένου δὲ καθʼ ἕκαστον γένος τοῦ μὲν ἐντελεχείᾳ τοῦ δὲ δυνάμει, ἡ τοῦ δυνάμει ὄντος ἐντελέχεια, ᾗ τοιοῦτον, κίνησίς ἐστιν, οἷον τοῦ μὲν ἀλλοιωτοῦ, ᾗ ἀλλοιωτόν, ἀλλοίωσις, τοῦ δὲ αὐξητοῦ καὶ τοῦ ἀντικειμένου φθιτοῦ (οὐδὲν γὰρ ὄνομα κοινὸν ἐπʼ ἀμφοῖν) αὔξησις καὶ φθίσις, τοῦ δὲ γενητοῦ καὶ φθαρτοῦ γένεσις καὶ φθορά, τοῦ δὲ φορητοῦ φορά. ὅτι δὲ τοῦτο ἔστιν ἡ κίνησις, ἐντεῦθεν δῆλον. ὅταν γὰρ τὸ οἰκοδομητόν, ᾗ τοιοῦτον αὐτὸ λέγομεν εἶναι, ἐντελεχείᾳ ᾖ οἰκοδομεῖται, καὶ ἔστιν τοῦτο οἰκοδόμησις· ὁμοίως δὲ καὶ μάθησις καὶ ἰάτρευσις καὶ κύλισις καὶ ἅλσις καὶ ἅδρυνσις καὶ γήρανσις. ἐπεὶ δʼ ἔνια ταὐτὰ καὶ δυνάμει καὶ ἐντελεχείᾳ ἐστίν, οὐχ ἅμα δὲ ἢ οὐ κατὰ τὸ αὐτό, ἀλλʼ οἶον θερμὸν μὲν ἐντελεχείᾳ ψυχρὸν δὲ δυνάμει, πολλὰ ἤδη ποιήσει καὶ πείσεται ὑπʼ ἀλλήλων· ἅπαν γὰρ ἔσται ἅμα ποιητικὸν καὶ παθητικόν. ὥστε καὶ τὸ κινοῦν φυσικῶς κινητόν· πᾶν γὰρ τὸ τοιοῦτον κινεῖ κινούμενον καὶ αὐτό. δοκεῖ μὲν οὖν τισιν ἅπαν κινεῖσθαι τὸ κινοῦν, οὐ μὴν ἀλλὰ περὶ τούτου μὲν ἐξ ἄλλων ἔσται δῆλον ὅπως ἔχει (ἔστι γάρ τι κινοῦν καὶ ἀκίνητον), ἡ δὲ τοῦ δυνάμει ὄντος ⟨ἐντελέχεια⟩, ὅταν ἐντελεχείᾳ ὄν ἐνεργῇ οὐχ ᾖ αὐτὸ ἀλλʼ ᾖ κινητόν, κίνησίς ἐστιν. λέγω δὲ τὸ ὡδί. ἔστι γᾲρ ὁ χαλκὸς δυνάμει ἀνδριάς, ἀλλʼ ὅμως οὐχ ἡ τοῦ χαλκοῦ ἐντελέχεια, ᾖ χαλκός, κίνησίς ἐστιν· οὐ γὰρ τὸ αὐτὸ τὸ χαλκῷ εἶναι καὶ δυνάμει τινί [κινητῷ], ἐπεὶ εἰ ταὐτὸν ᾖν ἀπλῶς καὶ κατὰ τὸν λόγον, ᾖν ἂν ἡ τοῦ χαλκοῦ, ᾖ χαλκός, ἐντελέχεια κίνησις· οὐκ ἔστιν δὲ ταὐτόν, ὡς εἴρηται (δῆλον δʼ ἐπὶ τῶν ἐναντίων· τὸ μὲν γὰρ δύνασθαι ὑγιαίνειν καὶ δύνασθαι κάμνειν ἕτερον—καὶ γὰρ ἂν τὸ κάμνειν καὶ τὸ ὑγιαίνειν

201bAynı şey olmadıklarına göre —tıpkı renk ile görülebilir olanın aynı şey olmaması gibi—, olabilenin, olabilir olduğu ölçüde entelekheia'sının hareket olduğu açıktır.

Şu hâlde hareketin bu olduğu ve bir şeyin, entelekheia tam bu olduğu zaman, ne önce ne sonra, hareket ettiği açıktır. Çünkü her şey bazen fiilde bulunabilir, bazen bulunmayabilir; meselâ yapılabilir olan. Yapılabilir olanın yapılabilir olduğu ölçüde fiili yapımdır (çünkü bu fiil ya yapımdır ya evdir; ama ev olduğunda artık yapılabilir değildir, yapılan ise yapılabilir olandır; öyleyse fiilin yapım olması zorunludur). Yapım da bir harekettir. Aynı açıklama öbür hareketler için de geçerli olacaktır.

201b

ταὐτὸν ᾖν— τὸ δὲ ὑποκείμενον καὶ τὸ ὑγιαῖνον καὶ τὸ νοσοῦν, εἴθ’ ὑγρότης εἴθʼ αἷμα, ταὐτὸν καὶ ἔν). ἐπεὶ δʼ οὐ ταὺτόν, ὥσπερ οὐδὲ χρῶμα ταὐτὸν καὶ ὁρατόν, ἡ τοῦ δυνατοῦ, ᾖ δυνατόν, ἐντελέχεια φανερὸν ὅτι κίνησίς ἐστιν.

ὅτι μὲν οὖν ἐστιν αὕτη, καὶ ὅτι συμβαίνει τότε κιννεῖσθαι ὅταν ἡ ἐντελέχεια ᾖ αὐτή, καὶ οὔτε πρότερον οὔτε ὕστερον, δῆλον· ἐνδέχεται γὰρ ἕκαστον ὁτὲ μὲν ἐνεργεῖν ὁτὲ δὲ μή, οιἶον τὸ οἰκοδομητόν, καὶ ἡ τοῦ οἰκοδομητοῦ ἐνέργεια, οἰκοδομητόν, οἰκοδόμησίς ἐστιν (ἢ γὰρ οἰκοδόμησις ἡ ἐνέργεια [τοῦ οἰκοδομητοῦ] ἢ ἡ οἰκία· ἀλλʼ ὅταν οἰκία ᾖ, οὐκέτʼ οἰκοδομητὸν ἔστιν· οἰκοδομεῖται δὲ τὸ οἰκοδομητόν· ἀνάγκη οὖν οἰκοδόμησιν τὴν ἐνέργειαν εἶναι)· ἡ δʼ οἰκοδόμησις κίνησίς τις. ἀλλὰ μὴν ὁ αὐτὸς ἐφαρμόσει λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κινήσεων.

201b152. Bölüm

Bunun doğru söylendiği, başkalarının hareket hakkında söylediklerinden ve hareketi başka türlü belirlemenin kolay olmamasından da açıktır. Çünkü hareketi ve değişmeyi başka bir cinse koymak mümkün değildir; bazılarının onu nasıl koyduğuna bakılınca da bu açık olur: Hareketin başkalık, eşitsizlik ve var olmayan olduğunu söylerler. Oysa bunların hiçbirinin, ne başka olanların ne eşit olmayanların ne de var olmayanların hareket etmesi zorunlu değildir; değişme de bunlara doğru ya da bunlardan, karşıtlarına doğru ya da karşıtlarından olduğundan daha çok olmaz. Hareketi bunlara koymalarının sebebi, hareketin belirsiz bir şey gibi görünmesidir; öbür sıradaki ilkeler ise yoksunluk bildirdikleri için belirsizdir; çünkü bunlardan hiçbiri ne belirli bir şeydir, ne şöyle bir şey, ne de öbür kategorilerden biri. Hareketin belirsiz görünmesinin sebebi de onu ne var olanların kuvvesine ne de fiiline koymanın mümkün olmamasıdır; çünkü ne şu kadar olabilen zorunlu olarak hareket eder, ne de fiilen şu kadar olan. Hareket bir çeşit fiil gibi görünür, ama tamamlanmamış bir fiil; bunun sebebi, fiili olduğu olabilenin tamamlanmamış olmasıdır. Bu yüzden onun ne olduğunu kavramak zordur; çünkü onu ya yoksunluğa ya kuvveye ya da yalın fiile koymak gerekir; ama bunların hiçbiri mümkün görünmüyor. Geriye söylediğimiz yol kalır: Hareket bir çeşit fiildir, ama söylediğimiz türden bir fiil; görülmesi zor, ama var olabilen bir fiil.

201b15

Ὅτι δὲ καλῶς εἴρηται, δῆλον καὶ ἐξ ὧν οἱ ἄλλοι περὶ αὐτῆς λέγουσιν, καὶ ἐκ τοῦ μὴ ῥάδιον εἶναι διορίσαι ἄλλως αὐτήν. οὔτε γὰρ τὴν κίνησιν καὶ τὴν μεταβολὴν ἐν ἄλλῳ γένει θεῖναι δύναιτʼ ἄν τις, δῆλόν τε σκοποῦσιν ὡς τιθέασιν αὐτὴν ἔνιοι, ἑτερότητα καὶ ἀνισότητα καὶ τὸ μὴ ὄν φάσκοντες εἶναι τὴν κίνησιν· ὦν οὐδὲν ἀναγκαῖον κινεῖσθαι, οὔτʼ ἂν ἕτερα ᾖ οὔτʼ ἂν ἄνισα οὔτʼ ἂν οὐκ ὄντα· ἀλλʼ οὐδʼ ἡ μεταβολὴ οὔτʼ εἰς ταῦτα οὔτʼ ἐκ τούτων μᾶλλόν ἐστιν ἢ ἐκ τῶν ἀντικειμένων. σἴτιον δὲ τοῦ εἰς ταῦτα τιθέναι ὅτι ἀόριστόν τι δοκεῖ εἶναι ἡ κίνησις, τῆς δὲ ἑτέρας συστοιχίας αἱ ἀρχαὶ διὰ τὸ στερητικαὶ εἶναι ἀόριστοι· οὔτε γὰρ τόδε οὔτε τοιόνδε οὐδεμία αὐτῶν ἐστιν, [ὅτι] οὐδὲ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν. τοῦ δὲ δοκεῖν ἀόριστον εἶναι τὴν κίνησιν σἴτιον ὅτι οὔτε εἰς δύναμιν τῶν ὄντων οὔτε εἰς ἐνέργειαν ἔστιν θεῖναι αὐτήν· οὔτε γὰρ τὸ δυνατὸν ποσὸν εἶναι κινεῖται ἐξ ἀνάγκης οὔτε τὸ ἐνεργείᾳ ποσόν, ῆ τε κίνησις ἐνέργεια μὲν εἶναί τις δοκεῖ, ἀτελὴς δέ· αἴτιον δʼ ὅτι ἀτελὲς τὸ δυνατόν, οὗ ἐστιν ἐνέργεια. καὶ διὰ τοῦτο δὴ χαλεπὸν αὐτὴν λαβεῖν τί ἐστιν· ἢ γὰρ εἰς στέρησιν ἀναγκαῖον θεῖναι ἢ εἰς δύναμιν ἢ εἰς ἐνέργειαν ἀπλῆν, τούτων δʼ οὐδὲν φαίνεται ἐνδεχόμενον. λείπεται τοίνυν ὁ εἰρημένος τρόπος, ἐνέργειαν μέν τινα εἶναι, τοιαύτην

202aSöylendiği gibi hareket ettiren de hareket eder; yani kuvve hâlinde hareket ettirilebilir olan ve hareketsizliği durgunluk olan her hareket ettiren (çünkü hareketin kendisine ait olduğu şeyin hareketsizliği durgunluktur). Çünkü hareket ettirilebilene, böyle olduğu ölçüde etki etmek, hareket ettirmenin ta kendisidir; hareket ettiren bunu dokunarak yapar; dolayısıyla aynı zamanda etkilenir de. Bu yüzden hareket, hareket ettirilebilenin hareket ettirilebilir olduğu ölçüde entelekheia'sıdır; bu da hareket ettirenin dokunmasıyla olur; öyle ki hareket ettiren aynı zamanda etkilenir de. Hareket ettiren her zaman bir eidos taşıyacaktır: ya belirli bir şey ya şöyle bir şey ya da şu kadar bir şey; bu eidos, hareket ettirdiği zaman hareketin ilkesi ve sebebi olacaktır; meselâ entelekheia hâlindeki insan, kuvve hâlindeki insandan insan meydana getirir.

202a

δʼ ἐνέργειαν οἵαν εἴπαμεν, χαλεπὴν μὲν ἰδεῖν, ἐνδεχομένην δʼ εἶναι.

κινεῖται δὲ καὶ τὸ κινοῦν ὥσπερ εἴρηται πᾶν, τὸ δυνάμει ὄν κινητόν, καὶ οὖ ἡ ἀκινησία ἠρεμία ἐστίν (ᾦ γὰρ ἡ κίνησις ὑπάρχει, τούτου ἡ ἀκινησία ἠρεμία). τὸ γὰρ πρὸς τοῦτο ἐνεργεῖν, ᾖ τοιοῦτον, αὐτὸ τὸ κινεῖν ἐστι· τοῦτο δὲ ποιεῖ θίξει, ὥστε ἅμα καὶ πάσχει· διὸ ἡ κίνησις ἐντελέχεια τοῦ κινητοῦ, ᾖ κινητόν, συμβαίνει δὲ τοῦτο θίξει τοῦ κινητικοῦ, ὥσθ’ ἅμα καὶ πάσχει. εἶδος δὲ ἀεὶ οἴσεταί τι τὸ κινοῦν, ἤτοι τόδε ἢ τοιόνδε ἢ τοσόνδε, ὅ ἔσται ἀρχὴ καὶ αἴτιον τῆς κινήσεως, ὅταν κινῇ, οἶον ὁ ἐντελεχείᾳ ἄνθρωπος ποιεῖ ἐκ τοῦ δυνάμει ὄντος ἀνθρώπου ἄνθρωπον.

