I. Kitap
1.1Meteorologika I
1. Bölüm
Tabiatın ilk sebepleri ve bütün tabiî hareket hakkında, ayrıca yukarıdaki dönüşe göre düzenlenmiş yıldızlar hakkında, cisimsel unsurların kaç tane ve ne türden olduğu ve birbirlerine nasıl dönüştükleri hakkında, genel olarak oluş ve yok oluş hakkında daha önce konuştuk. Bu araştırmanın incelenmesi gereken bir kısmı daha kalıyor: öncekilerin hepsinin meteorologia dediği kısım. Bunlar tabiata uygun olarak, ama cisimlerin ilk unsurunda olduğundan daha düzensiz biçimde, yıldızların dönüşüne en yakın bölgede olan şeylerdir: Samanyolu, kuyruklu yıldızlar, tutuşup hareket eden ışık görüntüleri; havayla suyun ortak hâlleri sayabileceğimiz şeyler; ayrıca yerin türleri, kısımları ve bu kısımların hâlleri. Bunlardan yola çıkarak rüzgârların ve depremlerin sebeplerini, bunların hareketlerine bağlı olarak olan her şeyi de inceleyebiliriz; bu konuların kimisinde aporia içinde kalıyoruz, kimisini ise bir ölçüde kavrıyoruz. Bunlara yıldırımların düşmesini, kasırgaları, ateş hortumlarını (prēstēr) ve bu aynı cisimlerin katılaşmasından doğup dönüp dolaşıp yeniden görülen öteki hâlleri de eklemek gerekir. Bunları ele aldıktan sonra, gösterdiğimiz yolu izleyerek hayvanlar ve bitkiler hakkında hem genel olarak hem ayrı ayrı bir açıklama verebilecek miyiz, ona bakacağız; çünkü bunlar da söylenince, başta önümüze koyduğumuz (prohairesis) işin bütünü hemen hemen tamamlanmış olur. O hâlde böyle başlayarak önce bunlardan söz edelim.
ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΩΝ Α.
ΠΕΡΙ μὲν οὖν τῶν πρώτων αἰτίων τῆς φύσεως καὶ περὶ πάσης κινήσεως φυσικῆς, ἔτι δὲ περὶ τῶν κατὰ τὴν ἄνω φορὰν διακεκοσμημένων ἄστρων καὶ περὶ τῶν στοιχείων τῶν σωματικῶν, πόσα τε καὶ ποῖα, καὶ τῆς εἰς ἄλληλα μεταβολῆς, καὶ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς τῆς κοινῆς εἴρηται πρότερον. Λοιπὸν δ’ ἐστὶ μέρος τῆς μεθόδου ταύτης ἔτι θεωρητέον, ὃ πάντες οἱ πρότερον μετεωρολογίαν ἐκάλουν· ταῦτα δ’ ἐστὶν ὅσα συμβαίνει κατὰ φύσιν μέν, ἀτακτοτέραν μέντοι τῆς τοῦ πρώτου στοιχείου τῶν σωμάτων, περὶ τὸν γειτνιῶντα μάλιστα τόπον τῇ φορᾷ τῶν ἄστρων, οἷον περί τε γάλακτος καὶ κομητῶν καὶ τῶν ἐκπυρουμένων καὶ κινουμένων φασμάτων, ὅσα τε θείημεν ἂν ἀέρος εἶναι κοινὰ πάθη καὶ ὕδατος, ἔτι δὲ γῆς ὅσα εἴδη καὶ μέρη καὶ πάθη τῶν μερῶν, ἐξ ὧν περί τε πνευμάτων καὶ σεισμῶν θεωρήσαιμεν ἂν τὰς αἰτίας καὶ περὶ πάντων τῶν γινομένων κατὰ τὰς κινήσεις τὰς τούτων· ἐν οἷς τὰ μὲν ἀποροῦμεν, τῶν δ’ ἐφαπτόμεθά τινα τρόπον· ἔτι δὲ περὶ κεραυνῶν πτώσεως καὶ τυφώνων καὶ πρηστήρων καὶ τῶν ἄλλων τῶν ἐγκυκλίων, ὅσα διὰ πῆξιν συμβαίνει πάθη τῶν αὐτῶν σωμάτων τούτων. Διελθόντες δὲ περὶ τούτων, θεωρήσωμεν εἴ τι δυνάμεθα κατὰ τὸν ὑφηγημένον τρόπον ἀποδοῦναι περὶ ζῴων καὶ φυτῶν, καθόλου τε καὶ χωρίς· σχεδὸν γὰρ τούτων ῥηθέντων τέλος ἂν εἴη γεγονὸς τῆς ἐξ ἀρχῆς ἡμῖν προαιρέσεως πάσης. Ὧδ’ οὖν ἀρξάμενοι λέγωμεν περὶ αὐτῶν πρῶτον.
