İçeriğe geç
Fizik

Aristoteles · Fizik

IV. Kitap

208a201. Bölüm

Tabiat bilgininin sonsuz hakkında olduğu gibi yer hakkında da var olup olmadığını, nasıl var olduğunu ve ne olduğunu bilmesi zorunludur. Çünkü herkes var olanların bir yerde olduğunu kabul eder (var olmayan hiçbir yerde değildir: Keçi-geyik ya da sfenks nerededir?); hareketin en ortak ve en asıl olanı da yer bakımından olandır; buna yer değiştirme deriz.

Yerin ne olduğu ise pek çok aporia içerir; çünkü ona ait bütün özelliklerden yola çıkarak incelenince hep aynı şey gibi görünmez. Ayrıca bu konuda başkalarından ne önceden ortaya konmuş bir aporia ne de önceden bulunmuş bir çözüm devraldık.

208a20

Ὁμοίως δʼ ἀνάγκη καὶ περὶ τόπου τὸν φυσικὸν ὥσπερ καὶ περὶ ἀπείρου γνωρίζειν, εἰ ἔστιν ἢ μή, καὶ πῶς ἔστι, καὶ τί ἐστιν. τά τε γὰρ ὄντα πάντες ὑπολαμβάνουσιν εἶναί που (τὸ γὰρ μὴ ὄν οὐδαμοῦ εἶναι· ποῦ γάρ ἐστι τραγέλαφος ἢ σφίγξ;) καὶ τῆς κινήσεως ἡ κοινὴ μάλιστα καὶ κυριωτάτη κατὰ τόπον ἐστίν, ἣν καλοῦμεν φοράν.

ἔχει δὲ πολλὰς ἀπορίας τί ποτʼ ἐστὶν ὁ τόπος· οὐ γὰρ ταὐτὸν φαίνεται θεωροῦσιν ἐξ ἀπάντων τῶν ὑπαρχόντων. ἔτι δʼ οὐδʼ ἔχομεν οὐδὲν παρὰ τῶν ἄλλων οὔτε προηπορημένον οὔτε προηυπορημένου περὶ

208bYerin var olduğu, yer değiştirmeden açık görünüyor: Şimdi suyun bulunduğu yerde, su bir kaptan çıkar gibi çıkınca, bu sefer hava bulunur; bazen de bu aynı yeri başka bir cisim kaplar. Bu yer, içine giren ve değişen bütün şeylerden başka bir şey gibi görünür; çünkü şimdi havanın bulunduğu yerde önce su vardı. Dolayısıyla yerin ve mekânın, cisimlerin kendisine girip kendisinden çıktığı, ikisinden de başka bir şey olduğu açıktır. Ayrıca tabiî ve yalın cisimlerin, meselâ ateşin, toprağın ve benzerlerinin yer değiştirmeleri, yalnız yerin bir şey olduğunu değil, bir de bir kuvveti olduğunu gösterir. Çünkü her biri, engellenmedikçe kendi yerine gider, kimi yukarı, kimi aşağı; yukarı, aşağı ve altı boyutun geri kalanları da yerin parçaları ve türleridir. Yukarı, aşağı, sağ ve sol gibi şeyler yalnız bize göre değildir. Bize göre hep aynı değildir, durumumuza, nasıl döndüğümüze göre değişir (bu yüzden aynı şey çoğu zaman hem sağ hem sol, hem yukarı hem aşağı, hem ön hem arka olur); tabiatta ise her biri ayrı ayrı belirlenmiştir. Çünkü yukarı rastgele bir yer değil, ateşin ve hafif olanın gittiği yerdir; aşağı da rastgele bir yer değil, ağırlığı olan ve topraktan olan şeylerin gittiği yerdir; demek ki bunlar yalnız durum bakımından değil, kuvvet bakımından da farklıdır. Matematiksel şeyler de bunu gösterir: Bir yerde olmadıkları hâlde, bize göre durumlarına bağlı olarak sağları ve solları vardır; çünkü bunlar yalnız durum bakımından söylenir, tabiatça bunlardan hiçbirine sahip değildir. Ayrıca boşluğun var olduğunu söyleyenler de yerin var olduğunu söylemiş olur; çünkü boşluk, cisimden yoksun bir yer olurdu.

Şu hâlde yerin cisimlerden ayrı bir şey olduğu ve her hissedilir cismin bir yerde olduğu bunlardan çıkarılabilir. Hesiodos da Khaos'u ilk yaparken doğru söylemiş görünebilir. Nitekim şöyle der: "Her şeyden önce Khaos oldu, ardından geniş göğüslü Gaia"; sanki var olanlar için önce bir mekânın bulunması gerekirmiş gibi; çünkü o da, çoğu insan gibi, her şeyin bir yerde ve bir mekânda olduğunu düşünüyordu. Yer böyle bir şeyse, kuvveti şaşırtıcı bir şey ve her şeyden önce gelen bir şey olurdu. Çünkü öbür şeylerin hiçbiri onsuz var olamıyorsa, o ise öbür şeyler olmadan var olabiliyorsa, ilk olması zorunludur; çünkü içindeki şeyler yok olunca yer yok olmaz.

208b

αὐτοῦ.

ὅτι μὲν οὖν ἔστιν ὁ τόπος, δοκεῖ δῆλον εἶναι ἐκ τῆς ἀντιμεταστάσεως· ὅπου γὰρ ἔστι νῦν ὕδωρ, ἐνταῦθα ἐξελθόντος ὥσπερ ἐξ ἀγγείου πάλιν ἀὴρ ἔνεστιν, ὁτὲ δὲ τὸν αὐτὸν τόπον τοῦτον ἄλλο τι τῶν σωμάτων κατέχει· τοῦτο δὴ τῶν ἐγγιγνομένων καὶ μεταβαλλόντων ἕτερον πάντων εἶναι δοκεῖ· ἐν ᾧ γὰρ ἀὴρ ἔστι νῦν, ὕδωρ ἐν τούτῳ πρότερον ἦν, ὥστε δῆλον ὡς ἦν ὁ τόπος τι καὶ ἡ χώρα ἕτερον ἀμφοῖν, εἰς ἣν καὶ ἐξ ἧς μετέβαλον. ἔτι δὲ αἱ φοραὶ τῶν φυσικῶν σωμάταων καὶ ἁπλῶν, οἷον πυρὸς καὶ γῆς καὶ τῶν τοιούτων, οὐ μόνον δηλοῦσιν ὅτι ἐστί τι ὁ τόπος, ἀλλʼ ὅτι καὶ ἔχει τινὰ δύναμιν. φέρεται γὰρ ἕκαστον εἰς τὸν αὑτοῦ τόπον μὴ κωλυόμενον, τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω· ταῦτα δʼ ἐστὶ τόπου μέρη καὶ εἴδη, τό τε ἄνω καὶ τὸ κάτω καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν ἓξ διαστάσεων. ἔστι δὲ τὰ τοιαῦτα οὐ μόνον πρὸς ἡμᾶς, τὸ ἄνω καὶ κάτω καὶ δεξιὸν καὶ ἀριστερόν· ἡμῖν μὲν γὰρ οὐκ ἀεὶ τὸ αὐτό, ἀλλὰ κατὰ τὴν θέσιν, ὅπως ἂν στραφῶμεν, γίγνεται (διὸ καὶ ταὐτὸ πολλάκις δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν καὶ ἄνω καὶ κάτω καὶ πρόσθεν καὶ ὄπισθεν), ἐν δὲ τῇ φύσει διώρισται χωρὶς ἕκαστον.· οὐ γὰρ ὅ τι ἔτυχέν ἐστι τὸ ἄνω, ἀλλʼ ὅπου φέρεται τὸ πῦρ καὶ τὸ κοῦφον· ὁμοίως δὲ καὶ τὸ κάτω οὐχ ὅ τι ἔτυχεν, ἀλλʼ ὅπου τὰ ἔχοντα βάρος καὶ τὰ γεηρά, ὡς οὐ τῇ θέσει διαφέροντα μόνον ἀλλὰ καὶ τῇ δυνάμει. δηλοῖ δὲ καὶ τὰ μαθηματ ικά· οὐκ ὄντα γὰρ ἐν τόπῳ ὅμως κατὰ τὴν θέσιν τὴν πρὸς ἡμᾶς ἔχει δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ ὡς τὰ μόνον λεγόμενα διὰ θέσιν, οὐκ ἔχοντα φύσει τούτων ἕκαστον, ἔτι οἱ τὸ κενὸν φάσκοντες εἶναι τόπον λέγουσιν· τὸ γὰρ κενὸν τόπος ἂν εἴη ἐστερημένος σώματος.

ὅτι μὲν οὖν ἐστίτι ὁ τόπος παρὰ τὰ σώματα, καὶ πᾶν σῶμα αἰσθητὸν ἐν τόπῳ, διὰ τούτων ἄν τις ὑπολάβοι· δόξειε δʼ ἂν καὶ Ἡσίοδος ὀρθῶς λέγειν ποιήσας πρῶτον τὸ χάος. λέγει γοῦν “πάντων μὲν πρώτιστα χάος γένετʼ, αὐτὰρ ἔπειτα γαῖʼ εὐρύστερνος,” ὡς δέον πρῶτον ὑπάρξαι χώραν τοῖς οὖσι, διὰ τὸ νομίζειν, ὥσπερ οἱ πολλοί, πάντα εἶναί που καὶ ἐν τόπῳ. εἰ δʼ ἐστὶ τοιοῦτο, θαυμαστή τις ἂν εἴη ἡ τοῦ τόπου δύναμις καὶ προτέρα πάντων· οὗ γὰρ ἄνευ τῶν ἄλλων οὐδὲν ἔστιν, ἐκεῖνο δʼ ἄνευ τῶν ἄλλων, ἀνάγκη πρῶτον εἶναι· οὐ γὰρ ἀπόλλυται

209aBununla birlikte, var olsa bile ne olduğu hakkında bir aporia vardır: Cismin bir tür hacmi midir, yoksa başka bir tabiat mıdır? Önce onun cinsini araştırmak gerekir. Yerin üç boyutu vardır: uzunluk, genişlik ve derinlik; her cisim bunlarla sınırlanır. Ama yerin cisim olması imkânsızdır; çünkü o zaman aynı yerde iki cisim bulunurdu. Ayrıca cismin bir yeri ve mekânı varsa, yüzeyin ve öbür sınırların da bir yeri olacağı açıktır; çünkü aynı açıklama geçerli olacaktır: Önce suyun yüzeylerinin bulunduğu yerde, sonra havanın yüzeyleri bulunacaktır. Ama noktayla noktanın yeri arasında hiçbir fark göremiyoruz; dolayısıyla yer noktadan farklı değilse, öbürlerinden de farklı değildir ve yer bunların her birinden ayrı bir şey değildir. Öyleyse yerin ne olduğunu söyleyebiliriz? Böyle bir tabiatı olan şey ne unsur olabilir ne de unsurlardan meydana gelmiş olabilir; ne cisimsel şeylerden ne de cisimsiz şeylerden; çünkü büyüklüğü vardır ama cisim değildir. Hissedilir şeylerin unsurları ise cisimdir, düşünülür şeylerden de hiçbir büyüklük meydana gelmez. Ayrıca yerin var olanlar için neyin sebebi olduğunu söyleyebiliriz? Dört sebepten hiçbiri ona ait değildir: Ne var olanların maddesidir (çünkü hiçbir şey ondan meydana gelmez), ne şeylerin eidos'u ve tarifidir, ne de gayesidir; var olanları hareket ettirmez de. Ayrıca kendisi de var olanlardan biriyse, bir yerde olacaktır. Zenon'un aporia'sı bir açıklama bekler: Var olan her şey bir yerdeyse, yerin de bir yeri olacağı açıktır, bu da sonsuza kadar gider. Ayrıca her cisim bir yerde olduğu gibi her yerde de bir cisim vardır; öyleyse büyüyen şeyler hakkında ne diyeceğiz? Her şeyin yeri ne kendisinden küçük ne de büyük olduğuna göre, bundan yerin de onlarla birlikte büyümesi gerektiği sonucu çıkar. Bu sebeplerle yalnız yerin ne olduğundan değil, var olup olmadığından da şüphe etmek zorunludur.

209a

ὁ τόπος τῶν ἐν αὐτῷ φθειρομένων.

οὐ μὴν ἀλλʼ ἔχει γε ἀπορίαν, εἰ ἔστι, τί ἐστι, πότερον ὄγκος τις σώματος ἤ τις ἑτέρα φύσις· ζητητέον γὰρ τὸ γένος αὐτοῦ πρῶτον. διαστήματα μὲν οὖν ἔχει τρία, μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος, οἷς ὁρίζεται σῶμα πᾶν. ἀδύνατον δὲ σῶμα εἶναι τὸν τόπον· ἐν ταὐτῷ γὰρ ἂν εἴη δύο σώματα. ἔτι εἴπερ ἔστι σώματος τόπος καὶ χώρα, δῆλον ὅτι καὶ ἐπιφανείας καὶ τῶν λοιπῶν περάτων· ὁ γὰρ αὐτὸς ἁρμόσει λόγος· ὅπου γὰρ ἦν πρότερον τὰ τοῦ ὕδατος ἐπίπεδα, ἔσται πάλιν τὰ τοῦ ἀέρος. ἀλλὰ μὴν οὐδεμίαν διαφορὰν ἔχομεν στιγμῆς καὶ τόπου στιγμῆς, ὥστʼ εἰ μηδὲ ταύτης ἕτερόν ἐστιν ὁ τόπος, οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδενός, οὐδʼ ἐστί τι παρʼ ἕκαστον τούτων ὁ τόπος. τί γὰρ ἄν ποτε καὶ θείημεν εἶναι τὸν τόπον; οὔτε γὰρ στοιχεῖον οὔτʼ ἐκ στοιχείων οἷόν τε εἶναι τοιαύτην ἔχοντα φύσιν, οὔτε τῶν σωματικῶν οὔτε τῶν ἀσωμάτων· μέγεθος μὲν γὰρ ἔχει, σῶμα δʼ οὐδέν· ἔστι δὲ τὰ μὲν τῶν αἰσθητῶν στοιχεῖα σώματα, ἐκ δὲ τῶν νοητῶν οὐδὲν γίγνεται μέγεθος. ἔτι δὲ καὶ τίνος ἄν τις θείη τοῖς οὖσιν σἴτιον εἶναι τὸν τόπον; οὐδεμία γὰρ αὐτῷ ὑπάρχει αἰτία τῶν τεττάρων· οὔτε γὰρ ὡς ὕλη τῶν ὄντων (οὐδὲν γὰρ ἐξ αὐτοῦ συνέστηκεν) οὔτε ὡς εἶδος καὶ λόγος τῶν πραγμάτων οὔθʼ ὡς τέλος, οὔτε κινεῖ τὰ ὄντα. ἔτι δὲ καὶ αὐτὸς εἰ ἔστι τι τῶν ὄντων, ποὺ ἔσται. ἡ γὰρ Ζήνωνος ἀπορία ζητεῖ τινὰ λόγον· εἰ γὰρ πᾶν τὸ ὂν ἐν τόπῳ, δῆλον ὅτι καὶ τοῦ τόπου τόπος ἔσται, καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. ἔτι ὥσπερ ἅπαν σῶμα ἐν τόπῳ, οὕτω καὶ ἐν τόπῳ ἅπαντι σῶμα· πῶς οὖν ἐροῦμεν περὶ τῶν αὐξανομένων; ἀνάγκη γὰρ ἐκ τούτων συναύξεσθαι αὐτοῖς τὸν τόπον, εἰ μήτʼ ἐλάττων μήτε μείζων ὁ τόπος ἑκάστου. διὰ μὲν οὖν τούτων οὐ μόνον τί ἐστιν, ἀλλὰ καὶ εἰ ἔστιν, ἀπορεῖν ἀναγκαῖον.

209a302. Bölüm

Bir şey kendi başına, bir şey de başka bir şey bakımından söylendiğine göre, yer de ikidir: Biri ortak yerdir, bütün cisimler onun içindedir; öbürü özel yerdir, bir şey doğrudan onun içindedir. Meselâ şimdi sen göktesin, çünkü havadasın, hava da göktedir; havadasın, çünkü yeryüzündesin; yeryüzünde de aynı şekilde, çünkü seni kuşatan ve senden başka hiçbir şeyi içine almayan şu yerdesin. Şu hâlde yer her cismi doğrudan kuşatan şeyse, bir tür sınır olacaktır; o zaman her şeyin yeri, onun eidos'u ve biçimi, yani büyüklüğün ve büyüklüğün maddesinin kendisiyle sınırlandığı şey gibi görünebilir; çünkü her şeyin sınırı budur.

209a30

Ἐπεὶ δὲ τὸ μὲν καθʼ αὐτὸ τὸ δὲ κατʼ ἄλλο λέγεται, καὶ τόπος ὁ μὲν κοινός, ἐν ᾧ ἅπαντα τὰ σώματά ἐστιν, ὁ δʼ ἴδιος, ἐν ᾧ πρώτῳ (λέγω δὲ οἷον σὺ νῦν ἐν τῷ οὐρανῷ ὅτι ἐν τῷ ἀέρι οὗτος δʼ ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ ἐν τῷ ἀέρι δὲ ὅτι ἐν τῇ γῇ, ὁμοίως δὲ καὶ ἐν ταύτῃ ὅτι ἐν τῶδε τῷ τόπῳ, ὃς περιέχει οὐδὲν πλέον ἢ σέ), εἰ δή ἐστιν ὁ τόπος τὸ πρῶτον

209bBöyle bakılınca yer, her şeyin eidos'udur. Ama yer büyüklüğün aralığı gibi göründüğü ölçüde maddedir. Çünkü aralık büyüklükten başka bir şeydir: Eidos'un, meselâ bir yüzeyin ve sınırın kuşatıp belirlediği şeydir; madde ve belirsiz olan da böyle bir şeydir. Bir kürenin sınırını ve hâllerini kaldırırsan, geriye maddeden başka bir şey kalmaz. Bu yüzden Platon da Timaios'ta maddeyle mekânın aynı şey olduğunu söyler; çünkü ona göre pay alan ile mekân bir ve aynı şeydir. Pay alanı orada başka türlü, "yazılmamış öğretiler" denen şeylerde başka türlü anlatsa da yerle mekânın aynı şey olduğunu açıkça söylemiştir. Herkes yerin bir şey olduğunu söyler, ama ne olduğunu söylemeye yalnız o girişmiştir.

Bu görüşlerden yola çıkarak bakanlara yerin ne olduğunu bilmek haklı olarak zor görünebilir, madem yer bu ikisinden biridir, ya madde ya eidos. Çünkü bu ikisinin incelenmesi zaten en yüksek düzeyde bir dikkat ister, birbirinden ayrı olarak bilinmeleri de kolay değildir. Ama yerin bunlardan herhangi biri olmasının imkânsız olduğunu görmek zor değildir. Eidos da madde de şeyden ayrılmaz; yer ise ayrılabilir. Söylediğimiz gibi, havanın bulunduğu yerde, su ile hava birbirinin yerine geçtikçe bu sefer su olur; öbür cisimlerde de böyledir. Demek ki yer, her şeyin ne bir parçası ne de bir melekesidir; ondan ayrılabilen bir şeydir. Gerçekten de yer kap gibi bir şey olarak görünür (çünkü kap, taşınabilen bir yerdir); kap ise şeyin hiçbir parçası değildir. Şu hâlde yer, şeyden ayrılabildiği ölçüde eidos değildir; kuşattığı ölçüde de maddeden başkadır. Bir yerde bulunan şeyin hep hem kendisinin bir şey olduğu hem de dışında başka bir şeyin bulunduğu kabul edilir. (Bununla birlikte, konudan sapmamız gerekirse, Platon şunu açıklamalıdır: Pay alan yerse, ister pay alan büyük ve küçük olsun ister madde, Timaios'ta yazdığı gibi, eidos'lar ve sayılar neden bir yerde değildir?)

209b

περιέχον ἕκαστον τῶν σωμάτων, πέρας τι ἂν εἴη, ὥστε δόξειεν ἂν τὸ εἶδος καὶ ἡ μορφὴ ἑκάστου ὁ τόπος εἶναι, ᾧ ὁρίζεται τὸ μέγεθος καὶ ἡ ὕλη ἡ τοῦ μεγέθους· τοῦτο γὰρ ἑκάστου πέρας. οὕτω μὲν οὖν σκοποῦσιν ὁ τόπος τὸ ἑκάστου εἶδός ἐστιν· ᾗ δὲ δοκεῖ ὁ τόπος εἶναι τὸ διάστημα τοῦ μεγέθους, ἡ ὕλη· τοῦτο γὰρ ἕτερον τοῦ μεγέθους, τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ περιεχόμενον ὑπὸ τοῦ εἴδους καὶ ὡρισμένον, οἶον ὑπὸ ἐπιπέδου καὶ πέρατος, ἔστι δὲ τοιοῦτον ἡ ὕλη καὶ τὸ ἀόριστον· ὅταν γὰρ ἀφαιρεθῇ τὸ πέρας καὶ τὰ πάθη τῆς σφαίρας, λείπεται οὐδὲν παρὰ τὴν ὕλην. διὸ καὶ Πλάτων τὴν ὕλην καὶ τὴν χώραν ταὐτό φησιν εἶναι ἐν τῷ Τιμαίῳ· τὸ γὰρ μεταληπτικὸν καὶ τὴν χώραν ἓν καὶ τοῦτόν. ἄλλον δὲ τρόπον ἐκεῖ τε λέγων τὸ μεταληπτικὸν καὶ ἐν τοῖς λεγομένοις ἀγράφοις δόγμασιν, ὅμως τὸν τόπον καὶ τὴν χώραν τὸ αὐτὸ ἀπεφήνατο. λέγουσι μὲν γὰρ πάντες εἶναί τι τὸν τόπον, τί δʼ ἐστίν, οὗτος μόνος ἐπεχείρησεν εἰπεῖν.

εἰκότως δʼ ἐκ τούτων σκοπουμένοις δόξειεν ἂν εἶναι χαλεπὸν γναωρίσαι τί ἐστιν ὁ τόπος, εἴπερ τούτων ὁποτερονοῦν ἐστίν, εἴτε ἡ ὕλη εἴτε τὸ εἶδος· ἄλλως τε γὰρ τὴν ἀκροτάτην ἔχει θέαν, καὶ χωρὶς ἀλλήλων οὐ ῥᾴδιον γνωρίζειν. ἀλλὰ μὴν ὅτι γε ἀδύνατον ὁποτερονοῦν τούτων εἶναι τὸν τόπον, οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν. τὸ μὲν γὰρ εἶδος καὶ ἡ ὕλη οὐ χωρίζεται τοῦ πράγματος, τὸν δὲ τόπον ἐνδέχεται· ἐν ᾧ γὰρ ἀὴρ ἦν, ἐν τούτῳ πάλιν ὕδωρ, ὥσπερ ἔφαμεν, γίγνεται, ἀντιμεθισταμένων ἀλλήλοις τοῦ τε ὕδατος καὶ τοῦ ἀέρος, καὶ τῶν ἄλλων σωμάτων ὁμοίως, ὥστε οὔτε μόριον οὔθʼ ἕξις ἀλλὰ χωριστὸς ὁ τόπος ἑκάστου ἐστί. καὶ γὰρ δοκεῖ τοιοῦτό τι εἶναι ὁ τόπος οἷον τὸ ἀγ· γεῖον (ἔστι γὰρ τὸ ἀγγεῖον τόπος μεταφορητός)· τὸ δʼ ἀγγεῖον οὐδὲν τοῦ πράγματός ἐστιν. ᾗ μὲν οὖν χωριστὸς[ἐστι]τοῦ πρά· γματος, ταύτῃ μὲν οὐκ ἔστι τὸ εἶδος· ᾗ δὲ περιέχει, ταύτῃ δʼ ἕτερος τῆς ὕλης. δοκεῖ δὲ ἀεὶ τὸ ὄν που αὐτό τε εἶναί τι καὶ ἕτερόν τι ἐκτὸς αὐτοῦ, (Πλάτωνι μέντοι λεκτέον, εἰ δεῖ παρεκβάντας εἰπεῖν, διὰ τί οὐκ ἐν τόπῳ τὰ εἴδη καὶ οἱ ἀριθμοί, εἴπερ τὸ μεθεκτικὸν ὁ τόπος, εἴτε τοῦ μεγάλου

210aAyrıca yer madde ya da eidos ise, bir şey kendi yerine nasıl gidebilir? Hareketin, yukarının ya da aşağının bulunmadığı bir şeyin yer olması imkânsızdır; demek ki yer bu tür şeylerin arasında aranmalıdır. Yer şeyin kendisinin içindeyse (biçim ya da madde ise öyle olması gerekir), yer bir yerde olacaktır. Çünkü eidos da belirsiz olan da şeyle birlikte değişir ve hareket eder; hep aynı yerde kalmaz, şey nereye giderse oraya gider; böylece yerin de bir yeri olacaktır. Ayrıca havadan su meydana gelince yer yok olmuş olur, çünkü meydana gelen cisim aynı yerde değildir; o hâlde bu nasıl bir yok oluştur? Yerin zorunlu olarak bir şey olduğunu gösteren dayanaklar da, onun özü hakkında aporia doğurabilecek dayanaklar da böylece söylenmiş oldu.

210a

καὶ τοῦ μικροῦ ὄντος τοῦ μεθεκτικοῦ εἴτε τῆς ὕλης, ὥσπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ γέγραφεν.) ἔτι πῶς ἂν φέροιτο εἰς τὸν αὐτοῦ τόπον, εἰ ὁ τόπος ἡ ὕλη ἢ τὸ εἶδος; ἀδύνατον γὰρ οὗ μὴ κίνησις μηδὲ τὸ ἄνω ἢ κάτω ἐστί, τόπον εἶναι. ὥστε ζητητέος ἐν τοῖς τοιούτοις ὁ τόπος. εἰ δʼ ἐν αὐτῷ ὁ τόπος (δεῖ γάρ, εἴπερ ἢ μορφὴ ἢ ὕλη), ἔσται ὁ τόπος ἐν τόπῳ· μεταβάλλει γὰρ ἅμα τῷ πράγματι καὶ κινεῖται καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸ ἀόριστον, οὐκ ἀεὶ ἐν τῷ αὐτῷ ἀλλʼ οὗπερ καὶ τὸ πρᾶγμα· ὥστε τοῦ τόπου ἔσται τόπος. ἔτι ὅταν ἐξ ἀέρος ὕδωρ γένηται, ἀπόλωλεν ὁ τόπος· οὐ γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ τὸ γενόμενον σῶμα· τίς οὖν ἡ φθορά; ἐξ ὧν μὲν τοίνυν ἀναγκαῖον εἶναί τι τὸν τόπον, καὶ πάλιν ἐξ ὧν ἀπορήσειεν ἄν τις αὐτοῦ περὶ τῆς οὐσίας, εἴρηται.

210a103. Bölüm

Bundan sonra bir şeyin başka bir şeyin içinde olduğunun kaç anlamda söylendiğini ele almalıyız. Bir anlamda, parmağın elde, genel olarak parçanın bütünde olması gibi. Bir başka anlamda, bütünün parçalarda olması gibi; çünkü bütün, parçalarından ayrı bir şey değildir. Bir başka anlamda, insanın canlıda, genel olarak türün cinste olması gibi. Bir başka anlamda, cinsin türde, genel olarak türün parçasının türün tarifinde olması gibi. Ayrıca sağlığın sıcakta ve soğukta, genel olarak eidos'un maddede olması gibi. Ayrıca Yunanlıların işlerinin kralın elinde, genel olarak ilk hareket ettiricide olması gibi. Ayrıca iyide, genel olarak gayede, yani uğruna bir şey yapılan şeyde olmak gibi. Ama hepsinin en asıl olanı, kapta ve genel olarak yerde olmaktır.

Bir şey kendi kendisinin içinde olabilir mi, yoksa hiçbir şey olamaz da her şey ya hiçbir yerde değildir ya da başka bir şeyin içindedir, diye sorulabilir. Bu iki şekilde anlaşılabilir: kendi başına ya da başka bir şey bakımından. İçinde bulunulan şey ile içinde bulunan şey bir bütünün parçaları olduğunda, bütünün kendi içinde olduğu söylenecektir; çünkü bir şey parçalarına göre de adlandırılır: Meselâ yüzeyi beyaz olduğu için birine beyaz, akıl yürüten kısmı bildiği için de bilgili denir. Testinin kendisi kendi içinde olmayacaktır, şarap da olmayacaktır; ama şarap testisi kendi içinde olacaktır; çünkü hem içinde bulunan hem de içinde bulunulan aynı şeyin parçalarıdır. Bir şey bu şekilde kendi içinde olabilir, ama doğrudan olamaz. Meselâ beyaz cisimdedir (çünkü yüzey cisimdedir), epistēmē de psykhē'dedir; adlar da, insanın parçaları oldukları için bunlara göre verilir (testi ile şarap ayrıyken parça değildir, bir aradayken parçadır; bu yüzden parça olduklarında şey kendi içinde olacaktır).