202a103. Bölüm

Aporia doğuran mesele de açıklık kazanır: Hareket, hareket ettirilebilendedir; çünkü hareket, bunun hareket ettiren tarafından gerçekleşen entelekheia'sıdır. Hareket ettirenin fiili de başka bir şey değildir; çünkü ikisinin de entelekheia'sı olmalıdır. Hareket ettiren, gücü yettiği için hareket ettiricidir, fiilde bulunduğu için hareket ettirendir; ama hareket ettirilebilen üzerinde fiilde bulunur. Dolayısıyla ikisinin fiili aynı şekilde birdir; tıpkı birden ikiye ve ikiden bire aralığın aynı olması, yokuş yukarı ile yokuş aşağının aynı yol olması gibi: Bunlar birdir, ama tarifleri bir değildir. Hareket ettiren ile hareket eden için de durum aynıdır.

Ama burada mantıksal bir aporia vardır. Çünkü etki edebilenin de etkilenebilenin de bir fiili olması belki zorunludur: Biri etki etme, öbürü etkilenme; birinin işi ve gayesi yapılan şey, öbürününki etkilenimdir. İkisi de hareket olduğuna göre, farklılarsa nerededirler? Ya ikisi de etkilenen ve hareket edendedir, ya da etki etme etki edende, etkilenme etkilenendedir (bu sonuncusuna da etki etme demek gerekirse, adı sadece ortak olur). Ama böyleyse hareket, hareket ettirende olacaktır (çünkü hareket ettiren ile hareket eden için de aynı açıklama geçerlidir); dolayısıyla ya hareket ettiren her şey hareket edecektir ya da hareketi olduğu hâlde hareket etmeyecektir. İkisi de, etki etme de etkilenme de, hareket eden ve etkilenende ise —öğretme ile öğrenme de iki ayrı şey olarak öğrenende ise—, önce her birinin fiili kendisinde bulunmayacaktır; sonra bir şeyin aynı anda iki hareketle hareket etmesi saçmadır. Çünkü tek bir şeyin, tek bir eidos'a doğru iki başkalaşması nasıl olsun? Bu imkânsızdır. Öyleyse fiil bir olacaktır. Ama türce farklı iki şeyin fiilinin aynı ve bir olması da akla aykırıdır.

202a10

Καὶ τὸ ἀπορούμενον δὲ φανερόν, ὅτι ἐστὶν ἡ κίνησις ἐν τῷ κινητῷ· ἐντελέχεια γάρ ἐστι τούτου [καὶ] ὑπὸ τοῦ κινητικοῦ. καὶ ἡ τοῦ κινητικοῦ δὲ ἐνέργεια οὐκ ἄλλη ἐστίν· δεῖ μὲν γὰρ εἶναι ἐντελέχειαν ἀμφοῖν· κινητικὸν μὲν γάρ ἐστιν τῷ δύνασθαι, κινοῦν δὲ τῷ ἐνεργεῖν, ἀλλʼ ἔστιν ἐνεργητικὸν τοῦ κινητοῦ, ὥστε ὁμοίως μία ἡ ἀμφοῖν ἐνέργεια ὥσπερ τὸ αὐτὸ διάστημα ἕν πρὸς δύο καὶ δύο πρὸς ἕν, καὶ τὸ ἄναντες καὶ τὸ κάταντες· ταῦτα γὰρ ἕν μέν ἐστιν, ὁ μέντοι λόγος οὐχ εἶς· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ κινοῦντος καὶ κινουμένου.

ἔχει δʼ ἀπορίαν λογικήν· ἀναγκαῖον γὰρ ἴσως εἶναί τινα ἐνέργειαν τοῦ ποιητικοῦ καὶ τοῦ παθητικοῦ· τὸ μὲν δὴ ποίησις, τὸ δὲ πάθησις, ἔργον δὲ καὶ τέλος τοῦ μὲν ποίημα, τοῦ δὲ πάθος. ἐπεὶ οὖν ἄμφω κινήσεις, εἰ μὲν ἕτεραι, ἐν τίνι; ἢ γὰρ ἄμφω ἐν τῷ πάσχοντι καὶ κινουμένῳ, ἢ ἡ μὲν ποίησις ἐν τῷ ποιοῦντι, ἡ δὲ πάθησις ἐν τῷ πάσχοντι (εἰ δὲ δεῖ καὶ ταύτην ποίησιν καλεῖν, ὁμώνυμος ἂν εἴη). ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο, ἡ κίνησις ἐν τῷ κινοῦντι ἔσται (ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος ἐπὶ κινοῦντος καὶ κινουμένου), ὥστʼ ἢ πᾶν τὸ κινοῦν κινήσεται, ἢ ἔχον κίνησιν οὐ κινήσεται. εἰ δʼ ἄμφω ἐν τῷ κινουμένω καὶ πάσχοντι, καὶ ἡ ποίησις καὶ ἡ πάθησις, καὶ ἡ δίδαξις καὶ ἡ μάθησις δύο οὖσαι ἐν τῷ μανθάνοντι, πρῶτον μὲν ἡ ἐνέργεια ἡ ἑκάστου οὐκ ἐν ἑκάστῳ ὑπάρξει, εἶτα ἄτοπον δύο κινήσεις ἅμα κινεῖσθαι· τίνες γὰρ ἔσονται ἀλλοιώσεις δύο τοῦ ἑνὸς καὶ εἰς ἕν εἶδος; ἀλλʼ ἀδύνατον. ἀλλὰ μία ἔσται ἡ ἐνέργεια. ἀλλʼ

202bHem öğretme ile öğrenme, etki etme ile etkilenme aynı şeyse, öğretmek de öğrenmekle, etki etmek de etkilenmekle aynı olacaktır; dolayısıyla öğretenin her şeyi öğrenmesi, etki edenin de etkilenmesi zorunlu olacaktır.

Yoksa şöyle mi demeli? Birinin fiilinin başkasında olması saçma değildir (öğretme, öğretebilenin fiilidir, ama bir şeyin içindedir; koparılmış değildir, şunun şundaki fiilidir). İki şeyin bir ve aynı fiili olmasına da hiçbir engel yoktur (varlıkları aynı olduğu için değil, kuvve hâlindeki şeyin fiilde bulunana ilişkisi bakımından). Öğretenin öğrenmesi de zorunlu değildir; etki etme ile etkilenme aynı olsa bile. Ama bu, mahiyeti söyleyen tarifleri bir olacak şekilde —"lōpion" ile "himation" gibi— değil, daha önce de söylendiği gibi, Thebai'den Atina'ya giden yol ile Atina'dan Thebai'ye giden yolun aynı olması gibi bir aynılıktır. Çünkü herhangi bir şekilde aynı olan şeylere aynı şeylerin hepsi ait olmaz; yalnız varlıkları aynı olan şeylere ait olur. Öğretme öğrenmeyle aynı olsa bile, öğrenmek öğretmekle aynı olmaz; tıpkı birbirinden ayrı duran iki şey arasındaki aralık bir olsa bile, buradan oraya ve oradan buraya uzanmanın bir ve aynı şey olmaması gibi. Genel olarak söylersek, ne öğretme öğrenmeyle ne de etki etme etkilenmeyle asıl anlamda aynıdır; aynı olan, bunların ait olduğu harekettir. Çünkü şunun şundaki fiili olmak ile şunun şunun tarafından gerçekleşen fiili olmak tarif bakımından farklıdır.

Böylece hareketin ne olduğu hem küllî olarak hem de tek tek türleri bakımından söylenmiş oldu; çünkü türlerinin her birinin nasıl tarif edileceği belirsiz değildir: Başkalaşma, başkalaşabilenin başkalaşabilir olduğu ölçüde entelekheia'sıdır. Daha bilinir bir şekilde söylersek: Hareket, kuvve hâlinde etki edebilenin ve etkilenebilenin, böyle olduğu ölçüde entelekheia'sıdır; hem genel olarak hem de tek tek durumlarda, meselâ yapım ya da tedavi. Öbür hareketlerin her biri hakkında da aynı şekilde konuşulacaktır.

202b

ἄλογον δύο ἑτέρων τῷ εἴδει τὴν αὐτὴν καὶ μίαν εἶναι ἐνέργειαν· καὶ ἔσται, εἴπερ ἡ δίδαξις καὶ ἡ μάθησις τὸ αὐτὸ καὶ ἡ ποίησις καὶ ἡ πάθησις, καὶ τὸ διδάσκειν τῷ μανθάνειν τὸ αὐτὸ καὶ τὸ ποιεῖν τῷ πάσχειν, ὥστε τὸν διδάσκοντα ἀνάγκη ἔσται πάντα μανθάνειν καὶ τὸν ποιοῦντα πάσχειν.

ἤ οὔτε τὸ τὴν ἄλλου ἐνέργειαν ἐν ἑτέρῳ εἶναι ἄτοπον (ἔστι γὰρ ἡ δίδαξις ἐνέργεια τοῦ διδασκαλικοῦ, ἔν τινι μέντοι, καὶ οὐκ ἀποτετμημένη, ἀλλὰ τοῦδε ἐν τῷδε, οὔτε μίαν δυοῖν κωλύει οὐθὲν τὴν αὐτὴν εἶναι (μὴ ὡς τῷ εἶναι τὸ αὐτό, ἀλλʼ ὡς ὑπάρχει τὸ δυνάμει ὄν πρὸς τὸ ἐνεργοῦν), οὔτʼ ἀνάγκη τὸν διδά· σκοντα μανθάνειν, οὐδʼ εἰ τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν τὸ αὐτό ἐστιν, μὴ μέντοι ὥστε τὸν λόγον εἶναι ἕνα τὸν ⟨τὸ⟩ τί ἦν εἶναι λέγοντα, οἷον ὡς λώπιον καὶ ἱμάτιον, ἀλλʼ ὡς ἡ ὁδὸς ἡ Θήβηθεν Ἀθήναζε καὶ ἡ Ἀθήνηθεν εἰς Θήβας, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον; οὐ γὰρ ταὐτὰ πάντα ὑπάρχει τοῖς ὁπωσοῦν τοῖς αὐτοῖς, ἀλλὰ μόνον οἶς τὸ εἶναι τὸ αὐτό. οὐ μὴν ἀλλʼ οὐδʼ εἰ ἡ δαδαξις τῇ μαθήσει τὸ αὐτό, καὶ τὸ μανθάνειν τῷ διδάσκειν, ὥσπερ οὐδʼ εἰ ἡ διάστασις μία τῶν διεστηκότων, καὶ τὸ διίστασθαι ἐνθένθε ἐκεῖσε κἀκεῖθεν δεῦρο ἕν καὶ τὸ αὐτό. ὅλως δʼ εἰπεῖν οὐδʼ ἡ δίδαξις τῇ μαθήσει οὐδʼ ἡ ποίησις τῇ παθήσει τὸ αὐτὸ κυρίως, ἀλλʼ ᾦ ὑπάρχει ταῦτα, ἡ κίνησις· τὸ γὰρ τοῦδε ἐν τῶδε καὶ τὸ τοῦδε ὑπὸ τοῦδε ἐνέργειαν εἶναι ἕτερον τῷ λόγῳ.

τί μὲν οὖν ἐστιν κίνησις εἴρηται καὶ καθόλου καὶ κατὰ μέρος· οὐ γὰρ ἄδηλον πῶς ὁρισθήσεται τῶν εἰδῶν ἕκαστον αὐτῆς· ἀλλοίωσις μὲν γὰρ ἡ τοῦ ἀλλοιωτοῦ, ᾖ ἀλλοιωτόν, ἐντελέχεια. ἔτι δὲ γνωριμώτερον, ἡ τοῦ δυνάμει ποιητικοῦ καὶ παθητικοῦ, ᾖ τοιοῦτον, ἀπλῶς τε καὶ πάλιν καθʼ ἕκαστον, ἢ οἰκοδόμησις ἢ ἰάτρευσις. τὸν αὐτὸν δὲ λεχθήσεται τρόπον καὶ περὶ τῶν ἄλλων κινήσεων ἑκάστης.

202b254. Bölüm

Tabiat hakkındaki epistēmē büyüklüklerle, hareketle ve zamanla ilgilidir; bunların her birinin de ya sonsuz ya sınırlı olması zorunludur —her şey sonsuz ya da sınırlı olmasa da; meselâ bir hâl ya da bir nokta; çünkü bu tür şeylerden hiçbirinin bu ikisinden birinde yer alması belki zorunlu değildir—. Öyleyse tabiatla uğraşanın sonsuzu incelemesi, var olup olmadığını, varsa ne olduğunu araştırması yerinde olur. Bu incelemenin bu epistēmē'ye özgü olduğunun bir delili de şudur.

