Kavram
Methexis (μέθεξις)
- Yunanca
- μέθεξις (methexis) · μετέχειν (metekhein) · μεταλαμβάνειν / μετάληψις (metalambanein / metalēpsis) · μετάσχεσις (metaskhesis)
- Latince
- participatio
- Almanca
- Teilhabe
- Fransızca
- participation
- İngilizce
- participation
- Türkçe
- pay alma; pay almak
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada metekhein bir ortak mülkten, bir haktan ya da bir işten hisse almaktır (yönetime katılmak = metekhein tēs politeias). Platon bu sözcüğü, duyulur şeylerin eidos'larla ilişkisini adlandırmak için ödünç alır: güzel bir şey güzelin kendisinden "pay aldığı" için güzeldir (Phaidon 100c), büyük şeyler büyüklükten pay aldıkları için büyüktür (Parmenides 131a). Pay alan şey eidos'un adını taşır (epōnymia, Phaidon 102b; Parmenides 130e). Phaidon'da Sokrates ilişkinin adı konusunda kararsızdır ("ister bulunma, ister ortaklık, ister nasıl ve ne biçimde olursa", 100d). Parmenides 130e–133a bu kararsızlığı iki modele ayırıp ikisini de çürütür: (1) bölüşüm modeli — pay alan ya bütünden ya parçadan pay alır; bütünden alıyorsa eidos kendinden ayrı düşer, parçadan alıyorsa bölünür ve saçmalıklar doğar (131a–e); (2) benzerlik modeli — eidos'lar örnektir (paradeigma), şeyler onlara benzer; ama benzerlik simetrik olduğundan eidos da şeye benzer ve ikisinin üstünde yeni bir eidos gerekir, bu da sonsuzca sürer (132d–133a). Sofist 251e–259a'da methexis duyulur şey ile eidos arasında değil, cinsler arasında bir ilişki olarak (devinim varolandan pay alır, başka olandan pay alır) yeniden işlevlenir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Anaksagoras | "her şeyde her şeyin payı (moira) vardır" — maddi pay | B6, B11–12 |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) şeylerin eidos'lardan pay alması; (2) eleştirisi: bütün/parça ikilemi ve benzerlik gerilemesi; (3) cinslerin birbirinden pay alması | Phaidon 100c–102b; Parmenides 129a–135a; Sofist 251e–259a; Timaios 51a–b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | "boş söz ve şiirsel eğretileme"; mimēsis'in yeni adı; "üçüncü insan" itirazı | Metaph. A 6, 987b9–14; A 9, 991a20–22; Z 13 |
| MS 3.–5. yy | Plotinos, Proklos | "katılınmayan" (amethekton) ilke, katılınan ve katılanlar hiyerarşisi | Enn. VI 4–5; Proklos Elementa theologiae 23–24 |
| 13. yy | Thomas Aquinas | participatio: yaratılmışlar varlıktan (esse) pay alır | In De hebdomadibus; ST I q.44 a.1 |
Dönüşüm: Gündelik "hisse almak"tan Platon'da ontolojik bağımlılık ilişkisine; Aristoteles'te boş bir eğretilemeye (değer işareti eksiye döner); Yeni-Platonculukta bütün varlık hiyerarşisinin kuruluş ilkesine (değer yeniden artıya döner, ama "katılınmayan" ilke ekiyle — Parmenides 131a–e'deki bölünme sorununa yanıt olarak).