1.22. Bölüm
Daha önce şunu belirlemiştik: çember üzerinde taşınan cisimlerin tabiatını oluşturan cisimlerin tek bir ilkesi vardır; dört ilke yüzünden de başka dört cisim vardır ve bunların hareketi, dediğimiz gibi, iki türlüdür: biri ortadan dışarıya, öteki ortaya doğru. Bu dört cisim, yani ateş, hava, su ve toprak içinde hepsinin üstüne çıkan ateş, dibe çöken topraktır; kalan ikisi de birbirlerine göre bunlarla orantılı bir konumdadır: ötekiler içinde ateşe en yakın olan hava, toprağa en yakın olan sudur. Yerin çevresindeki bütün kosmos bu cisimlerden oluşmuştur; incelememiz gerektiğini söylediğimiz hâller de onun içinde olan hâllerdir. Bu kosmos zorunlu olarak yukarıdaki dönüşlere bir biçimde bitişiktir; öyle ki bütün kuvveti oradan yönetilir; çünkü her şey için hareketin ilkesi nereden geliyorsa, ilk sebep o sayılmalıdır. Üstelik o hareket ebedîdir, yer bakımından bir sonu yoktur, bilâkis daima sonundadır; bu cisimlerin hepsi ise birbirinden sınırlı yerlerle ayrılmıştır. Dolayısıyla bu kosmosta olan şeylerde ateşi, toprağı ve bunlara akraba olanları, oluşan şeylerin madde türünden sebepleri saymak gerekir (çünkü dayanak olanı ve etkileneni bu anlamda sebep diye anarız); hareketin ilkesinin geldiği yer anlamındaki sebebi ise daima hareket eden cisimlerin kuvvetinde aramak gerekir.
Ἐπεὶ γὰρ διώρισται πρότερον ἡμῖν μία μὲν ἀρχὴ τῶν σωμάτων, ἐξ ὧν συνέστηκεν ἡ τῶν ἐγκυκλίως φερομένων σωμάτων φύσις, ἄλλα δὲ τέτταρα σώματα διὰ τὰς τέτταρας ἀρχάς, ὧν διπλῆν εἶναί φαμεν τὴν κίνησιν, τὴν μὲν ἀπὸ τοῦ μέσου, τὴν δ’ ἐπὶ τὸ μέσον· τεττάρων δ’ ὄντων τούτων, πυρὸς καὶ ἀέρος καὶ ὕδατος καὶ γῆς, τὸ μὲν τούτοις πᾶσιν ἐπιπολάζον εἶναι πῦρ, τὸ δ’ ὑφιστάμενον γῆν· δύο δ’ ἃ πρὸς αὑτὰ τούτοις ἀνάλογον ἔχει· ἀὴρ μὲν γὰρ πυρὸς ἐγγυτάτω τῶν ἄλλων, ὕδωρ δὲ γῆς. Ὁ δὴ περὶ τὴν γῆν ὅλος κόσμος ἐκ τούτων συνέστηκε τῶν σωμάτων· περὶ ὃν τὰ συμβαίνοντα πάθη φαμὲν εἶναι ληπτέον. Ἔστι δ’ ἐξ ἀνάγκης συνεχής πως οὗτος ταῖς ἄνω φοραῖς, ὥστε πᾶσαν αὐτοῦ τὴν δύναμιν κυβερνᾶσθαι ἐκεῖθεν· ὅθεν γὰρ ἡ τῆς κινήσεως ἀρχὴ πᾶσιν, ἐκείνην αἰτίαν νομιστέον πρώτην. Πρὸς δὲ τούτοις ἡ μὲν ἀΐδιος καὶ τέλος οὐκ ἔχουσα τῷ τόπῳ τῆς κινήσεως, ἀλλ’ ἀεὶ ἐν τέλει· ταῦτα δὲ τὰ σώματα πάντα πεπερασμένους διέστηκε τόπους ἀλλήλων. Ὥστε τῶν συμβαινόντων περὶ αὐτὸν πῦρ μὲν καὶ γῆν καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις ὡς ἐν ὕλης εἴδει τῶν γιγνομένων αἴτια χρὴ νομίζειν (τὸ γὰρ ὑποκείμενον καὶ πάσχον τοῦτον προσαγορεύομεν τὸν τρόπον), τὸ δ’ οὕτως αἴτιον ὡς ὅθεν ἡ τῆς κινήσεως ἀρχή, τὴν τῶν ἀεὶ κινουμένων αἰτιατέον δύναμιν.
1.33. Bölüm
O hâlde başta koyduğumuz esasları ve daha önce yaptığımız ayrımları yeniden ele alarak Samanyolu görüntüsünden (phantasia), kuyruklu yıldızlardan ve bunlara akraba olan öteki olaylardan söz edelim. Ateşin, havanın, suyun ve toprağın birbirinden oluştuğunu, her birinin ötekilerin her birinde kuvve hâlinde (dynamei) bulunduğunu söylüyoruz; tıpkı tek ve aynı bir dayanağı olan, en sonunda o dayanağa çözülen öteki şeylerde olduğu gibi. Önce hava denen şey hakkında şu soru sorulabilir: yeri kuşatan kosmosta onun tabiatını nasıl anlamak gerekir ve cisimlerin unsurları denen ötekilerin yanında düzendeki yeri nedir?