202b25

Ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ἡ περὶ φύσεως ἐπιστήμη περὶ μεγέθη καὶ κίνησιν καὶ χρόνον, ὦν ἕκαστον ἀναγκαῖον ἢ ἄπειρον ἢ πεπερασμένον εἶναι, εἰ καὶ μὴ πᾶν ἐστιν ἄπειρον ἢ πεπερασμένον, οἷον πάθος ἢ στιγμή (τῶν γὰρ τοιούτων ἴσως οὐδὲν ἀναγκαῖον ἐν θατέρῳ τούτων εἶναι, προσῆκον ἂν εἴη τὸν περὶ φύσεως πραγματευόμενον θεωρῆσαι περὶ ἀπείρου, εἰ ἔστιν ἢ μή, καὶ εἰ ἔστιν, τί ἐστιν. σημεῖον δʼ ὅτι ταύτης τῆς ἐπιστήμης

203aBu türden felsefeye kayda değer biçimde el atmış görünen herkes sonsuz hakkında bir söz söylemiş ve hepsi onu var olanların bir ilkesi olarak koymuştur. Kimi, Pythagorasçılar ve Platon gibi, onu kendi başına var olan bir şey olarak koyar; başka bir şeyin arazı olarak değil, sonsuzun kendisinin bir ousia olduğunu kabul eder. Ama Pythagorasçılar onu hissedilir şeylerde bulur (çünkü sayıyı ayrı var olan bir şey yapmazlar) ve göğün dışında olanın sonsuz olduğunu söyler; Platon ise göğün dışında hiçbir cisim olmadığını, idea'ların da olmadığını —çünkü onlar hiçbir yerde değildir— söyler, ama sonsuzun hem hissedilir şeylerde hem idea'larda bulunduğunu kabul eder. Ayrıca Pythagorasçılar sonsuzun çift olduğunu söyler (çünkü çift, kuşatılıp tek tarafından sınırlandırılınca var olanlara sonsuzluğu verir; bunun delili de sayılarda olandır: Gnomon'lar bire ve ondan ayrı olarak eklendiğinde, bir durumda şekil hep başka olur, öbüründe hep aynı kalır); Platon ise iki sonsuz olduğunu söyler: büyük ve küçük.

Tabiat üzerine yazanların hepsi ise sonsuza, unsur denen şeylerden başka bir tabiat yükler, meselâ su, hava ya da bunların arasındaki bir şey. Sınırlı sayıda unsur kabul edenlerden hiçbiri onları sonsuz yapmaz. Unsurları sayıca sonsuz kabul edenler ise, Anaksagoras ile Demokritos gibi —biri eş parçalılardan, öbürü bütün şekillerin tohumlarını içeren karışımdan yola çıkarak—, sonsuzun temas yoluyla sürekli olduğunu söyler. Anaksagoras, parçalardan herhangi birinin bütün gibi bir karışım olduğunu söyler; çünkü herhangi bir şeyin herhangi bir şeyden oluştuğunu görüyordu. "Bir zamanlar bütün şeyler bir aradaydı" demesi de buradan geliyor gibidir: meselâ şu et, şu kemik ve herhangi bir şey; dolayısıyla her şey; demek ki aynı anda. Çünkü ayrışmanın ilkesi yalnız her bir şeyde değil, her şey için de vardır. Oluşan şey böyle bir cisimden oluştuğuna, her şeyin oluşu olduğu hâlde bu aynı anda olmadığına ve oluşun bir ilkesi olması gerektiğine göre —bu ilke de birdir, onun nous dediği şey; nous da bir başlangıçtan itibaren düşünerek iş görür—, her şeyin bir zamanlar bir arada olması ve bir zaman hareket etmeye başlaması zorunludur. Demokritos ise ilk şeylerden hiçbirinin bir başkasından oluşmadığını söyler; ama yine de onun için de ortak cisim her şeyin ilkesidir; bu cisim parçalarında büyüklük ve şekil bakımından farklıdır.

203a

οἰκεία ἡ θεωρία ἡ περὶ αὐτοῦ· πάντες γὰρ οἱ δοκοῦντες ἀξιολόγως ἦφθαι τῆς τοιαύτης φιλοσοφίας πεποίηνται λόγον περὶ τοῦ ἀπείρου, καὶ πάντες ὡς ἀρχήν τινα τιθέασι τῶν ὄντων, οἱ μέν, ὥσπερ οἱ Πυθαγόρειοι καὶ Πλάτων, καθʼ αὐτό, οὐχ ὡς συμβεβηκός τινι ἑτέρῳ ἀλλʼ οὐσίαν αὐτὸ ὂν τὸ ἄπειρον. πλὴν οἱ μὲν Πυθαγόρειοι ἐν τοῖς αἰσθητοῖς (οὐ γὰρ χωριστὸν ποιοῦσιν τὸν ἀριθμόν), καὶ εἶναι τὸ ἔξω τοῦ οὐρανοῦ ἄπειρον, Πλάτων δὲ ἔξω μὲν οὐδὲν εἶναι σῶμα, οὐδὲ τὰς ἰδέας, διὰ τὸ μηδὲ ποὺ εἶναι αὐτάς, τὸ μέντοι ἄπειρον καὶ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς καὶ ἐν ἐκείναις εἶναι· καὶ οἱ μὲν τὸ ἄπειρον εἶναι τὸ ἄρτιον (τοῦτο γὰρ ἐναπολαμβανόμενον καὶ ὑπὸ τοῦ περιττοῦ περαινόμενον παρέχειν τοῖς οὖσι τὴν ἀπειρίαν· σημεῖον δʼ εἶναι τούτου τὸ συμβαῖνον ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν· περιτιθεμένων γὰρ τῶν γνωμόνων περὶ τὸ ἓν καὶ χωρὶς ὁτὲ μὲν ἄλλο ἀεὶ γίγνεσθαι τὸ εἶδος, ὁτὲ δὲ ἕν), Πλάτων δὲ δύο τὰ ἄπειρα, τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν.

οἱ δὲ περὶ φύσεως πάντες [ἀεὶ] ὑποτιθέασιν ἑτέραν τινὰ φύσιν τῷ ἀπείρῳ τῶν λεγομένων στοιχείων, οἷον ὕδωρ ἢ ἀέρα ἢ τὸ μεταξὺ τούτων. τῶν δὲ πεπερασμένα ποιούντων στοιχεῖα οὐθεὶς ἄπειρα ποιεῖ· ὅσοι δʼ ἄπειρα ποιοῦσι τὰ στοιχεῖα, καθάπερ Ἀναξαγόρας καὶ Δημόκριτος, ὁ μὲν ἐκ τῶν ὁμοιομερῶν, ὁ δʼ ἐκ τῆς πανσπερμίας τῶν σχημάτων, τῇ ἁφῇ συνεχὲς τὸ ἄπειρον εἶναι φασίν· καὶ ὁ μὲν ὁτιοῦν τῶν μορίων εἶναι μίγμα ὁμοίως τῷ παντὶ διὰ τὸ ὁρᾶν ὁτιοῦν ἐξ ὁτουοῦν γιγνόμενον· ἐντεῦθεν γὰρ ἔοικε καὶ ὁμοῦ ποτὲ πάντα χρήματα φάναι εἶναι, οἷον ἥδε ἡ σὰρξ καὶ τόδε τὸ ὁστοῦν, καὶ οὕτως ὁτιοῦν· καὶ πάντα ἄρα· καὶ ἅμα τοίνυν· ἀρχὴ γὰρ οὐ μόνον ἐν ἑκάστῳ ἔστι τῆς διακρίσεως, ἀλλὰ καὶ πάντων. ἐπεὶ γὰρ τὸ γιγνόμενον ἐκ τοῦ τοιούτου γίγνεται σώματος, πάντων δʼ ἔστι γένεσις πλὴν οὐχ ἅμα, καί τινα ἀρχὴν δεῖ εἶναι τῆς γενέσεως, αὕτη δʼ ἐστὶν μία, οἷον ἐκεῖνος καλεῖ νοῦν, ὁ δὲ νοῦς ἀπʼ ἀρχῆς τινος ἐργάζεται νοήσας· ὥστε ἀνάγκη ὁμοῦ ποτε πάντα εἶναι καὶ ἄρξασθαί ποτε κινούμενα. Δημόκριτος δʼ οὐδὲν ἕτερον ἐξ ἑτέρου γίγνεσθαι τῶν πρώτων φησίν· ἀλλʼ ὅμως γε αὐτῷ τὸ κοινὸν σῶμα πάντων ἐστὶν ἀρχή, μεγέθει κατὰ μόρια καὶ σχήματι

203bŞu hâlde bu incelemenin tabiat filozoflarına yakıştığı bunlardan açıktır. Hepsinin onu bir ilke olarak koyması da makuldür; çünkü ne boşuna var olabilir ne de ilke olmaktan başka bir gücü olabilir; zira her şey ya ilkedir ya bir ilkeden gelir. Sonsuzun ise bir ilkesi yoktur; çünkü öyle olsaydı onun bir sınırı olurdu. Ayrıca bir ilke olarak oluşmamış ve yok olmazdır; çünkü oluşan şeyin bir sona ulaşması zorunludur, her yok oluşun da bir sonu vardır. Bu yüzden, dediğimiz gibi, onun bir ilkesi yoktur; tersine o öbür şeylerin ilkesi gibi görünür; her şeyi kuşattığı ve her şeyi yönettiği düşünülür. Sonsuzun yanında nous ya da Sevgi gibi başka sebepler koymayanlar böyle söyler. Onlara göre ilahî olan da budur; çünkü Anaksimandros'un ve tabiat filozoflarının çoğunun dediği gibi ölümsüz ve yok edilemezdir.

Sonsuz bir şeyin var olduğuna dair inanç, inceleyen biri için en çok beş şeyden doğar: zamandan (çünkü zaman sonsuzdur); büyüklüklerin bölünmesinden (çünkü matematikçiler de sonsuzu kullanır); ayrıca oluşun ve yok oluşun, ancak oluşan şeyin alındığı kaynak sonsuzsa tükenmeyecek olmasından; ayrıca sınırlı olanın her zaman bir şeye göre sınırlanmasından; dolayısıyla bir şey her zaman başka bir şeye göre sınırlanmak zorundaysa hiçbir son sınırın olmaması gerekir. En önemlisi ve en belirleyici olanı da herkes için ortak aporia'yı doğuran şeydir: Düşüncede tükenmedikleri için sayı da, matematiksel büyüklükler de, göğün dışında olan da sonsuz görünür. Göğün dışında olan sonsuzsa, sonsuz bir cisim ve sonsuz sayıda dünya da var gibi görünür; çünkü boşluğun neden şurasında olsun da burasında olmasın? Dolayısıyla kütle bir yerde varsa her yerde vardır. Aynı zamanda boşluk ve yer sonsuzsa, cismin de sonsuz olması zorunludur; çünkü ezelî ve ebedî şeylerde olabilmek ile olmak arasında fark yoktur.

Sonsuz hakkındaki inceleme bir aporia içerir; çünkü onun var olmadığını kabul edenler için de, var olduğunu kabul edenler için de pek çok imkânsız sonuç çıkar. Ayrıca sonsuz hangi anlamda vardır: bir ousia olarak mı, yoksa bir tabiatın kendi başına arazı olarak mı? Yoksa ikisi olarak da değil de, yine de sonsuz bir şey ya da sayıca sonsuz şeyler mi vardır?

203b

διαφέρον.

ὅτι μὲν οὖν προσήκουσα τοῖς φυσικοῖς ἡ θεωρία, δῆλον ἐκ τούτων. εὐλόγως δὲ καὶ ἀρχὴν αὐτὸ τιθέασι πάντες· οὔτε γὰρ μάτην οἷόν τε αὐτὸ εἶναι, οὔτε ἄλλην ὑπάρχειν αὐτῷ δύναμιν πλὴν ὡς ἀρχήν· ἅπαντα γὰρ ἢ ἀρχὴ ἢ ἐξ ἀρχῆς. τοῦ δὲ ἀπείρου οὐκ ἔστιν ἀρχή· εἴη γὰρ ἂν αὐτοῦ πέρας. ἔτι δὲ καὶ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον ὡς ἀρχή τις οὖσα· τό τε γὰρ γενόμενον ἀνάγκη τέλος λαβεῖν, καὶ τελευτὴ πάσης ἔστιν φθορᾶς. διό, καθάπερ λέγομεν, οὐ ταύτης ἀρχή, ἀλλʼ αὕτη τῶν ἄλλων εἶναι δοκεῖ καὶ περιέχειν ἅπαντα καὶ πάντα κυβερνᾶν, ὥς φασιν ὅσοι μὴ ποιοῦσι παρὰ τὸ ἄπειρον ἄλλας αἰτίας, οἷον νοῦν ἢ φιλίαν· καὶ τοῦτʼ εἶναι τὸ θεῖον· ἀθάνατον γὰρ καὶ ἀνώλεθρον, ὥσπερ φησὶν Ἀναξίμανδρος καὶ οἱ πλεῖστοι τῶν φυσιολόγων.

τοῦ δʼ εἶναί τι ἄπειρον ἡ πίστις ἐκ πέντε μάλιστʼ ἂν συμβαίνοι σκοποῦσιν, ἔκ τε τοῦ χρόνου (οὗτος γὰρ ἄπειρος) καὶ ἐκ τῆς ἐν τοῖς μεγέθεσι διαιρέσεαως (χρῶνται γὰρ καὶ οἱ μαθηματικοὶ τῷ ἀπείρῳ)· ἔτι τῷ οὕτως ἂν μόνως μὴ ὑπολείπειν γένεσιν καὶ φθοράν, εἰ ἄπειρον εἴη ὅθεν ἀφαιρεῖται τὸ γιγνόμενον· ἔτι τῷ τὸ πεπερασμένον ἀεὶ πρός τι περαίνειν, ὥστε ἀνάγκη μηδὲν εἶναι πέρας, εἰ ἀεὶ περαίνειν ἀνάγκη ἕτερον πρὸς ἕτερον. μάλιστα δὲ καὶ κυριώτατον, ὃ τὴν κοινὴν ποιεῖ ἀπορίαν πᾶσι· διὰ γὰρ τὸ ἐν τῇ νοήσει μὴ ὑπολείπειν καὶ ὁ ἀριθμὸς δοκεῖ ἄπειρος εἶναι καὶ τὰ μαθηματικὰ μεγέθη καὶ τὸ ἔξω τοῦ οὐρανοῦ. ἀπείρου δʼ ὄντος τοῦ ἔξω, καὶ σῶμα ἄπειρον εἶναι δοκεῖ καὶ κόσμοι· τί γὰρ μᾶλλον τοῦ κενοῦ ἐνταῦθα ἢ ἐνταῦθα; ὥστʼ εἴπερ μοναχοῦ, καὶ πανταχοῦ εἶναι τὸν ὄγκον. ἅμα δʼ εἰ καὶ ἔστι κενὸν καὶ τόπος ἄπειρος, καὶ σῶμα εἶναι ἀναγκαῖον· ἐνδέχεσθαι γὰρ ἢ εἶναι οὐδὲν διαφέρει ἐν τοῖς ἀϊδίοις.