210a10

Μετὰ δὲ ταῦτα ληπτέον ποσαχῶς ἄλλο ἐν ἄλλῳ λέγεται. ἕνα μὲν δὴ τρόπον ὡς ὁ δάκτυλος ἐν τῇ χειρὶ καὶ ὅλως τὸ μέρος ἐν τῷ ὅλῳ. ἄλλον δὲ ὡς τὸ ὅλον ἐν τοῖς μέρεσιν· οὐ γάρ ἐστι παρὰ τὰ μέρη τὸ ὅλον. ἄλλον δὲ τρόπον ὡς ὁ ἄνθρωπος ἐν ζῴῳ καὶ ὅλως εἶδος ἐν γένει. ἄλλον δὲ ὡς τὸ γένος ἐν τῷ εἴδει καὶ ὅλως τὸ μέρος τοῦ εἴδους ἐν τῷ λόγῳ. ἔτι ὡς ἡ ὑγίεια ἐν θερμοῖς καὶ ψυχροῖς καὶ ὅλως τὸ εἶδος ἐν τῇ ὕλῃ. ἔτι ὡς ἐν βασιλεῖ τὰ τῶν Ἑλλήνων καὶ ὅλως ἐν τῷ πρώτῳ κινητικῷ. ἔτι ὡς ἐν τῷ ἀγαθῷ καὶ ὅλως ἐν τῷ τέλει· τοῦτο δʼ ἐοτὶ τὸ οὗ ἕνεκα. πάντων δὲ κυριώτατον τὸ ὡς ἐν ἀγγείῳ καὶ ὅλως ἐν τόπῳ.

ἀπορήσειε δʼ ἄν τις, ἆρα καὶ αὐτό τι ἐν ἑαυτῷ ἐνδέχεται εἶναι, ἢ οὐδέν, ἀλλὰ πᾶν ἢ οὐδαμοῦ ἢ ἐν ἄλλῳ. διχῶς δὲ τοῦτʼ ἔστιν, ἤτοι καθʼ αὐτὸ ἢ καθʼ ἕτερον. ὅταν μὲν γὰρ ᾖ μόρια τοῦ ὅλου τὸ ἐν ᾧ καὶ τὸ ἐν τούτῳ, λεχθήσεται τὸ ὅλον ἐν αὐτῷ· λέγεται γὰρ καὶ κατὰ τὰ μέρη, οἷον λευκὸς ὅτι ἡ ἐπιφάνεια λευκή, καὶ ἐπιστήμων ὅτι τὸ λογιστικόν. ὁ μὲν οὖν ἀμφορεὺς οὐκ ἔσται ἐν αὐτῷ, οὐδʼ ὁ οἶνος· ὁ δὲ τοῦ οἴνου ἀμφορεὺς ἔσται· ὅ τε γὰρ καὶ ἐν ᾧ, ἀμφότερα τοῦ αὐτοῦ μόρια. οὕτω μὲν οὖν ἐνδέχεται αὐτό τι ἐν αὐτῷ εἶναι, πρώ· τως δʼ οὐκ ἐνδέχεται. οἷον τὸ λευκὸν ἐν σώματι (ἡ ἐπιφάνεια γὰρ ἐν σώματι), ἡ δʼ ἐπιστήμη ἐν ψυχῇ· κατὰ ταῦτα

210bMeselâ beyaz insandadır, çünkü cisimdedir; cisimdedir, çünkü yüzeydedir; yüzeyde ise artık başka bir şey bakımından bulunmaz. Yüzey ile beyaz tür bakımından da farklıdır; her birinin ayrı bir tabiatı ve kuvveti vardır. İstikrayla bakınca, ayırdığımız anlamların hiçbirinde hiçbir şeyin kendi içinde bulunduğunu görmeyiz; akıl yürütmeyle de bunun imkânsız olduğu açıktır. Çünkü bir şey kendi içinde olabiliyorsa, ikisinin her birinin iki şey birden olması gerekecektir: Testi hem kap hem şarap, şarap da hem şarap hem testi olacaktır. Birbirlerinin içinde olabildikleri kadar olsalar bile, testi şarabı kendisi şarap olduğu için değil, şarap şarap olduğu için alacak; şarap da testinin içinde kendisi testi olduğu için değil, testi testi olduğu için bulunacaktır. Demek ki varlık bakımından farklı oldukları açıktır; çünkü içinde bulunulan şeyin tarifi başka, içinde bulunanınki başkadır. Araz olarak da mümkün değildir; çünkü o zaman aynı şeyde aynı anda iki şey bulunurdu: Tabiatı bir şeyi almaya elverişli olan şey kendi içinde olabiliyorsa, testinin kendisi kendi içinde olacak, bir de almaya elverişli olduğu şey, meselâ şarap testisiyse şarap, onun içinde olacaktır.

Demek ki bir şeyin doğrudan kendi içinde olmasının imkânsız olduğu açıktır. Zenon'un aporia'sını, yani yer bir şeyse bir şeyin içinde olacağı itirazını çözmek de zor değildir. İlk yerin başka bir şeyin içinde olmasına hiçbir engel yoktur, ama o şeyin içinde bir yerdeymiş gibi değil; tıpkı sağlığın sıcakta bir meleke olarak, sıcağın da cisimde bir hâl olarak bulunması gibi. Demek ki sonsuza gitmek zorunlu değildir. Şu da açıktır: Kap içindeki şeyin hiçbir parçası olmadığına göre (çünkü doğrudan içinde bulunan ile içinde bulunulan şey farklıdır), yer ne madde ne de eidos olabilir, onlardan başka bir şeydir. Çünkü madde de biçim de içinde bulunan şeyin parçalarıdır. Bu konudaki aporia'lar bu kadar incelenmiş olsun.

210b

δὲ αἱ προσηγορίαι μέρη ὄντα, ὥς γε ἐν ἀνθρώπῳ (ὁ δὲ ἀμφορεὺς καὶ ὁ οἶνος χωρὶς μὲν ὄντα οὐ μέρη, ἅμα δέ διὸ ὅταν ᾖ μέρη, ἔσται αὐτὸ ἐν αὐτῷ)· οἷον τὸ λευκὸν ἐν ἀνθρώπῳ ὅτι ἐν σώματι, καὶ ἐν τούτῳ ὅτι ἐν ἐπιφανείᾳ· ἐν δὲ ταύτη οὐκέτι κατʼ ἄλλο. καὶ ἕτερά γε τῷ εἴδει ταῦτα, καὶ ἄλλην φύσιν ἔχει ἑκάτερον καὶ δύναμιν, ἥ τʼ ἐπιφάνεια καὶ τὸ λευκόν. οὔτε δὴ ἐπακτικῶς σκοποῦσιν οὐδὲν ὁρῶμεν ἐν ἑαυτῷ κατʼ οὐδένα τῶν διορισμῶν, τῷ τε λόγῳ δῆλον ὅτι ἀδύνατον· δεήσει γὰρ ἀμφότερα ἑκάτερον ὑπάρ· χειν, οἷον τὸν ἀμφορέα ἀγγεῖόν τε καὶ οἶνον εἶναι καὶ τὸν οἶνον οἶνόν τε καὶ ἀμφορέα, εἴπερ ἐνδέχεται αὐτό τι ἐν αὐτῷ εἶναι. ὥστʼ εἰ ὅτι μάλιστα ἐν ἀλλήλοις εἶεν, ὁ μὲν ἀμφορεὺς δέξεται τὸν οἶνον οὐχ ᾗ αὐτὸς οἶνος ἀλλʼ ᾗ ἐκεῖνος, ὁ δʼ οἶνος ἐνέσται ἐν τῷ ἀμφορεῖ οὐχ ᾖ αὐτὸς ἀμ· φορεὺς ἀλλʼ ᾗ ἐκεῖνος. κατὰ μὲν οὖν τὸ εἶναι ὅτι ἕτερον, δῆλον· ἄλλος γὰρ ὁ λόγος τοῦ ἐν ᾧ καὶ τοῦ ἐν τούτῳ. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἐνδέχεται· ἄμα γὰρ δύο ἐν ταὐτῷ ἔσται· αὐτός τε γὰρ ἐν αὐτῷ ὁ ἀμφορέὺς ἔσται, εἰ οὗ ἡ φύσις δεκτική, τοῦτʼ ἐνδέχεται ἐν αὐτῷ εἶναι, καὶ ἔτι ἐκεῖνο οὗ δεκτικόν, οἶον, εἰ οἴνου, ὁ οἶνος.

ὅτι μὲν οὖν ἀδύνατον ἐν αὐτῷ τι εἶναι πρώτως, δῆλον· ὃ δὲ Ζήνων ἠπόρει, ὅτι εἰ ὁ τόπος ἐστί τι, ἔν τινι ἔσται, λύειν οὐ χαλεπόν· οὐδὲν γὰρ κωλύει ἐν ἄλλῳ εἶναι τὸν πρῶτον τόπον, μὴ μέντοι ὡς ἐν τόπῳ ἐκείνῳ, ἀλλʼ ὥσπερ ἡ μὲν ὑγίεια ἐν τοῖς θερμοῖς ὡς ἕξις, τὸ δὲ θερμὸν ἐν σώματι ὡς πάθος. ὥστε οὐκ ἀνάγκη εἰς ἄπειρον ἰέναι. ἐκεῖνο δὲ φα· νερόν, ὅτι ἐπεὶ οὐδὲν τὸ ἀγγεῖον τοῦ ἐν αὐτῷ (ἕτερον γὰρ τὸ πρώτως ὅ τε καὶ ἐν ᾧ), οὐκ ἂν εἴη οὔτε ἡ ὕλη οὔτε τὸ εἶδος ὁ τόπος, ἀλλʼ ἕτερον. ἐκείνου γάρ τι ταῦτα τοῦ ἐνόντος, καὶ ἡ ὕλη καὶ ἡ μορφή. ταῦτα μὲν οὖν ἔστω διηπορημένα.

210b304. Bölüm

Yerin ne olduğu şöyle açığa çıkabilir. Yer hakkında, ona kendi başına gerçekten ait olduğu kabul edilen her şeyi ele alalım. Şunları kabul ediyoruz: Birincisi, yer, yeri olduğu şeyi kuşatır ve o şeyin hiçbir parçası değildir; ikincisi, ilk yer şeyden ne küçüktür ne büyük; üçüncüsü, her şey onu bırakıp gidebilir, yani yer şeyden ayrılabilir; bunlara ek olarak her yerin bir yukarısı ve aşağısı vardır, cisimlerin her biri de tabiatça kendine uygun yerlere gider ve orada kalır, bunu da ya yukarıda ya aşağıda yapar.

210b30

Τί δέ ποτʼ ἐστὶν ὁ τόπος, ὧδʼ ἂν γένοιτο φανερόν. λά· βωμεν δὲ περὶ αὐτοῦ ὅσα δοκεῖ ἀληθῶς καθʼ αὐτὸ ὑπάρχειν αὐτῷ. ἀξιοῦμεν δὴ τὸν τόπον εἶναι πρῶτον μὲν περιέ· χον ἐκεῖνο οὗ τόπος ἐστί, καὶ μηδὲν τοῦ πράγματος, ἔτι

211aBunlar temel alınınca geri kalanı incelemeliyiz. Araştırmayı öyle yürütmeye çalışmalıyız ki yerin ne olduğu ortaya konsun; böylece hem aporia'lar çözülsün, hem yere ait olduğu düşünülen şeylerin gerçekten ona ait olduğu görülsün, hem de güçlüğün ve yer hakkındaki aporia'ların sebebi açığa çıksın. Her konu en iyi böyle gösterilir.

Önce şunu kavramak gerekir: Yer bakımından hareket olmasaydı, yer araştırılmazdı. Göğün bir yerde olduğunu en çok bu yüzden düşünürüz: Hep hareket hâlindedir. Bu hareketin bir türü yer değiştirme, öbürü büyüme ve küçülmedir; çünkü büyüme ve küçülmede de değişme olur; önce şurada olan şey küçülerek ya da büyüyerek başka bir yere geçer. Hareket eden bir şey ya kendi başına, fiilen hareket eder ya da araz olarak. Araz olarak hareket edenlerin kimi kendi başına da hareket edebilir, meselâ cismin parçaları ve gemideki çivi; kimi ise edemez, hep araz olarak hareket eder, meselâ beyazlık ve epistēmē; bunlar yalnız içinde bulundukları şey yer değiştirdiği için yer değiştirir. Gökte bir yerdeymiş gibi bulunduğumuzu söyleriz, çünkü havadayız, hava da göktedir. Havada da havanın tamamında değil, havanın bizi kuşatan en uç kısmı sebebiyle bulunduğumuzu söyleriz (havanın tamamı yer olsaydı, bir şeyin yeri ile kendisi eşit olmazdı; oysa eşit oldukları kabul edilir; bir şeyin doğrudan içinde bulunduğu yer de böyledir). Kuşatan şey ondan ayrı değil de onunla sürekli olduğunda, şeyin onun içinde bir yerdeymiş gibi değil, bütünün içindeki bir parça gibi bulunduğu söylenir. Kuşatan ayrı olup şeye temas ettiğinde ise şey doğrudan kuşatanın uç sınırının içindedir; bu sınır ne içindeki şeyin bir parçasıdır ne de onun aralığından büyüktür, ona eşittir; çünkü temas eden şeylerin uçları aynı yerdedir. Kuşatanla sürekli olan şey onun içinde değil onunla birlikte hareket eder; ondan ayrı olan ise onun içinde hareket eder; kuşatan ister hareket etsin ister etmesin, bu değişmez.

211a

τὸν πρῶτον μήτʼ ἐλάττω μήτε μείζω, ἔτι ἀπολείπεσθαι ἑκάστου καὶ χωριστόν εἶναι, πρὸς δὲ τούτοις πάντα τόπον ἔχειν τὸ ἄνω καὶ κάτω, καὶ φέρεσθαι φύσει καὶ μέ· νειν ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ἕκαστον τῶν σωμάτων, τοῦτο δὲ ποιεῖν ἢ ἄνω ἢ κάτω. ὑποκειμένων δὲ τούτων τὰ λοιπὰ θεωρητέον. δεῖ δὲ πειρᾶσθαι τὴν σκέψιν οὕτω ποιεῖσθαι ὅπως τὸ τί ἐστιν ἀποδοθήσεται, ὥστε τά τε ἀπορούμενα λύεσθαι, καὶ τὰ δοκοῦντα ὑπάρχειν τῷ τόπῳ ὑπάρχοντα ἔσται, καὶ ἔτι τὸ τῆς δυσκολίας αἴτιον καὶ τῶν περὶ αὐτὸν ἀπορημάτων ἔσται φανερόν· οὕτω γὰρ ἂν κάλλιστα δεικνύοιτο ἕκαστον.

πρῶτον μὲν οὖν δεῖ κατανοῆσαι ὅτι οὐκ ἂν ἐζητεῖτο ὁ τόπος, εἰ μὴ κίνησις ἦν ἡ κατὰ τόπον· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τὸν οὐρανὸν μάλιστʼ οἰόμεθα ἐν τόπῳ, ὅτι ἀεὶ ἐν κινήσει. ταύτης δὲ τὸ μὲν φορά, τὸ δὲ αὔξησις καὶ φθίσις· καὶ γὰρ ἐν τῇ αὐξήσει καὶ φθίσει μεταβάλλει, καὶ ὃ πρότερον ἦν ἐνταῦθα, πάλιν μεθέστηκεν εἰς ἔλαττον ἢ μεῖζον. ἔστι δὲ κινούμενον τὸ μὲν καθʼ αὐτὸ ἐνεργείᾳ, τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκός· κατὰ συμβεβηκὸς δὲ τὸ μὲν ἐνδεχόμενον κινεῖσθαι καθʼ αὐτό, οἷον τὰ μόρια τοῦ σώματος καὶ ὁ ἐν τῷ πλοίῳ ἧλος, τὰ δʼ οὐκ ἐνδεχόμενα ἀλλʼ αἰεὶ κατὰ συμβεβηκός, οἷον ἡ λευκότης καὶ ἡ ἐπιστήμη· ταῦτα γὰρ οὕτω μεταβέβληκε τὸν τόπον, ὅτι ἐν ὑπάρχουσι μεταβάλλει. ἐπεὶ δὲ λέγομεν εἶναι ὡς ἐν τόπῳ ἐν τῷ, οὐρανῶ, διότι ἐν τῷ ἀέρι οὗτος δὲ ἐν τῷ οὐρανῷ· καὶ ἐν τῷ ἀέρι δὲ οὐκ ἐν παντί, ἀλλὰ διὰ τὸ ἔσχατον αὐτοῦ καὶ περιέχον ἐν τῷ ἀέρι φαμὲν εἶναι (εἰ γὰρ πᾶς ὁ ἀὴρ τόπος, οὐκ ἂν ἴσος εἴη ἑκάστου ὁ τόπος καὶ ἕκαστον, δοκεῖ δέ γε ἴσος εἶναι, τοιοῦτος δʼ ὁ πρῶτος ἐν ᾧ ἐστιν)· ὅταν μὲν οὖν μὴ διῃρημένον ᾖ τὸ περιέχον ἀλλὰ συνεχές, οὐχ ὡς ἐν τόπῳ λέγεται εἶναι ἐν ἐκείνῳ, ἀλλʼ ὡς μέρος ἐν ὅλῳ· ὅταν δὲ διηρημένον ᾖ καὶ ἁπτόμενον, ἐν πρώτῳ ἐστὶ τῷ ἐσχάτῳ τοῦ περιέχοντος, ὃ οὔτε ἐστὶ μέρος τοῦ ἐν αὐτῷ οὔτε μεῖζον τοῦ διαστήματος ἀλλʼ ἴσον· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ τὰ ἔσχατα τῶν ἁπτομένων. καὶ συνεχὲς μὲν ὄν οὐκ ἐν ἐκείνῳ κινεῖται ἀλλὰ μετʼ ἐκείνου, διηρημένον δὲ ἐν ἐκείνῳ· καὶ ἐάν τε κινῆται τὸ περιέχον ἐάν τε μή,

211b[Ayrıca ayrı olmadığında, bütünün içindeki parça gibi bulunduğu söylenir, meselâ gözdeki görme ya da bedendeki el; ayrı olduğunda ise kovadaki su ya da küpteki şarap gibi bulunur; çünkü el bedenle birlikte hareket eder, su ise kovanın içinde hareket eder.]

Yerin ne olduğu artık bunlardan açıktır. Yerin aşağı yukarı dört şeyden biri olması zorunludur: ya biçim, ya madde, ya uçlar arasındaki bir aralık, ya da içine giren cismin büyüklüğünden ayrı hiçbir aralık yoksa uçların kendisi. Bunlardan üçünün yer olamayacağı açıktır. Yer kuşattığı için biçim gibi görünür, çünkü kuşatanın ve kuşatılanın uçları aynı yerdedir. İkisi de sınırdır, ama aynı şeyin sınırı değil: Eidos şeyin sınırıdır, yer ise kuşatan cismin. Kuşatan yerinde dururken içindeki ve ondan ayrı olan şey sık sık değiştiği için, meselâ kaptan su boşalınca, aradaki şey, yer değiştiren cisimden ayrı bir şeymiş gibi bir aralık olarak görünür. Oysa öyle değildir; yer değiştiren ve birbirine temas etmeye elverişli cisimlerden hangisi denk gelirse o girer. Kendi başına var olan ve yerinde kalan bir aralık bulunsaydı, aynı yerde sonsuz sayıda yer olurdu (su ile hava yer değiştirdikçe bütün parçalar bütünün içinde, bütün suyun kapta yaptığının aynısını yapacaktır); aynı zamanda yerin kendisi de değişecektir; böylece yerin de başka bir yeri olacak, aynı anda birçok yer bulunacaktır. Oysa kabın tamamı yer değiştirdiğinde, parçanın içinde hareket ettiği yer başka bir yer değil, aynı yerdir. Çünkü hava ile su, ya da suyun parçaları, içinde bulundukları şeyin içinde birbirinin yerine geçer, girdikleri yerin içinde değil; o yer ise bütün göğün yeri olan yerin bir parçasıdır. Durmakta olan, ayrı değil sürekli olan bir şeye bakılırsa madde de yer gibi görünebilir. Bir şey başkalaşınca nasıl şimdi beyaz ama önceden siyah, şimdi sert ama önceden yumuşak olan bir şey varsa (maddenin bir şey olduğunu bu yüzden söyleriz), yer de buna benzer bir izlenim yüzünden var gibi görünür. Yalnız madde, önceden hava olan şey şimdi su olduğu için var görünür; yer ise önceden havanın bulunduğu yerde şimdi su bulunduğu için. Ama daha önce söylendiği gibi madde ne şeyden ayrılabilir ne de onu kuşatır; yer ise ikisini de yapar.

211b

οὐδὲν ἧττον. [ἔτι ὅταν μὴ διηρημένον ᾖ, ὡς μέρος ἐν ὅλῳ λέγεται, οἷον ἐν τῷ ὀφθαλμῷ ἡ ὄψις ἢ ἐν τῷ σώματι ἡ χείρ, ὅταν δὲ διῃρημένον, οἷον ἐν τῷ κάδῳ τὸ ὕδωρ ἢ ἐν τῷ κεραμίῳ ὁ οἶνος· ἡ μὲν γὰρ χεὶρ μετὰ τοῦ σώματος κινεῖται, τὸ δὲ ὕδωρ ἐν τῷ κάδῳ.]

ἤδη τοίνυν φανερὸν ἐκ τούτων τί ἐστιν ὁ τόπος. σχεδὸν γὰρ τέτταρά ἐστιν ὧν ἀνάγκη τὸν τόπον ἕν τι εἶναι· ἢ γὰρ μορφὴ ἢ ὕλη ἢ διάστημά τι τὸ μεταξὺ τῶν ἐσχάτων, ἢ τὰ ἔσχατα εἰ μὴ ἔστι μηδὲν διάστημα παρὰ τὸ τοῦ ἐγγιγνομένου σώματος μέγεθος. τούτων δʼ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται τὰ τρία εἶναι, φανερόν· ἀλλὰ διὰ μὲν τὸ περιέχειν δοκεῖ ἡ μορφὴ εἶναι· ἐν ταὐτῷ γὰρ τὰ ἔσχατα τοῦ περιέχουτος καὶ τοῦ περιεχομένου. ἔστι μὲν οὖν ἄμφω πέρατα, ἀλλʼ οὐ τοῦ αὐτοῦ, ἀλλὰ τὸ μὲν εἶδος τοῦ πράγματος, ὁ δὲ τόπος τοῦ περιέχοντος σώματος. διὰ δὲ τὸ μεταβάλλειν πολλάκις μένοντος τοῦ περιέχοντος τὸ περιεχόμενον καὶ διηρημένον, οἷον ἐξ ἀγγείου ὕδωρ, τὸ μεταξὺ εἶναί τι δοκεῖ διάστημα, ὡς ὄν τι παρὰ τὸ σῶμα τὸ μεθιστάμενον. τὸ δʼ οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ τὸ τυχὸν ἐμπίπτει σῶμα τῶν μεθισταμένων καὶ ἅπτεσθαι πεφυκότων. εἰ δʼ ἦν τι [τὸ] διάστημα τὸ πεφυκὸς καὶ μένον, ἐν τῷ αὐτῷ ἄπειροι ἂν ἦσαν τόποι (μεθισταμένου γὰρ τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ ἀέρος ταὐτὸ ποιήσει τὰ μόρια πάντα ἐν τῷ ὅλῳ ὅπερ ἅπαν τὸ ὕδωρ ἐν τῷ ἀγγείῳ)· ἅμα δὲ καὶ ὁ τόπος ἔσται μεταβάλλων· ὥστʼ ἔσται τοῦ τόπου τʼ ἄλλος τόπος, καὶ πολλοὶ τόποι ἅμα ἔσονται. οὐκ ἔστι δὲ ἄλλος ὁ τόπος τοῦ μορίου, ἐν ᾧ κινεῖται, ὅταν ὅλον τὸ ἀγγεῖον μεθίστηται, ἀλλʼ ὁ αὐτός· ἐν ᾧ γὰρ ἔστιν, ἀντιμεθίσταται ὁ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ ἢ τὰ μόρια τοῦ ὕδατος, ἀλλʼ οὐκ ἐν ᾧ γίγνονται τόπῳ, ὃς μέρος ἐστὶ τοῦ τόπου ὅς ἐστι τόπος ὅλου τοῦ οὐρανοῦ. καὶ ἡ ὕλη δὲ δόξειεν ἂν εἶναι τόπος, εἴ γε ἐν ἠρεμοῦντί τις σκοποίη καὶ μὴ κεχωρισμένῳ ἀλλὰ συνεχεῖ. ὥσπερ γὰρ εἰ ἀλλοιοῦται, ἔστι τι ὃ νῦν μὲν λευκὸν πάλαι δὲ μέλαν, καὶ νῦν μὲν σκληρὸν πάλαι δὲ μαλακόν (διό φαμεν εἶναί τι τὴν ὕλην), οὕτω καὶ ὁ τόπος διὰ τοιαύτης τινὸς εἶναι δοκεῖ φαντασίας, πλὴν ἐκεῖνο μὲν διότι ὃ ἦν ἀήρ, τοῦτο νῦν ὕδωρ, ὁ δὲ τόπος ὅτι οὗ ἦν ἀήρ, ἐνταῦθʼ ἔστι νῦν ὕδωρ. ἀλλʼ ἡ μὲν ὕλη, ὥσπερ ἐλέχθη ἐν τοῖς πρότερον, οὔτε χωριστὴ τοῦ πράγματος

212aŞu hâlde yer bu üçünden hiçbiri değilse, yani ne eidos ne madde ne de yer değiştiren şeyin aralığından başka, hep var olan bir aralıksa, dördün geri kalanı olması zorunludur: kuşatan cismin, kuşatılan cisme temas ettiği yerdeki sınırı. Kuşatılan cisim derken, yer değiştirerek hareket edebilen cismi kastediyorum. Yer büyük ve kavranması zor bir şey gibi görünür; çünkü hem madde ile biçim onunla birlikte kendini gösterir, hem de yer değiştiren şeyin yer değiştirmesi, durmakta olan kuşatanın içinde olur; böylece hareket eden büyüklüklerden başka, arada bir aralık bulunabilirmiş gibi görünür. Cisimsiz sanılan hava da buna biraz katkıda bulunur; çünkü yer yalnız kabın sınırları değil, aradaki şey de boşmuş gibi yer olarak görünür. Kap nasıl taşınabilen bir yerse, yer de taşınamayan bir kaptır. Bu yüzden içteki şey hareket eden bir şeyin içinde hareket edip değiştiğinde, meselâ ırmaktaki bir gemi, kuşatanı yer gibi değil daha çok kap gibi kullanır. Yer ise hareketsiz olmak ister; bu yüzden yer daha çok ırmağın bütünüdür, çünkü bütün olarak ırmak hareketsizdir. Şu hâlde yer, kuşatanın hareketsiz ilk sınırıdır. Bu yüzden göğün ortası ile dönen göğün bize bakan uç sınırı, herkese en asıl anlamda aşağı ve yukarı gibi görünür; çünkü orta hep yerinde kalır, dönen şeyin uç sınırı da hep aynı hâlde kalır. Hafif olan tabiatça yukarı, ağır olan aşağı gittiğine göre, ortaya doğru kuşatan sınır ve ortanın kendisi aşağıdır; uç sınıra doğru olan sınır ve uç sınırın kendisi de yukarıdır. Bu yüzden yer bir yüzey gibi, bir kap ve kuşatan bir şey gibi görünür. Ayrıca yer şeyle birliktedir; çünkü sınırlar, sınırladıkları şeyle birliktedir.

212a

οὔτε περιέχει, ὁ δὲ τόπος ἄμφω.