Ἀναλαβόντες οὖν τὰς ἐξ ἀρχῆς θέσεις καὶ τοὺς εἰρημένους πρότερον διορισμούς, λέγωμεν περί τε τῆς τοῦ γάλακτος φαντασίας καὶ περὶ κομητῶν καὶ τῶν ἄλλων ὅσα τυγχάνει τούτοις ὄντα συγγενῆ. Φαμὲν δὲ πῦρ καὶ ἀέρα καὶ ὕδωρ καὶ γῆν γίνεσθαι ἐξ ἀλλήλων, καὶ ἕκαστον ἐν ἑκάστῳ ὑπάρχειν τούτων δυνάμει, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων οἷς ἕν τι καὶ ταὐτὸν ὑπόκειται, εἰς ὃ ἀναλύονται ἔσχατον. Πρῶτον μὲν
s3Yerin kütlesinin onu kuşatan büyüklüklere göre ne kadar olduğu belirsiz değildir; astronomi incelemeleri bize yerin, yıldızların bazılarından bile çok daha küçük olduğunu artık göstermiştir. Suya gelince, onun kendi başına toplanmış ve sınırlanmış bir tabiatını görmüyoruz; yerin çevresine yerleşmiş cisimden, yani görünen deniz ve ırmaklardan ve derinlerde bizden gizli bir su varsa ondan ayrı olması da mümkün değildir. Peki yerle en uzaktaki yıldızlar arasında kalan şey tabiatça tek bir cisim mi sayılmalı, yoksa birden çok cisim mi; birden çoksa kaç tane ve yer bakımından nereye kadar birbirinden ayrılmıştır? İlk unsurun kuvvesinin nasıl olduğunu ve yukarıdaki dönüşlerin çevresindeki bütün kosmosun o cisimle dolu olduğunu daha önce söylemiştik. Bu kanaate yalnız biz sahip değiliz; bu, daha önceki insanların da benimsediği eski bir düşünce gibi görünüyor. Nitekim aithēr (aither) denen şey adını çok eskiden almıştır. Anaksagoras bu adın ateşle aynı şeyi anlattığını düşünmüş görünüyor: yukarıdaki şeylerin ateşle dolu olduğunu sanmış ve oradaki kuvvete aithēr demek gerektiğine hükmetmişti; bu son noktada haklıydı. Çünkü eskiler, daima koşan (aei thein) cismin aynı zamanda tabiatça ilâhî (theion) bir şey olduğunu düşünmüş ve böyle bir şeye, bizim burada bildiğimiz şeylerin hiçbiriyle aynı olmadığı için, aithēr adını vermeye karar vermiş görünüyorlar. Aynı kanaatlerin insanlar arasında bir kez, iki kez ya da birkaç kez değil, sonsuz kez dönüp yeniden ortaya çıktığını söyleyeceğiz. Kuşatan şeyin, yalnız taşınan cisimlerin değil, onların arasının da saf ateş olduğunu, yerle yıldızlar arasının ise hava olduğunu söyleyenler, matematikçilerin şimdi gösterdiklerini yeterince inceleselerdi, bu çocukça kanaatten belki vazgeçerlerdi.
οὖν ἀπορήσειεν ἄν τις περὶ τὸν καλούμενον ἀέρα, τίνα τε χρὴ λαβεῖν αὐτοῦ τὴν φύσιν ἐν τῷ περιέχοντι κόσμῳ τὴν γῆν, καὶ πῶς ἔχει τάξει πρὸς τἆλλα τὰ λεγόμενα στοιχεῖα τῶν σωμάτων. Ὁ μὲν γὰρ τῆς γῆς ὄγκος πηλίκος ἄν τις εἴη πρὸς τὰ περιέχοντα μεγέθη, οὐκ ἄδηλον· ἤδη γὰρ ὦπται διὰ τῶν ἀστρολογικῶν θεωρημάτων ἡμῖν ὅτι πολὺ καὶ τῶν ἄστρων ἐνίων ἐλάττων ἐστίν. Ὕδατος δὲ φύσιν συνεστηκυῖαν καὶ ἀφωρισμένην οὔθ’ ὁρῶμεν οὔτ’ ἐνδέχεται κεχωρισμένην εἶναι τοῦ περὶ τὴν γῆν ἱδρυμένου σώματος, οἷον τῶν τε φανερῶν, θαλάττης καὶ ποταμῶν, κἂν εἴ τι κατὰ βάθους ἄδηλον ἡμῖν ἐστίν. Τὸ δὲ δὴ μεταξὺ τῆς γῆς τε καὶ τῶν ἐσχάτων ἄστρων πότερον ἕν τι νομιστέον εἶναι σῶμα τὴν φύσιν ἢ πλείων, κἂν εἰ πλείω, πόσα, καὶ μέχρι ποῦ διώρισται τοῖς τόποις; Ἡμῖν μὲν οὖν εἴρηται πρότερον περὶ τοῦ πρώτου στοιχείου, ποῖόν τι τὴν δύναμίν ἐστι, καὶ ὅτι πᾶς ὁ περὶ τὰς ἄνω φορὰς κόσμος ἐκείνου τοῦ σώματος πλήρης ἐστίν. Καὶ ταύτην τὴν δόξαν οὐ μόνον ἡμεῖς τυγχάνομεν ἔχοντες, φαίνεται δ’ ἀρχαία τις ὑπόληψις αὕτη καὶ τῶν πρότερον ἀνθρώπων· ὁ γὰρ λεγόμενος αἰθὴρ παλαιὰν εἴληφε τὴν προσηγορίαν, ἣν Ἀναξαγόρας μὲν τῷ πυρὶ ταὐτὸν ἡγήσασθαί μοι δοκεῖ σημαίνειν· τά τε γὰρ ἄνω πλήρη