ἔχει δʼ ἀπορίαν ἡ περὶ τοῦ ἀπείρου θεωρία· καὶ γὰρ μὴ εἶναι τιθεμένοις πόλλʼ ἀδύνατα συμβαίνει καὶ εἶναι. ἔτι δὲ ποτέρως ἔστιν, πότερον ὡς οὐσία ἢ ὡς συμβεβηκὸς καθʼ αὐτὸ φύσει τινί; ἢ οὐδετέρως, ἀλλʼ οὐδὲν ἦττον ἔστιν ἄπειρον ἢ ἄπειρα

204aHissedilir sonsuz bir büyüklüğün olup olmadığını incelemek ise en çok tabiat bilginine düşer. Önce sonsuzun kaç anlamda söylendiğini belirlemek gerekir. Bir anlamda sonsuz, katedilmesi imkânsız olandır, çünkü tabiatı katedilmeye elverişli değildir; tıpkı sesin görünmez olması gibi. Bir başka anlamda, katedilmesi sonu gelmeyen bir yol olan, ya da güçlükle katedilen, ya da tabiatı gereği katedilebilir ya da sınırlı olması gerekirken öyle olmayandır. Ayrıca her sonsuz ya ekleme bakımından ya bölme bakımından ya da her ikisi bakımından sonsuzdur.

204a

τῷ πλήθει; μάλιστα δὲ φυσικοῦ ἐστιν σκέψασθαι εἰ ἔστι μέγεθος αἰσθητὸν ἄπειρον. πρῶτον οὖν διοριστέον ποσαχῶς λέγεται τὸ ἄπειρον. ἕνα μὲν δὴ τρόπον τὸ ἀδύνατον διελθεῖν τῷ μὴ πεφυκέναι διιέναι, ὥσπερ ἡ φωνὴ ἀόρατος· ἄλλως δὲ τὸ διέξοδον ἔχον ἀτελεύτητον, ἢ ὃ μόγις, ἢ ὃ πεφυκὸς ἔχειν μὴ ἔχει διέξοδον ἢ. πέρας. ἔτι ἄπειρον ἅπαν ἢ κατὰ πρόσθεσιν ἢ κατὰ διαίρεσιν ἢ ἀμφοτέρως.

204a55. Bölüm

Sonsuzun, kendi başına sonsuz bir şey olarak hissedilir şeylerden ayrı var olması mümkün değildir. Çünkü ne büyüklük ne çokluk olup da sonsuzun kendisi bir ousia ise ve araz değilse, bölünmez olacaktır (çünkü bölünebilen ya büyüklük ya çokluk olur); böyleyse de sonsuz olmaz, meğer ki sesin görünmez olması anlamında olsun. Ama ne sonsuzun var olduğunu söyleyenler onun bu anlamda var olduğunu söyler, ne de biz onu bu anlamda arıyoruz; biz katedilemez olan anlamında arıyoruz. Sonsuz araz olarak varsa, sonsuz olduğu ölçüde var olanların unsuru olamaz; tıpkı ses görünmez olduğu hâlde görünmezin konuşmanın unsuru olmaması gibi. Ayrıca sayı ve büyüklük kendi başlarına var olmadıkça, sonsuz bunların kendi başına bir hâli olduğuna göre, sonsuzun kendisi nasıl kendi başına bir şey olabilir? Çünkü sonsuzun kendi başına var olması, sayının ya da büyüklüğün kendi başına var olmasından daha az zorunludur. Sonsuzun fiilen var olan bir şey olarak, bir ousia ve ilke olarak var olamayacağı da açıktır. Çünkü bölünebilirse, ondan alınan herhangi bir parça sonsuz olacaktır (çünkü sonsuz bir ousia ise ve altta yatan bir şeye yüklenmiyorsa, sonsuz olmak ile sonsuz aynı şeydir); dolayısıyla ya bölünmezdir ya da sonsuz parçalara bölünebilir. Ama aynı şeyin birçok sonsuz olması imkânsızdır (oysa sonsuz bir ousia ve ilke ise, havanın parçası hava olduğu gibi, sonsuzun parçası da sonsuz olacaktır); öyleyse parçasız ve bölünmezdir. Ama entelekheia hâlinde var olan bir sonsuz imkânsızdır; çünkü onun bir kemiyet olması zorunludur. Öyleyse sonsuz araz olarak vardır. Ama öyleyse, onun ilke olarak söylenemeyeceği söylendi; ilke, onun arazı olduğu şeydir, yani hava ya da çift. Dolayısıyla Pythagorasçılar gibi konuşanlar saçma bir şey söylemiş olur; çünkü sonsuzu hem bir ousia yaparlar hem de parçalara ayırırlar.

Ama belki bu araştırma daha küllîdir: Sonsuz, matematiksel şeylerde, düşünülür şeylerde ve hiçbir büyüklüğü olmayan şeylerde de bulunabilir mi?

204a5

Χωριστὸν μὲν οὖν εἶναι τὸ ἄπειρον τῶν αἰσθητῶν, αὐτό τι ὂν ἄπειρον, οὐχ οἷόν τε. εἰ γὰρ μήτε μέγεθός ἐστιν μήτε πλῆθος, ἀλλʼ οὐσία αὐτό ἐστι τὸ ἄπειρον καὶ μὴ συμβεβηκός, ἀδιαίρετον ἔσται (τὸ γὰρ διαιρετὸν ἢ μέγεθος ἔσται ἢ πλῆθος)· εἰ δὲ τοιοῦτον, οὐκ ἄπειρον, εἰ μὴ ὡς ἡ φωνὴ ἀόρατος. ἀλλʼ οὐχ οὕτως οὔτε φασὶν εἶναι οἱ φάσκοντες εἶναι τὸ ἄπειρον οὔτε ἡμεῖς ζητοῦμεν, ἀλλʼ ὡς ἀδιεξίτητον. εἰ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἔστιν τὸ ἄπειρον, οὐκ ἂν εἴη στοιχεῖον τῶν ὄντων, ᾗ ἄπειρον, ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἀόρατον τῆς διαλέκτου, καίτοι ἡ φωνή ἐστιν ἀόρατος. ἔτι πῶς ἐνδέχεται εἶναί τι αὐτὸ ἄπειρον, εἴπερ μὴ καὶ ἀριθμὸν κοὶ μέγεθος, ὧν ἐστι καθʼ αὐτὸ πάθος τι τὸ ἄπειρον; ἔτι γὰρ ἧττον ἀνάγκη ἢ τὸν ἀριθμὸν ἢ τὸ μέγεθος. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται εἶναι τὸ ἄπειρον ὡς ἐνεργείᾳ ὄν καὶ ὡς οὐσίαν καὶ ἀρχήν· ἔσται γὰρ ὁτιοῦν αὐτοῦ ἄπειρον τὸ λαμβανόμενον, εἰ μεριστόν (τὸ γὰρ ἀπείρῳ εἶναι καὶ ἄπειρον τὸ αὐτό, εἴπερ οὐσία τὸ ἄπειρον καὶ μὴ καθʼ ὑποκειμένου), ὥστʼ ἢ ἀδιαίρετον ἢ εἰς ἄπειρα διαιρετόν· πολλὰ δʼ ἄπειρα εἶναι τὸ αὐτὸ ἀδύνατον (ἀλλὰ μὴν ὥσπερ ἀέρος ἀὴρ μέρος, οὕτω καὶ ἄπειρον ἀπείρου, εἴ γε οὐσία ἐστὶ καὶ ἀρχή)· ἀμέριστον ἄρα καὶ ἀδιαίρετον. ἀλλʼ ἀδύνατον τὸ ἐντελεχείᾳ ὂν ἄπειρον· ποσὸν γάρ τι εἶναι ἀναγκαῖον. κατὰ συμβεβηκὸς ἄρα ὑπάρχει τὸ ἄπειρον. ἀλλʼ εἰ οὕτως, εἴρηται ὅτι οὐκ ἐνδέχεται αὐτὸ λέγειν· ἀρχήν, ἀλλʼ ᾧ συμβέβηκε, τὸν ἀέρα ἢ τὸ ἄρτιον. ὥστε ἀτόπως ἂν ἀποφαίνοιντο οἱ λέγοντες οὕτως ὥσπερ οἱ Πυθαγόρειοί φασιν· ἅμα γὰρ οὐσίαν ποιοῦσι τὸ ἄπειρον καὶ μερίζουσιν.

ἀλλʼ ἴσως αὕτη μὲν [ἐστι] καθόλου ἡ ζήτησις, εἰ ἐνδέχεται ἄπειρον καὶ ἐν τοῖς μαθηματικοῖς

204bBiz ise hissedilir şeyleri, yani araştırmamızın konusu olan şeyleri inceliyoruz: Bunlar arasında büyüme yönünde sonsuz bir cisim var mıdır, yok mudur? Mantıksal açıdan bakılırsa, şu sebeplerle var olmadığı düşünülebilir: Cismin tarifi "bir yüzeyle sınırlanmış olan" ise, ne düşünülür ne hissedilir sonsuz bir cisim olabilir (sayı da bu anlamda, ayrı var olan ve sonsuz bir şey olarak olamaz; çünkü sayı ya sayılabilir olandır ya da sayısı olan şeydir; sayılabilir olan sayılabiliyorsa, sonsuzu katetmek de mümkün olurdu). Tabiat bilimine daha uygun bir bakışla ise şu sebeplerden var olmadığı görülür: Sonsuz cisim ne bileşik ne yalın olabilir. Unsurlar sayıca sınırlıysa, sonsuz cisim bileşik olamaz. Çünkü unsurların birden çok olması, zıtların her zaman birbirini dengelemesi ve hiçbirinin sonsuz olmaması gerekir (çünkü bir cisimdeki kuvvet öbüründekinden ne kadar az olursa olsun —meselâ ateş sınırlı, hava sonsuz olsa ve eşit miktardaki ateş eşit miktardaki havadan kuvvet bakımından kaç kat üstün olursa olsun, yeter ki bu belli bir sayı olsun—, sonsuz olanın sınırlıyı aşıp yok edeceği yine de açıktır). Her birinin sonsuz olması da imkânsızdır; çünkü cisim her yönde boyutu olan şeydir, sonsuz ise sınırsız uzanandır; dolayısıyla sonsuz cisim her yönde sonsuza kadar uzanacaktır.

Ama sonsuz cisim bir ve yalın da olamaz; ne bazılarının dediği gibi, unsurlardan ayrı olan ve unsurları kendisinden türettikleri bir şey olarak, ne de mutlak olarak. Çünkü bazıları sonsuzu, hava ya da su değil de bu şey olarak kabul eder; öbür unsurlar onlardan sonsuz olanın etkisiyle yok olmasın diye. Çünkü unsurlar birbirine zıttır: meselâ hava soğuk, su yaş, ateş sıcaktır; bunlardan biri sonsuz olsaydı, öbürleri çoktan yok olurdu. Bu yüzden onların kendisinden meydana geldiği şeyin başka bir şey olduğunu söylerler. Ama böyle bir şeyin olması imkânsızdır; sonsuz olduğu için değil (bu konuda havaya, suya ve herhangi bir şeye aynı şekilde uygulanan ortak bir şey söylemek gerekir), unsur denen şeylerden ayrı böyle hissedilir bir cisim olmadığı için. Çünkü her şey kendisinden meydana geldiği şeye çözülür; dolayısıyla böyle bir şey burada da havadan, ateşten, topraktan ve sudan ayrı olarak bulunurdu; oysa hiçbir şey görünmüyor. Ateş ya da unsurlardan başka herhangi biri de sonsuz olamaz. Çünkü genel olarak, unsurlardan biri sonsuz olmasa bile, bütünün, sınırlı olsa dahi, bunlardan biri olması ya da biri hâline gelmesi imkânsızdır; Herakleitos'un, her şeyin bir zaman ateş olacağını söylemesi gibi (tabiat filozoflarının unsurlardan ayrı olarak kabul ettiği bir için de aynı açıklama geçerlidir). Çünkü her şey zıttan zıtta değişir, meselâ sıcaktan soğuğa.

