Kavram
Aithēr (αἰθήρ)
- Yunanca
- αἰθήρ
- Latince
- aether
- Almanca
- Äther
- Fransızca
- éther
- İngilizce
- aether
- Türkçe
- aithēr (esir)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik ve şiirsel dilde aithēr, bulutların üstündeki parlak, arı gök katmanıdır (tanrıların yurdu). Platon'da önce havanın en arı kısmı (Phaidon 109b–111b, Timaios 58d), Epinomis'te (981c, 984b–e) ateş, su, hava ve toprağın yanında beşinci cisim ve ateşten sonra gelen, psykhē'nin ondan saydam, görünmez canlılar (daimonlar) biçimlendirdiği öğedir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik | Homeros, Hesiodos | Göğün parlak üst katmanı; Hesiodos'ta Nyks'in çocuğu | Ilias 16.365; Theogonia 124 |
| Klasik | Empedokles, Anaksagoras | Empedokles'te çoğu kez "hava" anlamında; Anaksagoras'ta ateşle özdeş | aer |
| Klasik | Platon | Havanın en arı türü | Phaidon 109b; Timaios 58d |
| Klasik (Akademi) | Epinomis (Opuslu Philippos?) | Beşinci cisim; daimon cinsinin öğesi | Epinomis 981c, 984b |
| Klasik | Aristoteles | Dairesel devinen, yok olmaz "ilk cisim" (sonra quinta essentia) | De Caelo I.3 |
Dönüşüm: Şiirsel bir gök katmanından havanın bir türüne, oradan bağımsız beşinci öğeye ve Aristoteles'te göksel cisimlerin tözüne; ortaçağda quinta essentia, modern fizikte ışığın ortamı "esir".
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | αἰθήρ, -έρος (ὁ/ἡ) | aithein "yakmak, parlamak" kökü; Homeros'ta göğün üst, parlak katmanı |
| Latince | aether | Yunancadan ödünç; Cicero, Lucretius |
| Almanca / Fransızca | Äther / éther | |
| İngilizce | aether |
Türkçe karşılığı
aithēr (transliterasyon); "esir". "Esir" Osmanlıca-Arapça esîr (felek, gök katmanı) Tanzimat karşılığı olarak kullanılabilir, ama modern fizikteki "esir" (ışık ortamı) çağrışımını taşır; "gök havası" ise aēr ile karışır. Proje kararı: transliterasyon (Phaidon 96b).
"Esir" dersen onu fiziksel bir ortam (modern ether) ya da Aristotelesçi beşinci öğe gibi okursun; "gök havası" dersen aēr'in daha arı bir türü (Phaidon 109b, Timaios 58d) olarak okursun. Epinomis'te ise aithēr bağımsız beşinci cisimdir; transliterasyon bu üç okumayı açık tutar.
Atıf ve kaynak notu
Beşinci öğe olarak aithēr Platon'un kesin olarak kendisine ait diyaloglarında yoktur (Timaios beşinci düzenli cismi, onikiyüzlüyü "bütün için" ayırır ama ona öğe adı vermez). Epinomis'in yazarı tartışmalıdır; "Platoncu beşinci öğe" söylemi Akademi sonrası bir yansıtma olabilir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: aither, aither'de
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.