πυρὸς εἶναι, κἀκεῖνος τὴν ἐκεῖ δύναμιν αἰθέρα καλεῖν ἐνόμισεν, τοῦτο μὲν ὀρθῶς νομίσας· τὸ γὰρ ἀεὶ σῶμα θέον ἅμα θεῖόν τι τὴν φύσιν ἐοίκασιν ὑπολαβεῖν, καὶ διώρισαν ὀνομάζειν αἰθέρα τὸ τοιοῦτον ὡς ὂν οὐθενὶ τῶν παρ’ ἡμῖν τὸ αὐτό· οὐ γὰρ δὴ φήσομεν ἅπαξ οὐδὲ δὶς οὐδ’ ὀλιγάκις τὰς αὐτὰς δόξας ἀνακυκλεῖν γινομένας ἐν τοῖς ἀνθρώποις, ἀλλ’ ἀπειράκις. Ὅσοι δὲ πῦρ καθαρὸν εἶναί φασι τὸ περιέχον καὶ μὴ μόνον τὰ φερόμενα σώματα, τὸ δὲ μεταξὺ γῆς καὶ τῶν ἄστρων ἀέρα, θεωρήσαντες ἂν τὰ νῦν δεικνύμενα διὰ τῶν
s4Taşınan cisimlerin her birinin büyüklükçe küçük olduğunu, buradan bakınca bize öyle göründü diye sanmak pek safçadır. Bunu daha önce yukarıdaki bölgeyle ilgili incelemelerde de söylemiştik; aynı sözü şimdi de söyleyelim. Hem aradaki boşluklar ateşle dolu olsaydı hem de cisimler ateşten oluşsaydı, öteki unsurların her biri çoktan yok olup gitmiş olurdu. Öte yandan aradaki boşluklar yalnız havayla da dolu değildir. Çünkü yerle gök arasındaki bölge iki unsurla dolu olsa bile, hava, kendisiyle aynı sırada yer alan cisimlerle arasında bulunması gereken ortak orantının eşitliğini çok aşardı; zira suyun bütün kütlesini de içine alan yer kütlesi, kendisini kuşatan büyüklüğün yanında deyim yerindeyse hiç denecek kadar küçük bir parçadır. Oysa su ayrışıp ondan hava, ya da havadan ateş oluştuğunda hacmin bu kadar büyük bir oranda arttığını görmüyoruz. Belli bir miktar suyun ondan oluşan havaya oranı neyse, bütün havanın bütün suya oranı da zorunlu olarak o olmalıdır. Biri bunların birbirinden oluşmadığını, ama kuvvetçe eşit olduklarını söylese de bir şey değişmez; çünkü bu durumda da kuvvet eşitliği, tıpkı birbirlerinden oluşsalardı olacağı gibi, zorunlu olarak büyüklüklerinde kendini gösterir. Demek ki aradaki bölgeyi yalnız havanın ya da yalnız ateşin doldurmadığı açıktır. Geriye, güçlükleri ortaya koyduktan sonra, bu ikisinin, yani havanın ve ateşin, ilk cismin konumuna göre nasıl düzenlendiğini ve yukarıdaki yıldızlardan gelen sıcaklığın hangi sebeple yerin çevresindeki bölgelere ulaştığını söylemek kalıyor. Önce, baştaki planımıza uygun olarak, hava hakkında konuşalım; sonra bu sorulara da aynı biçimde döneriz.
μαθημάτων ἱκανῶς ἴσως, ἂν ἐπαύσαντο ταύτης τῆς παιδικῆς δόξης· λίαν γὰρ ἁπλοῦν τὸ νομίζειν μικρὸν τοῖς μεγέθεσιν εἶναι τῶν φερομένων ἕκαστον, ὅτι φαίνεται θεωροῦσιν ἡμῖν ἐντεῦθεν οὕτως. Εἴρηται μὲν οὖν καὶ πρότερον ἐν τοῖς περὶ τὸν ἄνω τόπον θεωρήμασι, λέγωμεν δὲ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ νῦν. Εἰ γὰρ τά τε διαστήματα πλήρη πυρὸς καὶ τὰ σώματα συνέστηκεν ἐκ πυρός, πάλαι φροῦδον ἂν ἦν ἕκαστον τῶν ἄλλων στοιχείων. Ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ἀέρος γε μόνου πλήρη· πολὺ γὰρ ἂν ὑπερβάλλοι τὴν ἰσότητα τῆς κοινῆς ἀναλογίας πρὸς τὰ σύστοιχα σώματα, κἂν εἰ δύο στοιχείων πλήρης ὁ μεταξὺ γῆς καὶ οὐρανοῦ τόπος ἐστίν· οὐδὲν γὰρ ὡς εἰπεῖν μόριον ὁ τῆς γῆς ἐστὶν ὄγκος, ἐν ᾧ συνείληπται πᾶν καὶ τὸ τοῦ ὕδατος πλῆθος, πρὸς τὸ περιέχον μέγεθος. Ὁρῶμεν δ’ οὐκ ἐν τοσούτῳ μεγέθει γινομένην τὴν ὑπεροχὴν τῶν ὄγκων, ὅταν ἐξ ὕδατος ἀὴρ γένηται διακριθέντος ἢ πῦρ ἐξ ἀέρος. Ἀνάγκη δὲ τὸν αὐτὸν ἔχειν λόγον ὃν ἔχει τὸ τοσονδὶ καὶ μικρὸν ὕδωρ πρὸς τὸν ἐξ αὐτοῦ γινόμενον ἀέρα, καὶ τὸν πάντα πρὸς τὸ πᾶν ὕδωρ. Διαφέρει δ’ οὐθὲν οὐδ’ εἴ τις φήσει μὲν μὴ γίγνεσθαι ταῦτα ἐξ ἀλλήλων, ἴσα μέντοι τὴν δύναμιν εἶναι· κατὰ τοῦτον γὰρ τὸν τρόπον ἀνάγκη τὴν ἰσότητα τῆς δυνάμεως ὑπάρχειν τοῖς μεγέθεσιν αὐτῶν, ὥσπερ κἂν εἰ γιγνόμενα ἐξ ἀλλήλων ὑπῆρχεν. Ὅτι μὲν οὖν οὔτ’ ἀὴρ οὔτε πῦρ συμπεπλήρωκε μόνον τὸν μεταξὺ τόπον, φανερόν ἐστιν· λοιπὸν δὲ διαπορήσαντας εἰπεῖν πῶς τέτακται τὰ δύο πρὸς τὴν τοῦ πρώτου σώματος θέσιν, λέγω δὲ ἀέρα τε καὶ πῦρ, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν ἡ θερμότης ἀπὸ τῶν ἄνωθεν ἄστρων γίγνεται τοῖς περὶ τὴν γῆν τόποις. Περὶ ἀέρος οὖν εἰπόντες πρῶτον, ὥσπερ ὑπεθέμεθα, λέγωμεν οὕτω καὶ