204b

εἶναι καὶ ἐν τοῖς νοητοῖς καὶ μηδὲν ἔχουσι μέγεθος· ἡμεῖς δʼ ἐπισκοποῦμεν περὶ τῶν αἰσθητῶν καὶ περὶ ὧν ποιμωύμεθα τὴν μέθοδον, ἆρʼ ἔστιν ἐν αὐτοῖς ἢ οὐκ ἔστι σῶμα ἄπειρον ἐπὶ τὴν αὔξησιν. λογικῶς μὲν οὖν σκοπουμένοις ἐκ τῶν τοιῶνδε δόξειεν ἂν οὐκ εἶναι· εἰ γάρ ἐστι σώματος λόγος τὸ ἐπιπέδῳ ὡρισμένον, οὐκ ἂν εἴη σῶμα ἄπειρον, οὔτε νοητὸν οὔτε αἰσθητόν (ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἀριθμὸς οὕτως ὡς κεχωρισμένος καὶ ἄπειρος· ἀριθμητὸν γὰρ ἀριθμὸς ἢ τὸ ἔχον ἀριθμόν· εἰ οὖν τὸ ἀριθμητὸν ἐνδέχεται ἀριθμῆσαι, καὶ διεξελθεῖν ἂν εἴη δυνατὸν τὸ ἄπειρον)· φυσικῶς δὲ μᾶλλον θεωροῦσιν ἐκ τῶνδε. οὔτε γὰρ σύνθετον οἶόν τε εἶναι οὔτε ἀπλοῦν. σύνθετον μὲν οὖν οὐκ ἔσται τὸ ἄπειρον σῶμα, εἰ πεπερασμένα τῷ πλήθει τὰ στοιχεῖα. ἀνάγκη γὰρ πλείω εἶναι, καὶ ἰσάζειν ἀεὶ τἀναντία, καὶ μὴ εἶναι ἓν αὐτῶν ἄπειρον (εἰ γὰρ ὁπυσῳοῦν λείπεται ἡ ἐν ἑνὶ σώματι δύναμις θατέρου, οἷον εἰ τὸ πῦρ πεπέρανται, ὁ δʼ ἀὴρ ἄπειρος, ἔστιν δὲ τὸ ἴσον πῦρ τοῦ ἴσου ἀέρος τῇ δυνάμει ὁποσαπλασιονοῦν, μόνον δὲ ἀριθμόν τινα ἔχον, ὅμῶς φανερὸν ὅτι τὸ ἄπειρον ὑπερβαλεῖ καὶ φθερεῖ τὸ πεπερασμένον· ἕκαστον δʼ ἄπειρον εἶναι ἀδύνατον· σῶμα μὲν γάρ ἐστιν τὸ πάντη ἔχον διάστασιν, ἄπειρον δὲ τὸ ἀπεράντως διεστηκός, ὥστε τὸ ἄπειρον σῶμα πανταχῇ ἔσται διεστηκὸς εἰς ἄπειρον.

ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ἓν καὶ ἀπλοῦν εἶναι σῶμα ἄπειρον ἐνδέχεται, οὔτε ὡς λέγουσί τινες τὸ παρὰ τὰ στοιχεῖα, ἐξ οὖ ταῦτα γεννῶσιν, οὔθʼ ἀπλῶς. εἰσὶν γάρ τι· νες οἳ τοῦτο ποιοῦσι τὸ ἄπειρον, ἀλλʼ οὐκ ἀέρα ἢ ὕδωρ, ὅπως μὴ τἆλλα φθείρηται ὑπὸ τοῦ ἀπείρου αὐτῶν· ἔχουσι γὰρ πρὸς ἄλληλα ἐναντίωσιν, οἷον ὁ μὲν ἀὴρ ψυχρός, τὸ δʼ ὕδωρ ὑγρόν, τὸ δὲ πῦρ θερμόν· ὧν εἰ ἦν ἓν ἄπειρον, ἔφθαρτο ἂν ἤδη τἆλλα· νῦν δʼ ἕτερον εἶναί φασιν ἐξ οὗ ταῦτα. ἀδύνατον δʼ εἶναι τοιοῦτον, οὐχ ὅτι ἄπειρον (περὶ τούτου μὲν γὰρ κοινόν τι λεκτέον ἐπὶ παντὸς ὁμοίως, καὶ ἀέρος καὶ ὕδατος καὶ ὁτουοῦν), ἀλλʼ ὅτι οὐκ ἔστιν τοιοῦτον σῶμα αἰσθητὸν παρὰ τὰ καλούμενα στοιχεῖα· ἅπόντα γὰρ ἐξ οὗ ἐστι, καὶ διαλύεται εἰς τοῦτο, ὥστε ἦν ἂν ἐνταῦθα παρὰ ἀέρα καὶ πῦρ καὶ γῆν καὶ ὕδωρ· φαίνεται δʼ οὐδέν. οὐδὲ δὴ πῦρ οὐδʼ ἄλλο τι τῶν στοιχείων οὐδὲν ἄπειρον ἐνδέχεται εἶναι. ὅλως γὰρ καὶ

205aBütün hakkında, hissedilir sonsuz bir cismin olup olamayacağını şu yönlerden incelemek gerekir. Hissedilir sonsuz bir cismin olmasının büsbütün imkânsız olduğu şuradan açıktır: Her hissedilir şey tabiatı gereği bir yerdedir, her birinin de bir yeri vardır ve parçanın da bütünün de yeri aynıdır; meselâ bütün toprağın ve tek bir toprak parçasının, ateşin ve kıvılcımın yeri aynıdır. Dolayısıyla sonsuz cisim türdeşse, ya hareketsiz olacaktır ya da hep hareket edecektir; ama bu imkânsızdır (çünkü neden yukarıdan çok aşağı ya da herhangi bir yere gitsin? Meselâ bir toprak parçası olsa, nereye hareket edecek ya da nerede duracaktır? Çünkü onunla aynı soydan cismin yeri sonsuzdur. Öyleyse bütün yeri mi kaplayacak? Nasıl? O zaman durması ve hareketi nedir ya da nerededir? Her yerde mi duracak? O zaman hareket etmeyecektir. Her yerde mi hareket edecek? O zaman durmayacaktır). Bütün türdeş değilse, yerler de türdeş değildir. O zaman önce bütünün cismi, temas bakımından olmak dışında, bir olmaz; sonra bu parçalar türce ya sınırlı ya da sonsuz sayıda olacaktır. Sınırlı sayıda olmaları mümkün değildir (çünkü bütün sonsuzsa, kimi sonsuz olacak, kimi olmayacaktır; meselâ ateş ya da su sonsuz olacaktır; böyle bir şey ise, daha önce söylendiği gibi, zıtları için yok oluş demektir) […]. Sonsuz sayıda ve yalınsalar, yerler de sonsuz olur ve unsurlar da sonsuz olur. Bu imkânsızsa ve yerler sınırlıysa, bütünün de sınırlı olması zorunludur; çünkü yerin ve cismin birbirine denk düşmemesi imkânsızdır: Ne bütün yer cismin olabileceğinden daha büyüktür (aynı zamanda o zaman cisim de artık sonsuz olmayacaktır), ne de cisim yerden büyüktür; çünkü o zaman ya bir boşluk olur ya da tabiatı gereği hiçbir yerde olmayan bir cisim.

205a

χωρὶς τοῦ ἄπειρον εἶναί τι αὐτῶν, ἀδύνατον τὸ πᾶν, κἂν πεπερασμένον, ἢ εἶναι ἢ γίγνεσθαι ἕν τι αὐτῶν, ὥσπερ Ἡράκλειτός φησιν ἅπαντα γίγνεσθαί ποτε πῦρ (ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ ἑνός, οἷον ποιοῦσι παρὰ τὰ στοιχεῖα οἱ φυσικοί)· πάντα γὰρ μεταβάλλει ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον, οἷον ἐκ θερμοῦ εἰς ψυχρόν.

δεῖ δὲ κατὰ παντὸς ἐκ τῶνδε σκοπεῖν, εἰ ἐνδέχεται ἢ οὐκ ἐνδέχεται εἶναι [σῶμα ἄπειρον αἰσθητόν]. ὅτι δὲ ὅλως ἀδύνατον εἶναι σῶμα ἄπειρον αἰσθητόν, ἐκ τῶνδε δῆλον. πέφυκε γὰρ πᾶν τὸ αἰσθητόν που εἶναι, καὶ ἔστιν τόπος τις ἑκάστου, καὶ ὁ αὐτὸς τοῦ μορίου καὶ παντός, οἷον ὅλης τε τῆς γῆς καὶ βώλου μιᾶς, καὶ πυρὸς καὶ σπινθῆρος. ὥστε εἰ μὲν ὁμοειδές, ἀκίνητον ἔσται ἢ ἀεὶ οἰσθήσεται· καίτοι ἀδύνατον (τί γὰρ μᾶλλον κάτω ἢ ἄνω ἢ ὁπουοῦν; λέγω δὲ οἷον, εἰ βῶλος εἴη, ποῦ αὕτη κινηθήσεται ἢ ποῦ μενεῖ; ὁ γὰρ τόπος ἄπειρος τοῦ συγγενοῦς αὐτῇ σώματος. πότερον οὖν καθέξει τὸν ὅλον τόπον; καὶ πῶς; τίς οὖν ἢ ποῦ ἡ μονὴ καὶ ἡ κίνησις αὐτῆς; ἢ πανταχοῦ μενεῖ; οὐ κινηθήσεται ἄρα. ἢ πανταχοῦ κινηθήσεται; οὐκ ἄρα στήσεται)· εἰ δʼ ἀνόμοιον τὸ πᾶν, ἀνόμοιοι καὶ οἱ τόποι· καὶ πρῶτον μὲν οὐχ ἓν τὸ σῶμα τοῦ παντὸς ἀλλʼ ἢ τῷ ἅπτεσθαι· ἔπειτα ἤτοι πεπερασμένα ταῦτʼ ἔσται ἢ ἄπειρα τῶ εἴδει. πεπερασμένα μὲν οὖν οὐχ οἷόν τε (ἔσται γὰρ τὰ μὲν ἄπειρα τὰ δʼ οὔ, εἰ τὸ πᾶν ἄπειρον, οἷον τὸ πῦρ ἢ τὸ ὕδωρ· φθορὰ δὲ τὸ τοιοῦτον τοῖς ἐναντίοις [καθάπερ εἴρηται πρότερον]). [καὶ […] κάτω.] εἰ δʼ ἄπειρα καὶ ἀπλᾶ, καὶ οἱ τόποι ἄπειροι, καὶ ἔσται ἄπειρα τὰ στοιχ εῖ δὲ τοῦτʼ ἀδύνατον καὶ πεπερασμένοι οἱ τόποι, καὶ τὸ ὅλον [πεπεράνθαι ἀναγκαῖον]· ἀδύνατον γὰρ μὴ ἀπαρτίζειν τὸν τόπον καὶ τὸ σῶμα· οὔτε γὰρ ὁ τόπος ὁ πᾶς μείζων ἢ ὅσον ἐνδέχεται τὸ σῶμα εἶναι (ἅμα δʼ οὐδʼ ἄπειρον ἔσται τὸ σῶμα ἔτι), οὔτε τὸ σῶμα μεῖζον ἢ ὁ τόπος· ἢ γὰρ κενὸν

205b

ἔσται τι ἢ σῶμα οὐδαμοῦ πεφυκὸς εἶναι. ⟨

205a_2⟨Bu yüzden tabiat filozoflarından hiçbiri bir ve sonsuz olanı ateş ya da toprak yapmadı; ya su ya hava ya da bunların ortası yaptı; çünkü ateşin de toprağın da yeri açıkça belirlenmişti, bunlar ise hem yukarıya hem aşağıya yönelebilir.⟩

205a_2

καὶ διὰ τοῦτ᾿ οὐθεἰς τὸ ἓν καὶ ἄπειρον πῦρ ἐποίησεν οὐδὲ γῆν τῶν φυσ ιολόγων, ἀλλʼ ἢ ὕδωρ ἢ ἀέρα ἢ τὸ μέσον αὐτῶν, ὅτι τόπος ἑκατέρου δῆλος ἦν διωρισμένος, ταῦτα δʼ ἐπαμφοτερίζει τῷ ἄνω καὶ κάτω.⟩

205b_2Anaksagoras sonsuzun durması hakkında tuhaf bir şey söyler: Sonsuzun kendi kendini desteklediğini söyler; bunun sebebi de kendi içinde olmasıdır (çünkü onu kuşatan başka hiçbir şey yoktur); sanki bir şey nerede ise tabiatı gereği oradaymış gibi. Ama bu doğru değildir; çünkü bir şey bir yerde zorla bulunabilir, tabiatı gereği bulunması gereken yerde değil. Bütün ne kadar hareket etmezse etsin (çünkü kendi kendini destekleyen ve kendi içinde olan şeyin hareketsiz olması zorunludur), neden tabiatı gereği hareket etmediği söylenmelidir. Çünkü bunu söyleyip işin içinden sıyrılmak yetmez; başka bir yere hareket edemediği için hareket etmiyor olabilir, ama tabiatı gereği hareket etmesine hiçbir engel yoktur. Nitekim toprak da hareket etmez; sonsuz olsaydı bile, merkez tarafından tutulduğu sürece dururdu; ama gidecek başka bir yeri olmadığı için değil, tabiatı böyle olduğu için. Oysa onun kendi kendini desteklediği de söylenebilirdi. Öyleyse sonsuz olsa bile toprağın durmasının sebebi bu değil de, ağırlığı olması, ağır olanın merkezde durması ve toprağın merkezde olması ise, sonsuz da aynı şekilde kendi içinde başka bir sebeple duruyor olabilir; sonsuz olduğu ve kendi kendini desteklediği için değil. Aynı zamanda herhangi bir parçanın da durması gerektiği açıktır; çünkü sonsuz kendi kendini destekleyerek kendi içinde durduğuna göre, ondan alınan herhangi bir parça da kendi içinde duracaktır; çünkü bütünün ve parçanın yerleri türdeştir: meselâ bütün toprağın ve bir toprak parçasının yeri aşağıda, bütün ateşin ve kıvılcımın yeri yukarıdadır. Dolayısıyla sonsuzun yeri kendi içi ise, parçanın yeri de aynıdır; demek ki parça da kendi içinde duracaktır.