εἰ τοίνυν μηδὲν τῶν τριῶν ὁ τόπος ἐστίν, μήτε τὸ εἶδος μήτε ἡ ὕλη μήτε διάστημά τι ἀεὶ ὑπάρχον ἕτερον παρὰ τὸ τοῦ πράγματος τοῦ μεθισταμένου, ἀνάγκη τὸν τόπον εἶναι τὸ λοιπὸν τῶν τεττάρων, τὸ πέρας τοῦ περιέχοντος σώματος ⟨καθʼ ὃ συνάπτει τῷ περιεχομένῳ⟩. λέγω δὲ τὸ περιεχόμενον σῶμα τὸ κινητὸν κατὰ φοράν. δοκεῖ δὲ μέγα τι εἶναι καὶ χαλεπὸν ληφθῆναι ὁ τόπος διά τε τὸ παρεμφαίνεσθαι τὴν ὕλην καὶ τὴν μορφήν, καὶ διὰ τὸ ἐν ἠρεμοῦντι τῷ περιέχοντι γίγνεσθαι τὴν μετάστασιν τοῦ φερομένου· ἐνδέχεσθαι γὰρ φαίνεται εἶναι διάστημα μεταξὺ ἄλλο τι τῶν κινουμένων μεγεθῶν. συμβάλλεται δέ τι καὶ ὁ ἀὴρ δοκῶν ἀσώματος εἶναι· φαίνεται γὰρ οὐ μόνον τὰ πέρατα τοῦ ἀγγείου·εἶναι ὁ τόπος, ἀλλὰ καὶ τὸ μεταξὺ ὡς κενὸν . ἔστι δʼ ὥσπερ τὸ ἀγγεῖον τόπος μεταφορητός, οὕτως καὶ ὁ τόπος ἀγγεῖον ἀμετακίνητον. διὸ ὅταν μὲν ἐν κινουμένῳ κινῆται καὶ μεταβάλλῃ τὸ ἐντός, οἶον ἐν ποταμῷ πλοῖον, ὡς’ ἀγγείῳ χρῆται μᾶλλον ἢ τόπῳ τῷ περιέχοντι. βούλεται δʼ ἀκίνητος εἶναι ὁ τόπος· διὸ ὁ πᾶς μᾶλλον ποταμὸς τόπος, ὅτι ἀκίνητος ὁ πᾶς. ὥστε τὸ τοῦ περιέχοντος πέρας ἀκίνητον πρῶτον, τοῦτʼ ἔστιν ὁτόπος. καὶ διὰ τοῦτο τὸ μέσον τοῦ οὐρανοῦ καὶ τὸ ἔσχα· τον τὸ πρὸς .ἡμᾶς τῆς κύκλῳ φορᾶς δοκεῖ εἶναι τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω μάλιστα πᾶσι κυρίως, ὅτι τὸ μὲν αἰεὶ μένει, τοῦ δὲ κύκλῳ τὸ ἔσχατον ὡσαύτως ἔχον μένει. ὥστʼ ἐπεὶ τὸ μὲν κοῦφον τὸ ἄνω φερόμενόν ἐστι φύσει, τὸ δὲ βαρὺ τὸ κάτω, τὸ μὲν πρὸς τὸ μέσον περιέχον πέρας κάτω ἐστίν, καὶ αὐτὸ τὸ μέσον, τὸ δὲ πρὸς τὸ ἔσχατον ἄνω, καὶ αὐτὸ τὸ ἔσχατον· καὶ διὰ τοῦτο δοκεῖ ἐπίπεδόν τι εἶναι καὶ οἶον ἀγγεῖον ὁ τόπος καὶ περιέχον. ἔτι ἅμα τῷ πράγματι ὁ τόπος· ἅμα γὰρ τῷ πεπερασμένῳ τὰ πέρατα.

212a305. Bölüm

Dışında kendisini kuşatan bir cisim bulunan cisim bir yerdedir, bulunmayan ise değildir. Bu yüzden böyle bir cisim su bile olsa, parçaları hareket eder (çünkü birbirlerini kuşatırlar), bütünü ise bir bakıma hareket eder, bir bakıma etmez. Bütün olarak yerini değiştirmez, ama dönerek hareket eder; çünkü bu yer parçaların yeridir. Kimi şeyler yukarı ve aşağı değil, yalnız dönerek hareket eder; sıklaşıp seyrekleşenler ise yukarı ve aşağı da hareket eder.

212a30

Ὧι μὲν οὖν σώματι ἔστι τι ἐκτὸς σῶμα περιέχον αὐτό, τοῦτο ἔστιν ἐν τόπῳ, ᾧ δὲ μή, οὔ. διὸ κἂν ὕδωρ γένηται τοι· οῦτο, τὰ μὲν μόρια κινήσεται αὐτοῦ (περιέχεται γὰρ ὑπʼ ἀλλήλων, τὸ δὲ πᾶν ἔστι μὲν ὡς κινήσεται ἔστι δʼ ὡς οὔ. ὡς μὲν γὰρ ὅλον, ἅμα τὸν τόπον οὐ μεταβάλλει, κύκλῳ

212bSöylendiği gibi, kimi şeyler kuvve hâlinde, kimi şeyler fiilen bir yerdedir. Bu yüzden türdeş bir şey sürekli olduğunda parçaları kuvve hâlinde bir yerdedir; parçalar ayrılıp da bir yığın gibi birbirine temas ettiklerinde ise fiilen. Kimi şeyler kendi başına bir yerdedir (meselâ yer değiştirerek ya da büyüyerek hareket edebilen her cisim kendi başına bir yerdedir; gök ise, söylendiği gibi, bütün olarak bir yerde değildir, hiçbir yerin içinde de değildir, çünkü onu hiçbir cisim kuşatmaz; ama hareket ettiği ölçüde parçaları için bir yer vardır, çünkü parçalarından her biri bir başkasına bitişiktir); kimi şeyler ise araz olarak bir yerdedir, meselâ psykhē ve gök; çünkü göğün bütün parçaları bir bakıma bir yerdedir: Daire boyunca biri öbürünü kuşatır. Bu yüzden yukarıdaki kısım dönerek hareket eder, bütün ise hiçbir yerde değildir. Çünkü bir yerde olan şey hem kendisi bir şeydir hem de ondan başka, içinde bulunduğu ve onu kuşatan bir şeyin daha bulunması gerekir; oysa her şeyin ve bütünün dışında hiçbir şey yoktur. Bu yüzden her şey göğün içindedir; çünkü gök belki de her şeydir. Yer ise göğün kendisi değil, göğün uç kısmıdır, hareket edebilen cisme temas eden [durgun sınırdır]. Bu yüzden toprak sudadır, su havada, hava aither'de, aither de gökte; gök ise artık başka bir şeyin içinde değildir.

Bundan açıktır ki yer böyle anlaşılınca bütün aporia'lar da çözülür. Yerin şeyle birlikte büyümesi zorunlu değildir; noktanın bir yeri olması da, iki cismin aynı yerde bulunması da, cisimsel bir aralığın bulunması da zorunlu değildir (çünkü yerin arasındaki şey, denk gelen herhangi bir cisimdir, bir cismin aralığı değil). Yer de bir yerdedir, ama bir yerin içindeymiş gibi değil, sınırın sınırladığı şeyde bulunması gibi. Çünkü var olan her şey bir yerde değildir, yalnız hareket edebilen cisim bir yerdedir. Her şeyin kendi yerine gitmesi de makuldür (çünkü bir şeyin ardından gelen ve ona zorla değil kendiliğinden temas eden şey onunla akrabadır; birlikte kaynaşmış şeyler birbirinden etkilenmez, temas edenler ise birbirini etkiler ve birbirinden etkilenir). Her şeyin tabiatça kendine uygun yerde kalması da yersiz değildir; çünkü parça da öyle yapar; yerdeki şey ise bütüne karşı, ondan ayrılabilen bir parça gibidir; meselâ biri suyun ya da havanın bir parçasını hareket ettirdiğinde olduğu gibi.

212b

δὲ κινεῖται—τῶν μορίων γὰρ οὗτος ὁ τόπος—καὶ ἄνω μὲν καὶ κάτω οὔ, κύκλῳ δʼ ἔνια· τὰ δὲ καὶ ἄνω καὶ κάτω, ὅσα ἔχει πύκνωσιν καὶ μάνωσιν. ὥσπερ δʼ ἐλέχθη, τὰ μέν ἐστιν ἐν τόπῳ κατὰ δύναμιν, τὰ δὲ κατʼ ἐνέργειαν. διὸ ὅταν μὲν συνεχὲς ᾖ τὸ ὁμοιμερές, κατὰ δύναμιν ἐν τόπῳ τὰ μέρη. ὅταν δὲ χωρισθῇ μὲν ἅπτηται δʼ ὥσπερ σωρός, κατʼ ἐνέργειαν. καὶ τὰ μὲν καθʼ αὐτά (οἷον πᾶν σῶμα ἢ κατὰ φορὰν ἢ κατʼ αὔξησιν κινητὸν καθʼ αὐτό που, ὁ δʼ οὐρανός, ὥσπερ εἴρηται, οὔ που ὅλος οὐδʼ ἔν τινι τόπῳ ἐστίν, εἴ γε μηδὲν αὐτὸν περιέχει σῶμα· ἐφʼ δὲ κινεῖται, ταύτῃ καὶ τόπος ἔστι τοῖς μορίοις· ἕτερον γὰρ ἑτέρου ἐχόμενον τῶν μορίων ἐστίν)· τὰ δὲ κατὰ συμβεβηκός, οἷον ἡ ψυχὴ καὶ ὁ οὐρανός· τὰ γὰρ μόρια ἐν τόπῳ πως πάντα· ἐπὶ τῷ κύκλῳ γὰρ περιέχει ἄλλο ἄλλο. διὸ κινεῖται μὲν κύκλῳ τὸ ἄνω, τὸ δὲ πᾶν οὔ που. τὺ γάρ που αὐτό τέ ἐστί τι, καὶ ἔτι ἄλλο τι δεῖ εἶναι παρὰ τοῦτο ἐν ᾧ, ὃ περιέχει· παρὰ δὲ τὸ πᾶν καὶ ὅλον οὐδέν ἐστιν ἔξω τοῦ παντός, καὶ διὰ τοῦτο ἐν τῷ οὐρανῷ πάντα· ὁ γὰρ οὐρανὸς τὸ πᾶν ἴσως. ἔστι δʼ ὁ τόπος οὐχ ὁ οὐρανός, ἀλλὰ τοῦ οὐρανοῦ τι τὸ ἔσχατον καὶ ἁπτόμενον τοῦ κινητοῦ σώματος [πέρας ἠρεμοῦν]. καὶ διὰ τοῦτο ἡ μὲν γῇ ἐν τῷ ὕδατι, τοῦτο δʼ ἐν τῷ ἀέρι, οὗτος δʼ ἐν τῷ αἰθέρι, ὁ δʼ αἰθὴρ ἐν τῷ οὐρανῶ. ὁ δʼ οὐρανὸς οὐκέτι ἐν ἄλλῳ.

φανερὸν δʼ ἐκ τούτων ὅτι καὶ αἱ ἀπορίαι πᾶσαι λύοιντʼ ἂν οὕτω λεγομένου τοῦ τόπου, οὔτε γὰρ συναύξεσθαι ἀνάγκη τὸν τόπον, οὕτε στιγμῆς εἶναι τόπον, οὔτε δύο σώματα ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ, οὔτε διάστημά τι εἶναι σωματικόν (σῶμα γὰρ τὸ μεταξὺ τοῦ τόπου τὸ τυχόν, ἀλλʼ οὐ διάστημα σώματος). καὶ ἔστιν ὁ τόπος καὶ πού, οὐχ ὡς ἐν τόπῳ δέ, ἀλλʼ ὡς τὸ πέρας ἐν τῷ πεπερασμένῳ. οὐ γὰρ πᾶν τὸ ὂν ἐν τόπῳ, ἀλλὰ τὸ κινητὸν σῶμα. καὶ φέρεται δὴ εἰς τὸν αὐτοῦ τόπον ἕκαστον εὐλόγως (ὃ γὰρ ἐφεξῆς καὶ ἁπτόμενον μὴ βίᾳ, συγγενές· καὶ συμπεφυκότα μὲν ἀπαθῆ, ἁπτόμενα δὲ παθητικὰ καὶ ποιητικὰ ἀλλήλων)· καὶ μένει δὴ φύσει πᾶν ἐν τῷ οἰκείῳ τόπῳ οὐκ ἀλόγως· καὶ γὰρ τὸ μέρος, τὸ δὲ ἐν [τῶ] τόπῳ ὡς διαιρετὸν μέρος πρὸς ὅλον ἐστίν, οἷον ὅταν ὕδατος κινήση τις

213aHava da suya karşı böyle bir ilişki içindedir: Biri madde gibi, öbürü eidos gibidir; su havanın maddesidir, hava ise suyun bir tür fiilidir. Çünkü su kuvve hâlinde havadır, hava da başka bir şekilde kuvve hâlinde sudur. Bunları ileride ayrıca belirlememiz gerekecek; ama fırsat düştüğü için söylemek zorunda kaldık; şimdi belirsiz söylenen şey o zaman daha açık olacaktır. Şu hâlde madde ile entelekheia aynı şeyse (çünkü ikisi de sudur, ama biri kuvve hâlinde, öbürü entelekheia hâlinde), aralarındaki ilişki bir bakıma parçanın bütüne ilişkisi gibi olacaktır. Bu yüzden bunlar arasında temas vardır; ikisi fiilen bir olduklarında ise kaynaşma olur. Yer hakkında, hem var olduğu hem de ne olduğu söylenmiş oldu.

213a

μόριον ἢ ἀέρος. οὕτω δὲ καὶ ἀὴρ ἔχει πρὸς ὕδωρ· οἷον ὕλη γάρ, τὸ δὲ εἶδος, τὸ μὲν ὕδωρ ὕλη ἀέρος, ὁ δʼ ἀὴρ οἷον ἐνέργειά τις ἐκείνου· τὸ γὰρ ὕδωρ δυνάμει ἀήρ ἐστιν, ὁ δʼ ἀὴρ δυνάμει ὕδωρ ἄλλον τρόπον. διοριστέον δὲ περὶ τούτων ὕστερον· ἀλλὰ διὰ τὸν καιρὸν ἀνάγκη μὲν εἰπεῖν, ἀσαφῶς δὲ νῦν ῥηθὲν τότʼ ἔσται σαφέστερον. εἰ οὖν τὸ αὐτὸ [ἡ] ὕλη καὶ ἐντελέχεια (ὕδωρ γὰρ ἄμφω, ἀλλὰ τὸ μὲν δυνάμει τὸ δʼ ἐντελεχείᾳ, ἔχοι ἂν ὡς μόριόν πως πρὸς ὅλον. διὸ καὶ τούτοις ἁφὴ ἔστιν· σύμφυσις δέ, ὅταν ἄμφω ἐνεργείᾳ ἓν γένωνται. καὶ περὶ μὲν τόπου, καὶ ὅτι ἔστι καὶ τί ἐστιν, εἴρηται.

213a106. Bölüm

Aynı şekilde, tabiat bilgininin yer hakkında olduğu gibi boşluk hakkında da var olup olmadığını, nasıl var olduğunu ve ne olduğunu incelemesi gerektiği kabul edilmelidir. Çünkü yerde olduğu gibi boşlukta da ona inanmanın ve inanmamanın sebepleri, ileri sürülen varsayımlarda birbirine benzer. Boşluğun var olduğunu söyleyenler onu bir tür yer ve kap sayarlar: Kap, almaya elverişli olduğu kütleyi içerdiğinde dolu, ondan yoksun kaldığında boş görünür; sanki boş, dolu ve yer aynı şeymiş de yalnız varlıkları aynı değilmiş gibi. Araştırmaya, onun var olduğunu söyleyenlerin ve olmadığını söyleyenlerin ne dediğini, üçüncü olarak da bu konudaki ortak kanaatleri ele alarak başlamak gerekir. Boşluğun olmadığını göstermeye çalışanlar, insanların boşluk derken kastettiği şeyi çürütmüyor, yanılıp başka bir şeyden söz ediyorlar; Anaksagoras ve onun gibi çürütmeye girişenler böyledir. Bunlar havanın bir şey olduğunu, tulumları sıkıp havanın ne kadar dirençli olduğunu göstererek ve havayı su kaplarının içinde hapsederek gösteriyorlar. Oysa insanlar boşluk derken içinde hiçbir hissedilir cisim bulunmayan bir aralığı kastederler; var olan her şeyin cisim olduğunu düşündükleri için de içinde hiçbir şey bulunmayan yerin boşluk olduğunu söylerler; bu yüzden hava dolu olan şey onlara göre boştur. Öyleyse gösterilmesi gereken, havanın bir şey olduğu değil, cisimlerden başka bir aralığın, ne cisimlerden ayrı ne de fiilen var olan ve bütün cismi bölerek sürekli olmaktan çıkaran bir aralığın bulunmadığıdır; Demokritos, Leukippos ve tabiatı inceleyenlerden daha başka birçokları böyle bir aralık olduğunu söyler. Ya da gösterilmesi gereken, sürekli olan bütün cismin dışında da böyle bir şeyin bulunmadığıdır.

213a10

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ὑποληπτέον εἶναι τοῦ φυσικοῦ θεω. ρῆσαι καὶ περὶ κενοῦ, εἰ ἔστιν ἢ μή, καὶ πῶς ἔστι, καὶ τί ἐστιν, ὥσπερ καὶ περὶ τόπου· καὶ γὰρ παραπλησίαν ἔχει τήν τε ἀπιστίαν καὶ τὴν πίστιν διὰ τῶν ὑπολαμβανομένων· οἷον γὰρ τόπον τινὰ καὶ ἀγγεῖον τὸ κενὸν τιθέασιν οἱ λέγοντες, δοκεῖ δὲ πλῆρες μὲν εἶναι, ὅταν ἔχῃ τὸν ὄγκον οὗ δεκτικόν ἐστιν, ὅταν δὲ στερηθῇ, κενόν, ὡς τὸ αὐτὸ μὲν ὃν κενὸν καὶ πλῆρες καὶ τόπον, τὸ δʼ εἶναι αὐτοῖς οὐ ταὐτὸ ὄν ἄρξασθαι δὲ δεῖ τῆς σκέψεως λαβοῦσιν ἅ τε λέγουσιν οἱ φάσκοντες εἶναι καὶ πάλιν λέγουσιν οἱ μὴ φάσκοντες, καὶ τρίτον τὰς κοινὰς περὶ αὐτῶν δόξας. οἱ μὲν οὖν δεικνύναι πειρώμενοι ὅτι οὐκ ἔστιν, οὐχ ὃ βούλονται λέγειν οἱ ἄνθρωποι κενόν, τοῦτʼ ἐξελέγχουσιν, ἀλλʼ ἁμαρτάνοντες λέγουσιν. ὥσπερ Ἀναξαγόρας καὶ οἱ τοῦτον τὸν τρόπον ἐλέγχοντες. ἐπιδεικνύουσι γὰρ ὅτι ἐστίν τι ὁ ἀήρ, στρεβλοῦντες τοὺς ἀσκοὺς καὶ δεικνύντες ὡς ἰσχυρὸς ὁ ἀήρ, καὶ ἐναπολαμβάνοντες ἐν ταῖς κλεψύδραις. οἱ δὲ ἄν. θρωποι βούλονται κενὸν εἶναι διάστημα ἐν μηδέν ἐστι σῶμα αἰσθητόν· οἰόμενοι δὲ τὸ ὂν ἅπαν εἶναι σῶμα φασίν, ἐν ᾧ ὅλως μηδέν ἐστι, τοῦτʼ εἶναι κενόν, διὸ τὸ πλῆρες ἀέρος κενόν εἶναι. οὔκουν τοῦτο δεῖ δεικνύναι, ὅτι ἐστί τι ὁ ἀήρ, ἀλλʼ ὅτι οὐκ ἔστι διάστημα ἕτερον τῶν σωμάτων, οὔτε χωριστὸν οὔτε ἐνεργείᾳ ὄν, ὃ διαλαμβάνει τὸ πᾶν σῶμα ὥστε εἶναι μὴ συνεχές, καθάπερ λέγουσιν Δημόκριτος καὶ Λεύκιππος καὶ ἕτεροι πολλοὶ τῶν φυσιολόγων, ἢ καὶ εἴ τι ἔξω τοῦ παντὸς

213bBunlar meseleyi kapısından karşılamıyorlar; boşluğun var olduğunu söyleyenler daha çok karşılıyor. Bunlar bir yandan, boşluk olmasaydı yer bakımından hareketin, yani yer değiştirmenin ve büyümenin olmayacağını söylerler; çünkü onlara göre dolu olan şeyin başka bir şeyi alması imkânsız olduğundan, boşluk olmasaydı hareket de olmazdı. Dolu şey başka bir şeyi alırsa ve aynı yerde iki şey bulunursa, aynı anda istenen sayıda cisim de bulunabilir; çünkü bunun olmasını engelleyecek bir fark gösterilemez. Bu mümkünse, en küçük şey en büyüğünü de alacaktır; çünkü büyük, çok sayıda küçükten ibarettir; öyle ki birçok eşit şey aynı yerde bulunabiliyorsa, birçok eşit olmayan şey de bulunabilir. Melissos da her şeyin hareketsiz olduğunu bu dayanaklardan yola çıkarak gösterir: Her şey hareket edecekse, der, boşluğun var olması zorunludur, boşluk ise var olanlardan değildir. Boşluğun var olduğunu gösterdikleri yollardan biri budur. Bir başkası, bazı şeylerin toplanıp sıkıştığının görülmesidir; meselâ küplerin şarabı tulumlarıyla birlikte aldığını söylerler, sanki yoğunlaşan cisim içindeki boşluklara doğru toplanıyormuş gibi. Ayrıca büyümenin de herkese boşluk sayesinde olduğu görünür; çünkü besin bir cisimdir, iki cisim ise aynı anda bir arada bulunamaz. Külle ilgili olayı da tanık gösterirler: Kül dolu bir kap, boş kabın aldığı kadar su alır. Pythagorasçılar da boşluğun var olduğunu söylediler: Gök sanki soluk alıyormuş gibi, sonsuz nefesten göğe boşluk da girer; tabiatları birbirinden ayıran da bu boşluktur, çünkü boşluk, sırayla gelen şeyleri birbirinden ayıran ve aralarına sınır çizen bir şeydir. Bu, ilk önce sayılarda olur; çünkü onların tabiatını boşluk ayırır. Kimilerinin boşluğun var olduğunu, kimilerinin olmadığını söylemesinin dayanakları aşağı yukarı bunlar ve bu kadardır.

213b

σώματός ἐστιν ὄντος συνεχοῦς.

οὔτοι μὲν οὖν οὐ κατὰ θύρας πρὸς τὸ πρόβλημα ἀπαντῶσιν, ἀλλʼ οἱ φάσκοντες εἶναι μᾶλλον. λέγουσιν δʼ ἓν μὲν ὅτι κίνησις ἡ κατὰ τόπον οὐκ ἂν εἴη (αὕτη δʼ ἐστὶ φορὰ καὶ αὔξησις)· οὐ γὰρ ἂν δοκεῖν εἶναι κίνησιν, εἰ μὴ εἴη κενόν· τὸ γὰρ πλῆρες ἀδύνατον εἶναι δέξασθαί τι. εἰ δὲ δέξεται καὶ ἔσται δύο ἐν ταὐτῶ, ἐνδέχοιτʼ ἂν καὶ ὁποσαοῦν εἶναι ἅμα σώματα· τὴν γὰρ διαφοράν, δʼ ἣν οὐκ ἂν εἴη τὸ λεχθέν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. εἰ δὲ τοῦτο ἐνδέχεται, καὶ τὸ μικρότατον δέξεται τὸ μέγιστον· πολλὰ γὰρ μικρὰ τὸ μέγα ἐστίν· ὥστε εἰ πολλὰ ἴσα ἐνδέχεται ἐν ταὐτῷ εἶναι, καὶ πολλὰ ἄνισα. Μέλισσος μὲν οὖν καὶ δείκνυσιν ὅτι τὸ πᾶν ἀκίνητον ἐκ τούτων· εἰ γὰρ κινήσεται, ἀνάγκη εἶναι (φησί) κενόν, τὸ δὲ κενὸν οὐ τῶν ὄντων. ἕνα μὲν οὖν τρόπον ἐκ τούτων δεικνύουσιν ὅτι ἔστιν τι κενόν, ἄλλον δʼ ὅτι φαίνεται ἔνια συνιόντα καὶ πιλούμενα, οἶον καὶ τὸν οἶνόν φασι δέχεσθαι μετὰ τῶν ἀσκῶν τοὺς πίθους, ὡς εἰς τὰ ἐνόντα κενὰ συνιόντος τοῦ πυκνουμένου σώματος. ἔτι δὲ καὶ ἡ αὔξησις δοκεῖ πᾶσι γίγνεσθαι διὰ κενοῦ· τὴν μὲν γὰρ τροφὴν σῶμα εἶναι, δύο δὲ σώματα ἀδύνατον ἅμα εἶναι. μαρτύριον δὲ καὶ τὸ περὶ τῆς τέφρας ποιοῦνται, ἣ δέχεται ἴσον ὕδωρ ὅσον τὸ ἀγγεῖον τὸ κενόν. εἶναι δʼ ἔφασαν καὶ οἱ Πυθαγόρειοι κενόν, καὶ ἐπεισιέναι αὐτὸ τῷ οὐρανῷ ἐκ τοῦ ἀπείρου πνεύματος ὡς ἀναπνέοντι καὶ τὸ κενόν, ὃ διορίζει τὰς φύσεις, ὡς ὄντος τοῦ κενοῦ χωρισμοῦ τινὸς τῶν ἐφεξῆς καὶ [τῆς] διορίσεως· καὶ τοῦτʼ εἶναι πρῶτον ἐν τοῖς ἀριθμοῖς· τὸ γὰρ κενὸν διορίζειν τὴν φύσιν αὐτῶν. ἐξ ὧν μὲν οὖν οἱ μέν φασιν εἶναι οἱ δʼ οὔ φασι, σχεδὸν τοιαῦτα καὶ τοσαῦτά ἐστιν.

213b307. Bölüm

Hangisinin doğru olduğuna karar vermek için önce adın ne anlama geldiğini ele almak gerekir. Boşluk, içinde hiçbir şey bulunmayan bir yer olarak görülür. Bunun sebebi, var olanın cisim olduğunu, her cismin bir yerde bulunduğunu, boşluğun da içinde hiçbir cisim bulunmayan bir yer olduğunu düşünmeleridir; öyle ki bir yerde cisim yoksa orada hiçbir şey yoktur. Öte yandan her cismin dokunulabilir olduğunu düşünürler; ağırlığı ya da hafifliği olan şey de böyledir.

213b30

Πρὸς δὲ τὸ ποτέρως ἔχει δεῖ λαβεῖν τί σημαίνει τοὔνομα. δοκεῖ δὴ τὸ κενὸν τόπος εἶναι ἐν ᾧ μηδέν ἐστι. τούτου δʼ αἴτιον ὅτι τὸ ὅν σῶμα οἴονται εἶναι, πᾶν δὲ σῶμα ἐν τόπῳ, κενὸν δὲ ἐν τόπῳ μηδέν ἐστι σῶμα, ὥστʼ εἶ που μὴ ἔστι σῶμα, οὐδὲν εἶναι ἐνταῦθα. σῶμα δὲ πάλιν ἅπαν

214aBöylece kıyas yoluyla, boşluğun içinde ağır ya da hafif hiçbir şey bulunmayan şey olduğu sonucu çıkar. Daha önce de söylediğimiz gibi, bu sonuç kıyas yoluyla çıkar. Ama noktanın boşluk olması saçmadır; çünkü boşluk, içinde dokunulabilir bir cismin aralığı bulunan bir yer olmalıdır. Her hâlde boşluk bir anlamda, dokunma duyusuyla hissedilebilir bir cisimle dolu olmayan şey diye anlaşılıyor; dokunmayla hissedilen de ağırlığı ya da hafifliği olan şeydir (bu yüzden biri, bir aralığın rengi ya da sesi olsa ne diyeceklerini, boşluk mu sayacaklarını yoksa saymayacaklarını sorabilir; ya da açıktır ki dokunulabilir bir cisim alabiliyorsa boştur, alamıyorsa değildir). Bir başka anlamda boşluk, içinde ne belirli bir şey ne de cisimsel bir öz bulunan şeydir. Bu yüzden bazıları boşluğun cismin maddesi olduğunu söyler (yerin de aynı şey olduğunu söyleyenler bunlardır); ama doğru söylemezler, çünkü madde şeylerden ayrılamaz, onlar ise boşluğu ayrılabilir bir şey olarak arıyorlar.

Yer hakkında belirlemeler yapıldığına, boşluk eğer varsa zorunlu olarak cisimden yoksun bir yer olduğuna, yerin de hangi anlamda var olduğu, hangi anlamda olmadığı söylendiğine göre, boşluğun bu anlamda, ne ayrı ne de ayrılmaz olarak var olmadığı açıktır. Çünkü boşluk cisim değil, bir cismin aralığı olmak ister. Boşluğun bir şey olduğunun düşünülmesi de bu yüzdendir: Yer bir şey olduğu için, aynı sebeplerle boşluk da bir şey sanılır. Yer bakımından hareket hem yerin içine giren cisimlerden ayrı bir şey olduğunu söyleyenlere hem de boşluğun var olduğunu söyleyenlere dayanak olur. Bunlar boşluğun hareketin sebebi olduğunu, içinde hareket edilen şey olması anlamında düşünürler; bu da bazılarının yer dediği şey gibi olurdu. Ama hareket varsa boşluğun da var olması hiç de zorunlu değildir. Genel olarak hiçbir hareket için zorunlu değildir; Melissos'un gözünden kaçan da buydu; çünkü dolu olan şey başkalaşabilir. Yer bakımından hareket için de zorunlu değildir; çünkü hareket eden cisimlerden ayrı hiçbir aralık bulunmadan, cisimler aynı anda birbirine yer açabilir. Bu, sıvıların girdaplarında olduğu gibi sürekli şeylerin girdaplarında da açıkça görülür. Bir şey boşluğa doğru değil, içindekini dışarı atarak da sıkışabilir (meselâ su sıkıştırılınca içindeki hava dışarı atılır); yalnız bir şeyin içeri girmesiyle değil, başkalaşmayla da büyüyebilir, meselâ sudan hava meydana gelince.