s5Su havadan, hava da sudan oluşuyorsa, yukarı bölgede bulutlar neden toplanmıyor? Bölge yerden ne kadar uzak ve ne kadar soğuksa, bulutların orada o kadar çok toplanması gerekirdi; çünkü orası ne sıcak olan yıldızlara ne de yerden yansıyan ışınlara o kadar yakındır. Bu ışınlar, sıcaklıklarıyla birikintileri dağıtarak bulutların yere yakın yerlerde toplanmasını önler; nitekim bulutlar, ışınların uçsuz bucaksız boşlukta dağılıp artık tükendiği yerde birikir. Öyleyse ya her havadan tabiatça su oluşmaz ya da her havadan aynı ölçüde oluşuyorsa, yerin çevresindeki şey yalnız hava değil, bir çeşit buhardır ve bu yüzden yeniden suya dönüşür. Ama bu kadar büyük olan havanın tamamı buharsa, havanın ve suyun tabiatı ötekileri çok aşıyor görünecektir. Çünkü yukarıdaki boşluklar bir cisimle doluysa ve bu cisim ateş olamıyorsa (yoksa öteki her şey kuruyup giderdi), geriye hava ile bütün yeri çevreleyen su kalır; buhar da suyun ayrışmasından başka bir şey değildir. Bu konudaki güçlükler bu kadarla ortaya konmuş olsun. Biz ise hem söyleyeceklerimizi hem de şimdi söylenmiş olanları göz önünde tutarak ayrımlarımızı yapalım. Yukarıda Ay'a kadar uzanan bölgedeki cismin ateşten de havadan da farklı bir cisim olduğunu söylüyoruz; yine de bu cismin bir kısmı daha saf, bir kısmı daha az arıdır ve aralarında farklar vardır, özellikle havaya ve yerin çevresindeki kosmosa doğru sona erdiği yerde. İlk unsur ve içindeki cisimler çember üzerinde taşınırken, aşağıdaki kosmosun ve cismin ona en yakın kısmı bu hareketle ayrışarak tutuşur ve sıcaklık meydana getirir. Meseleyi şu noktadan başlayarak da düşünmek gerekir. Yukarıdaki dolanımın altındaki cisim bir çeşit maddedir; kuvve hâlinde sıcak, soğuk, kuru ve yaştır, bunları izleyen öteki hâller de onda kuvve hâlinde vardır. Bu cisim, sebebini ve ilkesini daha önce söylediğimiz hareket ve hareketsizlik yüzünden fiilen böyle olur ve böyledir.
περὶ τούτων πάλιν. Εἰ δὴ γίνεται ὕδωρ ἐξ ἀέρος καὶ ἀὴρ ἐξ ὕδατος, διὰ τίνα ποτ’ αἰτίαν οὐ συνίσταται νέφη κατὰ τὸν ἄνω τόπον; Προσῆκε γὰρ μᾶλλον ὅσῳ πορρώτερον ὁ τόπος τῆς γῆς καὶ ψυχρότερος, διὰ τὸ μήθ’ οὕτω πλησίον εἶναι τῶν ἄστρων θερμῶν ὄντων μήτε τῶν ἀπὸ τῆς γῆς ἀνακλωμένων ἀκτίνων, αἳ κωλύουσι πλησίον τῆς γῆς συνίστασθαι, διακρίνουσαι τῇ θερμότητι τὰς συστάσεις· γίνονται γὰρ αἱ τῶν νεφῶν ἀθροίσεις, οὗ λήγουσιν ἤδη διὰ τὸ σχίζεσθαι εἰς ἀχανὲς αἱ ἀκτῖνες. Ἢ οὖν οὐκ ἐξ ἅπαντος τοῦ ἀέρος ὕδωρ πέφυκεν γίγνεσθαι, ἢ εἰ ὁμοίως ἐξ ἅπαντος, ὁ περὶ τὴν γῆν οὐ μόνον ἀήρ ἐστιν ἀλλ’ οἷον ἀτμίς, διὸ πάλιν συνίσταται εἰς ὕδωρ. Ἀλλὰ μὴν εἰ τοσοῦτος ὢν ὁ ἀὴρ ἅπας ἀτμίς ἐστιν, δόξειεν ἂν πολὺ ὑπερβάλλειν ἡ τοῦ ἀέρος φύσις καὶ ἡ τοῦ ὕδατος, εἴπερ τά τε διαστήματα τῶν ἄνω πλήρη ἐστὶ σώματός τινος, καὶ πυρὸς μὲν ἀδύνατον διὰ τὸ κατεξηράνθαι ἂν τἆλλα πάντα, λείπεται δ’ ἀέρος καὶ τοῦ περὶ τὴν γῆν πᾶσαν ὕδατος· ἡ γὰρ ἀτμὶς ὕδατος διάκρισίς