Genel olarak, her hissedilir cismin ya ağırlığı ya hafifliği varsa ve ağırsa tabiatı gereği merkeze, hafifse yukarı doğru hareket ediyorsa, aynı anda hem sonsuz bir cisim olduğunu hem de cisimlerin bir yeri olduğunu söylemenin imkânsız olduğu açıktır. Çünkü sonsuzun da böyle olması zorunludur; ama ya bütünüyle ikisinden biri olması ya da yarısının biri, yarısının öbürü olması imkânsızdır. Çünkü onu nasıl böleceksin? Ya da sonsuzun nasıl bir yukarısı ve aşağısı, bir ucu ve ortası olacak? Ayrıca her hissedilir cisim bir yerdedir; yerin türleri ve farkları da yukarı ve aşağı, ön ve arka, sağ ve soldur; bunlar yalnız bize göre ve duruma göre değil, bütünün kendisinde de belirlenmiştir. Sonsuzda bunların olması ise imkânsızdır. Kısaca, sonsuz bir yerin olması imkânsızsa ve her cisim bir yerdeyse, sonsuz bir cismin olması imkânsızdır.

205b_2

Ἀναξαγόρας δʼ ἀτόπως λέγει περὶ τῆς τοῦ ἀπείρου μονῆς· στηρίζειν γὰρ αὐτὸ αὐτ ό φησιν τὸ ἄπειρον· τοῦτο δέ, ὅτι ἐν αὐτῷ (ἄλλο γὰρ οὐδὲν περιέχειν, ὡς ὅπου ἄν τι ᾖ, πεφυκὸς ἐνταῦθα εἶ. ναι. τοῦτο δʼ οὐκ ἀληθές· εἴη γὰρ ἄν τί που βιᾶ καὶ οὐχ οὗ πέφυκεν. εἰ οὖν ὅτι μάλιστα μὴ κινεῖται τὸ ὅλον (τὸ γὰρ αὐτῷ στηριζόμενον καὶ ἐν αὐτῷ ὄν ἀκίνητον εἶναι ἀνάγκη), ἀλλὰ διὰ τί οὐ πέφυκε κινεῖσθαι, λεκτέον. οὐ γὰρ ἱκανὸν τὸ οὕτως εἰπόντα ἀπηλλάχθαι· εἴη γὰρ ἂν καὶ ὅτι οὐκ ἔχει ἀλλαχῆ κινεῖσθαι οὐ κινούμενον, ἀλλὰ πεφυκέναι οὐδὲν κωλύει· ἐπεὶ καὶ ἡ γῇ οὐ φέρεται, οὐδʼ εἰ ἄπειρος ἦν, εἰργμένη μέντοι ὑπὸ τοῦ μέσου ἀλλʼ οὐχ ὅτι οὐκ ἔστιν ἄλλο οὗ ἐνεχθήσεται, μείνειεν ἄν [ἐπὶ τοῦ μέσου], ἀλλʼ ὅτι πέφυκεν οὕτω. καίτοι ἐξείη) ἂν λέγειν ὅτι στηρίζει αὐτήν. εἰ οὖν μηδʼ ἐπὶ τῆς γῆς τοῦτο αἴτιον ἀπείρου οὔσης, ἀλλʼ ὅτι βάρος ἔχει, τὸ δὲ βαρὺ μένει ἐπὶ τοῦ μέσου, ἡ δὲ γῆ ἐπὶ τοῦ μέσου, ὁμοίως ἂν καὶ τὸ ἄπει. ρον μένοι ἐν αὐτῷ διά τινʼ ἄλλην αἰτίαν, καὶ οὐχ ὅτι ἄπει. ρον καὶ στηρίζει αὐτὸ ἑαυτό. ἅμα δὲ δῆλον ὅτι κἂν ὁτιοῦν μέρος δέοι μένειν· ὡς γὰρ τὸ ἄπειρον ἐν ἑαυτῷ μένει στηρίζον, οὕτως κἂν ὁτιοῦν ληφθῇ μέρος ἐν ἑαυτῷ μενεῖ· τοῦ γὰρ ὅλου καὶ τοῦ μέρους ὁμοειδεῖς οἱ τόποι, οἶον ὅλης γῆς καὶ βώλου κάτω καὶ παντὸς πυρὸς καὶ σπινθῆρος ἄνω. ὥστε εἰ τοῦ ἀπείρου τόπος τὸ ἐν αὐτῷ, καὶ τοῦ μέρους ὁ αὐτός. μενεῖ ἄρα ἐν ἑαυτῶ.

ὅλως δὲ φανερὸν ὅτι ἀδύνατον ἄπειρον ἅμα λέγειν σῶμα καὶ τόπον τινὰ εἶναι τοῖς σώμασιν, εἰ πᾶν σῶμα αἰσθητὸν ἢ βάρος ἔχει ἢ κουφότητα, καὶ εἰ μὲν βαρύ, ἐπὶ τὸ μέσον ἔχει τὴν φορὰν φύσει, εἰ δὲ κοῦφον, ἄνω· ἀνάγκη γὰρ καὶ τὸ ἄπειρον, ἀδύνατον δὲ ἢ ἅπαν ὁποτερονοῦν ἢ τὸ ἥμισυ ἑκάτερον πεπονθέναι· πῶς γὰρ διελεῖς; ἢ πῶς τοῦ ἀπείρου ἔσται τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω, ἢ ἔσχατον καὶ μέσον; ἔτι πᾶν σῶμα αἰσθητὸν ἐν τόπῳ, τόπου δὲ εἴδη καὶ διαφοραὶ τἄνω καὶ κάτω καὶ ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν καὶ δεξιὸν καὶ ἀριστερόν· καὶ ταῦτα οὐ μόνον πρὸς ἡμᾶς καὶ θέσει, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ὅλῳ διώρισται. ἀδύνατον δʼ ἐν τῷ ἀπείρῳ εἶναι ταῦτα. ἀπλῶς δʼ εἰ ἀδύνατον

206aBir yerde bulunan yerdedir, yerde olan da bir yerde bulunur. Öyleyse sonsuz bir kemiyet de olamazsa —çünkü o zaman belli bir kemiyet olurdu, meselâ iki arşın ya da üç arşın; kemiyet bunları gösterir—, yerde olan da aynı şekilde bir yerde bulunduğu için ya yukarıda ya aşağıda ya da altı boyuttan başka birindedir; bunların her biri de bir sınırdır. Şu hâlde fiilen sonsuz bir cisim olmadığı bunlardan açıktır.

206a

τόπον ἄπειρον εἶναι, ἐν τόπῳ δὲ πᾶν σῶμα, ἀδύνατον ἄπειρον [τι] εἶναι σῶμα. ἀλλὰ μὴν τό γε ποὺ ἐν τόπῳ, καὶ τὸ ἐν τόπῳ πού. εἰ οὖν μηδὲ ποσὸν οἶόν τʼ εἶναι τὸ ἄπειρον—ποσὸν γὰρ τὶ ἔσται, οἷον δίπηχυ ἢ τρίπηχυ· ταῦτα γὰρ σημαίνει τὸ ποσόν—οὕτω καὶ τὸ ἐν τόπῳ ὅτι πού, τοῦτο δὲ ἢ ἄνω ἢ κάτω ἢ ἐν ἄλλη τινὶ διαστάσει τῶν ἕξ, τούτων δʼ ἕκαστον πέρας τί ἐστιν. ὅτι μὲν οὖν ἐνεργείᾳ οὐκ ἔστι σῶμα ἄπειρον, φανερὸν ἐκ τούτων.

206a56. Bölüm

Öte yandan sonsuz mutlak olarak yoksa pek çok imkânsız sonucun çıktığı da açıktır: Zamanın bir başlangıcı ve sonu olacaktır, büyüklükler büyüklüklere bölünemeyecektir, sayı da sonsuz olmayacaktır. Konu böyle belirlendiğinde iki şıktan hiçbiri mümkün görünmüyorsa, bir hakeme ihtiyaç vardır; sonsuzun bir bakıma var olduğu, bir bakıma olmadığı açıktır. Var olmak hem kuvve hâlinde hem entelekheia hâlinde var olmak olarak söylenir; sonsuz da hem ekleme yoluyla hem bölme yoluyla vardır. Büyüklüğün fiilen sonsuz olmadığı söylendi; ama bölme yoluyla sonsuzdur; çünkü bölünmez çizgileri çürütmek zor değildir. Geriye sonsuzun kuvve hâlinde var olması kalıyor. Ama kuvve hâlinde var olanı şöyle anlamamak gerekir: Bu şeyin heykel olması mümkünse nasıl ileride heykel olacaksa, fiilen sonsuz olacak bir şey de öyle olacaktır. Var olmak pek çok anlamda söylendiğinden, nasıl gün ve oyunlar hep bir şeyin ardından başka bir şey olarak var oluyorsa, sonsuz da öyle vardır (çünkü bunlarda da kuvve hâlinde ve fiilen var olmak söz konusudur: Olympia Oyunları hem oyunların yapılabilmesi anlamında hem de yapılmakta olması anlamında vardır). Ama sonsuz zamanda ve insanlarda başka türlü, büyüklüklerin bölünmesinde başka türlü kendini gösterir. Genel olarak sonsuz şu şekilde vardır: Hep bir şeyin ardından başka bir şey alınır; alınan şey hep sınırlıdır, ama hep başka ve başkadır. [Ayrıca var olmak pek çok anlamda söylendiğinden, sonsuzu belirli bir şey gibi, meselâ bir insan ya da bir ev gibi değil, gün ve oyunlar gibi anlamak gerekir; bunların varlığı bir ousia gibi meydana gelmiş değildir, hep oluş ya da yok oluş içindedir; sınırlıdır, ama hep başka ve başkadır.] Ancak büyüklüklerde alınan parça kalıcıdır; zamanda ve insanlarda ise alınanlar, arkası kesilmeyecek şekilde yok olup gider.

206a5

Ὅτι δʼ εἰ μὴ ἔστιν ἄπειρον ἀπλῶς, πολλὰ ἀδύνατα συμβαίνει, δῆλον. τοῦ τε γὰρ χρόνου ἔσται τις ἀρχὴ καὶ τελευτή, καὶ τὰ μεγέθη οὐ διαιρετὰ εἰς μεγέθη, καὶ ἀριθμὸς οὐκ ἔσται ἄπειρος. ὅταν δὲ διωρισμένων οὕτως μηδετέρως φαίνηται ἐνδέχεσθαι, διαιτητοῦ δεῖ, καὶ δῆλον ὅτι πὼς μὲν ἔστιν πὼς δʼ οὔ. λέγεται δὴ τὸ εἶναι τὸ μὲν δυνάμει τὸ δὲ ἐντελεχείᾳ, καὶ τὸ ἄπειρον ἔστι μὲν προσθέσει ἔστι δὲ καὶ διαι. ρέσει. τὸ δὲ μέγεθος ὅτι μὲν κατʼ ἐνέργειαν οὐκ ἔστιν ἄπειρον, εἴρηται, διαιρέσει δʼ ἐστίν· οὐ γὰρ χαλεπὸν ἀνελεῖν τὰς ἀτόμους γραμμάς· λείπεται οὖν δυνάμει εἶναι τὸ ἄπειρον. οὐ δεῖ δὲ τὸ δυνάμει ὄν λαμβάνειν, ὥσπερ εἰ δυνατὸν τοῦτʼ ἀνδριάντα εἶναι, ὡς καὶ ἔσται τοῦτʼ ἀνδριάς, οὕτω καὶ ἄπειρον ὃ ἔσται ἐνεργείᾳ· ἀλλʼ ἐπεὶ πολλαχῶς τὸ εἶναι, ὥσπερ ἡ ἡμέρα ἔστι καὶ ὁ ἀγὼν τῷ ἀεὶ ἄλλο καὶ ἄλλο γίγνεσθαι, οὕτω καὶ τὸ ἄπειρον (καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων ἔστι καὶ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ· Ὀλύμπια γὰρ ἔστι καὶ τῷ δύνασθαι τὸν ἀγῶνα γίγνεσθαι καὶ τῷ γίγνεσθαι). ἄλλως δʼ ἔν τε τῷ χρόνῳ δῆλον [τὸ ἄπειρον] καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἐπὶ τῆς διαιρέσεως τῶν μεγεθῶν. ὅλως μὲν γὰρ οὕτως ἔστιν τὸ ἄπειρον, τῷ ἀεὶ ἄλλο καὶ ἄλλο λαμβάνεσθαι, καὶ τὸ λαμβανόμενον μὲν ἀεὶ εἶναι πεπερασμένον, ἀλλʼ ἀεί γε ἕτερον καὶ ἕτερον·

[ἔτι τὺ εἶναι πλεοναχῶς λέγεται, ὥστε]

29a

[τὸ ἄπειρον οὐ δεῖ λαμβάνειν ὡς τόδε τι, οἷον ἄνθρωπον ἢ οἰκίαν, ἀλλʼ ὡς ἡ ἡμέρα λέγεται καὶ ὁ ἀγών, οἷς τὸ εἶναι οὐχ ὡς οὐσία τις γέγονεν, ἀλλʼ ἀεὶ ἐν γενέσει ἢ φθορᾷ, πεπερασμένον, ἀλλʼ ἀεί γε ἕτερον καὶ ἕτερον·] ἀλλʼ ἐν τοῖς μεγέθεσιν ὑπομένοντος τοῦ ληφθέντος [τοῦτο κυμβαί.