214a

οἴονται εἶναι ἁπιόν· τοιοῦτο δὲ ὃ ἂν ἔχῃ βάρος ἢ κουφότητα. συμβαίνει οὖν ἐκ συλλογισμοῦ τοῦτο εἶναι κενόν, ἐν ὧ μηδέν ἐστι βαρὺ ἢ κοῦφον. ταῦτα μὲν οὖν, ὥσπερ εἴπομεν καὶ πρότερον, ἐκ συλλογισμοῦ συμβαίνει. ἄτοπον δὲ εἰ ἡ στιγμὴ κενόν· δεῖ γὰρ τόπον εἶναι ἐν ᾧ σώματος ἔστι διάστημα ἀπίοῦ. ἀλλʼ οὖν φαίνεται λέγεσθαι τὸ κενὸν ἕνα μὲν τρόπον τὸ μὴ πλῆρες αἰσθητοῦ σώματος κατὰ τὴν ἀρήν· αἰσθητὸν δʼ ἐστὶ κατὰ τὴν ἀρὴν τὸ βάρος ἔχον ἢ κουφότητα (διὸ κἂν ἀπορήσειέ τις, τί ἂν φαῖεν, εἰ ἔχοι τὸ διάστημα χρῶμα ἢ ψόφον, πότερον κενὸν ἢ οὔ; ἢ δῆλον ὅτι εἰ μὲν δέχοιτο σῶμα ἁπιόν, κενόν, εἰ δὲ μή, οὔ)· ἄλ. λον δὲ τρόπον, ἐν ᾧ μὴ τόδε τι μηδʼ οὐσία τις σωματική. διό φασίν τινες εἶναι τὸ κενὸν τὴν τοῦ σώματος ὕλην (οἵπερ καὶ τὸν τόπου τὸ αὐτὸ τοῦτο), λέγοντες οὐ καλῶς· ἡ μὲν γὰρ ὕλη οὐ χωριστὴ τῶν πραγμάτων, τὸ δὲ κενὸν ζητοῦσιν ὡς χωριστόν.

ἐπεὶ δὲ περὶ τόπου διώρισται, καὶ τὸ κενὸν ἀνάγκη τόπον εἶναι, εἰ ἔστιν, ἐστερημένον σώματος, τόπος δὲ καὶ πῶς ἔστι καὶ πῶς οὐκ ἔστιν εἴρηται, φανερὸν ὅτι οὕτω μὲν κενὸν οὐκ ἔστιν, οὔτε κεχωρισμένον οὔτε ἀχώριστον. τὸ γὰρ κενὸν οὐ σῶμα ἀλλὰ σώματος διάστημα βούλεται εἶναι· διὸ καὶ τὸ κενὸν δοκεῖ τι εἶναι, ὅτι καὶ ὁ τόπος, καὶ διὰ ταὐτά. ἥκει γὰρ δὴ ἡ κίνησις ἡ κατὰ τόπον καὶ τοῖς τὸν τόπον φάσκουσιν εἶναί τι παρὰ τὰ σώματα τὰ ἐμπίπτοντα καὶ τοῖς τὸ κενόν. σἴτιον δὲ κινήσεως οἴονται εἶναι τὸ κενὸν οὕτως ὡς ἐν ᾧ κινεῖται· τοῦτο δʼ ἂν εἴη οἶον τὸν τόπον φασί τινες εἶναι. οὐδεμία δʼ ἀνάγκη, εἰ κίνησις ἔστιν, εἶναι κενόν. ὅλως μὲν οὖν πάσης κινήσεως οὐδαμῶς, διʼ ὃ καὶ Μέλισσον ἔλαθεν· ἀλλοιοῦσθαι γὰρ τὸ πλῆρες ἐνδέχεται. ἀλλὰ δὴ οὐδὲ τὴν κατὰ τόπον κίνησιν· ἅμα γὰρ ἐνδέχεται ὑπεξιέναι ἀλλήλοις, οὐδενὸς ὄντος διαστήματος χωριστοῦ παρὰ τὰ σώματα τὰ κινούμενα. καὶ τοῦτο δῆλον καὶ ἐν ταῖς τῶν συνεχῶν δίναις, ὥσπερ καὶ ἐν ταῖς τῶν ὑγρῶν. ἐνδέχεται δὲ καὶ πυκνοῦσθαι μὴ εἰς τὸ κενὸν ἀλλὰ διὰ τὸ τὰ ἐνόντα ἐκπυρηνίζειν (οἷον ὕδατος συνθλιβομένου τὸν ἐνόντα ἀέρα), καὶ

214bGenel olarak, büyüme hakkındaki ve küle dökülen su hakkındaki akıl yürütme kendi kendinin önünü keser. Çünkü ya hiçbir şey büyümez, ya bir cisimle büyümez, ya da iki cismin aynı yerde bulunması mümkündür (o zaman ortak bir aporia'yı çözmek istiyorlar demektir, ama boşluğun var olduğunu göstermiyorlar); ya da her yönden büyüyorsa ve boşluk sayesinde büyüyorsa, bütün cismin boş olması zorunludur. Aynı akıl yürütme kül için de geçerlidir. Demek ki boşluğun var olduğunu gösterdikleri dayanakları çürütmenin kolay olduğu açıktır.

214b

αὐξάνεσθαι οὐ μόνον εἰσιόντος τινὸς ἀλλὰ καὶ ἀλλοιώσει, οἷον εἰ ἐξ ὕδατος γίγνοιτο ἀήρ. ὅλως δὲ ὅ τε περὶ τῆς αὐξήσεως λόγος καὶ τοῦ εἰς τὴν τέφραν ἐγχεομένου ὕδατος αὐτὸς αὐτὸν ἐμποδίζει. ἢ γὰρ οὐκ αὐξάνεται ὁτιοῦν, ἢ οὐ σώματι, ἢ ἐνδέχεται δύο σώματα ἐν ταὐτῷ εἶναι (ἀπορίαν οὖν κοινὴν ἀξιοῦσι λύειν, ἀλλʼ οὐ κενὸν δεικνύουσιν ὡς ἔστιν), ἢ πᾶν εἶναι ἀναγκαῖον τὸ σῶμα κενόν, εἰ πάντῃ αὐξάνεται καὶ αὐξάνεται διὰ κενοῦ. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῆς τέφρας. ὅτι μὲν οὖν ἐξ ὧν δεικνύουσιν εἶναι τὸ κενὸν λύειν ῥᾴδιον, φανερόν.

214b108. Bölüm

Bazılarının söylediği gibi ayrı duran bir boşluğun bulunmadığını bir kez daha söyleyelim. Yalın cisimlerin her birinin tabiatça bir yer değiştirmesi varsa, meselâ ateşinki yukarı, toprağınki aşağı ve ortaya doğruysa, boşluğun bu yer değiştirmenin sebebi olamayacağı açıktır. O hâlde boşluk neyin sebebi olacak? Yer bakımından hareketin sebebi olduğu düşünülüyor, ama onun sebebi değil. Ayrıca cisimden yoksun bir yer gibi bir şey varsa, boşluk varken içine konan cisim nereye gidecek? Her yöne birden gidemez ya. Aynı akıl yürütme, yerin, cismin içine doğru gittiği ayrı bir şey olduğunu düşünenlere karşı da geçerlidir: İçine konan şey nasıl yer değiştirecek ya da nasıl duracak? Yukarı ve aşağı hakkında da, boşluk hakkında da aynı akıl yürütme haklı olarak uyar; çünkü boşluğun var olduğunu söyleyenler onu bir yer yaparlar. Hem bir şey yerin ya da boşluğun içinde nasıl bulunacak? Bir cismin bütünü ayrı ve kalıcı bir yere konmuş sayıldığında bu sonuç çıkmaz; çünkü parça, ayrı olarak konmadıkça bir yerde değil, bütünün içinde olacaktır. Ayrıca yer yoksa boşluk da olmayacaktır.

Hareket olacaksa boşluğun zorunlu olarak var olduğunu söyleyenler için, dikkatle bakılırsa, daha çok tersi sonuç çıkar: Boşluk varsa hiçbir şey hareket edemez. Toprağın her yandan aynı durumda olduğu için durduğunu söyleyenler gibi, boşlukta da şeylerin durması zorunludur; çünkü bir yöne öbüründen daha çok ya da daha az gitmesi için hiçbir sebep yoktur: Boşluk, boşluk olduğu ölçüde hiçbir fark taşımaz. Sonra her hareket ya zorla olur ya tabiata uygun olarak.

214b10

Ὅτι δʼ οὐκ ἔστιν κενὸν οὕτω κεχαωρισμένον, ὡς ἔνιοί φασι, λέγωμεν πάλιν. εἰ γὰρ ἔστιν ἑκάστου φορά τις τῶν ἁπλῶν σωμάτων φύσει, οἶον τῷ πυρὶ μὲν ἄνω τῇ δὲ γῇ κάτω καὶ πρὸς τὸ μέσον, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν τὸ κενὸν αἴτιον εἴη τῆς φορᾶς. τίνος οὖν αἴτιον ἔσται τὸ κενόν; δοκεῖ γὰρ σἴτιον εἶναι κινήσεως τῆς κατὰ τόπον, ταύτης δʼ οὐκ ἔστιν, ἔτι εἰ ἔστιν τι οἷον τόπος ἐστερημένος σώματος, ὅταν κενόν, ποῦ οἰσθήσεται τὸ εἰστεθὲν εἰς αὐτὸ σῶμα; οὐ γὰρ δὴ εἰς ἅπαν. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ πρὸς τοὺς τὸν τόπον οἰομένους εἶναί τι κεχωρισμένον, εἰς ὃν φέρεται· πῶς γὰρ οἰσθήσεται τὸ ἐντεθὲν ἢ μενεῖ; καὶ περὶ τοῦ ἄνω καὶ κάτω καὶ περὶ τοῦ κενοῦ ὁ αὐτὸς ἁρμόσει λόγος εἰκότως· τὸ γὰρ κενὸν τόπον ποιοῦσιν οἱ εἶναι φάσκοντες· καὶ πῶς δὴ ἐνέσται ἢ ἐν [τῶ] τόπῳ ἢ ἐν τῷ κενῷ; οὐ γὰρ συμβαίνει, ὅταν ὅλον τεθῇ ὡς ἐν κεχωρισμένῳ τόπῳ καὶ ὑπομένοντι σῶμά τι· τὸ γὰρ μέρος, ἂν μὴ χωρὶς τιθῆται, οὐκ ἔσται ἐν τόπῳ ἀλλʼ ἐν τῷ ὅλῳ. ἔτι εἰ μὴ τόπος, οὐδὲ κενὸν ἔσται.

συμβαίνει δὲ τοῖς λέγουσιν εἶναι κενὸν ὡς ἀναγκαῖον, εἴπερ ἔσται κίνησις, τοὐναντίον μᾶλλον, ἄν τις ἐπισκοπῇ, μὴ ἐνδέχεσθαι μηδὲ ἓν κινεῖσθαι, ἐὰν ᾖ κενόν· ὥσπερ γὰρ οἱ διὰ τὸ ὅμοιον φάμενοι τὴν γῆν ἠρεμεῖν, οὕτω καὶ ἐν τῷ κενῷ ἀνάγκη ἠρεμεῖν· οὐ γὰρ ἔστιν οὖ μᾶλλον ἢ ἧττον κινηθήσεται· ᾗ γὰρ κενόν, οὐκ ἔχει διαφοράν. ἔπειθʼ ὅτι πᾶσα κίνησις ἢ βίᾳ ἢ

215aZorla hareket varsa tabiata uygun hareketin de olması zorunludur (çünkü zorla hareket tabiata aykırıdır, tabiata aykırı hareket de tabiata uygun olandan sonra gelir); öyle ki tabiî cisimlerin her biri için tabiata uygun bir hareket yoksa, öbür hareketlerin de hiçbiri olmayacaktır. Ama boşlukta ve sonsuzda hiçbir fark bulunmadığına göre tabiata uygun hareket nasıl olacak? Sonsuz olduğu ölçüde ne yukarı ne aşağı ne de orta olacaktır; boşluk olduğu ölçüde de yukarının aşağıdan hiçbir farkı olmayacaktır (hiçliğin nasıl hiçbir farkı yoksa, boşluğun da yoktur; çünkü boşluk var olmayan bir şey ve bir yoksunluk gibi görünür). Oysa tabiata uygun yer değiştirmeler birbirinden farklıdır; demek ki tabiatça farklı yerler olacaktır. Öyleyse ya hiçbir şeyin hiçbir yerde tabiata uygun bir yer değiştirmesi yoktur ya da böyle bir yer değiştirme varsa boşluk yoktur. Ayrıca fırlatılan şeyler, iten şey artık onlara temas etmediği hâlde hareket eder; bu ya bazılarının dediği gibi karşılıklı yer değiştirme yoluyla olur, ya da itilen hava, itilen cismin kendine uygun yere doğru gittiği hareketten daha hızlı bir hareketle onu ittiği için. Boşlukta ise bunlardan hiçbiri yoktur; orada bir şey ancak üzerinde taşınan bir şey gibi yer değiştirebilir. Ayrıca hareket eden bir şeyin neden bir yerde duracağını kimse söyleyemez; neden şurada da şurada değil? Öyle ki ya duracak ya da daha güçlü bir şey engellemedikçe sonsuza kadar gitmesi zorunlu olacaktır. Ayrıca şimdi bir şeyin boşluğa doğru, oradaki şey yol verdiği için gittiği sanılıyor; boşlukta ise böyle bir yol verme her yönde aynıdır; öyleyse şey her yöne gidecektir.

Söylediğimiz şey şunlardan da açıktır. Aynı ağırlığın ve cismin iki sebeple daha hızlı gittiğini görüyoruz: Ya içinden geçtiği şey farklıdır, meselâ sudan, topraktan ya da havadan geçmesi gibi; ya da öbür koşullar aynıyken, yer değiştiren şeyin kendisi ağırlığının ya da hafifliğinin fazlalığı sebebiyle farklıdır. İçinden geçilen şey sebeptir, çünkü engeller; en çok karşı yönde hareket ediyorsa engeller, sonra durmakta olsa da; bölünmesi kolay olmayan şey daha çok engeller; böyle olan da daha yoğun olandır. Şimdi A, B'nin içinden G zamanında, daha ince olan D'nin içinden de E zamanında geçecektir, B'nin uzunluğu D'ninkine eşitse; bu zamanlar, engelleyen cismin oranına göredir.

215a

κατὰ φύσιν. ἀνάγκη δὲ ἄν περ ᾖ ⟨ἡ⟩ βίαιος, εἶναι καὶ τὴν κατὰ φύσιν (ἡ μὲν γὰρ βίαιος παρὰ φύσιν, ἡ δὲ παρὰ φύσιν ὑστέρα τῆς κατὰ φύσιν)· ὥστʼ εἰ μὴ κατὰ φύσιν ἔστιν ἑκάστῳ τῶν φυσικῶν σωμάτων κίνησις, οὐδὲ τῶν ἄλλων ἔσται κινήσεων οὐδεμία. ἀλλὰ μὴν φύσει γε πῶς ἔσται μηδεμιᾶς οὔσης διαφορᾶς κατὰ τὸ κενὸν καὶ τὸ ἄπειρον; ᾗ μὲν γὰρ ἄπειρον, οὐδὲν ἔσται ἄνω οὐδὲ κάτω οὐδὲ μέσον, ᾗ δὲ κενόν, οὐδὲν διάφορον τὸ ἄνω τοῦ κάτω (ὥσπερ γὰρ τοῦ μηδενὸς οὐδεμία ἔστι διαφορά, οὕτω καὶ τοῦ κενοῦ· τὸ γὰρ κενὸν μὴ ὄν τι καὶ στέρησις δοκεῖ εἶναι). ἡ δὲ φύσει φορὰ διάφορος, ὥστε ἔσται φύσει διάφορα. ἢ οὖν οὐκ ἔστι φύσει οὐδαμοῦ οὐδενὶ φορά, ἢ εἰ τοῦτʼ ἔστιν, οὐκ ἔστι κενόν. ἔτι νῦν μὲν κινεῖται τὰ ῥιπτούμενα τοῦ ὤσαντος οὐχ ἁπτομένου, ἢ διʼ ἀντιπερίστασιν, ὥσπερ ἔνιοί φασιν, ἢ διὰ τὸ ὠθεῖν τὸν ὠσθέντα ἀέρα θάττω κίνησιν τῆς τοῦ ὠσθέντος φορᾶς ἣν φέρεται εἰς τὸν οἰκεῖον τόπον· ἐν δὲ τῷ κενῷ οὐδὲν τούτων ὑπάρχει, οὐδʼ ἔσται φέρεσθαι ἀλλʼ ἢ ὡς τὸ ὀχούμενον. ἔτι οὐδεὶς ἂν ἔχοι εἰπεῖν διὰ τί κινηθὲν στήσεταί που· τί γὰρ μᾶλλον ἐνταῦθα ἢ ἐνταῦθα; ὥστε ἢ ἠρεμήσει ἢ εἰς ἄπειρον ἀνάγκη φέρεσθαι, ἐὰν μή τι ἐμποδίσῃ κρεῖττον. ἔτι νῦν μὲν εἰς τὸ κενὸν διὰ τὸ ὑπείκειν φέρεσθαι δοκεῖ· ἐν δὲ τῷ κενῷ πάντῃ ὁμοίως τὸ τοιοῦτον, ὥστε πάντῃ οἰσθήσεται.

ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε φανερὸν τὸ λεγόμενον. ὁρῶμεν γὰρ τὸ αὐτὸ βάρος καὶ σῶμα θᾶττον φερόμενον διὰ δύο αἰτίας, ἢ τῷ διαφέρειν τὸ δι’ οὗ, οἷον διʼ ὕδατος ἢ γῆς ἢ διʼ ὕδατος ἢ ἀέρος, ἢ τῷ διαφέρειν τὸ φερόμενον, ἐὰν τἆλλα ταὐτὰ ὑπάρχῃ, διὰ τὴν ὑπεροχὴν τοῦ βάρους ἢ τῆς κουφότητος. τὸ μὲν οὖν διʼ οὗ φέρεται αἴτιον, ὅτι ἐμποδίζει μάλιστα μὲν ἀντιφερόμενον, ἔπειτα καὶ μένον· μᾶλλον δὲ τὸ μὴ εὐδιαίρετον· τοιοῦτο δὲ τὸ παχύτερον. τὸ δὴ ἐφʼ οὗ

215bB su, D hava olsun. Hava sudan ne kadar daha ince ve daha cisimsizse, A da D'nin içinden B'nin içinden geçtiğinden o kadar daha hızlı geçecektir. Hız hıza, havanın sudan farklı olduğu oranda olsun. Öyle ki hava iki kat inceyse, A B'yi D'yi geçtiği zamanın iki katında geçecek, G zamanı da E zamanının iki katı olacaktır. İçinden geçilen şey ne kadar cisimsiz, ne kadar az engelleyici ve ne kadar kolay bölünürse, şey her zaman o kadar hızlı geçecektir. Oysa boşluğun, cismin onu aştığı herhangi bir oranı yoktur; tıpkı hiçin bir sayıya oranı olmadığı gibi. Dört üçü bir ile, ikiyi daha fazlasıyla, biri ikiyi aştığından da daha fazlasıyla aşar; ama hiçi aştığı bir oran artık yoktur. Çünkü aşan şeyin, aşma miktarına ve aşılan şeye bölünmesi zorunludur; o zaman dört, aştığı miktar artı hiç olacaktır. Bu yüzden çizgi de, noktalardan oluşmadıkça noktayı aşmaz. Aynı şekilde boşluğun da doluya herhangi bir oranı olamaz; dolayısıyla boşluktaki hareketin de dolu ortamdaki harekete oranı olamaz. Bir şey en ince ortamın içinden şu kadar zamanda şu kadar yol alıyorsa, boşluktan geçerken her oranı aşar.

Z boşluk olsun, büyüklükçe B'ye ve D'ye eşit. A onu belli bir zamanda, H zamanında, yani E'den daha kısa bir zamanda geçip hareket edecekse, boşluğun doluya oranı bu olacaktır. Ama H kadar bir zamanda A, D'nin Th kadarlık kısmını geçer. İnceliği bakımından havadan, E zamanının H zamanına oranı kadar farklı bir şey varsa, A Z'yi o şeyle dolu olsa da geçecektir. Çünkü Z'deki cisim D'den, E'nin H'yi aştığı ölçüde daha inceyse, A hareket ettiği takdirde Z'yi, hızın tersine orantıyla, H kadar zamanda geçer.

215b

Α οἰσθήσεται διὰ τοῦ Β τὸν ἐφʼ ᾧ Γ χρόνον, διὰ δὲ τοῦ Δ λεπτοτέρου ὄντος τὸν ἐφʼ ᾧ Ε, εἰ ἴσον τὸ μῆκος τὸ τοῦ Β τῷ Δ, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τοῦ ἐμποδίζοντος σώματος. ἔστω γὰρ τὸ μὲν Β ὕδωρ, τὸ δὲ Δ ἀήρ· ὅσῳ δὴ λεπτότερον ἀὴρ ὕδατος καὶ ἀσωματώτερον, τοσούτῳ θᾶττον τὸ Α διὰ τοῦ Δ οἰσθήσεται ἢ διὰ τοῦ Β. ἐχέτω δὴ τὸν αὐτὸν λόγον ὅνπερ διέστηκεν ἀὴρ πρὸς ὕδωρ, τὸ τάχος πρὸς τὸ τάχος. ὥστε εἰ διπλασίως λεπτόν, ἐν διπλασίῳ χρόνῳ τὴν τὸ Β δί. εισιν ἢ τὴν τὸ Δ, καὶ ἔσται ὁ ἐφʼ Γ χρόνος διπλάσιος τοῦ ἐφʼ ᾧ Ε. καὶ ἀεὶ δὴ ὅσῳ ἂν ᾖ ἀσωματώτερον καὶ ἧττον ἐμποδιστικὸν καὶ εὐδιαιρετώτερον διʼ οὗ φέρεται, θᾶττον οἰσθήσεται. τὸ δὲ κενὸν οὐδένα ἔχει λόγον ᾧ ὑπερέχεται ὑπὸ τοῦ σώματος, ὥσπερ οὐδὲ τὸ μηδὲν πρὸς ἀριθμόν. εἰ γὰρ τὰ τέτταρα τῶν τριῶν ὑπερέχει ἑνί, πλείονι δὲ τοῖν δυοῖν, καὶ ἔτι πλείονι τοῦ ἑνὸς ἢ τοῖν δυοῖν, τοῦ δὲ μηδενὸς οὐκέτι ἔχει λόγον ᾧ ὑπερέχει· ἀνάγκη γὰρ τὸ ὑπερέχον διαιρεῖσθαι εἴς τε τὴν ὑπεροχὴν καὶ τὸ ὑπερεχόμενον, ὥστε ἔσται τὰ τέτταρα ὅσῳ τε ὑπερέχει καὶ οὐδέν. διὸ οὐδὲ γραμμὴ στιγμῆς ὑπερέχει, εἰ μὴ σύγκειται ἐκ στιγμῶν. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ κενὸν πρὸς τὸ πλῆρες οὐδένα οἷόν τε ἔχειν λόγον, ὥστε οὐδὲ τὴν κίνησιν, ἀλλʼ εἰ διὰ τοῦ λεπτοτάτου ἐν τοσῳδὶ τὴν τοσήνδε φέρεται, διὰ τοῦ κενοῦ παντὸς ὑπερβάλλει λόγου.

ἔστω γὰρ τὸ Ζ κενόν, ἴσον δὲ [τῷ μεγέθει] τοῖς Β καὶ Δ. τὸ δὴ Α εἰ δίεισι καὶ κινηθήσεται ἐν τινὶ μὲν χρόνῳ, τῷ ἐφʼ οὗ Η, ἐν ἐλάττονι δὲ τοῦ ἐφʼ οὗ Ε, τοῦτον ἕξει τὸν λόγον τὸ κενὸν πρὸς τὸ πλῆρες. ἀλλʼ ἐν τοσούτῳ χρόνῳ ὅσος ἐφʼ οὗ τὸ Η, τοῦ Δ τὸ Α δίεισι τὴν τὸ Θ. δίεισι δέ γε κἂν ᾖ τι λεπτότητι διαφέρον τοῦ ἀέρος ἐφʼ ᾧ τὸ ταύτην τὴν ἀναλογίαν ἣν ἔχει ὁ χρόνος ἐφʼ Ε πρὸς τὸν ἐφʼ Η. ἂν γὰρ τοσούτῳ λεπτότερον τὸ ἐφʼ σῶμα τοῦ Δ, ὅσῳ ὑπερέχει τὸ Ε τοῦ Η, ἀντεστραμμένως δίεισι τῷ τάχει ἐν τῷ τοσούτῳ ὅσον τὸ Η, τὴν τὸ τὸ ἐφʼ οὗ Α, ἐὰν

216aŞu hâlde Z'de hiçbir cisim yoksa, daha da hızlı geçmesi gerekir. Ama H zamanında geçiyordu. Demek ki şey Z dolu da olsa boş da olsa eşit zamanda geçecektir. Bu ise imkânsızdır. Şu hâlde açıktır ki boşluğun herhangi bir kısmının geçildiği bir zaman varsa, bu imkânsız sonuç çıkacaktır: Bir şeyin dolu olanı da boş olanı da eşit zamanda geçtiği ortaya çıkacaktır; çünkü zamanın zamana oranı neyse, başka bir cisme oranı da o olan bir cisim bulunacaktır. Kısaca söylemek gerekirse, bu sonucun sebebi açıktır: Her hareketin her harekete bir oranı vardır (çünkü hareket zamanda olur, sınırlı iki zamanın da birbirine bir oranı vardır), ama boşluğun doluya bir oranı yoktur.

İçinden geçilen şeyler farklı olduğu ölçüde bu sonuçlar çıkar; yer değiştiren şeylerin fazlalığına göre ise şunlar çıkar. Ağırlığın ya da hafifliğin daha büyük eğilimine sahip olan şeylerin, öbür koşullar [şekilce] aynıysa, eşit bir mesafeyi daha hızlı ve büyüklüklerinin birbirine oranına göre aldıklarını görüyoruz. Öyleyse boşluğun içinden geçerken de böyle olmalıdır. Ama bu imkânsızdır; çünkü orada hangi sebeple daha hızlı gidecek? Dolu ortamlarda bu zorunlu olarak olur; çünkü daha büyük olan, gücüyle ortamı daha hızlı böler; yer değiştiren ya da fırlatılan şey ortamı ya şekliyle ya da eğilimiyle böler. Demek ki boşlukta her şey eşit hızla gidecektir. Ama bu imkânsızdır.

Şu hâlde boşluk varsa, boşluğun var olduğunu söyleyenlerin onu kurmak için dayandıkları şeyin tersinin çıktığı, söylenenlerden açıktır. Bunlar, yer bakımından hareket olacaksa boşluğun kendi başına ayrı duran bir şey olduğunu düşünürler; bu da yerin ayrı bir şey olduğunu söylemekle aynıdır; bunun imkânsız olduğu ise daha önce söylendi.

Kendi başına bakılınca da boşluk denen şeyin gerçekten boş bir şey olduğu görülebilir. Suya bir küp konursa küp kadar su yerinden çıkar; havada da böyledir, ama bu duyuyla fark edilmez. Yer değiştirebilen her cisimde, cisim sıkıştırılmadıkça, kendisinin yer değiştirmeye elverişli olduğu yöne doğru yer değiştirmesi her zaman zorunludur: hareketi toprağınki gibi aşağıya doğruysa hep aşağıya, ateşse yukarıya, ya da içine konan şey ne türdense iki yöne birden. Boşlukta ise bu imkânsızdır (çünkü boşluk cisim değildir); onun yerine, önceden boşlukta bulunan eşit aralık küpün içinden geçmiş olacaktır; sanki su da hava da tahta küpe yer açmamış da her yandan onun içinden geçmiş gibi.