ἐστιν. Περὶ μὲν οὖν τούτων ἠπορήσθω τοῦτον τὸν τρόπον· ἡμεῖς δὲ λέγωμεν ἅμα πρός τε τὰ λεχθησόμενα διορίζοντες καὶ πρὸς τὰ νῦν εἰρημένα. Τὸ μὲν γὰρ ἄνω καὶ μέχρι σελήνης ἕτερον εἶναι σῶμά φαμεν πυρός τε καὶ ἀέρος, οὐ μὴν ἀλλ’ ἐν αὐτῷ γε τὸ μὲν καθαρώτερον εἶναι τὸ δ’ ἧττον εἰλικρινές, καὶ διαφορὰς ἔχειν, καὶ μάλιστα ᾗ καταλήγει πρὸς τὸν ἀέρα καὶ πρὸς τὸν περὶ τὴν γῆν κόσμον. Φερομένου δὲ τοῦ πρώτου στοιχείου κύκλῳ καὶ τῶν ἐν αὐτῷ σωμάτων, τὸ προσεχὲς ἀεὶ τοῦ κάτω κόσμου καὶ σώματος τῇ κινήσει διακρινόμενον ἐκπυροῦται καὶ ποιεῖ τὴν θερμότητα. Δεῖ δὲ νοεῖν οὕτως καὶ ἐντεῦθεν ἀρξαμένους. Τὸ γὰρ ὑπὸ τὴν ἄνω περιφορὰν σῶμα οἷον ὕλη τις οὖσα καὶ δυνάμει θερμὴ καὶ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ καὶ ὑγρά, καὶ ὅσα ἄλλα τούτοις ἀκολουθεῖ
s6Ortada ve ortanın çevresinde en ağır ve en soğuk olan şeyler, toprak ve su ayrılıp yerleşmiştir. Bunların çevresinde ve onlara bitişik olarak hava ve alışkanlıkla ateş dediğimiz şey bulunur; ama bu ateş değildir, çünkü ateş sıcağın aşırılığı, bir çeşit kaynamadır. Bizim hava dediğimiz şeyin yerin çevresindeki kısmının, buhar çıkardığı ve yerden yükselen kuru buğuyu (anathymiasis) içerdiği için yaş ve sıcak gibi olduğunu, bunun üstündeki kısmının ise artık sıcak ve kuru olduğunu düşünmek gerekir. Çünkü buharın tabiatı yaş ve sıcak, kuru buğunun tabiatı ise sıcak ve kurudur; buhar kuvve hâlinde su gibidir, kuru buğu da kuvve hâlinde ateş gibi. O hâlde yukarı bölgede bulutların toplanmamasının sebebi şu sayılmalıdır: orada yalnız hava değil, daha çok ateş gibi bir şey vardır. Ama yukarı bölgede bulutların dairesel dönüş yüzünden de toplanamaması pekâlâ mümkündür. Çünkü bütün yeri küre biçiminde tamamlayan çemberin içinde kalmayan bütün havanın daire üzerinde akması zorunludur. Nitekim rüzgârların bugün de yerin havası durgun kalan bölgelerinde doğduğu ve en yüksek dağların üstüne çıkmadığı görülüyor. Hava bütünün dolanımıyla birlikte sürüklendiği için çember üzerinde akar; çünkü ateş yukarıdaki unsura, hava da ateşe bitişiktir. Dolayısıyla hava hareket yüzünden de yoğunlaşıp suya dönüşemez. Bilâkis içindeki sıcak yukarı bölgeye sıkıştırılıp itildikçe, onun ağırlaşan her kısmı aşağı iner; başka kısımları da sırayla, yükselen ateşli buğuyla birlikte yukarı taşınır. Böylece bir bölge sürekli havayla, öteki ateşle dolu kalır ve her biri durmadan başka başka şeylere dönüşür.
πάθη, γίγνεται τοιαύτη καὶ ἔστιν ὑπὸ κινήσεώς τε καὶ ἀκινησίας, ἧς τὴν αἰτίαν καὶ τὴν ἀρχὴν εἰρήκαμεν πρότερον. Ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ μέσου καὶ περὶ τὸ μέσον τὸ βαρύτατόν ἐστι καὶ ψυχρότατον ἀποκεκριμένον, γῆ καὶ ὕδωρ· περὶ δὲ ταῦτα καὶ τὰ ἐχόμενα τούτων, ἀήρ τε καὶ ὃ διὰ συνήθειαν καλοῦμεν πῦρ, οὐκ ἔστι δὲ πῦρ· ὑπερβολὴ γὰρ θερμοῦ καὶ οἷον ζέσις ἐστὶ τὸ πῦρ. Ἀλλὰ δεῖ νοῆσαι τοῦ λεγομένου ὑφ’ ἡμῶν ἀέρος τὸ μὲν περὶ τὴν γῆν οἷον ὑγρὸν καὶ θερμὸν εἶναι διὰ τὸ ἀτμίζειν τε καὶ ἀναθυμίασιν ἔχειν γῆς, τὸ δ’ ὑπὲρ τοῦτο θερμὸν ἤδη καὶ ξηρόν. Ἔστι γὰρ ἀτμίδος μὲν φύσις ὑγρὸν καὶ θερμόν, ἀναθυμιάσεως δὲ θερμόν καὶ ξηρόν· καὶ ἔστιν ἀτμὶς μὲν δυνάμει οἷον ὕδωρ, ἀναθυμίασις δὲ δυνάμει οἶον πῦρ. Τοῦ μὲν οὗν ἐν τῷ ἄνω τόπῳ μὴ συνίστασθαι νέφη ταύτην ὑποληπτέον αἰτίαν εἶναι, ὅτι οὐκ ἔνεστιν ἀὴρ μόνον ἀλλὰ μᾶλλον οἷον πῦρ. Οὐθὲν δὲ κωλύει καὶ διὰ τὴν κύκλῳ φορὰν κωλύεσθαι συνίστασθαι νέφη ἐν τῷ ἄνω τόπῳ· ῥεῖν γὰρ ἀναγκαῖον ἅπαντα