206bEkleme yoluyla sonsuz da bir bakıma bölme yoluyla sonsuzla aynıdır. Çünkü sınırlı bir büyüklükte ekleme yoluyla sonsuz, bölmenin tersi olarak ortaya çıkar: Bölünen şey hangi oranla sonsuza doğru bölünüyor görünüyorsa, eklenen şey de o oranla belirli olana doğru ilerliyor görünecektir. Çünkü sınırlı bir büyüklükte biri belirli bir parça alıp aynı oranla parça eklemeye devam ederse ve eklediği parçalar bütünün hep aynı büyüklükteki bir kısmı olmazsa, sınırlı büyüklüğü bitiremez; ama oranı, eklenen parça hep aynı büyüklükte olacak şekilde artırırsa bitirir; çünkü her sınırlı büyüklük, herhangi bir belirli büyüklük tekrar tekrar alınarak tüketilir. Şu hâlde sonsuz başka bir şekilde değil, bu şekilde vardır: kuvve hâlinde ve azaltma yoluyla (fiilen de vardır, tıpkı günün ve oyunların var olduğunu söylediğimiz gibi); kuvve hâlinde ise madde gibi vardır, sınırlı olan gibi kendi başına değil. Ekleme yoluyla sonsuz da bu şekilde kuvve hâlinde vardır; bunun bir bakıma bölme yoluyla olanla aynı olduğunu söylüyoruz. Çünkü dışında her zaman bir şey almak mümkün olacaktır, ama bu her büyüklüğü aşmayacaktır; bölmede ise her belirli büyüklüğü aşar ve hep daha küçük olur. Ekleme yoluyla her şeyi aşmak ise kuvve hâlinde bile mümkün değildir; meğer ki tabiat filozoflarının, evrenin dışındaki cismin —ousia'sı hava ya da buna benzer bir şey olan cismin— sonsuz olduğunu söylediği gibi, araz olarak entelekheia hâlinde sonsuz bir şey bulunsun. Ama bu şekilde entelekheia hâlinde sonsuz bir hissedilir cisim olamıyorsa, ekleme yoluyla kuvve hâlinde bile olmayacağı açıktır; olsa olsa söylendiği gibi, bölmenin tersi olarak olabilir. Platon da bu yüzden iki sonsuz kabul etmiştir; çünkü hem büyüme yönünde hem küçülme yönünde aşma ve sonsuza gitme varmış gibi görünür. Ama iki sonsuz kabul etmiş olsa da bunları kullanmaz; çünkü sayılarda ne küçülme yönünde sonsuz vardır (birim en küçüktür) ne de büyüme yönünde (sayıyı ona kadar götürür).

Sonuç olarak sonsuz, onların söylediğinin tam tersidir.

206b

νει], ἐπὶ δὲ τοῦ χρόνου καὶ τῶν ἀνθρώπων φθειρομένων οὕτως ὥστε μὴ ἐπιλείπειν.

τὸ δὲ κατὰ πρόσθεσιν τὸ αὐτό ἐστί πως καὶ τὸ κατὰ διαίρεσιν· ἐν γὰρ τῷ πεπερασμένῳ κατὰ πρόσθε. σιν γίγνεται ἀντεστραμμένως· ᾗ γὰρ διαιρούμενον ὁρᾶται εἰς ἄπειρον, ταύτῃ προστιθέμενον φανεῖται πρὸς τὸ ὡρισμένον. ἐν γὰρ τῷ πεπερασμένῳ μεγέθει ἂν λαβών τις ὡρισμένον προσλαμβάνῃ τῷ αὐτῷ λόγῷ, μὴ τὸ αὐτό τι τοῦ ὅλου μέγεθος περιλαμβάνων, οὐ διέξεισι τὸ πεπερασμένον· ἐὰν δʼ οὕ. τως αὔξῃ τὸν λόγον ὥστε ἀεί τι τὸ αὐτὸ περιλαμβάνειν μέγεθος, διέξεισι, διὰ τὸ πᾶν πεπερασμένον ἀναιρεῖσθαι ὁτῳοῦν ὡρισμένῳ. ἄλλως μὲν οὖν οὐκ ἔστιν, οὕτως δʼ ἔστι τὸ ἄπειρον, δυνάμει τε καὶ ἐπὶ καθαιρέσει (καὶ ἐντελεχείᾳ δὲ ἔστιν, ὡς τὴν ἡμέραν εἶναι λέγομεν καὶ τὸν ἀγῶνα)· καὶ δυνάμει οὕτως ὡς ἡ ὕλη, καὶ οὐ καθʼ αὐτό, ὡς τὸ πεπερασμέ. νον. καὶ κατὰ πρόσθεσιν δὴ οὕτως ἄπειρον δυνάμει ἔστιν, ὃ ταὐτὸ λέγομεν τρόπον τινὰ εἶναι τῷ κατὰ διαίρεσιν· ἀεὶ μὲν γάρ τι ἔξω ἔσται λαμβάνειν, οὐ μέντοι ὑπερβαλεῖ παντὸς μεγέθους, ὥσπερ ἐπὶ τὴν διαίρεσιν ὑπερβάλλει παντὸς ὡρισμένου καὶ ἀεὶ ἔσται ἔλαττον. ὥστε δὲ παντὸς ὑπερβάλλειν κατὰ τὴν πρόσθεσιν, οὐδὲ δυνάμει οἶόν τε εἶναι, εἴπερ μὴ ἔστι κατὰ συμβεβηκὸς ἐντελεχείᾳ ἄπειρον, ὥσπερ φασὶν οἱ φυσιολογοι τὸ ἔξω σῶμα τοῦ κόσμου, οὗ ἡ οὐσία ἢ ἀὴρ ἢ ἄλλο τι τοιοῦτον, ἄπειρον εἶναι. ἀλλʼ εἰ μὴ οἶόν τε εἶναι ἄπειρον ἐντελεχείᾳ σῶμα αἰσθητὸν οὕτω, φανερὸν ὅτι οὐδὲ δυνάμει ἂν εἴη κατὰ πρόσθεσιν, ἀλλʼ ἢ ὥσπερ εἴρηται ἀντεστραμμένως τῇ διαιρέσει, ἐπεὶ καὶ λάτων διά τοῦτο δύο τὰ ἄπειρα ἐποίησεν, ὅτι καὶ ἐπὶ τὴν αὔξην δοκεῖ ὑπερβάλλειν καὶ εἰς ἄπειρον ἰέναι καὶ ἐπὶ τὴν καθαίρεσιν. ποιήσας μέντοι δύο οὐ χρῆται· οὔτε γὰρ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς τὸ ἐπὶ τὴν καθαίρεσιν ἄπειρον ὑπάρχει (ἡ γὰρ μονὰς ἐλάχιστον), οὔτε ⟨τὸ⟩ ἐπὶ τὴν αὔξην (μέχρι γὰρ δεκάδος ποιεῖ τὸν ἀριθμόν).

συμβαίνει δὲ τοὐναντίον εἶναι ἄπειρον ἢ ὡς λέγουσιν.

207aDışında hiçbir şey olmayan değil, dışında hep bir şey bulunan sonsuzdur. Bunun bir delili şudur: Taş yuvası olmayan yüzüklere de "sonsuz" derler; çünkü dışında hep bir şey alınabilir. Ama bunu bir benzerlik yoluyla söylerler, asıl anlamda değil; çünkü sonsuzda hem bunun bulunması hem de hiçbir zaman aynı şeyin yeniden alınmaması gerekir; dairede ise böyle olmaz, yalnızca ardından gelen hep başkadır. Şu hâlde sonsuz, kemiyet bakımından alındığında dışında hep alınacak bir şey bulunandır. Dışında hiçbir şey olmayan ise tam ve bütün olandır; çünkü bütünü böyle tarif ederiz: hiçbir eksiği olmayan, meselâ bütün bir insan ya da bütün bir sandık. Tek tek şeylerde nasılsa, asıl anlamda bütün de öyledir: dışında hiçbir şey olmayan. Dışında eksik bir şey bulunan ise, eksik olan ne olursa olsun, bütün değildir. Bütün ile tam ya büsbütün aynı şeydir ya da tabiatça birbirine çok yakındır. Gayesi olmayan hiçbir şey tam değildir; gaye ise sınırdır. Bu yüzden Parmenides'in Melissos'tan daha iyi söylediğini düşünmek gerekir: Melissos sonsuzun bütün olduğunu söyler, Parmenides ise bütünün sınırlı olduğunu, "ortadan her yöne denk" olduğunu. Çünkü sonsuzu evrenle ve bütünle bir tutmak, atasözündeki gibi ipi ipe eklemek değildir. Oysa sonsuza yakıştırdıkları yüceliği —her şeyi kuşatması ve bütünü kendi içinde taşıması— buradan alırlar; çünkü sonsuzun bütünle bir benzerliği vardır. Gerçekte sonsuz, büyüklüğün tamlığının maddesidir; kuvve hâlinde bütündür, entelekheia hâlinde değil; hem azalma yönünde hem de onun tersi olan ekleme yönünde bölünebilir; bütün ve sınırlı olması ise kendi başına değil, başka bir şey sayesindedir. Sonsuz olduğu ölçüde de kuşatmaz, kuşatılır. Bu yüzden sonsuz olduğu ölçüde bilinemez; çünkü maddenin eidos'u yoktur. Dolayısıyla sonsuzun bütün olmaktan çok parça olma niteliği taşıdığı açıktır; çünkü madde bütünün parçasıdır, tıpkı tuncun tunç heykelin parçası olması gibi. Sonsuz hissedilir şeylerde kuşatıcı olsaydı, düşünülür şeylerde de büyük ve küçük düşünülür şeyleri kuşatmalıydı. Ama bilinemeyen ve belirsiz olanın kuşatması ve belirlemesi saçma ve imkânsızdır.

207a

οὐ γὰρ οὗ μηδὲν ἔξω, ἀλλʼ οὗ ἀεί τι ἔξω ἐστί, τοῦτο ἄπειρόν ἐστιν. σημεῖον δέ· καὶ γὰρ τοὺς δακτυλίους ἀπείρους λέγουσι τοὺς μὴ ἔχοντας σφενδόνην, ὅτι αἰεί τι ἔξω ἔστι λαμβάνειν, καθʼ ὁμοιότητα μέν τινα λέγοντες, οὐ μέντοι κυρίως· δεῖ γὰρ τοῦτό τε ὑπάρχειν καὶ μηδέ ποτε τὸ αὐτὸ λαμβάνεσθαι· ἐν δὲ τῷ κύκλῳ οὐ γίγνεται οὕτως, ἀλλʼ αἰεὶ τὸ ἐφεξῆς μόνον ἕτερον. ἄπειρον μὲν οὖν ἐστιν οὗ κατὰ τὸ ποσὸν λαμβάνουσιν αἰεί τι λαμβάνειν ἔστιν ἔξω. οὗ δὲ μηδὲν ἔξω, τοῦτʼ ἔστι τέλειον καὶ ὅλον· οὕτω γὰρ ὁριζόμεθα τὸ ὅλον, οὗ μηδὲν ἄπεστιν, οἱον ἄνθρωπον ὅλον ἢ κιβώτιον. ὥσπερ δὲ τὸ καθʼ ἕκαστον, οὕτω καὶ τὸ κυρίως, οἷον τὸ ὅλον οὗ μηδέν ἐστιν ἔξω· οὗ δʼ ἔστιν ἀπουσία ἔξω, οὐ πᾶν, ὅ τι ἂν ἀπῇ. ὅλον δὲ καὶ τέλειον ἢ τὸ αὐτὸ πάμπαν ἢ σύνεγγυς τὴν φύσιν. τέλειον δʼ οὐδὲν μὴ ἔχον τέλος· τὸ δὲ τέλος πέρας. διὸ βέλτιον οἰητέον Παρμενίδην Μελίσσου εἰρηκέναι· ὁ μὲν γὰρ τὸ ἄπειρον ὅλον φησίν, ὁ δὲ τὸ ὅλον πεπεράν· θαι, “μεσσόθεν ἰσοπαλές ”. οὐ γὰρ λίνον λίνῳ συνάπτειν ἐστὶν τῷ ἅπαντι καὶ ὅλῳ τὸ ἄπειρον, ἐπεὶ ἐντεῦθέν γε λαμβάνουσι τὴν σεμνότητα κατὰ τοῦ ἀπείρου, τὸ πάντα περιέχειν καὶ τὸ πᾶν ἐν ἑαυτῷ ἔχειν, διὰ τὸ ἔχειν τινὰ ὁμοιότητα τῷ ὅλῳ. ἔστι γὰρ τὸ ἄπειρον τῆς τοῦ μεγέθους τελειότητος ὕλη καὶ τὸ δυνάμει ὅλον, ἔντελεχείᾳ δʼ οὔ, διαιρετὸν δʼ ἐπί τε τὴν καθαίρεσιν καὶ τὴν ἀντεστραμμένην πρόσθεσιν, ὅλον δὲ καὶ πεπερασμένον οὐ καθʼ αὐτὸ ἀλλὰ κατʼ ἄλλο· καὶ οὐ περιέχει ἀλλὰ περιέχεται, ᾗ ἄπειρον. διὸ καὶ ἄγνωστον ᾗ ἄπειρον· εἶδος γὰρ οὐκ ἔχει ἡ ὕλη. ὥστε φανερὸν ὅτι μᾶλλον ἐν μορίου λόγῳ τὸ ἄπειρον ἢ ἐν ὅλου μόριον γὰρ ἡ ὕλη τοῦ ὅλου ὥσπερ ὁ χαλκὸς τοῦ χαλκοῦ ἀνδριάντος, ἐπεὶ εἴ γε περιέχει ἐν τοῖς αἰσθητοῖς, καὶ ἐν τοῖς νοητοῖς τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν ἔδει περιέχειν τὰ νοητά. ἄτοπον δὲ καὶ ἀδύνατον τὸ ἄγνωστον καὶ ἀόριστον περιέχειν καὶ ὁρίζειν.