216a

φέρηται. ἐὰν τοίνυν μηδὲν ᾖ σῶμα ἐν τῷ Ζ, ἔτι θᾶττον. ἀλλʼ ᾖν ἐν τῷ Η. ὥστʼ ἐν ἴσῳ χρόνῳ δίεισι πλῆρές τε ὂν καὶ κενόν. ἀλλʼ ἀδύνατον. φανερὸν τοίνυν ὅτι, εἰ ἔστι χρόνος ἐν ᾧ τοῦ κενοῦ ὁτιοῦν οἰσθήσεται, συμβήσεται τοῦτο τὸ ἀδύνατον· ἐν ἴσῳ γὰρ ληφθήσεται πλῆρές τε ὂν διεξιέναι τι καὶ κενόν· ἔσται γάρ τι ἀνάλογον σῶμα ἕτερον πρὸς ἕτερον ὡς χρόνος πρὸς χρόνον. ὡς δʼ ἐν κεφαλαίῳ εἰπεῖν, δῆλον τὸ τοῦ συμβαίνοντος αἴτιον, ὅτι κινήσεως μὲν πρὸς κίνησιν πάσης ἔστι λόγος (ἐν χρόνῳ γάρ ἐστι, χρόνου δὲ παντὸς ἔστι πρὸς χρόνον, πεπερασμένων ἀμφοῖν, κενοῦ δὲ πρὸς πλῆρες οὐκ ἔστιν.

ᾗ μὲν οὖν διαφέρουσι διʼ ὧν φέρονται, ταῦτα συμβαίνει, κατὰ δὲ τὴν τῶν φερομένων ὑπεροχὴν τάδε· ὁρῶμεν γὰρ τὰ μείζω ῥοπὴν ἔχοντα ἢ βάρους ἢ κουφότητος, ἐὰν τἆλλα ὁμοίως ἔχῃ [τοῖς σχήμασι], θᾶττον φερόμενα τὸ ἴσον χωρίον, καὶ κατὰ λόγον ὃν ἔχουσι τὰ μεγέθη πρὸς ἄλληλα. ὥστε καὶ διὰ τοῦ κενοῦ. ἀλλʼ ἀδύνατον· διὰ τίνα γὰρ αἰτίαν οἰσθήσεται θᾶττον; ἐν μὲν γὰρ τοῖς πλήρεσιν ἐξ ἀνάγκης· θᾶττον γὰρ διαιρεῖ τῇ ἰσχύϊ τὸ μεῖζον· ἢ γὰρ σχήματι διαιρεῖ, ἢ ῥοπῇ ἣν ἔχει τὸ φερόμενον ἢ τὸ ἀφεθέν, ἰσοταχῆ ἄρα πάντʼ ἔσται. ἀλλʼ ἀδύνατον.

ὅτι μὲν οὖν εἰ ἔστι κενόν, συμβαίνει τοὐναντίον ἢ διʼ ὃ κατασκευάζουσιν οἱ φάσκοντες εἶναι κενόν, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων. οἱ μὲν οὖν οἴονται τὸ κενὸν εἶναι, εἴπερ ἔσται ἡ κατὰ τόπον κίνησις, ἀποκεκριμένον καθʼ αὑτό· τοῦτο δὲ τοὐτόν ἐστι τῷ τὸν τόπον φάναι εἶναί τι κεχωρισμένον· τοῦτο δʼ ὅτι ἀδύνατον, εἴρηται πρότερον.

καὶ καθʼ αὑτὸ δὲ σκοποῦσιν φανείη ἂν τὸ λεγόμενον κενὸν ὡς ἀληθῶς κενόν. ὥσπερ γὰρ ἐὰν ἐν ὕδατι τιθῇ τις κύβον, ἐκστήσεται τοσοῦτον ὕδωρ ὅσος ὁ κύβος, οὕτω καὶ ἐν ἀέρι· ἀλλὰ τῇ αἰσθήσει ἄδηλον. καὶ αἰεὶ δὴ ἐν παντὶ σώματι ἔχοντι μετάστασιν, ἐφʼ ὃ πέφυκε μεθίστασθαι, ἀνάγκη, ἂν μὴ συμπιλῆται, μεθίστασθαι ἢ κάτω αἰεί, εἰ κάτω ἡ φορὰ ὥσπερ γῆς, ἢ ἄνω, εἰ πῦρ, ἢ ἐπʼ ἄμφω, [ἢ] ὁποῖον ἄν τι ᾖ τὸ ἐντιθέμενον· ἐν δὲ δὴ τῷ κενῷ τοῦτο μὲν ἀδύνατον (οὐδὲν γὰρ σῶμα), διὰ δὲ τοῦ κύβου τὸ ἴσον διάστημα διεληλυθέναι, ὅπερ ἦν καὶ πρότερον ἐν τῷ κενῷ, ὥσπερ ἂν εἰ τὸ ὕδωρ μὴ μεθίστατο τῷ ξυλίνῳ

216bOysa küpün de kapladığı boşluk kadar bir büyüklüğü vardır. Bu büyüklük sıcak ya da soğuk, ağır ya da hafif olsa bile, ayrılamasa da varlık bakımından bütün hâllerinden başka bir şeydir; tahta küpün hacmini kastediyorum. Öyle ki öbür her şeyden ayrılsa ve ne ağır ne de hafif olsa bile, eşit boşluğu kaplayacak, yerin ve boşluğun kendisine eşit kısmıyla aynı yerde olacaktır. O hâlde küpün cismi, ona eşit boşluktan ve yerden ne bakımdan farklı olacak? Böyle iki şey aynı yerde olabiliyorsa, neden istenen sayıda şey de olamasın? Bu, saçma ve imkânsız sonuçlardan biridir. Ayrıca küpün yer değiştirirken de bu hacme sahip olacağı açıktır; öbür bütün cisimler de buna sahiptir. Öyleyse bu hacim yerden hiç farklı değilse, hacim hiçbir şeyden etkilenmediğine göre, cisimler için her birinin hacminden ayrı bir yer koymaya ne gerek var? Çünkü çevresinde ona eşit, böyle başka bir aralık bulunsa bunun hiçbir katkısı olmaz. [Ayrıca hareket eden şeylerde boşluğun nasıl bir şey olduğu açık olmalıydı. Oysa evrenin içinde hiçbir yerde görülmüyor; çünkü hava bir şeydir, ama öyle görünmez; balıklar demirden olsaydı su da öyle görünmezdi; çünkü dokunulabilir olan dokunmayla ayırt edilir.] Şu hâlde ayrı duran bir boşluğun bulunmadığı bunlardan açıktır.

216b

κύβῳ μηδʼ ὁ ἀήρ, ἀλλὰ πάντῃ διῇεσαν διʼ αὐτοῦ. ἀλλὰ μὴν καὶ ὁ κύβος γε ἔχει τοσοῦτον μέγεθος, ὅσον κατέχει κενόν· ὃ εἰ καὶ θερμὸν ἢ ψυχρόν ἐστιν ἢ βαρὺ ἢ κοῦφον, οὐδὲν ἧττον ἕτερον τῷ εἶναι πάντων τῶν παθημάτων ἐστί, καὶ εἰ μὴ χωριστόν· λέγω δὲ τὸν ὄγκον τοῦ ξυλίνου κύβου. ὥστʼ εἰ καὶ χωρισθείη τῶν ἄλλων πάντων καὶ μήτε βαρὺ μήτε κοῦφον εἴη, καθέξει τὸ ἴσον κενὸν καὶ ἐν τῷ αὐτῶ ἔσται τῷ τοῦ τόπου καὶ τῷ τοῦ κενοῦ μέρει ἴσῳ ἑαυτῶ. τι οὖν διοίσει τὸ τοῦ κύβου σῶμα τοῦ ἴσου κενοῦ καὶ τόπου; καὶ εἰ δύο τοιαῦτα, διὰ τί οὐ καὶ ὁποσαοῦν ἐν τῷ αὐτῶ ἔσται; ἓν μὲν δὴ τοῦτο ἄτοπον καὶ ἀδύνατον. ἔτι δὲ φανερὸν ὅτι τοῦτο ὁ κύβος ἕξει καὶ μεθιστάμενος, ὃ καὶ τὰ ἄλλα σώματα πάντʼ ἔχει. ὥστʼ εἰ τοῦ τόπου μηδὲν διαφέρει, τί δεῖ ποιεῖν τόπον τοῖς σώμασιν παρὰ τὸν ἑκάστου ὄγκον, εἰ ἀπαθὲς ὁ ὄγκος; οὐδὲν γὰρ συμβάλλεται, εἰ ἕτερον περὶ αὐτὸν ἴσον διάστημα τοιοῦτον εἴη. [ἔτι δεῖ δῆλον εἶναι οἷον κενὸν ἐν τοῖς κινουμένοις. νῦν δʼ οὐδαμοῦ ἐντὸς τοῦ κόσμου· ὁ γὰρ ἀὴρ ἔστιν τι, οὐ δοκεῖ δέ γε—οὐδὲ τὸ ὕδωρ, εἰ ἦσαν οἱ ἰχθύες σιδηροῖ· τῇ ἁφῇ γὰρ ἡ κρίσις τοῦ ἁπτοῦ.] ὅτι μὲν τοίνυν οὐκ ἔστι κεχωρισμένον κενόν, ἐκ τούτων ἐστὶ δῆλον.

216b209. Bölüm

Bazıları seyreklik ve yoğunluk yüzünden boşluğun var olduğunun açık olduğunu düşünür. Seyrek ve yoğun olmasaydı, şeylerin toplanması ve sıkışması da mümkün olmazdı derler; bu olmasaydı da ya hiç hareket olmazdı, ya Ksuthos'un dediği gibi bütün dalgalanırdı, ya hava ile suyun hep eşit miktarda birbirine dönüşmesi gerekirdi (yani bir kepçe sudan hava meydana gelmişse, aynı anda eşit miktarda havadan da o kadar su meydana gelmiş olmalıydı), ya da boşluğun zorunlu olarak var olması gerekirdi; çünkü sıkışma ve genleşme başka türlü olamaz. Seyrek derken birbirinden ayrı birçok boşluk barındıran şeyi kastediyorlarsa, açıktır ki, nasıl kendine ait bir aralığı olan bir yer yoksa ayrı bir boşluk da olamayacağına göre, seyrek de bu anlamda olamaz. Boşluk ayrı değilse de yine de içeride bir boşluk bulunuyorsa, bu daha az imkânsızdır; ama o zaman önce boşluk her hareketin değil, yalnız yukarı doğru hareketin sebebi olur (çünkü seyrek olan hafiftir; bu yüzden ateşin de seyrek olduğunu söylerler); sonra boşluk hareketin, içinde hareket edilen şey olarak değil başka bir anlamda sebebi olur: Tulumlar nasıl kendileri yukarı çıkarken kendilerine bağlı olanı da yukarı taşırlarsa, boşluk da öyle yukarı taşır.

216b20

Εἰσὶν δέ τινες οἳ διὰ τοῦ μανοῦ καὶ πυκνοῦ οἴονται φανερὸν εἶναι ὅτι ἔστι κενόν. εἰ μὲν γὰρ μὴ ἔστι μανὸν καὶ πυκνόν, οὐδὲ συνιέναι καὶ πιλεῖσθαι οἷόν τε· εἰ δὲ τοῦτο μὴ εἴη, ἢ ὅλως κίνησις οὐκ ἔσται, ἢ κυμανεῖ τὸ ὅλον, ὥσπερ ἔφη Ξοῦθος, ἢ εἰς ἴσον ἀεὶ ⟨δεῖ⟩ μεταβάλλειν ἀέρα καὶ ὕδωρ (λέγω δὲ οἷον εἰ ἐξ ὕδατος κυάθου γέγονεν ἀήρ, ἅμα ἐξ ἴσου ἀέρος ὕδωρ τοσοῦτον γεγενῆσθαι), ἢ κενὸν εἶναι ἐξ ἀνάγκης· συμπιλεῖσθαι γὰρ καὶ ἐπεκτείνεσθαι οὐκ ἐνδέχεται ἄλλως. εἰ μὲν οὖν τὸ μανὸν λέγουσι τὸ πολλὰ κενὰ κεχωρισμένα ἔχον, φανερὸν ὡς εἰ μηδὲ κενὸν ἐνδέχεται εἶναι χωριστὸν ὥσπερ μηδὲ τόπον ἔχοντα διάστημα αὑτοῦ, οὐδὲ μανὸν οὕτως· εἰ δὲ μὴ χωριστόν, ἀλλʼ ὅμως ἐνεῖναί τι κενόν, ἦττον μὲν ἀδύνατον, συμβαίνει δὲ πρῶτον μὲν οὐ πάσης κινήσεως αἴτιον τὸ κενόν, ἀλλὰ τῆς ἄνω (τὸ γὰρ μανὸν κοῦφον, διὸ

217aAma boşluğun yer değiştirmesi ya da boşluğun bir yeri nasıl olabilir? O zaman boşluğun içine gittiği şey boşluğun boşluğu olur. Ayrıca ağır olan şeyin aşağıya gitmesini nasıl açıklayacaklar? Şu da açıktır: Bir şey ne kadar seyrek ve boşsa o kadar hızlı yukarı gidecekse, tamamen boş olduğunda en hızlı gidecektir. Ama belki bunun hareket etmesi de imkânsızdır; akıl yürütme aynıdır: Nasıl boşlukta her şey hareketsizse, boşluğun kendisi de hareketsizdir; çünkü hızlar birbiriyle karşılaştırılamaz.

Biz boşluğun var olmadığını söylüyoruz; öbür aporia'lar ise yerinde ileri sürülmüştür: Yoğunlaşma ve seyrekleşme olmazsa ya hareket olmayacak, ya gök dalgalanacak, ya da havadan hep eşit miktarda su, sudan da eşit miktarda hava meydana gelecektir (çünkü sudan daha çok hava meydana geldiği açıktır; öyleyse sıkışma yoksa, ya bitişikteki şey itilip en uçtakini dalgalandıracak, ya da bütünün toplam hacmi eşit kalsın diye başka bir yerde eşit miktarda hava suya dönüşecek, ya da hiçbir şey hareket etmeyecektir; çünkü bir şey yer değiştirdikçe, dairesel olarak yer değiştirmedikçe hep bu sonuç çıkacaktır; oysa yer değiştirme hep daire boyunca değil, doğru çizgi boyunca da olur). Onlar bu sebeplerle bir boşluk bulunduğunu söyleyebilirler; biz ise temel aldığımız ilkelerden yola çıkarak şunu söylüyoruz: Zıtların, yani sıcakla soğuğun ve öbür tabiî zıtlıkların maddesi tektir; fiilen var olan şey kuvve hâlinde var olandan meydana gelir; madde ayrı değildir, ama varlığı başkadır; renk, sıcak ve soğuk için de, duruma göre, sayıca tek bir madde vardır.

Cismin maddesi ile büyüğün ve küçüğün maddesi de aynıdır. Bu açıktır: Sudan hava meydana geldiğinde aynı madde, başka bir şey eklenmeden başka bir şey olmuştur; kuvve hâlinde olan fiilen olmuştur; havadan su meydana geldiğinde de aynı şekilde, kimi zaman küçüklükten büyüklüğe, kimi zaman büyüklükten küçüklüğe geçilir. Aynı şekilde çok olan hava daha küçük bir hacme girdiğinde ya da küçükten büyüğe geçtiğinde de, kuvve hâlinde var olan madde ikisi de olur. Nasıl soğuktan sıcak, sıcaktan soğuk meydana gelirken madde, kuvve hâlinde ikisi de olduğu için aynı kalıyorsa, sıcaktan daha sıcak meydana gelirken de öyledir: Maddenin, daha az sıcakken sıcak olmayan bir parçası sonradan sıcak olmaz; tıpkı büyük bir dairenin çevresi ve eğriliği daha küçük bir dairenin çevresi hâline geldiğinde, ister aynı kalsın ister başkalaşsın, eğriliğin önceden eğri değil düz olan bir yerde meydana gelmemesi gibi (çünkü azlık ve çokluk, aralarda boşluk kalmasıyla olmaz).

217a

καὶ τὸ πῦρ μανὸν εἶναί φασιν, ἔπειτα κινήσεως αἴτιον οὐχ οὕτω τὸ κενὸν ὡς ἐν ᾧ, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ ἀσκοὶ τῷ φέρεσθαι αὐτοὶ ἄνω φέρουσι τὸ συνεχές, οὕτω τὸ κενὸν ἄνω φέρει. καίτοι πῶς οἷόν τε φορὰν εἶναι κενοῦ ἢ τόπον κενοῦ; κενοῦ γὰρ γίγνεται κενόν, εἰς ὃ φέρεται. ἔτι δὲ πῶς ἐπὶ τοῦ βαρέος ἀποδώσουσιν τὸ φέρεσθαι κάτω; καὶ δῆλον ὅτι εἰ ὅσῳ ἂν μανότερον καὶ κενώτερον ἢ ἄνω οἰσθήσεται, εἰ ὅλως εἴη κενόν, τάχιστʼ ἂν φέροιτο. ἴσως δὲ καὶ τοῦτʼ ἀδύνατον κινηθῆναι· λόγος δʼ ὁ αὐτός, ὥσπερ ὅτι ἐν τῷ κενῷ ἀκίνητα πάντα, οὕτω καὶ τὸ κενὸν ὅτι ἀκίνητον· ἀσύμβλητα γὰρ τὰ τάχη.

ἐπεὶ δὲ κενὸν μὲν οὔ φαμεν εἶναι, τὰ ἄλλα δʼ ἠπόρηται ἀληθῶς, ὅτι ἢ κίνησις οὐκ ἔσται, εἰ μὴ ἔσται πύκνωσις καὶ μάνωσις, ἢ κυμανεῖ ὁ οὐρανός, ἢ αἰεὶ ἴσον ὕδωρ ἐξ ἀέρος ἔσται καὶ· ἀὴρ ἐξ ὕδατος (δῆλον γὰρ ὅτι πλείων ἀὴρ ἐξ ὕδατος γίγνεται· ἀνάγκη τοίνυν, εἰ μὴ ἔστι πίλησις, ἢ ἐξωθούμενον τὸ ἐχόμενον τὸ ἔσχατον κυμαίνειν ποιεῖν, ἢ ἄλλοθί που ἴσον μεταβάλλειν ἐξ ἀέρος ὕδωρ, ἵνα ὁ πᾶς ὄγκος τοῦ ὅλου ἴσος ᾖ, ἢ μηδὲν κινεῖσθαι· ἀεὶ γὰρ μεθισταμένου τοῦτο συμβήσεται, ἂν μὴ κύκλῳ περιίστηται· οὐκ ἀεὶ δʼ εἰς τὸ κύκλῳ ἡ φορά, ἀλλὰ καὶ εἰς εὐθύ)· οἱ μὲν δὴ διὰ ταῦτα κενόν τι φαῖεν ἂν εἶναι, ἡμεῖς δὲ λέγομεν ἐκ τῶν ὑποκειμένων ὅτι ἔστιν ὕλη μία τῶν ἐναντίων, θερμοῦ καὶ ψυχροῦ καὶ τῶν ἄλλων τῶν φυσικῶν ἐναντιώσεων, καὶ ἐκ δυνάμει ὄντος ἐνεργείᾳ ὂν γίγνεται, καὶ οὐ χωριστὴ μὲν ἡ ὕλη, τὸ δʼ εἶναι ἕτε· ρον, καὶ μία τῷ ἀριθμῷ, εἰ ἔτυχε, χροιᾶς καὶ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ.

ἔστι δὲ καὶ σώματος ὕλη καὶ μεγάλου καὶ μικροῦ ἡ αὐτή. δῆλον δέ· ὅταν γὰρ ἐξ ὕδατος ἀὴρ γένηται, ἡ αὐτὴ ὕλη οὐ προσλαβοῦσά τι ἄλλο ἐγένετο, ἀλλʼ ὃ ἦν δυνάμει, ἐνεργείᾳ ἐγένετο, καὶ πάλιν ὕδωρ ἐξ ἀέρος ὡσαύτως, ὁτὲ μὲν εἰς μέγεθος ἐκ μικρότητος, ὁτὲ δʼ εἰς μικρότητα ἐκ μεγέθους. ὁμοίως τοίνυν κἂν ὁ ἀὴρ πολὺς ὢν ἐν ἐλάττονι γίγνηται ὄγκῳ καὶ ἐξ ἐλάττονος μείζων, ἡ δυνάμει οὖσα ὕλη γίγνεται ἄμφω. ὥσπερ γὰρ καὶ ἐκ ψυχροῦ θερμὸν καὶ ἐκ θερμοῦ ψυχρὸν ἡ αὐτή, ὅτι ἦν δυνάμει, οὕτω καὶ ἐκ θερμοῦ μᾶλλον θερμόν, οὐδενὸς γενομένου ἐν τῇ ὕλῃ θερμοῦ ὃ οὐκ ἦν

217bAlevin de, içinde hem sıcaklığın hem beyazlığın bulunmadığı bir büyüklüğünü bulamazsın. Önceki sıcaklığın sonrakine göre durumu da böyledir. Öyle ki duyulur hacmin büyüklüğü ve küçüklüğü de maddeye bir şey eklendiği için değil, madde ikisine de kuvve hâlinde sahip olduğu için genişler; dolayısıyla aynı şey hem yoğun hem seyrektir ve ikisinin maddesi tektir. Yoğun olan ağırdır, seyrek olan hafiftir. [Ayrıca nasıl bir dairenin çevresi daha küçük bir hâle getirilince başka bir içbükeylik almaz da önceden olan toplanırsa, ateşin de hangi parçası alınsa sıcak olacaksa, aynı şekilde her şey de aynı maddenin toplanması ve genişlemesidir.] Yoğun da seyrek de iki şeyi içine alır: Hem ağır hem sert olan yoğun, bunların zıddı olan hafif ve yumuşak da seyrek görünür; ama kurşunla demirde ağırlık ile sertlik birbirine uymaz.

Söylenenlerden açıktır ki ne ayrı duran bir boşluk vardır, ne yalın anlamda ne de seyrek olanın içinde, ne de kuvve hâlinde; meğer biri, ne olursa olsun, yer değiştirmenin sebebine boşluk demek istesin. Bu anlamda ağırın ve hafifin maddesi, böyle olduğu ölçüde, boşluk olabilir; çünkü yoğun ve seyrek bu zıtlık bakımından yer değiştirmeyi meydana getirir; sert ve yumuşak bakımından ise etkilenmeyi ve etkilenmemeyi, yani yer değiştirmeyi değil, daha çok başkalaşmayı. Boşluk hakkında, hangi anlamda var olduğu ve hangi anlamda olmadığı bu şekilde belirlenmiş olsun.

217b

θερμὸν ὅτε ἧττον ἦν θερμόν, ὥσπερ γε οὐδʼ ἡ τοῦ μείζονος κύκλου περιφέρεια καὶ κυρτότης ἐὰν γίγνηται ἐλάττονος κύκλου, ⟨ἢ⟩ ἡ αὐτὴ οὖσα ἢ ἄλλη, ἐν οὐθενὶ ἐγγέγονε τὸ κυρτὸν ὃ ἦν οὐ κυρτὸν ἀλλʼ εὐθύ (οὐ γὰρ τῷ διαλείπειν τὸ ἧττον ἢ τὸ μᾶλλον ἔστιν)· οὐδʼ ἔστι τῆς φλογὸς λαβεῖν τι μέγεθος ἐν οὐ καὶ θερμότης καὶ λευκότης ἔνεστιν. οὕτω τοίνυν καὶ ἡ πρότερον θερμότης ⟨πρὸς⟩ τὴν ὕστερον. ὥστε καὶ τὸ μέγεθος καὶ ἡ μικρότης τοῦ αἰσθητοῦ ὄγκου οὐ προσλαβούσης τι τῆς ὕλης ἐπεκτείνεται, ἀλλʼ ὅτι δυνάμει ἐστὶν ὕλη ἀμφοῖν· ὥστʼ ἐστὶ τὸ αὐτὸ πυκνὸν καὶ μανόν, καὶ μία ὕλη αὐτῶν. ἔστι δὲ τὸ μὲν πυκνὸν βαρύ, τὸ δὲ μανὸν κοῦφον. [ἔτι ὥσπερ ἡ τοῦ κύκλου περιφέρεια συναγομένη εἰς ἔλαττον οὐκ ἄλλο τι λαμβάνει τὸ κοῖλον, ἀλλʼ ὃ ἦν συνήχθη, καὶ τοῦ πυρὸς ὅ τι ἄν τις λάβῃ πᾶν ἔσται θερμόν, οὕτω καὶ τὸ πᾶν συναγωγὴ καὶ διαστολὴ τῆς αὐτῆς ὕλης.] δύο γὰρ ἔστιν ἐφʼ ἑκατέρου, τοῦ τε πυκνοῦ καὶ τοῦ μανοῦ· τό τε γὰρ βαρὺ καὶ τὸ σκληρὸν πυκνὰ δοκεῖ εἶναι, καὶ τἀναντία μανὰ τό τε κοῦφον καὶ τὸ μαλακόν· διαφωνεῖ δὲ τὸ βαρὺ καὶ τὸ σκληρὸν ἐπὶ μολίβδου καὶ σιδήρου.

ἐκ δὴ τῶν εἰρημένων φανερὸν ὡς οὔτʼ ἀποκεκριμένον κενὸν ἔστιν, οὔθ᾿ ἁπλῶς οὔτʼ ἐν τῷ μανῷ, οὔτε δυνάμει, εἰ μή τις βούλεται πάντως καλεῖν κενὸν τὸ αἴτιον τοῦ φέρεσθαι. οὕτω δʼ ἡ τοῦ βαρέος καὶ κούφου ὕλη, ᾗ τοιαύτη, εἴη ἂν τὸ κενόν· τὸ γὰρ πυκνὸν καὶ τὸ μανὸν κατὰ ταύτην τὴν ἐναντίωσιν φορᾶς ποιητικά, κατὰ δὲ τὸ σκληρὸν καὶ μαλακὸν πάθους καὶ ἀπαθείας, καὶ οὐ φορᾶς ἀλλʼ ἑτεροιώσεως μᾶλλον. καὶ περὶ μὲν κενοῦ, πῶς ἔστι καὶ πῶς οὐκ ἔστι, διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον.

217b2510. Bölüm

Söylenenlerin ardından zaman konusunu ele almak gelir. Önce, okul dışında dolaşan akıl yürütmeler yoluyla da zaman hakkındaki aporia'ları incelemek yerinde olur: Zaman var olanlardan mıdır, yoksa var olmayanlardan mı; sonra tabiatı nedir? Zamanın ya hiç var olmadığından ya da güç bela ve belli belirsiz var olduğundan şu noktalara bakarak şüphelenilebilir. Zamanın bir kısmı olmuştur ve artık yoktur, bir kısmı olacaktır ve henüz yoktur.

217b25

Ἐχόμενον δὲ τῶν εἰρημένων ἐστὶν ἐπελθεῖν περὶ χρόνου· πρῶτον δὲ καλῶς ἔχει διαπορῆσαι περὶ αὐτοῦ καὶ διὰ τῶν ἐξωτερικῶν λόγων, πότερον τῶν ὄντων ἐστὶν ἢ τῶν μὴ ὄντων, εἶτα τίς ἡ φύσις αὐτοῦ, ὅτι μὲν οὖν ἢ ὅλως οὐκ ἔστιν ἢ μόλις καὶ ἀμυδρῶς, ἐκ τῶνδέ τις ἂν ὑποπτεύσειεν. τὸ μὲν γὰρ αὐτοῦ γέγονε καὶ οὐκ ἔστιν, τὸ δὲ μέλλει καὶ οὔπω ἔστιν.

218aHem sonsuz zaman hem de her seferinde ele alınan zaman bunlardan oluşur. Var olmayan şeylerden oluşan bir şeyin ise varlıktan pay alması imkânsız görünebilir.

Bundan başka, parçalara ayrılabilen her şeyin, eğer varsa, var olduğu sırada ya bütün parçalarının ya da bazı parçalarının var olması zorunludur. Zaman ise parçalara ayrılabildiği hâlde, parçalarının kimi olmuştur, kimi olacaktır, hiçbiri yoktur. Şimdi de bir parça değildir; çünkü parça bütünü ölçer ve bütünün parçalardan oluşması gerekir; oysa zaman şimdilerden oluşuyor görünmez. Ayrıca geçmişi ve geleceği ayırıyor gibi görünen şimdinin hep bir ve aynı mı kaldığını, yoksa her seferinde başka mı olduğunu görmek kolay değildir. Her seferinde başka başka ise, zamanın içinde başka başka olan parçalardan hiçbiri aynı anda bulunmuyorsa (biri öbürünü kuşatmadıkça; kuşattığında bulunur, kısa zamanın uzun zamanın içinde bulunması gibi), ve şimdi olmayan ama önceden var olan şimdinin bir ara yok olmuş olması zorunluysa, şimdiler de birbiriyle aynı anda bulunmayacak, önceki şimdinin hep yok olmuş olması zorunlu olacaktır. Ama önceki şimdinin kendi içinde yok olmuş olması mümkün değildir, çünkü o sırada vardı; başka bir şimdide yok olmuş olması da mümkün değildir. Çünkü noktanın noktaya bitişik olamaması gibi, şimdilerin de birbirine bitişik olmasının imkânsız olduğunu kabul edelim. Şu hâlde önceki şimdi kendisinden hemen sonra gelen şimdide değil de başka bir şimdide yok olmuşsa, aradaki sonsuz sayıda şimdiyle aynı anda var olmuş olacaktır; bu ise imkânsızdır. Öte yandan şimdinin hep aynı kalması da mümkün değildir; çünkü bölünebilen ve sınırlı hiçbir şeyin tek bir sınırı yoktur, ister tek bir boyutta sürekli olsun ister birden çok boyutta; şimdi ise bir sınırdır ve sınırlı bir zaman ele almak mümkündür. Ayrıca zaman bakımından aynı anda olmak, yani ne önce ne sonra olmak, aynı ve tek bir şimdide olmaksa, hem önceki hem sonraki şeyler şu şimdide ise, on bin yıl önce olanlar bugün olanlarla aynı anda olurdu ve hiçbir şey bir başkasından ne önce ne sonra olurdu.