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | μέθεξις, -εως (methexis); μετέχειν (metekhein); μεταλαμβάνειν, μετάληψις (metalambanein, metalēpsis); μετάσχεσις (metaskhesis) | meta ("ile, arasında") + ekhein ("sahip olmak, tutmak"): "bir şeyin bir payını tutmak". Gündelikte yemekten, ganimetten, yönetimden, sırdan "pay almak, ortak olmak". Platon'da teknik kullanım Phaidon 100c–102b'de başlar (güzel şeyler güzelin kendisinden pay aldıkları için güzeldir; metaskhesis 101c); Sofist 251e–259a'da cinslerin birbirinden pay alması (methexis adı 256b); Parmenides 129a–135a'da eidos–şey ilişkisinin eleştirisi (metalēpsis 131a, methexis 132d). Aristoteles Metaph. A 6, 987b9–14: Platon Pythagorasçıların mimēsis'ini methexis diye yeniden adlandırmıştır, ama ne olduğunu açıklamamıştır. |
| Latince | participatio | Cicero ve Augustinus'tan skolastiğe; Thomas Aquinas'ın participatio metafiziği (varlıktan pay alma, esse participatum). |
| Almanca / Fransızca | Teilhabe / participation | Schleiermacher Theilnahme / theilhaben; Diès participation; İng. participation ya da partaking (Cornford partake). Almanca Teilhabe "pay-sahipliği" anlamıyla Türkçe "pay alma"ya yakındır. |
| İngilizce | participation |
Türkçe karşılığı
pay alma / pay almak. pay almak: Türkçe "pay" hem hisse hem oran anlamını taşır; Parmenides 131a–e'deki "bütünden mi parçadan mı pay alır?" argümanını Türkçede kendiliğinden kurar (bir payın bütün mü parça mı olduğu sorulabilir). katılmak / katılım: modern felsefe dilinde yaygın (İng. participation), ama "katılmak" bir etkinliğe girmeyi çağrıştırır ve parça/bütün argümanını kurmaz. iştirak: Osmanlıca, hukuki-ticari yüklü; kullanılmadı. ortaklık: koinōnia için ayrıldı (Phaidon 100d, Sofist 251d–259a).
"Pay almak" demek, ilişkiyi bir bölüşüm olarak düşündürür: eidos bölüşülen bir bütündür, şeyler de pay sahipleri. Bu, Parmenides'in 131a–e'deki eleştirisini (yelken benzetmesi, büyüklüğün parçaları) Türkçe okura doğal kılar; ama aynı zamanda Sokrates'in "gün" benzetmesini (131b) zayıf gösterir, çünkü gün bölüşülmez. "Katılmak" deseydik ilişki etkinliğe, şeylerin eidos'a yönelmesine dönüşür ve maddi bölüşüm çağrışımı kaybolur; Parmenides'in eleştirisi o zaman Türkçede yapay görünürdü. "Benzeme" (homoiōsis, eikasia) okuması (132d: pay alma = benzetilme) ayrı bir modeldir; "pay almak" onu dışlamaz, ama 132d–133a'daki "üçüncü insan" gerilemesini ayrı bir argüman olarak göstermek için iki modelin Türkçede ayrı kalması gerekir: pay alma (methexis) / benzetilme (eikasthēnai) / benzer (homoiōma).
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde μετέχειν / μεταλαμβάνειν = pay almak, μέθεξις / μετάληψις / μετάσχεσις = pay alma (Yunanca sözcük parantezle: methexis, metalēpsis, metaskhesis); κοινωνία = ortaklık (ayrı tutulur). Methexis adının geçtiği yerlerde bu nota bağ verilir. "Katılım" ve "iştirak" kullanılmaz.
Atıf ve kaynak notu
"Methexis öğretisi" adı, Platon'un bu ilişkiyi tek ve sabit bir terimle kuramlaştırdığı izlenimini verir; oysa Platon metekhein, metalambanein, metaskhesis, koinōnia, parousia (hazır bulunma) ve mimēsis/homoiōsis arasında gidip gelir ve Phaidon 100d'de adın önemli olmadığını açıkça söyler. Methexis adının teknikleşmesi büyük ölçüde Aristoteles'in eleştirisinin (Metaph. A 6) ve Yeni-Platoncu yorumun ürünüdür. Parmenides'teki eleştirinin Platon'un kendi kuramını mı, yoksa onun kaba bir sürümünü mü hedeflediği tartışmalıdır (Ryle, Vlastos 1954 "Third Man", Cornford).
Açtığı problem
- Parmenides 131a–e: pay alan bütünden mi parçadan mı pay alır? (gün ve yelken benzetmeleri)
İlgili kavramlar
- Parmenides 132a–b ve 132d–133a: "üçüncü insan" gerilemesi — eidos, idea, paradeigma, apeiron
- Parmenides 133b–134e: eidos'lar yalnızca birbirine göre, bizdekiler yalnızca birbirine göredir; eidos'lar bizim için bilinemez, tanrı da bizim işlerimizi bilemez — episteme
- Sofist 251e–259a: cinslerin ortaklığı — genos, dialektike
- hen · ousia (Parmenides 141e–142c: "bir vardır" = bir ousia'dan pay alır)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: pay alan, methexis, pay alması, pay almaz, pay alır, pay alırsa
Metinlerde işaretlendiği yerler
10 yer · 8 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.