τὸν κύκλῳ ἀέρα, ὅσος μὴ ἐντὸς τῆς περιφερείας λαμβάνεται τῆς ἀπαρτιζούσης ὥστε τὴν γῆν σφαιροειδῆ εἶναι πᾶσαν· φαίνεται γὰρ καὶ νῦν ἡ τῶν ἀνέμων γένεσις ἐν τοῖς λιμνάζουσι τόποις τῆς γῆς, καὶ οὐχ ὑπερβάλλειν τὰ πνεύματα τῶν ὑψηλοτάτων ὀρῶν. Ῥεῖ δὲ κύκλῳ διὰ τὸ συνεφέλκεσθαι τῇ τοῦ ὅλου περιφορᾷ. Τὸ μὲν γὰρ πῦρ τῷ ἄνω στοιχείῳ, τῷ δὲ πυρὶ ὁ ἀὴρ συνεχής ἐστιν· ὥστε καὶ διὰ τὴν κίνησιν κωλύεται συγκρίνεσθαι εἰς ὕδωρ, ἀλλ’ ἀεὶ ὅ τι ἂν βαρύνηται μόριον αὐτοῦ ἐκθλιβομένου εἰς τὸν ἄνω τόπον τοῦ θερμοῦ κάτω φέρεται, ἄλλα δ’ ἐν μέρει συναναφέρεται τῷ ἀναθυμιωμένῳ πυρί, καὶ οὕτω συνεχῶς τὸ μὲν ἀέρος διατελεῖ
s7Bulutların oluşmaması ve havanın yoğunlaşıp suya dönüşmemesi, yıldızlarla yer arasındaki bölgeyi nasıl anlamak gerektiği ve bu bölgenin hangi cisimle dolu olduğu hakkında bu kadarı söylenmiş olsun. Güneşin verdiği sıcaklığı kendi başına ve ayrıntılı olarak His Üzerine incelemesinde ele almak daha uygundur (çünkü sıcak, hissin bir hâlidir); ama o cisimler tabiatça sıcak olmadığı hâlde sıcaklığın hangi sebeple oluştuğunu şimdi de söylemek gerekir. Hareketin havayı ayrıştırıp tutuşturabildiğini görüyoruz; öyle ki fırlatılan cisimlerin çoğu zaman eridiği görülür. Isınmayı ve sıcaklığı meydana getirmeye tek başına güneşin dönüşü de yeter; çünkü bunun için hareketin hem hızlı hem de uzak olmayan bir hareket olması gerekir. Yıldızların hareketi hızlıdır ama uzaktadır; Ay'ın hareketi aşağıdadır ama yavaştır; güneşin hareketinde ise her ikisi de yeterince vardır. Sıcaklığın en çok güneşin kendisiyle birlikte oluşması da makuldür; bunun benzerini burada olanlarda görebiliriz: burada da zorla fırlatılan şeylere yakın olan hava en çok ısınır. Bunun böyle olması da makuldür; çünkü havayı en çok ayrıştıran şey katı bir cismin hareketidir. İşte sıcaklık hem bu sebeple bu bölgeye ulaşır hem de kuşatan ateş hareket yüzünden sık sık havaya saçılıp zorla aşağı taşındığı için. Yukarı bölgenin sıcak ve tutuşmuş olmadığına kayan yıldızlar da yeterli bir işarettir; çünkü bunlar orada değil aşağıda olur, oysa daha çok hareket eden şey daha çok tutuşur. Bundan başka, en sıcak görünen güneş de ateş renginde değil, beyaz görünür.
πλῆρες ὂν τὸ δὲ πυρός, καὶ ἀεὶ ἄλλο καὶ ἄλλο γίνεται ἕκαστον αὐτῶν. Περὶ μὲν οὖν τοῦ μὴ γίγνεσθαι νέφη μηδ’ εἰς ὕδωρ σύγκρισιν, καὶ πῶς δεῖ λαβεῖν περὶ τοῦ μεταξὺ τόπου τῶν ἄστρων καὶ τῆς γῆς, καὶ τίνος ἐστὶ σώματος πλήρης, τοσαῦτα εἰρήσθω. Περὶ δὲ τῆς γιγνομένης θερμότητος, ἣν παρέχεται ὁ ἥλιος, μᾶλλον μὲν καθ’ αὑτὸ καὶ ἀκριβῶς ἐν τοῖς περὶ αἰσθήσεως προσήκει λέγειν (πάθος γάρ τι τὸ θερμὸν αἰσθήσεως ἐστιν), διὰ τίνα δ’ αἰτίαν γίγνεται μὴ τοιούτων ὄντων ἐκείνων τὴν φύσιν, λεκτέον καὶ νῦν. Ὁρῶμεν δὴ τὴν κίνησιν ὅτι δύναται διακρίνειν τὸν ἀέρα καὶ ἐκπυροῦν, ὥστε καὶ τὰ φερόμενα τηκόμενα φαίνεσθαι πολλάκις. Τὸ μὲν οὖν γίγνεσθαι τὴν ἀλέαν καὶ τὴν θερμότητα ἱκανή ἐστι παρασκευάζειν καὶ ἡ τοῦ ἡλίου φορὰ μόνον· ταχεῖάν τε γὰρ δεῖ καὶ μὴ πόρρω εἶναι. Ἡ μὲν οὖν τῶν ἄστρων ταχεῖα μὲν πόρρω δέ, ἡ δὲ τῆς σελήνης κάτω μὲν βραδεῖα δέ· ἡ δὲ τοῦ ἡλίου ἄμφω ταῦτ’ ἔχει ἱκανῶς. Τὸ δὲ μάλιστα γίγνεσθαι ἅμα τῷ ἡλίῳ αὐτῷ τὴν θερμότητα εὔλογον, λαμβάνοντας τὸ ὅμοιον ἐκ τῶν παρ’ ἡμῖν γιγνομένων· καὶ γὰρ ἐνταῦθα τῶν βίᾳ φερομένων ὁ πλησιάζων ἀὴρ μάλιστα γίνεται θερμός. Καὶ τοῦτ’ εὐλόγως συμβαίνει· μάλιστα γὰρ ἡ τοῦ στερεοῦ διακρίνει κίνησις αὐτόν. Διά τε ταύτην οὖν τὴν αἰτίαν ἀφικνεῖται πρὸς τόνδε τὸν τόπον ἡ θερμότης, καὶ διὰ τὸ τὸ περιέχον πῦρ τὸν ἀέρα διαρραίνεσθαι τῇ κινήσει πολλάκις καὶ φέρεσθαι κάτω βίᾳ. Σημεῖον δ’ ἱκανὸν ὅτι ὁ ἄνω τόπος οὐκ ἔστι θερμὸς οὐδ’ ἐκπεπυρωμένος καὶ αἱ διαδρομαὶ τῶν ἀστέρων. Ἐκεῖ μὲν γὰρ οὐ γίνονται, κάτω δέ· καίτοι τὰ μᾶλλον κινούμενα καὶ μᾶλλον ἐκπυροῦται. Πρὸς δὲ τούτοις ὁ ἥλιος, ὅσπερ μάλιστα εἶναι δοκεῖ θερμός, φαίνεται λευκὸς ἀλλ’ οὐ πυρώδης ὤν.