Zamana ait özellikler hakkındaki aporia'lar bu kadar incelenmiş olsun. Zamanın ne olduğu ve tabiatının ne olduğu ise hem bize aktarılan görüşlerden hem de daha önce ele aldığımız konulardan aynı ölçüde belirsizdir. Bazıları zamanın bütünün hareketi, bazıları da gök küresinin kendisi olduğunu söyler.

218a

ἐκ δὲ τούτων καὶ ὁ ἄπειρος καὶ ὁ ἀεὶ λαμβανόμενος χρόνος σύγκειται. τὸ δʼ ἐκ μὴ ὄντων συγκείμενον ἀδύνατον ἂν εἶναι δόξειε μετέχειν οὐσίας.

πρὸς δὲ τούτοις παντὸς μεριστοῦ, ἄνπερ ᾖ. ἀνάγκη, ὅτε ἔστιν, ἤτοι πάντα τὰ μέρη εἶναι ἢ ἔνια· τοῦ δὲ χρόνου τὰ μὲν γέγονε τὰ δὲ μέλλει, ἔστι δʼ οὐδέν, ὄντος μεριστοῦ. τὸ δὲ νῦν οὐ μέρος· μετρεῖ τε γὰρ τὸ μέρος, καὶ συγκεῖσθαι δεῖ τὸ ὅλον ἐκ τῶν μερῶν· ὁ δὲ χρόνος οὐ δοκεῖ συγκεῖσθαι ἐκ τῶν νῦν. ἔτι δὲ τὸ νῦν, ὃ φαίνεται διορίζειν τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον, πότερον ἓν καὶ ταὐτὸν ἀεὶ διαμένει ἢ ἄλλο καὶ ἄλλο, οὐ ῥᾴδιον ἰδεῖν. εἰ μὲν γὰρ αἰεὶ ἕτερον καὶ ἕτερον, μηδὲν δʼ ἐστὶ τῶν ἐν τῷ χρόνῳ ἄλλο καὶ ἄλλο μίρος ἅμα (ὃ μὴ περιέχει. τὸ δὲ περιέχεται, ὥσπερ ὁ ἐλάττων χρόνος ὑπὸ τοῦ πλείονος), τὸ δὲ νῦν μὴ ὂν πρότερον δὲ ὂν ἀνάγκη ἐφθάρθαι ποτέ, καὶ τὰ νῦν ἅμα μὲν ἀλλήλοις οὐκ ἔσται, ἐφθάρθαι δὲ ἀνάγκη ἀεὶ τὸ πρότερον. ἐν αὑτῷ μὲν οὖν ἐφθάρθαι οὐχ οἷόν τε διὰ τὸ εἶναι τότε, ἐν ἄλλῳ δὲ νῦν ἐφθάρθαι τὸ πρότερον νῦν οὐκ ἐνδέχεται. ἔστω γὰρ ἀδύνατον ἐχόμενα εἶναι ἀλλήλων τὰ νῦν, ὥσπερ στιγμὴν στιγμῆς. εἴπερ οὖν ἐν τῷ ἐφεξῆς οὐκ ἔφθαρται ἀλλʼ ἐν ἄλλῳ, ἐν τοῖς μεταξὺ [τοῖς] νῦν ἀπείροις οὖσιν ἅμα ἂν εἴη· τοῦτο δὲ ἀδύνατον. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ αἰεὶ τὸ αὐτὸ διαμένειν δυνατόν· οὐδενὸς γὰρ διαιρετοῦ πεπερασμένου ἓν πέρας ἔστιν, οὔτε ἂν ἐφʼ ἓν ᾖ συνεχὲς οὔτε ἂν ἐπὶ πλείω· τὸ δὲ νῦν πέρας ἐστίν, καὶ χρόνον ἔστι λαβεῖν πεπερασμένον. ἔτι εἰ τὸ ἅμα εἶναι κατὰ χρόνον καὶ μήτε πρότερον μήτε ὕστερον τὸ ἐν τῷ αὐτῷ εἶναι καὶ ἑνὶ [τῷ] νῦν ἐστιν, εἰ τά τε πρότερον καὶ τὰ ὕστερον ἐν τῷ νῦν τῳδί ἐστιν, ἅμα ἂν εἴη τὰ ἔτος γενόμενα μυριοστὸν τοῖς γενομένοις τήμερον, καὶ οὔτε πρότερον οὔτε ὕστερον οὐδὲν ἄλλο ἄλλου.

περὶ μὲν οὖν τῶν ὑπαρχόντων αὐτῷ τοσαῦτʼ ἔστω διηπορημένα· τί δʼ ἐστὶν ὁ χρόνος καὶ τίς αὐτοῦ ἡ φύσις, ὁμοίως ἔκ τε τῶν παραδεδομένων ἄδηλόν ἐστιν, καὶ περὶ ὧν τυγχάνομεν διεληλυθότες πρότερον. οἱ μὲν γὰρ τὴν τοῦ ὅλου κίνησιν

218bOysa dönüşün bir parçası da bir zamandır, ama bir dönüş değildir; çünkü ele alınan şey dönüşün bir parçasıdır, dönüş değil. Ayrıca birden çok gök olsaydı, zaman aynı şekilde onlardan herhangi birinin hareketi olurdu; öyle ki aynı anda birçok zaman bulunurdu. Bütünün küresinin zaman olduğunu söyleyenler, her şeyin hem zamanın içinde hem de bütünün küresinin içinde olmasından dolayı böyle düşündüler; ama bu söz, içerdiği imkânsızlıkları incelemeye değmeyecek kadar saftır. Zamanın her şeyden çok bir hareket ve bir tür değişme olduğu düşünüldüğüne göre, bunu incelememiz gerekir. Her şeyin değişmesi ve hareketi yalnız değişen şeyin kendisindedir ya da hareket eden ve değişen şey nerede bulunuyorsa oradadır; zaman ise her yerde ve her şeyin yanında aynı şekilde vardır. Ayrıca değişme daha hızlı ve daha yavaş olur, zaman ise öyle olmaz; çünkü yavaş ve hızlı zamanla belirlenir: Hızlı, kısa zamanda çok hareket eden, yavaş da uzun zamanda az hareket edendir; zaman ise ne belli bir kemiyet ne de belli bir keyfiyet olarak zamanla belirlenir. Demek ki zamanın hareket olmadığı açıktır; şimdilik hareket demekle değişme demek arasında bizim için bir fark olmasın.

218b

εἶναί φασιν, οἱ δὲ τὴν σφαῖραν αὐτήν. καίτοι τῆς περιφορᾶς καὶ τὸ μέρος χρόνος τίς ἐστι, περιφορὰ δέ γε οὔ· μέρος γὰρ περιφορᾶς τὸ ληφθέν, ἀλλʼ οὐ περιφορά. ἔτι δʼ εἰ πλείους ἦσαν οἱ οὐρανοί, ὁμοίως ἂν ἦν ὁ χρόνος ἡ ὁτουοῦν αὐτῶν κίνησις, ὥστε πολλοὶ χρόνοι ἅμα. ἡ δὲ τοῦ ὅλου σφαῖρα ἔδοξε μὲν τοῖς εἰποῦσιν εἶναι ὁ χρόνος, ὅτι ἔν τε τῷ χρόνῳ πάντα ἐστὶν καὶ ἐν τῇ τοῦ ὅλου σφαίρᾳ· ἔστιν δʼ εὐηθικώτερον τὸ εἰρημένον ἢ ὥστε περὶ αὐτοῦ τὰ ἀδύνατα ἐπισκοπεῖν, ἐπεὶ δὲ δοκεῖ μάλιστα κίνησις εἶναι καὶ μεταβολή τις ὁ χρόνος, τοῦτʼ ἂν εἴη σκεπτέον. ἡ μὲν οὖν ἑκάστου μεταβολὴ καὶ κίνησις ἐν αὐτῷ τῷ μεταβάλλοντι μόνον ἐστίν, ἢ οὗ ἂν τύχῃ ὂν αὐτὸ τὸ κινούμενον καὶ μεταβάλλον· ὁ δὲ χρόνος ὁμοίως καὶ πανταχοῦ καὶ παρὰ πᾶσιν. ἔτι δὲ μεταβολὴ μέν ἐστι θάττων καὶ βραδυτέρα, χρόνος δʼ οὐκ ἔστιν· τὸ γὰρ βραδὺ καὶ ταχὺ χρόνῳ ὥρισται, ταχὺ μὲν τὸ ἐν ὀλίγῳ πολὺ κινούμενον, βραδὺ δὲ τὸ ἐν πολλῷ ὀλίγον· ὁ δὲ χρόνος οὐχ ὥρισται χρόνῳ, οὔτε τῷ ποσός τις εἶναι οὔτε τῷ ποιός. ὅτι μὲν τοίνυν οὐκ ἔστιν κίνησις, φανερόν· μηδὲν δὲ διαφερέτω λέγειν ἡμῖν ἐν τῷ παρόντι κίνησιν ἢ μεταβολήν.

218b2011. Bölüm

Ama zaman değişme olmadan da var değildir. Düşüncemizde hiçbir değişme olmadığında ya da değiştiğimizi fark etmediğimizde bize zaman geçmiş gibi gelmez; tıpkı efsaneye göre Sardinya'da kahramanların yanında uyuyanlara uyandıklarında gelmediği gibi: Önceki şimdiyi sonraki şimdiye bağlar ve ikisini bir yaparlar; aradakini fark etmedikleri için çıkarıp atarlar. Şu hâlde nasıl şimdi başka değil de aynı ve tek olsaydı zaman olmazdı, şimdi başka olduğu hâlde bu fark edilmediğinde de aradaki zaman var görünmez. Hiçbir değişmeyi belirlemediğimizde, psykhē tek ve bölünmez bir şeyde kalıyor gibi göründüğünde zaman olmadığını düşünüyor, bir değişmeyi hissedip belirlediğimizde ise zaman geçtiğini söylüyorsak, zamanın hareket ve değişme olmadan var olmadığı açıktır. Demek ki zamanın ne hareket olduğu ne de hareketsiz var olduğu açıktır.

218b20

Ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἄνευ γε μεταβολῆς· ὅταν γὰρ μηδὲν αὐτοὶ μεταβάλλωμεν τὴν διάνοιαν ἢ λάθωμεν μεταβάλλοντες, οὐ δοκεῖ ἡμῖν γεγονέναι χρόνος, καθάπερ οὐδὲ τοῖς ἐν Σαρδοῖ μυθολογουμένοις καθεύδειν παρὰ τοῖς ἥρωσιν, ὅταν ἐγερθῶσι· συνάπτουσι γὰρ τῷ πρότερον νῦν τὸ ὕστερον νῦν καὶ ἓν ποιοῦσιν; ἐξαιροῦντες διὰ τὴν ἀναισθησίαν τὸ μεταξύ. ὥσπερ οὖν εἰ μὴ ἦν ἕτερον τὸ νῦν ἀλλὰ ταὐτὸ καὶ ἕν, οὐκ ἂν ἦν χρόνος, οὕτως καὶ ἐπεὶ λανθάνει ἕτερον ὄν, οὐ δοκεῖ εἶναι τὸ μεταξὺ χρόνος. εἰ δὴ τὸ μὴ οἴεσθαι εἶναι χρόνον τότε συμβαίνει ἡμῖν, ὅταν μὴ ὁρίσωμεν μηδεμίαν μεταβολήν, ἀλλʼ ἐν ἑνὶ καὶ ἀδιαιρέτῳ φαίνηται ἡ ψυχὴ μένειν, ὅταν δʼ αἰσθώμεθα καὶ ὁρίσωμεν, τότε φαμὲν γεγονέναι χρόνον, φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν ἄνευ κινήσεως καὶ μεταβολῆς χρόνος. ὅτι μὲν οὖν οὔτε κίνησις οὔτʼ ἄνευ κινήσεως ὁ χρόνος

219aZamanın ne olduğunu araştırdığımıza göre, işe buradan başlayarak, onun hareketin neyi olduğunu ele almalıyız. Çünkü hareketi ve zamanı birlikte hissederiz: Karanlık olsa ve beden yoluyla hiçbir şeyden etkilenmesek bile, psykhē'de bir hareket bulunursa, hemen onunla birlikte bir zaman da geçmiş gibi gelir. Öte yandan bir zaman geçmiş gibi geldiğinde, onunla birlikte bir hareket de olmuş gibi gelir. Öyleyse zaman ya harekettir ya da hareketin bir şeyidir. Hareket olmadığına göre, hareketin bir şeyi olması zorunludur.

Hareket eden şey bir şeyden bir şeye doğru hareket ettiğine ve her büyüklük sürekli olduğuna göre, hareket büyüklüğü izler: Büyüklük sürekli olduğu için hareket de süreklidir, hareket sürekli olduğu için de zaman. Çünkü hareket ne kadarsa, zaman da her seferinde o kadar geçmiş görünür. Önce ve sonra ilk önce yerde bulunur; orada konum bakımındandır. Önce ve sonra büyüklükte bulunduğuna göre, oradakilere karşılık olarak hareketin içinde de önce ve sonranın bulunması zorunludur. Zamanda da önce ve sonra vardır, çünkü bunlardan biri hep öbürünü izler. Hareketteki önce ve sonra, her ne ise, harekettir; ama varlığı başkadır ve hareket değildir. Zamanı da hareketi belirlediğimizde, önceyi ve sonrayı belirleyerek biliriz; hareketteki önceyi ve sonrayı hissettiğimizde de zaman geçtiğini söyleriz. Bunları birbirinden başka şeyler olarak ve aralarında başka bir şey bulunduğunu kavrayarak belirleriz: Uçların ortadakinden başka olduğunu düşündüğümüzde ve psykhē biri önceki, öbürü sonraki olmak üzere iki şimdi bulunduğunu söylediğinde, o zaman bu aradakinin zaman olduğunu söyleriz; çünkü şimdiyle sınırlanan şey zaman gibi görünür; bu temel alınsın. Şu hâlde şimdiyi tek bir şey olarak hissettiğimizde, yani ne hareketteki önce ve sonra olarak ne de aynı kalan ama bir öncenin ve bir sonranın şimdisi olarak hissettiğimizde, hiçbir zaman geçmiş gibi gelmez, çünkü hiçbir hareket de olmuş görünmez. Önceyi ve sonrayı hissettiğimizde ise zamandan söz ederiz. Çünkü zaman budur: hareketin önceye ve sonraya göre sayısı.

219a

ἐστί, φανερόν· ληπτέον δέ, ἐπεὶ ζητοῦμεν τί ἐστιν ὁ χρόνος, ἐντεῦθεν ἀρχομένοις, τί τῆς κινήσεώς ἐστιν. ἅμα γὰρ κινήσεως αἰσθανόμεθα καὶ χρόνου· καὶ γὰρ ἐὰν ᾖ σκότος καὶ μηδὲν διὰ τοῦ σώματος πάσχωμεν, κίνησις δέ τις ἐν τῇ ψυχῇ ἐνῇ, εὐθὺς ἅμα δοκεῖ τις γεγονέναι καὶ χρόνος. ἀλλὰ μὴν καὶ ὅταν γε χρόνος δοκῇ γεγονέναι τις, ἅμα καὶ κίνησίς τις δοκεῖ γεγονέναι. ὥστε ἤτοι κίνησις ἢ τῆς κινήσεως τί ἐστιν ὁ χρόνος. ἐπεὶ οὖν οὐ κίνησις, ἀνάγκη τῆς κινήσεώς τι εἶναι αὐτόν.

ἐπεὶ δὲ τὸ κινούμενον κινεῖται ἔκ τινος εἴς τι καὶ πᾶν μέγεθος συνεχές, ἀκολουθεῖ τῷ μεγέθει ἡ κίνησις· διὰ γὰρ τὸ τὸ μέγεθος εἶναι συνεχὲς καὶ ἡ κίνησίς ἐστιν συνεχής, διὰ δὲ τὴν κίνησιν ὁ χρόνος· ὅση γὰρ ἡ κίνησις, τοσοῦτος καὶ ὁ χρόνος αἰεὶ δοκεῖ γεγονέναι. τὸ δὴ πρότερον καὶ ὕστερον ἐν τόπῳ πρῶτόν ἐστιν. ἐνταῦθα μὲν δὴ τῇ θέσει· ἐπεὶ δʼ ἐν τῷ μεγέθει ἔστι τὸ πρότερον καὶ ὕστερον, ἀνάγκη καὶ ἐν κινήσει εἶναι τὸ πρότερον καὶ ὕστερον, ἀνάλογον τοῖς ἐκεῖ. ἀλλὰ μὴν καὶ ἐν χρόνῳ ἔστιν τὸ πρότερον καὶ ὕστερον διὰ τὸ ἀκολουθεῖν ἀεὶ θατέρῳ θάτερον αὐτῶν. ἔστι δὲ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ἐν τῇ κινήσει μέν ποτε ὂν κίνησις [ἐστιν] τὸ μέντοι εἶναι αὐτῷ ἕτερον καὶ οὐ κίνησις. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸν χρόνον γε γνωρίζομεν ὅταν ὁρίσωμεν τὴν κίνησιν, τῷ πρότερον καὶ ὕστερον ὁρίζοντες· καὶ τότε φαμὲν γεγονέναι χρόνον, ὅταν τοῦ προτέρου καὶ ὑστέρου ἐν τῇ κινήσει αἴσθησιν λάβωμεν. ὁρίζομεν δὲ τῷ ἄλλο καὶ ἂλλο ὑπολαβεῖν αὐτά, καὶ μεταξύ τι αὐτῶν ἕτερον· ὅταν γὰρ ἕτερα τὰ ἄκρα τοῦ μέσου νοήσωμεν, καὶ δύο εἴπῃ ἡ ψυχὴ τὰ νῦν, τὸ μὲν πρότερον τὸ δʼ ὕστερον, τότε καὶ τοῦτό φαμεν εἶναι χρόνον· τὸ γὰρ ὁριζόμενον τῷ νῦν χρόνος εἶναι δοκεῖ· καὶ ὑποκείσθω. ὅταν μὲν οὖν ὡς ἓν τὸ νῦν αἰσθανώμεθα, καὶ μὴ ἤτοι ὡς πρότερον καὶ ὕστερον ἐν τῇ κινήσει ἢ ὡς τὸ αὐτὸ μὲν προτέρου δὲ καὶ ὑστέρου τινός, οὐ δοκεῖ χρόνος γεγονέναι οὐδείς, ὅτι οὐδὲ κίνησις. ὅταν δὲ τὸ πρότερον

219bDemek ki zaman hareketin kendisi değildir; hareketin sayı taşıması bakımından hareketin bir şeyidir. Bunun bir işareti şudur: Çoğu ve azı sayıyla ayırt ederiz, çok ve az hareketi de zamanla; öyleyse zaman bir tür sayıdır. Sayı iki anlamda söylendiğine göre (hem sayılan ve sayılabilen şeye sayı deriz, hem de onunla saydığımız şeye), zaman sayılan şeydir, onunla saydığımız şey değil. Onunla saydığımız şey ile sayılan şey başka başkadır. Hareket nasıl hep başka başkaysa, zaman da öyledir (ama aynı anda olan bütün zaman aynıdır; çünkü şimdi, her ne idiyse o bakımdan aynıdır, varlığı ise başkadır; şimdi de zamanı, önce ve sonra olarak sınırlar). Şimdi bir bakıma aynıdır, bir bakıma aynı değildir: Başka başka şeylerde bulunduğu ölçüde başkadır (şimdinin şimdi olması da buydu); ama her ne olarak varsa o bakımdan aynıdır. Çünkü söylendiği gibi hareket büyüklüğü, zaman da, dediğimiz gibi, hareketi izler; aynı şekilde yer değiştiren şey de noktayı izler; hareketi ve onun içindeki önceyi ve sonrayı yer değiştiren şey sayesinde biliriz. Yer değiştiren şey, her ne olarak varsa, aynıdır (bir nokta, bir taş ya da böyle başka bir şeydir), ama tarifçe başkadır; tıpkı sofistlerin Koriskos'un Lykeion'da olmasıyla Koriskos'un çarşıda olmasını başka başka şeyler saymaları gibi. O da başka başka yerde olmakla başkadır. Şimdi de, zamanın hareketi izlediği gibi yer değiştiren şeyi izler (çünkü hareketteki önceyi ve sonrayı yer değiştiren şey sayesinde biliriz; önce ve sonra sayılabildiği ölçüde de şimdi vardır); öyle ki bunlarda da şimdi, her ne olarak varsa, aynıdır (çünkü hareketteki önce ve sonradır), ama varlığı başkadır (çünkü önce ve sonra sayılabildiği ölçüde şimdidir). En iyi bilinen de budur; çünkü hareket hareket eden şey sayesinde, yer değiştirme de yer değiştiren şey sayesinde bilinir: Yer değiştiren şey belirli bir şeydir, hareket ise değildir. Demek ki şimdi bir bakıma hep aynıdır, bir bakıma aynı değildir; çünkü yer değiştiren şey de öyledir.

Şu da açıktır: Zaman olmasaydı şimdi olmazdı, şimdi olmasaydı da zaman olmazdı.

219b

καὶ ὕστερον, τότε λέγομεν χρόνον· τοῦτο γάρ ἐστιν ὁ χρόνος, ἀριθμὸς κινήσεως κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον.

οὐκ ἄρα κίνησις ὁ χρόνος ἀλλʼ ᾗ ἀριθμὸν ἔχει ἡ κίνησις. σημεῖον δέ· τὸ μὲν γὰρ πλεῖον καὶ ἔλαττον κρίνομεν ἀριθμῷ, κίνησιν δὲ πλείω καὶ ἐλάττω χρόνῳ· ἀριθμὸς ἄρα τις ὁ χρόνος. ἐπεὶ δʼ ἀριθμός ἐστι διχῶς (καὶ γὰρ τὸ ἀριθμούμενον καὶ τὸ ἀριθμητὸν ἀριθμὸν λέγομεν, καὶ ᾧ ἀριθμοῦμεν), ὁ δὴ χρόνος ἐστὶν τὸ ἀριθμούμενον καὶ οὐχ ᾧ ἀριθμοῦμεν. ἔστι δʼ ἕτερον ᾧ ἀριθμοῦμεν καὶ τὸ ἀριθμούμενον. καὶ ὥσπερ ἡ κίνησις αἰεὶ ἄλλη καὶ ἄλλη, καὶ ὁ χρόνος (ὁ δʼ ἅμα πᾶς χρόνος ὁ αὐτός· τὸ γὰρ νῦν τὸ αὐτὸ ὅ ποτʼ ἦν—τὸ δʼ εἶναι αὐτῷ ἕτερον—τὸ δὲ νῦν τὸν χρόνον ὁρίζει, πρότερον καὶ ὕστερον). τὸ δὲ νῦν ἔστι μὲν ὡς τὸ αὐτό, ἔστι δʼ ὡς οὐ τὸ αὐτό· ᾗ μὲν γὰρ ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ, ἕτερον (τοῦτο δʼ ἦν αὐτῷ τὸ νῦν ⟨εἶναι⟩), ὃ δέ ποτε ὄν ἐστι τὸ νῦν, τὸ αὐτό. ἀκολουθεῖ γάρ, ὡς ἐλέχθη, τῷ μὲν μεγέθει ἡ κίνησις, ταύτῃ δʼ ὁ χρόνος, ὥς φαμεν· καὶ ὁμοίως δὴ τῇ στιγμῇ τὸ φερόμενον, τὴν κίνησιν γνωρίζομεν καὶ τὸ πρότερον ἐν αὐτῇ καὶ τὸ ὕστερον. τοῦτο δὲ ὃ μέν ποτε ὂν τὸ αὐτό (ἢ στιγμὴ γὰρ ἢ λίθος ἤ τι ἄλλο τοιοῦτόν ἐστι), τῷ λόγῳ δὲ ἄλλο, ὥσπερ οἱ σοφισταὶ λαμβάνουσιν ἕτερον τὸ Κορίσκον ἐν Λυκείῳ εἶναι καὶ τὸ Κορίσκον ἐν ἀγορᾷ. καὶ τοῦτο δὴ τῷ ἄλλοθι καὶ ἄλλοθι εἶναι ἕτερον· τῷ δὲ φερομένῳ ἀκολουθεῖ τὸ νῦν, ὥσπερ ὁ χρόνος τῇ κινήσει (τῷ γὰρ φερομένῳ γνωρίζομεν τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ἐν κινήσει, ᾗ δʼ ἀριθμητὸν τὸ πρότερον καὶ ὕστερον, τὸ νῦν ἔστιν)· ὥστε καὶ ἐν τούτοις ὃ μέν ποτε ὂν νῦν ἐστι, τὸ αὐτό (τὸ πρότερον γὰρ καὶ ὕστερόν ἐστι τὸ ἐν κινήσει, τὸ δʼ εἶναι ἔτερον (ᾗ ἀριθμητὸν γὰρ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον, τὸ νῦν ἔστιν). καὶ γνώριμον δὲ μάλιστα τοῦτʼ ἔστιν· καὶ γὰρ ἡ κίνησις διὰ το κινούμενον καὶ ἡ φορὰ διὰ τὸ φερόμενον· τόδε γάρ τι τὸ φερόμενον, ἡ δὲ κίνησις οὔ. ἔστι μὲν οὖν ὡς τὸ αὐτὸ τὸ νῦν αἰεί, ἔστι δʼ ὡς οὐ τὸ αὐτό· καὶ γὰρ τὸ φερόμενον.

φανερὸν δὲ καὶ ὅτι εἴτε χρόνος μὴ εἴη, τὸ νῦν οὐκ ἂν

220aÇünkü yer değiştiren şey ile yer değiştirme nasıl birlikteyse, yer değiştiren şeyin sayısı ile yer değiştirmenin sayısı da öyle birliktedir. Zaman yer değiştirmenin sayısıdır, şimdi ise yer değiştiren şey gibidir, sayının birimi gibi. Zaman şimdi sayesinde süreklidir, şimdiye göre de bölünür; çünkü bu da yer değiştirmeyi ve yer değiştiren şeyi izler. Hareket ve yer değiştirme, yer değiştiren şey tek olduğu için tektir (her ne olarak varsa o bakımdan değil, çünkü o zaman ara verebilirdi; tarifçe tek olduğu için); önceki ve sonraki hareketi sınırlayan da odur. Bu da bir bakıma noktayı izler; çünkü nokta da uzunluğu hem bir arada tutar hem sınırlar: Birinin başlangıcı, öbürünün sonudur. Ama biri tek noktayı iki nokta gibi kullanarak ele alırsa, aynı nokta hem başlangıç hem son olacağı için durmak zorunludur; şimdi ise yer değiştiren şey hareket ettiği için hep başkadır. Öyle ki zaman sayıdır, ama aynı noktanın sayısı gibi değil, çünkü o nokta hem başlangıç hem sondur; daha çok çizginin uçlarının sayısı gibidir. Çizginin parçaları gibi de değildir; hem söylenen sebepten (çünkü ortadaki noktayı iki nokta gibi kullanacak, o zaman durmak gerekecektir), hem de şu açık olduğu için: Şimdi zamanın hiçbir parçası değildir, bölme de hareketin parçası değildir, tıpkı noktanın çizginin parçası olmaması gibi; tek çizginin parçaları ise iki çizgidir. Şu hâlde şimdi, sınır olduğu ölçüde zaman değildir, zamana araz olarak aittir; saydığı ölçüde ise sayıdır. Çünkü sınırlar yalnız sınırı oldukları şeye aittir; sayı ise, meselâ şu atların sayısı olan on, başka yerde de bulunur. Demek ki zamanın önceye ve sonraya göre hareketin sayısı olduğu ve sürekli olduğu (çünkü sürekli bir şeyin sayısıdır) açıktır.