207a307. Bölüm

Ekleme yoluyla sonsuzun her büyüklüğü aşacak şekilde var görünmemesi, bölme yoluyla ise var görünmesi de makuldür (çünkü madde ve sonsuz içte kuşatılır, kuşatan ise eidos'tur). Sayıda küçüğe doğru bir sınır bulunup büyüğe doğru her çokluğun hep aşılması, büyüklüklerde ise tersine, küçüğe doğru her büyüklüğün aşılıp büyüğe doğru sonsuz bir büyüklüğün olmaması da makuldür.

207a30

Κατὰ λόγον δὲ συμβαίνει καὶ τὸ κατὰ πρόσθεσιν μὲν μὴ εἶναι δοκεῖν ἄπειρον οὕτως ὥστε παντὸς ὑπερβάλλειν μεγέθους, ἐπὶ τὴν διαίρεσιν δὲ εἶναι (περιέχεται γὰρ ἡ ὕλη ἐντὸς καὶ τὸ ἄπειρον, περιέχει δὲ τὸ εἶδος)· εὐλόγως δὲ καὶ

207bBunun sebebi şudur: Bir, bölünmezdir; bir olan şey ne olursa olsun (meselâ insan, birçok insan değil bir insandır); sayı ise birden çok bir, belli bir miktar birdir. Dolayısıyla sayının bölünmezde durması zorunludur (çünkü "üç" ve "iki" türemiş adlardır; öbür sayıların her biri de öyledir). Büyüğe doğru ise hep daha büyüğünü düşünmek mümkündür; çünkü büyüklüğün ikiye bölünmeleri sonsuzdur. Dolayısıyla bu sonsuz kuvve hâlinde vardır, fiilen değil; ama alınan sayı her belirli çokluğu hep aşar. Bu sayı ikiye bölmeden ayrı da değildir; sonsuzluk kalıcı değildir, oluş hâlindedir; tıpkı zamanın ve zamanın sayısının olduğu gibi. Büyüklüklerde ise durum tersinedir: Sürekli olan sonsuz parçaya bölünür, ama büyüğe doğru sonsuz değildir. Çünkü bir büyüklük kuvve hâlinde ne kadar olabiliyorsa, fiilen de o kadar olabilir. Dolayısıyla hissedilir hiçbir büyüklük sonsuz olmadığından, her belirli büyüklüğü aşan bir büyüklük olamaz; yoksa gökten büyük bir şey olurdu. Sonsuz, büyüklükte, harekette ve zamanda tek bir tabiat olarak aynı şey değildir; sonra gelen, önce gelene göre sonsuz diye söylenir: Hareket, üzerinde hareket edilen, başkalaşılan ya da büyünen büyüklük sonsuz olduğu için sonsuz denir; zaman da hareket yüzünden. Şimdilik bunları böyle kullanıyoruz; her birinin ne olduğunu ve her büyüklüğün neden büyüklüklere bölünebildiğini sonra söyleyeceğiz.

Bu açıklama, sonsuzun büyüme yönünde fiilen katedilemez bir şey olarak var olmasını reddetmekle matematikçilerin incelemesini de ellerinden almıyor. Çünkü onlar da sonsuza ihtiyaç duymazlar (onu kullanmazlar); yalnız sınırlı bir çizginin istedikleri kadar uzun olmasına ihtiyaç duyarlar. Herhangi büyüklükteki başka bir büyüklük de en büyük büyüklükle aynı oranda bölünebilir. Dolayısıyla onların ispatları bakımından, sonsuzun var olan büyüklüklerde bulunup bulunmaması hiç fark etmeyecektir.

Sebepler dört türe ayrıldığına göre, sonsuzun madde olarak sebep olduğu, varlığının yoksunluk, kendi başına altta yatanının ise sürekli ve hissedilir olan olduğu açıktır.

207b

τὸ ἐν μὲν τῷ ἀριθμῷ εἶναι ἐπὶ μὲν τὸ ἐλάχ ιστον πέρας ἐπὶ δὲ τὸ πλεῖον ἀεὶ παντὸς ὑπερβάλλειν πλήθους, ἐπὶ δὲ τῶν μεγεθῶν τοὐναντίον ἐπὶ μὲν τὸ ἔλαττον παντὸς ὑπερβάλλειν μεγέθους ἐπὶ δὲ τὸ μεῖζον μὴ εἶναι μέγεθος ἄπειρον. αἴτιον δʼ ὅτι τὸ ἔν ἐστιν ἀδιαίρετον, ὅ τι περ ἂν ἓν ἦ (οἷον ἄνθρωπος εἶς ἄνθρωπος καὶ οὐ πολλοί), ὁ δʼ ἀριθμός ἐστιν ἕνα πλείω καὶ πόσʼ ἄττα, ὥστʼ ἀνάγκη στῆναι ἐπὶ τὸ ἀδιαίρετον (τὸ γὰρ τρία καὶ δύο παρώνυμα ὀνόματά ἐστιν, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἀριθμῶν ἕκαστος), ἐπὶ δὲ τὸ πλεῖον ἀεὶ ἔστι νοῆσαι· ἄπειροο γὰρ αἱ διχοτομίαι τοῦ μεγέθους. ὥστε δυνάμει μὲν ἔστιν, ἐνεργείᾳ δʼ οὔ ἀλλʼ ἀεὶ ὑπερβάλλει τὸ λαμβανόμενον παντὸς ὡρισμένου πλήθους. ἀλλʼ οὐ χωριστὸς ὁ ἀριθμὸς οὗτος [τῆς διχοτομίας], οὐδὲ μένει ἡ ἀπειρία ἀλλὰ γίγνεται, ὥσπερ καὶ ὁ χρόνος καὶ ὁ ἀριθμὸς τοῦ χρόνου. ἐπὶ δὲ τῶν μεγεθῶν τοὐναντίον ἐστί· διαιρεῖται μὲν γὰρ εἰς ἄπειρα τὸ συνεχές, ἐπὶ δὲ τὸ μεῖζον οὐκ ἔστιν ἄπειρον. ὅσον γὰρ ἐνδέχεται δυνάμει εἶναι, καὶ ἐνεργείᾳ ἐνδέχεται τοσοῦτον εἶναι. ὥστε ἐπεὶ ἄπειρον οὐδέν ἐστι μέγεθος αἰσθητόν, οὐκ ἐνδέχεται παντὸς ὑπερβολὴν εἶναι ὡρισμένου μεγέθους· εἴη γὰρ ὄν τι τοῦ οὐρανοῦ μεῖζον. τὸ δʼ ἄπειρον οὐ ταὐτὸν ἐν μεγέθει καὶ κινήσει καὶ χρόνῳ, ὡς μία τις φύσις, ἀλλὰ τὸ ὕστερον λέγεται κατὰ τὸ πρότερον, οἷον κίνησις μὲν ὅτι τὸ μέγεθος ἐφʼ οὗ κινεῖται ἢ ἀλλοιοῦται ἢ αὐξάνεται, ὁ χρόνος δὲ διὰ τὴν κίνησιν. νῦν μὲν οὖν χρώμεθα τούτοις, ὕστερον δὲ ἐροῦμεν καὶ τί ἐστιν ἕκαστον, καὶ διότι πᾶν μέγεθος εἰς μεγέθη διαιρετόν.

οὐκ ἀφαιρεῖται δʼ ὁ λόγος οὐδὲ τοὺς μαθηματικοὺς τὴν θεωρίαν, ἀναιρῶν οὕτως εἶναι ἄπειρον ὥστε ἐνεργείᾳ εἶναι ἐπὶ τὴν αὔξησιν ἀδιεξίτητον· οὐδὲ γὰρ νῦν δέονται τοῦ ἀπείρου( οὐ γὰρ χρῶνται), ἀλλὰ μόνον εἶναι ὅσην ἂν βούλωνται πεπερασμένην· τῷ δὲ μεγίστῳ μεγέθει τὸν αὐτὸν ἔστι τετμῆσθαι λόγον ὁπηλικονοῦν μέγεθος ἕτερον. ὥστε πρὸς μὲν τὸ δεῖξαι ἐκείνοις οὐδὲν διοίσει τὸ [δʼ] εἶναι ἐν τοῖς οὖσιν μεγέθεσιν.

ἐπεὶ δὲ τὰ αἴτια διῄρηται τετραχῶς, φανερὸν ὅτι ὡς ὕλη τὸ ἄπειρον αἴτιόν ἐστι, καὶ ὅτι τὸ μὲν εἶναι αὐτῷ στέρησις, τὸ δὲ καθʼ αὐτὸ ὑποκείμενον

208aÖbür düşünürlerin hepsinin de sonsuzu madde olarak kullandıkları görülür; bu yüzden onu kuşatılan değil de kuşatan yapmaları da saçmadır.

208a

τὸ συνεχὲς καὶ αἰσθητόν. φαίνονται δὲ πάντες καὶ οἱ ἄλλοι ὡς ὕλῃ χρώμενοι τῷ ἀπείρῳ· διὸ καὶ ἄτοπον τὸ περι· έχον ποιεῖν αὐτὸ ἀλλὰ μὴ περιεχόμενον.

208a_28. Bölüm

Geriye, sonsuzun yalnız kuvve hâlinde değil, belirlenmiş bir şey olarak da var olduğunu gösterir gibi görünen argümanları ele almak kalıyor. Bunların kimi zorunlu değildir, kimine de başka doğru cevaplar verilebilir. Oluş tükenmesin diye fiilen sonsuz bir hissedilir cismin olması zorunlu değildir; çünkü bütün sınırlı olduğu hâlde birinin yok oluşu öbürünün oluşu olabilir. Ayrıca temas etmek ile sınırlı olmak farklı şeylerdir. Temas göreli bir şeydir ve bir şeyle olur (çünkü her şey bir şeye temas eder) ve bazı sınırlı şeylere araz olarak aittir; sınırlı olmak ise göreli değildir; herhangi bir şeyin herhangi bir şeye temas etmesi de mümkün değildir. Düşünceye güvenmek ise saçmadır; çünkü aşırılık ve eksiklik şeyin kendisinde değil, düşüncededir. Her birimizi kendimizin kat kat büyüğü olacak şekilde sonsuza kadar büyütülmüş düşünebiliriz; ama birinin şehrin dışında olması ya da sahip olduğumuz büyüklüğü aşması, biri öyle düşündüğü için değil, öyle olduğu için olur; düşünülmesi ise ona araz olarak gelir. Zaman, hareket ve düşünme sonsuzdur; ama alınan şey kalıcı değildir. Büyüklük ise ne azaltmayla ne de düşüncede büyütmeyle sonsuzdur. Böylece sonsuz hakkında, nasıl var olduğu, nasıl var olmadığı ve ne olduğu söylenmiş oldu.

208a_2

Λοιπὸν δʼ ἐπελθεῖν καθʼ οὓς λόγους τὸ ἄπειρον εἶναι δοκεῖ οὐ μόνον δυνάμει ἀλλʼ ὡς ἀφωρισμένον· τὰ μὲν γάρ ἐστιν αὐτῶν οὐκ ἀναγκαῖα, τὰ δʼ ἔχει τινὰς ἑτέρας ἀληθεῖς ἀπαντήσεις. οὔτε γὰρ ἵνα ἡ γένεσις μὴ ἐπιλείπῃ, ἀναγκαῖον ἐνεργείᾳ ἄπειρον εἶναι σῶμα αἰσθητόν· ἐνδέχεται γὰρ τὴν θατέρου φθορὰν θατέρου εἶναι γένεσιν, πεπερασμένου ὄντος τοῦ παντός. ἔτι τὸ ἄπτεσθαι καὶ τὸ πεπεράνθαι ἕτερον. τὸ μὲν γὰρ πρός τι καὶ τινός (ἅπτεται γὰρ πᾶν τινός), καὶ τῶν πεπερασμένων τινὶ συμβέβηκεν, τὸ δὲ πεπερασμένον οὐ πρός τι· οὐδʼ ἅψασθαι τῷ τυχόντι τοῦ τυχόντος ἔστιν. τὸ δὲ τῇ νοήσει πιστεύειν ἄτοπον· οὐ γὰρ ἐπὶ τοῦ πράγματος ἡ ὑπεροχὴ καὶ ἡ ἔλλειψις, ἀλλʼ ἐπὶ τῆς νοήσεως. ἕκαστον γὰρ ἡμῶν νοήσειέν ἄν τις πολλαπλάσιον ἑαυτοῦ αὔξων εἰς ἄπειρον· ἀλλʼ οὐ διὰ τοῦτο ἔξω [τοῦ ἄστεος] τίς ἐστιν[ἢ]τοῦ τηλικούτου μεγέθους ὃ ἔχομεν, ὅτι νοεῖ τις, ἀλλʼ ὅτι ἔστι· τοῦτο δὲ συμβέβηκεν. ὁ δὲ χρόνος καὶ ἡ κίνησις ἄπειρά ἐστι καὶ ἡ νόησις οὐχ ὑπομένοντος τοῦ λαμβανομένου. μέγεθος δὲ οὔτε τῇ καθαιρέσει οὔτε τῇ νοητικῇ αὐξήσει ἔστιν ἄπειρον. ἀλλὰ περὶ μὲν τοῦ ἀπείρου, πῶς ἔστι καὶ πῶς οὐκ ἔστι καὶ τί ἐστιν, εἴρηται.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…