220a

εἴη, εἴτε τὸ νῦν μὴ εἴη, χρόνος οὐκ ἄν εἴη· ἅμα γὰρ ὥσπερ τὸ φερόμενον καὶ ἡ φορά, οὕτως καὶ ὁ ἀριθμὸς ὁ τοῦ φερομένου καὶ ὁ τῆς φορᾶς. χρόνος μὲν γὰρ ὁ τῆς φορᾶς ἀριθμός, τὸ νῦν δὲ ὡς τὸ φερόμενον, οἷον μονὰς ἀριθμοῦ. καὶ συνεχής τε δὴ ὁ χρόνος τῷ νῦν, καὶ διῄρηται κατὰ τὸ νῦν· ἀκολουθεῖ γὰρ καὶ τοῦτο τῇ φορᾷ καὶ τῷ φερομένῳ. καὶ γὰρ ἡ κίνησις καὶ ἡ φορὰ μία τῷ φερομένῳ, ὅτι ἕν (καὶ οὐχ ὅ ποτε ὄν—καὶ γὰρ ἂν διαλίποι—ἀλλὰ τῷ λόγῳ)· καὶ ὁρίζει δὲ τὴν πρότερον καὶ ὕστερον κίνησιν τοῦτο. ἀκολουθεῖ δὲ καὶ τοῦτό πως τῇ στιγμῇ· καὶ γὰρ ἡ στιγμὴ καὶ συνέχει τὸ μῆκος καὶ ὁρίζει· ἔστι γὰρ τοῦ μὲν ἀρχὴ τοῦ δὲ τελευτή. ἀλλʼ ὅταν μὲν οὕτω λαμβάνῃ τις ὡς δυσὶ χρώμενος τῇ μιᾷ, ἀνάγκη ἵστασθαι, εἰ ἔσται ἀρχὴ καὶ τελευτὴ ἡ αὐτὴ στιγμή· τὸ δὲ νῦν διὰ τὸ κινεῖσθαι τὸ φερόμενον αἰεὶ ἕτερον. ὥσθʼ ὁ χρόνος ἀριθμὸς οὐχ ὡς τῆς αὐτῆς στιγμῆς, ὅτι ἀρχὴ καὶ τελευτή, ἀλλʼ ὡς τὰ ἔσχατα τῆς γραμμῆς μᾶλλον—καὶ οὐχ ὡς τὰ μέρη, διά τε τὸ εἰρημένον (τῇ γὰρ μέσῃ στιγμῇ ὡς δυσὶ χρήσεται, ὥστε ἠρεμεῖν συμβήσεται), καὶ ἔτι φανερὸν ὅτι οὐδὲν μόριον τὸ νῦν τοῦ χρόνου, οὐδʼ ἡ διαίρεσις τῆς κινήσεως, ὥσπερ οὐδʼ ἡ στιγμὴ τῆς γραμμῆς· αἱ δὲ γραμμαὶ αἱ δύο τῆς μιᾶς μόρια. ᾗ μὲν οὖν πέρας τὸ νῦν, οὐ χρόνος, ἀλλὰ συμβέβηκεν· ᾗ δʼ ἀριθμεῖ, ἀριθμός· τὰ μὲν γὰρ πέρατα ἐκείνου μόνον ἐστὶν οὗ ἐστιν πέρατα, ὁ δʼ ἀριθμὸς ὁ τῶνδε τῶν ἵππων, ἡ δεκάς, καὶ ἄλλοθι. ὅτι μὲν τοίνυν ὁ χρόνος ἀριθμός ἐστιν κινήσεαως κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον, καὶ συνεχής (συνεχοῦς γάρ), φανερόν.

220a2512. Bölüm

En küçük sayı yalın anlamda ikidir. Belli bir şeyin sayısı ise bir bakıma en küçüktür, bir bakıma değildir; meselâ çizginin çokluk bakımından en küçük sayısı iki ya da bir çizgidir, ama büyüklük bakımından en küçüğü yoktur; çünkü her çizgi hep bölünür. Zaman da öyledir: Sayı bakımından en küçüğü bir ya da iki zamandır, ama büyüklük bakımından en küçüğü yoktur.

Şu da açıktır: Zamana hızlı ya da yavaş denmez; çok ve az, uzun ve kısa denir.

220a25

Ἐλάχιστος δὲ ἀριθμὸς ὁ μὲν ἁπλῶς ἐστὶν ἡ δυάς· τὶς δὲ ἀριθμὸς ἔστι μὲν ὡς ἔστιν, ἔστι δʼ ὡς οὐκ ἔστιν, οἷον γραμμῆς ἐλάχιστος πλήθει μέν ἐστιν αἱ δύο ἢ ἡ μία, μεγέθει δʼ οὐκ ἔστιν ἐλάχιστος· ἀεὶ γὰρ διαιρεῖται πᾶσα γραμμή. ὥστε ὁμοίως καὶ χρόνος· ἐλάχιστος γὰρ κατὰ μὲν ἀριθμόν ἐστιν ὁ εἷς ἢ οἱ δύο, κατὰ μέγεθος δʼ οὐκ ἔστιν.

φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ταχὺς μὲν καὶ βραδὺς οὐ λέγεται, πολὺς δὲ

220bSürekli olduğu ölçüde uzun ve kısa, sayı olduğu ölçüde çok ve azdır. Hızlı ve yavaş ise değildir; çünkü onunla saydığımız sayıların hiçbiri de hızlı ya da yavaş değildir.

Zaman aynı anda her yerde aynıdır; önce ve sonra ise aynı değildir; çünkü şimdiki değişme tektir, olmuş ve olacak değişme ise başkadır; zaman da onunla saydığımız sayı değil, sayılan sayıdır; bu sayı da öncesi ve sonrasıyla hep başka olur, çünkü şimdiler başkadır. Yüz atın sayısı ile yüz insanın sayısı bir ve aynıdır, ama sayısı olunan şeyler, yani atlar ile insanlar başkadır. Ayrıca bir hareket nasıl tekrar tekrar bir ve aynı olabiliyorsa, zaman da öyle olabilir; meselâ bir yıl, bir bahar ya da bir güz.

Hareketi yalnız zamanla değil, zamanı da hareketle ölçeriz; çünkü birbirleriyle belirlenirler: Zaman hareketin sayısı olduğu için hareketi, hareket de zamanı belirler. Zamanı hareketle ölçerek çok ya da az deriz; tıpkı sayıyı da sayılan şeyle, meselâ atların sayısını tek bir atla ölçmemiz gibi. Atların çokluğunu sayıyla biliriz; buna karşılık atların sayısının kendisini de tek bir atla. Zamanla hareket için de durum aynıdır: Hareketi zamanla, zamanı hareketle ölçeriz. Bu da makuldür; çünkü hareket büyüklüğü, zaman da hareketi izler; çünkü hepsi kemiyettir, süreklidir ve bölünebilir. Büyüklük böyle olduğu için hareket bu özellikleri taşır, hareket yüzünden de zaman. Büyüklüğü de hareketle, hareketi de büyüklükle ölçeriz: Yürüyüş uzun sürmüşse yol uzun deriz, yol uzunsa yürüyüş uzun; hareket çoksa zaman da, zaman çoksa hareket de çoktur.

Zaman hareketin ve hareket etmenin ölçüsü olduğuna, hareketi de bütün hareketi ölçecek bir hareketi belirleyerek ölçtüğüne göre (tıpkı arşının, bütünü ölçecek bir büyüklüğü belirleyerek uzunluğu ölçmesi gibi), hareket için zamanda olmak da hem kendisinin hem de varlığının zamanla ölçülmesi olduğuna göre (çünkü zaman hareketi ve hareketin varlığını birlikte ölçer; hareket için zamanda olmak da budur: varlığının ölçülmesi), öbür şeyler için de zamanda olmanın, varlıklarının zamanla ölçülmesi olduğu açıktır.

220b

καὶ ὀλίγος καὶ μακρὸς καὶ βραχύς. ᾗ μὲν γὰρ συνεχής, μακρὸς καὶ βραχύς, ᾗ δὲ ἀριθμός, πολὺς καὶ ὀλίγος. ταχὺς δὲ καὶ βραδὺς οὐκ ἔστιν· οὐδὲ γὰρ ἀριθμὸς ᾧ ἀριθμοῦμεν ταχὺς καὶ βραδὺς οὐδείς.

καὶ ὁ αὐτὸς δὲ πανταχοῦ ἅμα· πρότερον δὲ καὶ ὕστερον οὐχ ὁ αὐτός, ὅτι καὶ ἡ μεταβολὴ ἡ μὲν παροῦσα μία, ἡ δὲ γεγενημένη καὶ ἡ μέλλουσα ἑτέρα, ὁ δὲ χρόνος ἀριθμός ἐστιν οὐχ ᾧ ἀριθμοῦμεν ἀλλʼ ὁ ἀριθμούμενος, οὗτος δὲ συμβαίνει πρότερον καὶ ὕστερον ἀεὶ ἕτερος· τὰ γὰρ νῦν ἕτερα. ἔστι δὲ ὁ ἀριθμὸς εἷς μὲν καὶ ὁ αὐτὸς ὁ τῶν ἑκατὸν ἵππων καὶ ὁ τῶν ἑκατὸν ἀνθρώπων, ὧν δʼ ἀριθμός, ἕτερα, οἱ ἵπποι τῶν ἀνθρώπων. ἔτι ὡς ἐνδέχεται κίνησιν εἶναι τὴν αὐτὴν καὶ μίαν πάλιν καὶ πάλιν, οὕτω καὶ χρόνον, οἷον ἐνιαυτὸν ἢ ἔαρ ἢ μετόπωρον.

οὐ μόνον δὲ τὴν κίνησιν τῷ χρόνῳ μετροῦμεν, ἀλλὰ καὶ τῇ κινήσει τὸν χρόνον διὰ τὸ ὁρίζεσθαι ὑπʼ ἀλλήλων· ὁ μὲν γὰρ χρόνος ὁρίζει τὴν κίνησιν ἀριθμὸς ὢν αὐτῆς, ἡ δὲ κίνησις τὸν χρόνον. καὶ λέγομεν πολὺν καὶ ὀλίγον χρόνον τῇ κινήσει μετροῦντες, καθάπερ καὶ τῷ ἀριθμητῷ τὸν ἀριθμόν, οἷον τῷ ἑνὶ ἵππῳ τὸν τῶν ἵππων ἀριθμόν. τῷ μὲν γὰρ ἀριθμῷ τὸ τῶν ἵππων πλῆθος γνωρίζομεν, πάλιν δὲ τῷ ἑνὶ ἵππῳ τὸν τῶν ἵππων ἀριθμὸν αὐτόν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ χρόνου καὶ τῆς κινήσεως· τῷ μὲν γὰρ χρόνῳ τὴν κίνησιν, τῇ δὲ κινήσει τὸν χρόνον μετροῦμεν. καὶ τοῦτʼ εὐλόγως συμβέβηκεν· ἀκολουθεῖ γὰρ τῷ μὲν μεγέθει ἡ κίνησις, τῇ δὲ κινήσει ὁ χρόνος, τῷ καὶ ποσὰ καὶ συνεχῆ καὶ διαιρετὰ εἶναι· διὰ μὲν γὰρ τὸ τὸ μέγεθος εἶναι τοιοῦτον ἡ κίνησις ταῦτα πέπονθεν, διὰ δὲ τὴν κίνησιν ὁ χρόνος. καὶ μετροῦμεν καὶ τὸ μέγεθος τῇ κινήσει καὶ τὴν κίνησιν τῷ μεγέθει· πολλὴν γὰρ εἶναί φαμεν τὴν ὁδόν, ἂν ἡ πορεία πολλή, καὶ ταύτην πολλήν, ἂν ἡ ὁδὸς [ᾖ] πολλή· καὶ τὸν χρόνον, ἂν ἡ κίνησις, καὶ τὴν κίνησιν, ἂν ὁ χρόνος.

ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ὁ χρόνος μέτρον

221aZamanda olmak iki şeyden biridir: Biri, zaman var olduğu sırada var olmak; öbürü, bazı şeylerin sayıda olduğunu söylediğimiz anlamda. Bu da ya sayının bir parçası ve bir hâli olmak, genel olarak sayının bir şeyi olmak anlamına gelir, ya da o şeyin bir sayısının bulunması. Zaman sayı olduğuna göre, şimdi, önce ve bunun gibi şeyler zamanda, birim, tek ve çift sayıda nasıl bulunuyorsa öyle bulunur (çünkü bunlar sayının bir şeyidir, öbürleri de zamanın bir şeyidir); şeyler ise zamanda sayıdaymış gibi bulunur. Öyleyse, sayıdaki şeylerin sayı tarafından, yerdeki şeylerin yer tarafından kuşatılması gibi, bunlar da zaman tarafından kuşatılır. Şu da açıktır: Zamanda olmak, zaman var olduğu sırada var olmak değildir; tıpkı harekette ya da yerde olmanın, hareket ve yer var olduğu sırada var olmak olmaması gibi. Bir şeyin içinde olmak böyle olsaydı, her şey herhangi bir şeyin içinde olurdu, gök de darı tanesinin içinde olurdu; çünkü darı tanesi var olduğu sırada gök de vardır. Ama bu bir arazdır; öbürü ise zorunlu olarak gelir: Zamanda olan şey için, o var olduğu sırada var olan bir zamanın, harekette olan şey için de o sırada bir hareketin bulunması zorunludur.

Zamanda olmak sayıda olmak gibi olduğuna göre, zamanda olan her şeyden daha uzun bir zaman bulunabilecektir; bu yüzden zamanda olan her şeyin zaman tarafından kuşatılması zorunludur; tıpkı bir şeyin içinde bulunan öbür şeylerin, meselâ yerdeki şeylerin yer tarafından kuşatılması gibi. Şeyler zamandan bir şekilde etkilenir de; nitekim zamanın aşındırdığını, her şeyin zamanla yaşlandığını, zamanla unutulduğunu söylemeye alışkınızdır; ama zamanla öğrenildiğini, bir şeyin zamanla genç ya da güzel olduğunu söylemeyiz.

221a

κινήσεως καὶ τοῦ κινεῖσθαι, μετρεῖ δʼ οὗτος τὴν κίνησιν τῷ ὁρίσαι τινὰ κίνησιν ἣ καταμετρήσει τὴν ὅλην (ὥσπερ καὶ τὸ μῆκος ὁ πῆχυς τῷ ὁρίσαι τι μέγεθος ὃ ἀναμετρήσει τὸ ὅλον), καὶ ἔστιν τῇ κινήσει τὸ ἐν χρόνῳ εἶναι τὸ μετρεῖσθαι τῷ χρόνῳ καὶ αὐτὴν καὶ τὸ εἶναι αὐτῆς (ἅμα γὰρ τὴν κίνησιν καὶ τὸ εἶναι τῆς κινήσεως μετρεῖ, καὶ τοῦτʼ ἔστιν αὐτῇ τὸ ἐν χρόνῳ εἶναι, τὸ μετρεῖσθαι αὐτῆς τὸ εἶναι), δῆλον ὅτι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῦτʼ ἔστι τὸ ἐν χρόνῳ εἶναι, τὸ μετρεῖσθαι αὐτῶν τὸ εἶναι ὑπὸ τοῦ χρόνου. τὸ γὰρ ἐν χρόνῳ εἶναι δυοῖν ἐστιν θάτερον, ἓν μὲν τὸ εἶναι τότε ὅτε ὁ χρόνος ἔστιν, ἓν δὲ ὥσπερ ἔνια λέγομεν ὅτι ἐν ἀριθμῷ ἐστιν. τοῦτο δὲ σημαίνει ἤτοι ὡς μέρος ἀριθμοῦ καὶ πάθος, καὶ ὅλως ὅτι τοῦ ἀριθμοῦ τι, ἢ ὅτι ἔστιν αὐτοῦ ἀριθμός. ἐπεὶ δʼ ἀριθμὸς ὁ χρόνος, τὸ μὲν νῦν καὶ τὸ πρότερον καὶ ὅσα τοιαῦτα οὕτως ἐν χρόνῳ ὡς ἐν ἀριθμῷ μονὰς καὶ τὸ περιττὸν καὶ ἄρτιον (τὰ μὲν γὰρ τοῦ ἀριθμοῦ τι, τὰ δὲ τοῦ χρόνου τί ἐστιν)· τὰ δὲ πράγματα ὡς ἐν ἀριθμῷ τῷ χρόνῳ ἐστίν. εἰ δὲ τοῦτο, περιέχεται ὑπὸ χρόνου ὥσπερ ⟨καὶ τὰ ἐν ἀριθμῷ ὑπʼ ἀριθμοῦ⟩ καὶ τὰ ἐν τόπῳ ὑπὸ τόπου. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν τὸ ἐν χρόνῳ εἶναι τὸ εἶναι ὅτε ὁ χρόνος ἔστιν, ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἐν κινήσει εἶναι οὐδὲ τὸ ἐν τόπῳ ὅτε ἡ κίνησις καὶ ὁ τόπος ἔστιν. εἰ γὰρ ἔσται τὸ ἔν τινι οὕτω, πάντα τὰ πράγματα ἐν ὁτῳοῦν ἔσται, καὶ ὁ οὐρανὸς ἐν τῇ κέγχρῳ· ὅτε γὰρ ἡ κέγχρος ἔστιν, ἔστι καὶ ὁ οὐρανός. ἀλλὰ τοῦτο μὲν συμβέβηκεν, ἐκεῖνο δʼ ἀνάγκη παρακολουθεῖν, καὶ τῷ ὄντι ἐν χρόνῳ εἶναί τινα χρόνον ὅτε κἀκεῖνο ἔστιν, καὶ τῷ ἐν κινήσει ὄντι εἶναι τότε κίνησιν.

ἐπεὶ δέ ἐστιν ὡς ἐν ἀριθμῷ τὸ ἐν χρόνω, ληφθήσεταί τις πλείων χρόνος παντὸς τοῦ ἐν χρόνῳ ὄντος· διὸ ἀνάγκη πάντα τὰ ἐν χρόνῳ ὄντα περιέχεσθαι ὑπὸ χρόνου, ὥσπερ καὶ τἆλλα ὅσα ἔν τινί ἐστιν, οἷον τὰ ἐν τόπῳ ὑπὸ τοῦ τόπου. καὶ πάσχει δή τι ὑπὸ τοῦ χρόνου, καθάπερ καὶ λέγειν εἰώθαμεν ὅτι κατατήκει ὁ χρόνος, καὶ γηράσκει πάνθʼ ὑπὸ τοῦ χρόνου, καὶ ἐπιλανθάνεται διὰ τὸν χρόνον, ἀλλʼ

221bÇünkü zaman kendi başına daha çok yok oluşun sebebidir: Hareketin sayısıdır, hareket de var olanı olduğu hâlden çıkarır. Öyle ki hep var olan şeylerin, hep var oldukları ölçüde zamanda olmadıkları açıktır; çünkü zaman onları kuşatmaz, varlıkları da zamanla ölçülmez. Bunun işareti de zamanda olmadıkları için zamandan hiç etkilenmemeleridir. Zaman hareketin ölçüsü olduğuna göre, durgunluğun da [araz olarak] ölçüsü olacaktır; çünkü her durgunluk zamandadır. Harekette olan şeyin hareket etmesi zorunludur, ama zamanda olanın hareket etmesi öyle zorunlu değildir; çünkü zaman hareket değil, hareketin sayısıdır; hareketin sayısında ise duran şey de bulunabilir. Çünkü hareketsiz olan her şey durmaz; daha önce söylendiği gibi, ancak hareketten yoksun olup tabiatı hareket etmeye elverişli olan şey durur. Sayıda olmak, şeyin bir sayısının bulunması ve varlığının içinde bulunduğu sayıyla ölçülmesidir; öyle ki şey zamandaysa, zamanla ölçülür. Zaman hareket edeni de duranı da, biri hareket ettiği, öbürü durduğu ölçüde ölçecektir; çünkü onların hareketinin ve durgunluğunun ne kadar olduğunu ölçecektir. Öyle ki hareket eden şey, kendisi belli bir kemiyet olduğu ölçüde değil, hareketi belli bir kemiyet olduğu ölçüde zamanla ölçülebilir. Şu hâlde ne hareket eden ne de duran şeyler zamanda değildir; çünkü zamanda olmak zamanla ölçülmektir, zaman da hareketin ve durgunluğun ölçüsüdür.

Demek ki var olmayan her şeyin de zamanda olmayacağı açıktır; meselâ başka türlü olamayan şeyler, köşegenin kenarla ölçüdeş olması gibi. Genel olarak, zaman kendi başına hareketin, öbür şeylerin ise araz olarak ölçüsüyse, açıktır ki varlığını ölçtüğü her şeyin varlığı durmakta ya da hareket etmekte olacaktır. Şu hâlde yok olabilen ve oluşabilen şeylerin, genel olarak kimi zaman var olup kimi zaman olmayan şeylerin zamanda olması zorunludur (çünkü onların varlığını ve özlerini ölçen zamanı aşacak daha uzun bir zaman vardır). Var olmayan şeylerden zamanın kuşattıkları ise ya var olmuştur, meselâ Homeros bir zamanlar vardı, ya da var olacaktır, meselâ gelecekteki bir şey; zaman onları hangi yönden kuşatıyorsa öyledir; iki yönden kuşatıyorsa ikisi de geçerlidir [hem var olmuştur hem var olacaktır].

221b

οὐ μεμάθηκεν, οὐδὲ νέον γέγονεν οὐδὲ καλόν· φθορᾶς γὰρ αἴτιος καθʼ ἑαυτὸν μᾶλλον ὁ χρόνος· ἀριθμὸς γὰρ κινήσεως, ἡ δὲ κίνησις ἐξίστησιν τὸ ὑπάρχον· ὥστε φανερὸν ὅτι τὰ αἰεὶ ὄντα, ᾗ αἰεὶ ὄντα, οὐκ ἔστιν ἐν χρόνῳ· οὐ γὰρ περιέχεται ὑπὸ χρόνου, οὐδὲ μετρεῖται τὸ εἶναι αὐτῶν ὑπὸ τοῦ χρόνου· σημεῖον δὲ τούτου ὅτι οὐδὲ πάσχει οὐδὲν ὑπὸ τοῦ χρόνου ὡς οὐκ ὄντα ἐν χρόνῳ. ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ὁ χρόνος μέτρον κινήσεως, ἔσται καὶ ἠρεμίας μέτρον [κατὰ συμβεβηκός]· πᾶσα γὰρ ἠρεμία ἐν χρόνῳ. οὐ γὰρ ὥσπερ τὸ ἐν κινήσει ὂν ἀνάγκη κινεῖσθαι, οὕτω καὶ τὸ ἐν χρόνῳ· οὐ γὰρ κίνησις ὁ χρόνος, ἀλλʼ ἀριθμὸς κινήσεως, ἐν ἀριθμῷ δὲ κινήσεως ἐνδέχεται εἶναι καὶ τὸ ἠρεμοῦν. οὐ γὰρ πᾶν τὸ ἀκίνητον ἠρεμεῖ, ἀλλὰ τὸ ἐστερημένον κινήσεως πεφυκὸς δὲ κινεῖσθαι, καθάπερ εἴρηται ἐν τοῖς πρότερον. τὸ δʼ ἕἶναι ἐν ἀριθμῷ ἐστιν τὸ εἶναί τινα ἀριθμὸν τοῦ πράγματος, καὶ μετρεῖσθαι τὸ εἶναι αὐτοῦ τῷ ἀριθμῷ ἐν ᾧ ἐστιν, ὥστʼ εἰ ἐν χρόνῳ, ὑπὸ χρόνου. μετρήσει δʼ ὁ χρόνος τὸ κινούμενον καὶ τὸ ἠρεμοῦν, ᾗ τὸ μὲν κινούμενον τὸ δὲ ἠρεμοῦν· τὴν γὰρ κίνησιν αὐτῶν μετρήσει καὶ τὴν ἠρεμίαν, πόση τις. ὥστε τὸ κινούμενον οὐχ ἁπλῶς ἔσται μετρητὸν ὑπὸ χρόνου, ᾗ ποσόν τί ἐστιν, ἀλλʼ ᾗ ἡ κίνησις αὐτοῦ ποσή. ὥστε ὅσα μήτε κινεῖται μήτʼ ἠρεμεῖ, οὐκ ἔστιν ἐν χρόνῳ· τὸ μὲν γὰρ ἐν χρόνῳ εἶναι τὸ μετρεῖσθαί ἐστι χρόνῳ, ὁ δὲ χρόνος κινήσεως καὶ ἠρεμίας μέτρον.

φανερὸν οὖν ὅτι οὐδὲ τὸ μὴ ὂν ἔσται πᾶν ἐν χρόνῳ, οἷον ὅσα μὴ ἐνδέχεται ἄλλως, ὥσπερ τὸ τὴν διάμετρον εἶναι τῇ πλευρᾷ σύμμετρον. ὅλως γάρ, εἰ μέτρον μέν ἐστι κινήσεως ὁ χρόνος καθʼ αὑτό, τῶν δʼ ἄλλων κατὰ συμβεβηκός, δῆλον ὅτι ὧν τὸ εἶναι μετρεῖ, τούτοις ᾅπασιν ἔσται τὸ εἶναι ἐν τῷ ἠρεμεῖν ἢ κινεῖσθαι. ὅσα μὲν οὖν φθαρτὰ καὶ γενητὰ καὶ ὅλως ὁτὲ μὲν ὄντα ὁτὲ δὲ μή, ἀνάγκη ἐν χρόνῳ εἶναι (ἔστιν γὰρ χρόνος τις πλείων, ὃς ὑπερέξει τοῦ τε εἶναι αὐτῶν καὶ τοῦ μετ ροῦντος τὴν οὐσίαν αὐτῶν)· τῶν δὲ μὴ ὄντων ὅσα μὲν περιυέχει ὁ χρόνος, τὰ μὲν ἦν, οἷον Ὅμηρός ποτε ἦν, τὰ δὲ ἔσται, οἷον τῶν μελλόντων τι, ἐφʼ ὁπότερα περιέχει·

222aZamanın hiçbir şekilde kuşatmadığı şeyler ise ne var olmuştur, ne vardır, ne de var olacaktır. Var olmayan şeylerden böyle olanlar, karşıtları hep var olan şeylerdir; meselâ köşegenin ölçüdeş olmaması hep vardır ve bu zamanda olmayacaktır. Öyleyse ölçüdeş olması da zamanda değildir; bu yüzden hep var olmayan bir şeydir, çünkü hep var olanın zıddıdır. Zıddı hep var olmayan şeyler ise hem var olabilir hem olmayabilir; bunların oluşu ve yok oluşu vardır.

222a

καὶ εἰ ἐπʼ ἄμφω, ἀμφότερα [καὶ ἦν καὶ ἔσται]· ὅσα δὲ μὴ περιέχει μηδαμῇ, οὔτε ἦν οὔτε ἔστιν οὔτε ἔσται. ἔστι δὲ τὰ τοιαῦτα τῶν μὴ ὄντων, ὅσων τἀντικείμενα αἰεὶ ἔστιν, οἷον τὸ ἀσύμμετρον εἶναι τὴν διάμετρον ἀεὶ ἔστι, καὶ οὐκ ἔσται τοῦτʼ ἐν χρόνῳ. οὐ τοίνυν οὐδὲ τὸ σύμμετρον· διὸ αἰεὶ οὐκ ἔστιν, ὅτι ἐναντίον τῷ αἰεὶ ὄντι. ὅσων δὲ τὸ ἐναντίον μὴ αἰεί, ταῦτα δὲ δύναται καὶ εἶναι καὶ μή, καὶ ἔστιν γένεσις καὶ φθορὰ αὐτῶν.

222a513. Bölüm

Söylendiği gibi, şimdi zamanın sürekliliğidir; çünkü geçmiş zamanı gelecek zamana bağlar. Zamanın sınırıdır da, çünkü birinin başlangıcı, öbürünün sonudur. Ama bu, duran noktada olduğu kadar açık değildir. Şimdi zamanı kuvve hâlinde böler. Bölen olduğu ölçüde şimdi hep başkadır, bağladığı ölçüde hep aynıdır; matematiksel çizgilerde olduğu gibi (çünkü düşüncede nokta hep aynı değildir: Çizgiyi bölenler için başka başkadır; tek olduğu ölçüde ise her bakımdan aynıdır). Şimdi de böyledir: Bir yandan zamanın kuvve hâlinde bölünmesidir, öbür yandan iki kısmın sınırı ve birliğidir. Bölme ile birleştirme aynı şeydir ve aynı şey bakımındandır, ama varlıkları aynı değildir. Şimdi bir anlamda böyle söylenir; bir başka anlamda da bir şeyin zamanı bu şimdiye yakın olduğunda söylenir. "Şimdi gelecek" deriz, çünkü bugün gelecektir; "şimdi geldi" deriz, çünkü bugün geldi. Ama İlion'da olanlar şimdi olmadı, tufan da şimdi olmadı; zaman onlara kadar sürekli olduğu hâlde böyle demeyiz, çünkü yakın değildir. "Bir zaman" ise önceki şimdiye göre sınırlanmış bir zamandır; meselâ Troya bir zaman alındı, bir zaman tufan olacak; çünkü şimdiye göre sınırlanmış olması gerekir. Demek ki şimdiden o olaya kadar belli bir miktar zaman olacaktır, geçmişe doğru da olmuştur. "Bir zaman" olmayan hiçbir zaman yoksa, her zaman sınırlı olur. O hâlde zaman tükenecek mi? Yoksa hareket hep varsa tükenmeyecek mi? Peki, başka bir zaman mı olacak, yoksa aynı zaman tekrar tekrar mı? Açıktır ki hareket nasılsa zaman da öyledir: Bir ve aynı hareket bir zaman yeniden oluyorsa, zaman da bir ve aynı olacaktır; olmuyorsa olmayacaktır. Şimdi zamanın sonu ve başlangıcı olduğuna, ama aynı zamanın değil, geçmişin sonu, geleceğin başlangıcı olduğuna göre, daire nasıl bir bakıma aynı yerde hem dışbükeyliği hem içbükeyliği taşırsa, zaman da hep bir başlangıçta ve bir sondadır.

222a5

Τὸ δὲ νῦν ἐστιν συνέχεια χρόνου, ὥσπερ ἐλέχθη· συνέχει γὰρ τὸν χρόνον τὸν παρεληλυθότα καὶ ἐσόμενον, καὶ πέρας χρόνου ἐστίν· ἔστι γὰρ τοῦ μὲν ἀρχή, τοῦ δὲ τελευτή. ἀλλὰ τοῦτʼ οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῆς στιγμῆς μενούσης φανερόν. διαιρεῖ δὲ δυνάμει. καὶ ᾗ μὲν τοιοῦτο, αἰεὶ ἕτερον τὸ νῦν, ᾗ δὲ συνδεῖ, αἰεὶ τὸ αὐτό, ὥσπερ ἐπὶ τῶν μαθηματικῶν γραμμῶν (οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ αἰεὶ στιγμὴ τῇ νοήσει· διαιρούντων γὰρ ἄλλη καὶ ἄλλη· ᾗ δὲ μία, ἡ αὐτὴ πάντῃ)—οὕτω καὶ τὸ νῦν τὸ μὲν τοῦ χρόνου διαίρεσις κατὰ δύναμιν, τὸ δὲ πέρας ἀμφοῖν καὶ ἑνότης· ἔστι δὲ ταὐτὸ καὶ κατὰ ταὐτὸ ἡ διαίρεσις καὶ ἡ ἕνωσις, τὸ δʼ εἶναι οὐ ταὐτό. τὸ μὲν οὖν οὕτω λέγεται τῶν νῦν, ἄλλο δʼ ὅταν ὁ χρόνος ὁ τούτου ἐγγὺς ᾖ. ἥξει νῦν, ὅτι τήμερον ἥξει· ἥκει νῦν, ὅτι ἦλθε τήμερον. τὰ δʼ ἐν Ἰλίῳ γέγονεν οὐ νῦν, οὐδʼ ὁ κατακλυσμὸς [γέγονε] νῦν· καίτοι συνεχὴς ὁ χρόνος εἰς αὐτά, ἀλλʼ ὅτι οὐκ ἐγγύς. τὸ δὲ ποτέ χρόνος ὡρισμένος πρὸς τὸ πρότερον νῦν, οἷον ποτὲ ἐλήφθη Τροία, καὶ ποτὲ ἔσται κατακλυσμός· δεῖ γὰρ πεπεράνθαι πρὸς τὸ νῦν. ἔσται ἄρα ποσός τις ἀπὸ τοῦδε χρόνος εἰς ἐκεῖνο, καὶ ἦν εἰς τὸ παρελθόν. εἰ δὲ μηδεὶς χρόνος ὃς οὔ ποτε, πᾶς ἂν εἴη χρόνος πεπερασμένος. ἆῤ οὖν ὑπολείψει; ἢ οὔ, εἴπερ αἰεὶ ἔστι κίνησις; ἄλλος οὖν ἢ ὁ αὐτὸς πολλάκις; δῆλον ὅτι ὡς ἂν ἡ κίνησις, οὕτω καὶ ὁ χρόνος· εἰ μὲν γὰρ ἡ αὐτὴ καὶ μία γίγνεταί ποτε, ἔσται καὶ χρόνος εἷς καὶ ὁ αὐτός, εἰ δὲ μή, οὐκ ἔσται. ἐπεὶ δὲ τὸ νῦν τελευτὴ

222bBu yüzden de zaman hep başka görünür; çünkü şimdi aynı zamanın hem başlangıcı hem sonu değildir; öyle olsaydı zıtlar aynı anda ve aynı bakımdan bulunurdu. Zaman tükenmeyecektir de, çünkü hep başlangıçtadır.

"Hemen", gelecek zamanın, şimdiki bölünmez şimdiye yakın kısmıdır ("Ne zaman yürüyüşe çıkıyorsun?" "Hemen", çünkü bunun olacağı zaman yakındır); geçmiş zamanın da şimdiden uzak olmayan kısmıdır ("Ne zaman yürüyüşe çıkıyorsun?" "Hemen şimdi çıktım bile"). Ama İlion'un hemen şimdi alındığını söylemeyiz, çünkü şimdiden çok uzaktır. "Demin" de geçmişin şimdiki şimdiye yakın kısmıdır: "Ne zaman geldin?" "Demin", eğer zaman şimdiki şimdiye yakınsa. "Çoktan" da uzak olandır. "Birdenbire", küçüklüğü yüzünden hissedilemeyen bir zamanda önceki hâlinden çıkan şeydir; her değişme ise tabiatı gereği bir hâlden çıkıştır. Zamanda her şey oluşur ve yok olur; bu yüzden kimileri zamana en bilge şey dedi, Pythagorasçı Paron ise en cahil şey dedi, çünkü insanlar onun içinde unutur da; daha doğru söyleyen oydu. Demek ki açıktır: Daha önce de söylendiği gibi zaman kendi başına oluşun değil, daha çok yok oluşun sebebi olacaktır (çünkü değişme kendi başına bir hâlden çıkıştır); oluşun ve var olmanın ise araz olarak sebebidir. Bunun yeterli bir işareti şudur: Hiçbir şey kendisi bir şekilde hareket etmeden ve iş görmeden oluşmaz; ama hiç hareket etmeyen şey de yok olur. Zamanın yol açtığı yok oluş derken en çok bunu kastederiz. Ama bunu da zaman yapmaz; yalnız bu değişme de zamanda olur. Zamanın var olduğu ve ne olduğu, şimdinin kaç anlamda söylendiği, "bir zaman", "demin", "hemen", "çoktan" ve "birdenbire"nin ne olduğu söylenmiş oldu.

222b

καὶ ἀρχὴ χρόνου, ἀλλʼ οὐ τοῦ αὐτοῦ, ἀλλὰ τοῦ μὲν παρήκοντος τελευτή, ἀρχὴ δὲ τοῦ μέλλοντος, ἔχοι ἂν ὥσπερ ὁ κύκλος ἐν τῷ αὐτῷ πως τὸ κυρτὸν καὶ τὸ κοῖλον, οὕτως καὶ ὁ χρόνος ἀεὶ ἐν ἀρχῇ καὶ τελευτῇ. καὶ διὰ τοῦτο δοκεῖ ἀεὶ ἕτερος· οὐ γὰρ τοῦ αὐτοῦ ἀρχὴ καὶ τελευτὴ τὸ νῦν· ἅμα γὰρ ἂν καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ τἀναντία ἂν εἴη. καὶ οὐχ ὑπολείψει δή· αἰεὶ γὰρ ἐν ἀρχῇ.

τὸ δʼ ἤδη τὸ ἐγγύς ἐστι τοῦ παρόντος νῦν ἀτόμου μέρος τοῦ μέλλοντος χρόνου (πότε βαδίζεις; ἤδη, ὅτι ἐγγὺς ὁ χρόνος ἐν ᾧ μέλλει), καὶ τοῦ παρεληλυθότος χρόνου τὸ μὴ πόρρω τοῦ νῦν (πότε βαδίζεις; ἤδη βεβάδικα). τὸ δὲ Ἴλιον φάναι ἤδη ἑαλωκέναι οὐ λέγομεν, ὅτι λίαν πόρρω τοῦ νῦν. καὶ τὸ ἄρτι τὸ ἐγγὺς τοῦ παρόντος νῦν [τὸ] μόριον τοῦ παρελθόντος. πότε ἦλθες; ἄρτι, ἐὰν ᾖ ὁ χρόνος ἐγγὺς τοῦ ἐνεστῶτος νῦν. πάλαι δὲ τὸ πόρρω. τὸ δʼ ἐξαίφνης τὸ ἐν ἀναισθήτῳ χρόνῳ διὰ μικρότητα ἐκστάν· μεταβολὴ δὲ πᾶσα φύσει ἐκστατικόν. ἐν δὲ τῷ χρόνῳ πάντα γίγνεται καὶ φθείρεται· διὸ καὶ οἱ μὲν σοφώτατον ἔλεγον, ὁ δὲ Πυθαγόρειος Πάρων ἀμαθέστατον, ὅτι καὶ ἐπιλανθάνονται ἐν τούτῳ, λέγων ὀρθότερον. δῆλον οὖν ὅτι φθορᾶς μᾶλλον ἔσται καθʼ αὑτὸν αἴτιος ἢ γενέσεως, καθάπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον (ἐκστατικὸν γὰρ ἡ μεταβολὴ καθʼ αὑτήν), γενέσεως δὲ καὶ τοῦ εἶναι κατὰ συμβεβηκός. σημεῖον δὲ ἱκανὸν ὅτι γίγνεται μὲν οὐδὲν ἄνευ τοῦ κινεῖσθαί πως αὐτὸ καὶ πράττειν, φθείρεται δὲ καὶ μηδὲν κινούμενον. καὶ ταύτην μάλιστα λέγειν εἰώθαμεν ὑπὸ τοῦ χρόνου φθοράν. οὐ μὴν ἀλλʼ οὐδὲ ταύτην ὁ χρόνος ποιεῖ, ἀλλὰ συμβαίνει ἐν χρόνῳ γίγνεσθαι καὶ ταύτην τὴν μεταβολήν. ὅτι μὲν οὖν ἔστιν ὁ χρόνος καὶ τί, καὶ ποσαχῶς λέγεται τὸ νῦν, καὶ τί τὸ ποτὲ καὶ τὸ ἄρτι καὶ τὸ ἤδη καὶ τὸ πάλαι καὶ τὸ ἐξαίφνης, εἴρηται.

222b2514. Bölüm

Bunlar böyle belirlendiğine göre, her değişmenin ve hareket eden her şeyin zamanda olduğu açıktır. Çünkü daha hızlı ve daha yavaş her değişmede vardır (bütün değişmelerde böyle görünür). Daha hızlı hareket etmek derken, aynı aralık boyunca ve düzgün bir hareketle hareket ederek önceden konulan hedefe daha önce varan şeyi kastediyorum (meselâ yer değiştirmede, ikisi de çember boyunca ya da ikisi de doğru boyunca hareket ediyorsa; öbür hareketlerde de böyledir).

222b25

Τούτων δʼ ἡμῖν οὕτω διωρισμένων φανερὸν ὅτι πᾶσα μεταβολὴ καὶ ἅπαν τὸ κινούμενον ἐν χρόνῳ. τὸ γὰρ θᾶττον καὶ βραδύτερον κατὰ πᾶσάν ἐστιν μεταβολήν (ἐν πᾶσι γὰρ οὕτω φαίνεται)· λέγω δὲ θᾶττον κινεῖσθαι τὸ πρότερον μεταβάλλον

223aÖte yandan önce zamandadır; çünkü önceyi ve sonrayı şimdiye olan uzaklığa göre söyleriz, şimdi de geçmişle geleceğin sınırıdır; öyle ki şimdiler zamanda olduğuna göre, önce ve sonra da zamanda olacaktır; çünkü şimdi neyin içindeyse, şimdiye olan uzaklık da onun içindedir. (Önce, geçmiş zaman için ve gelecek zaman için zıt şekilde söylenir: Geçmişte şimdiden daha uzak olana önce, daha yakın olana sonra deriz; gelecekte ise daha yakın olana önce, daha uzak olana sonra deriz.) Öyle ki önce zamanda olduğuna, önce de her hareketi izlediğine göre, her değişmenin ve her hareketin zamanda olduğu açıktır.

Zamanın psykhē ile ilişkisinin ne olduğu ve zamanın neden her şeyde, karada, denizde ve gökte bulunduğu da incelenmeye değer. Acaba zaman, sayı olduğu için hareketin bir hâli ya da melekesi olduğundan, bütün bu şeyler de hareket edebildiğinden (çünkü hepsi bir yerdedir), zaman ile hareket de hem kuvve hâlinde hem fiilen birlikte bulunduğundan mı? Psykhē olmasaydı zamanın olup olmayacağı da sorulabilir. Çünkü sayacak olanın bulunması imkânsızsa, sayılabilecek bir şeyin bulunması da imkânsızdır; öyleyse sayının da bulunamayacağı açıktır; çünkü sayı ya sayılmış olan ya da sayılabilen şeydir. Saymaya tabiatça elverişli olan psykhē'den ve psykhē'nin nous'undan başka bir şey yoksa, psykhē olmadan zamanın var olması imkânsızdır; ancak zamanın her ne olarak varsa o şey var olabilir, meselâ hareket psykhē olmadan var olabiliyorsa. Önce ve sonra harekettedir; zaman ise bunların sayılabilir oldukları ölçüde kendisidir.

Zamanın hangi tür hareketin sayısı olduğu da sorulabilir. Yoksa herhangi bir hareketin mi? Çünkü bir şey zamanda oluşur da, yok olur da, büyür de, başkalaşır da, yer değiştirir de; şu hâlde hareket olduğu ölçüde, zaman her hareketin sayısıdır. Bu yüzden zaman, belli bir hareketin değil, yalın olarak sürekli hareketin sayısıdır. Ama şimdi başka bir şey de hareket etmiş olabilir; o zaman zaman, iki hareketin her birinin sayısı olurdu.

223a

εἰς τὸ ὑποκείμενον κατὰ τὸ αὐτὸ διάστημα καὶ ὁμαλὴν κίνησιν κινούμενον (οἶον ἐπὶ τῆς φορᾶς, εἰ ἄμφω κατὰ τὴν περιφερῆ κινεῖται ἢ ἄμφω κατὰ τὴν εὐθεῖαν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων). ἀλλὰ μὴν τό γε πρότερον ἐν χρόνῳ ἐστί πρότερον γὰρ καὶ ὕστερον λέγομεν κατὰ τὴν πρὸς τὸ νῦν ἀπόστασιν, τὸ δὲ νῦν ὅρος τοῦ παρήκοντος καὶ τοῦ μέλλοντος· ὥστʼ ἐπεὶ τὰ νῦν ἐν χρόνῳ, καὶ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ἐν χρόνηῳ ἔσται· ἐν ᾦ γὰρ τὸ νῦν, καὶ ἡ τοῦ νῦν ἀπόστασις. (ἐναντίως δὲ λέγεται τὸ πρότερον κατά τε τὸν παρεληλυθότα χρόνον καὶ τὸν μέλλοντα· ἐν μὲν γὰρ τῷ παρεληλυθότι πρότερον λέγομεν τὸ πορρώτερον τοῦ νῦν, ὕστερον δὲ τὸ ἐγγύτερον, ἐν δὲ τῷ μέλλοντι πρότερον μὲν τὸ ἐγγύτερον, ὕστερον δὲ τὸ πορρώτερον.) ὥστε ἐπεὶ τὸ μὲν πρότερον ἐν χρόνῳ, πάσῃ δʼ ἀκολουθεῖ κινήσει τὸ πρότερον, φανερὸν ὅτι πᾶσα μεταβολὴ καὶ πᾶσα κίνησις ἐν χρόνῳ ἐστίν.

ἄξιον δʼ ἐπισκέψεως καὶ πῶς ποτε ἔχει ὁ χρόνος πρὸς τὴν ψυχήν, καὶ διὰ τί ἐν παντὶ δοκεῖ εἶναι ὁ χρόνος, καὶ ἐν γῇ καὶ ἐν θαλάττῃ καὶ ἐν οὐρανῷ. ἢ ὅτι κινήσεώς τι πάθος ἢ ἕξις, ἀριθμός γε ὥν, ταῦτα δὲ κινητὰ πάντα (ἐν τόπῳ γὰρ πάντα), ὁ δὲ χρόνος καὶ ἡ κίνησις ἄμα κατά τε δύναμιν καὶ κατʼ ἐνέργειμαν; πότερον δὲ μὴ οὔσης ψυχῆς εἴη ἂν ὁ χρόνος ἢ οὔ, ἀπορήσειεν ἄν τις. ἀδυνάτου γὰρ ὄντος εἶναι τοῦ ἀριθμήσοντος ἀδύνατον καὶ ἀριθμητόν τι εἶναι, ὥστε δῆλον ὅτι οὐδʼ ἀριθμός. ἀριθμὸς γὰρ ἢ τὸ ἠριθμημένον ἢ τὸ ἀριθμητόν. εἰ δὲ μηδὲν ἄλλο πέφυκεν ἀριθμεῖν ἢ ψυχὴ καὶ ψυχῆς νοῦς, ἀδύνατον εἶναι χρόνον ψυχῆς μὴ οὕσης, ἀλλʼ ἢ τοῦτο ὅ ποτε ὂν ἔστιν ὁ χρόνος, οἷον εἰ ἐνδέχεται κίνησιν εἶναι ἄνευ ψυχῆς. τὸ δὲ πρότερον καὶ ὕστερον ἐν κινήσει ἐστίν· χρόνος δὲ ταῦτʼ ἐστὶν ᾗ ἀριθμητά ἐστιν.

ἀπορήσειε δʼ ἄν τις καὶ ποίας κινήσεως ὁ χρόνος ἀριθμός. ἢ ὁποιασοῦν; καὶ γὰρ γίγνεται ἐν χρόνῳ καὶ φθείρεται καὶ αὐξάνεται καὶ ἀλλοιοῦται καὶ φέρεται· ᾗ οὖν κίνησίς ἐστι, ταύτῃ ἐστὶν ἑκάστης κινήσεως ἀριθμός. διὸ κινήσεως ἐστιν ἁπλῶς ἀριθμὸς συνεχοῦς, ἀλλʼ οὐ τινός. ἀλλʼ ἔστι νῦν κεκινῆσθαι καὶ ἄλλο

223bÖyleyse başka bir zaman mı vardır, aynı anda eşit iki zaman mı bulunur? Yoksa hayır mı? Çünkü eşit olan ve aynı anda olan zaman bir ve aynıdır; aynı anda olmayanlar da tür bakımından aynıdır. Nitekim kimi köpek, kimi at olsa ve her biri yedi tane olsa, sayı aynıdır. Aynı şekilde, aynı anda tamamlanan hareketlerin zamanı da aynıdır; biri belki hızlıdır, öbürü değildir; biri yer değiştirmedir, öbürü başkalaşma; yine de sayıları eşit ve aynı anda ise başkalaşmanın ve yer değiştirmenin zamanı aynıdır. Bu yüzden hareketler başka başka ve birbirinden ayrıdır, ama zaman her yerde aynıdır; çünkü eşit ve aynı anda olan şeylerin sayısı her yerde bir ve aynıdır.

Yer değiştirme olduğuna, onun da bir türü dairesel yer değiştirme olduğuna, her şey de kendisiyle aynı cinsten bir birimle sayıldığına göre (birimler birimle, atlar atla), zaman da belli, belirlenmiş bir zamanla sayılır; dediğimiz gibi zaman hareketle, hareket de zamanla ölçülür (yani hem hareketin hem zamanın miktarı, zamanla belirlenmiş bir hareketle ölçülür). Şu hâlde aynı cinsten her şeyin ölçüsü o cinsin ilk olanıysa, düzgün dairesel yer değiştirme en iyi ölçüdür, çünkü onun sayısı en kolay bilinendir. Başkalaşma, büyüme ve oluş düzgün değildir, yer değiştirme ise düzgündür. Zamanın gök küresinin hareketi olduğu da bu yüzden düşünülür; çünkü öbür hareketler bu hareketle, zaman da bu hareketle ölçülür. Alışılmış söz de bu yüzden söylenir: İnsanların işlerinin bir döngü olduğunu söylerler, tabiî bir hareketi, oluşu ve yok oluşu olan öbür şeylerin işlerinin de. Bu, bütün bunların zamanla ayırt edilmesinden, belli bir devre göreymiş gibi sona ve başlangıca ulaşmasından ileri gelir. Çünkü zamanın kendisi de bir döngü gibi görünür; bu da onun böyle bir yer değiştirmenin ölçüsü olmasından ve kendisinin de böyle bir yer değiştirmeyle ölçülmesinden ileri gelir. Öyle ki oluşan şeylerin bir döngü olduğunu söylemek, zamanın bir döngü olduğunu söylemektir; bu da zamanın dairesel dönüşle ölçülmesindendir. Çünkü ölçülen şeyde ölçüden başka bir şey görünmez; bütün, ancak ölçünün birden çok katıdır.

223b

ὧν ἑκατέρας τῆς κινήσεως εἴη ἂν ἀριθμός. ἕτερος οὖν χρόνος ἔστιν, καὶ ἅμα δύο ἴσοι χρόνοι ἂν εἶεν· ἢ οὔ; ὁ αὐτὸς γὰρ χρόνος καὶ εἶς ὁ ἴσος καὶ ἅμα· εἴδει δὲ καὶ οἱ μὴ ἅμα· εἰ γὰρ εἶεν κύνες, οἱ δʼ ἵπποι, ἑκάτεροι δʼ ἑπτά, ὁ αὐτὸς ἀριθμός. οὕτω δὲ καὶ τῶν κινήσεων τῶν ἅμα περαινομένων ὁ αὐτὸς χρόνος, ἀλλʼ ἡ μὲν ταχεῖα ἴσως ἡ δʼ οὔ, καὶ ἡ μὲν φορὰ ἡ δʼ ἀλλοίωσις· ὁ μέντοι χρόνος ὁ αὐτός, εἴπερ καὶ [ὁ ἀριθμὸς] ἴσος καὶ ἅμα, τῆς τε ἀλλοιώσεως καὶ τῆς φορᾶς. καὶ διὰ τοῦτο αἱ μὲν κινήσεις ἕτεραι καὶ χωρίς, ὁ δὲ χρόνος πανταχοῦ ὁ αὐτός, ὅτι καὶ ὁ ἀριθμὸς εἶς καὶ ὁ αὐτὸς πανταχοῦ ὁ τῶν ἴσων καὶ ἅμα.

ἐπεὶ δʼ ἔστι φορὰ καὶ ταύτης ἡ κύκλῳ, ἀριθμεῖται δʼ ἕκαστον ἑνί τινι συγγενεῖ, μονάδες μονάδι, ἵπποι δʼ ἵππῳ, οὕτω ⟨δὲ⟩ καὶ ὁ χρόνος χρόνῳ τινὶ ὡρισμένῳ, μετρεῖται δʼ, ὥσπερ εἴπομεν, ὅ τε χρόνος κινήσει καὶ ἡ κινήσις χρόνῳ (τοῦτο δʼ ἐστίν, ὅτι ὑπὸ τῆς ὡρισμένης κινήσεαως χρύνῳ μετρεῖται τῆς τε κινήσεως τὸ ποσὸν καὶ τοῦ χρόνου)--εἰ οὖν τὸ πρῶτον μέτρον πάντων τῶν συγγενῶν, ἡ κυκλοφορία ἡ ὁμαλὴς μέτρον μάλιστα, ὅτι. ὁ ἀριθμὸς ὁ ταύτης γνωριμώτατος. ἀλλοίωσις μὲν οὖν οὐδὲ αὔξησις οὐδὲ γένεσις οὐκ εἰσὶν ὁμαλεῖς, φορὰ δʼ ἔστιν. διὸ καὶ δοκεῖ ὁ χρόνος εἶναι ἡ τῆς σφαίρας κίνησις, ὅτι ταύτῃ μετροῦνται αἱ ἄλλαι κινήσεις καὶ ὁ χρόνος ταύτῃ τῇ κινήσει. διὰ δὲ τοῦτο καὶ τὸ εἰωθὸς λέγεσθαι συμβαίνει· φασὶν γὰρ κύκλον εἶναι τὰ ἀνθρώπινα πράγματα, καὶ τῶν ἄλλων τῶν κί· νησιν ἐχόντων φυσικὴν καὶ γένεσιν καὶ φθοράν. τοῦτο δέ, ὅτι ταῦτα πάντα τῷ χρόνῳ κρίνεται, καὶ λαμβάνει τελευτὴν καὶ ἀρχὴν ὥσπερ ἂν εἰ κατά τινα περίοδον. καὶ γὰρ ὁ χρόνος αὐτὸς εἶναι δοκεῖ κύκλος τις· τοῦτο δὲ πάλιν δοκεῖ, διότι τοιαύτης ἐστὶ φορᾶς μέτρον καὶ μετρεῖται αὐτὸς ὑπὸ τοιαύτης. ὥστε τὸ λέγειν εἶναι τὰ γιγνόμενα τῶν πραγμάτων κύκλον τὸ λέγειν ἐστὶν τοῦ χρόνου εἶναί τινα κύκλον· τοῦτο δέ, ὅτι μετρεῖται τῇ κυκλοφορίᾳ· παρὰ γὰρ τὸ μέτρον οὐδὲν

224aŞu da doğru söylenir: Koyunların sayısı ile köpeklerin sayısı, ikisi eşitse, aynıdır; ama on aynı on değildir, on şey de aynı şeyler değildir; tıpkı eşkenar üçgenle çeşitkenar üçgenin aynı üçgen olmaması gibi; oysa ikisi de üçgen olduğu için şekilleri aynıdır. Çünkü bir şeyin, bir farkla ayrılmadığı şeyle aynı olduğu söylenir, ayrıldığı şeyle değil; meselâ bir üçgen bir başka üçgenden üçgenin farkıyla ayrılır; bu yüzden üçgenler başkadır; şekil bakımından ise başka değildir, aynı ve tek bölümün içindedir. Çünkü şeklin şöyle olanı daire, böyle olanı üçgendir; üçgenin de şöyle olanı eşkenar, böyle olanı çeşitkenardır. Şu hâlde şekil aynıdır, o da üçgendir, ama üçgen aynı değildir. Sayı da aynıdır (çünkü onların sayısı sayının farkıyla ayrılmaz), ama on aynı değildir; çünkü kendileri hakkında söylendiği şeyler farklıdır: Kimi köpektir, kimi at. Zamanın kendisi ve onunla ilgili, incelemeye uygun konular hakkında söylenmiş oldu.

224a

ἄλλο παρεμφαίνεται τῷ μετρουμένῳ, ἀλλʼ ἢ πλείω μέτρα τὸ ὅλον.

λέγεται δὲ ὀρθῶς καὶ ὅτι ἀριθμὸς μὲν ὁ αὐτὸς ὁ τῶν προβάτων καὶ τῶν κυνῶν, εἰ ἴσος ἑκάτερος, δεκὰς δὲ οὐχ ἡ αὐτὴ οὐδὲ δέκα τὰ αὐτά, ὥσπερ οὐδὲ τρίγωνα τὰ αὐτὰ τὸ ἰσόπλευρον καὶ τὸ σκαληνές, καίτοι σχῆμά γε ταὐτό, ὅτι τρίγωνα ἄμφω· ταὐτὸ γὰρ λέγεται οἧ μὴ διαφέρει διαφορᾷ, ἀλλʼ οὐχὶ οὗ διαφέρει, οἷον τρίγωνον τριγώνου ⟨τριγώνου⟩ διαφορᾷ διμαφέρει· τοιγαροῦν ἕτερα τρίγωνα· σχήματος δέ οὔ, ἀλλʼ ἐν τῇ αὐτῇ διαιρέσει καὶ μιᾷ. σχῆμα γὰρ τὸ μὲν τοιόνδε κύκλος, τὸ δὲ τοιόνδε τρίγωνον, τούτου δέ τὸ μὲν τοι. όνδε ἰσόπλευρον, τὸ δὲ τοιόνδε σκαληνές. σχῆμα μὲν οὖν τὸ αὐτό, καὶ τοῦτο τρίγωνον, τρίγωνον δʼ οὐ τὸ αὐτό. καὶ ἀριθμὸς δὴ ὁ αὐτός (οὐ γὰρ διμαφέρει ἀριθμοῦ διαφορᾷ ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν), δεκὰς δʼ οὐχ ἡ αὐτή· ἐφʼ ὧν γὰρ λέγεται, διαφέρει· τὰ μὲν γὰρ κύνες, τὰ δʼ ἵπποι. καὶ περὶ μὲν χρόνου καὶ αὐτοῦ καὶ τῶν περὶ αὐτὸν οἰκείων τῇ σκέψει εἴρηται.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…