1.44. Bölüm
Bunlar belirlendiğine göre, gökte yanan alevlerin, kayan yıldızların ve bazılarının meşale ve keçi dediği şeylerin hangi sebeple göründüğünü söyleyelim. Bunların hepsi aynı şeydir ve aynı sebepten doğar; yalnız daha çok ve daha az bakımından ayrılırlar. Bunların ve başka birçok şeyin ilkesi şudur. Yer güneşten ısınınca, kimilerinin sandığı gibi tek türlü değil, iki türlü bir buğu yükselmesi zorunludur: biri daha çok buhar niteliğinde, öteki daha çok rüzgâr niteliğinde. Biri yerin içindeki ve üstündeki yaşlığın buharıdır, öteki kuru olan yerin kendisinden çıkan dumanımsı buğudur. Bunlardan rüzgâr niteliğindeki sıcaklığı yüzünden üste çıkar, daha yaş olan ise ağırlığı yüzünden alta çöker. Kuşatan bölge de bu sebeple şöyle düzenlenmiştir: en önce dairesel dönüşün hemen altında, ateş dediğimiz sıcak ve kuru şey bulunur (dumanımsı ayrışmanın her türünü kapsayan ortak bir ad yoktur; ama cisimler içinde en kolay tutuşacak tabiatta olan bu olduğu için bu adı kullanmak zorundayız); bu tabiatın altında da hava vardır. Şimdi ateş dediğimiz şeyin, yerin çevresindeki kürenin en dış kısmına bir çeşit çıra gibi gerilmiş olduğunu düşünmek gerekir; öyle ki küçük bir hareketle karşılaşınca, duman gibi, sık sık alev alır; çünkü alev, kuru bir rüzgârın kaynamasıdır. Böyle bir birikim nerede en elverişli durumdaysa, dönüş onu bir şekilde harekete geçirdiğinde orada tutuşur. Bundan sonra ortaya çıkan şey çıranın konumuna ya da miktarına göre değişir. Çıra hem genişliğe hem uzunluğa sahipse, çoğu zaman tarlada yanan anız gibi yanan bir alev görülür; yalnız uzunluk boyunca uzanıyorsa, meşale, keçi ve yıldız denen şeyler görülür. Çıra genişliğinden çok uzunluğuna yayılmışsa, yanarken kıvılcımlar saçtığında (bu da yanlardan, küçük parçalar hâlinde ama ana kütleye bağlı olarak tutuştuğu için olur) ona keçi denir; bu hâl olmadan yanıyorsa meşale denir. Buğunun uzun parçaları küçük küçük ve pek çok yere, genişlikte ve derinlikte de aynı şekilde dağılmışsa, kayıyormuş gibi görünen yıldızlar oluşur. Bunları bazen hareketle tutuşan buğu doğurur; bazen de soğuyup yoğunlaşan hava sıcağı dışarı itip sıkıştırır; bu yüzden bunların hareketi tutuşmaktan çok fırlatılmaya benzer. Çünkü şu sorulabilir: kayan yıldızlar, lambaların altına konan buğunun yukarıdaki alevden tutuşup alttaki lambayı yakması gibi mi oluşur (bunun hızı da şaşırtıcıdır ve fırlatmaya benzer, sanki art arda yeni ateşler oluşmuyormuş gibi), yoksa aynı cismin fırlatılmasından mı? Görünüşe göre ikisinden de olur: bazıları lambadaki gibi oluşur, bazıları da sıkıştırıldığı için fırlatılır, parmaklar arasından fırlatılan meyve çekirdekleri gibi. Bu yüzden hem denize hem karaya düşüyormuş gibi görünürler, hem gece hem de hava açıkken gündüz. Aşağı fırlatılırlar, çünkü onları iten yoğunlaşma aşağıya doğru meyleder. Yıldırımlar da bu yüzden aşağı düşer; çünkü bunların hepsinin oluşu tutuşma değil, sıkıştırma yoluyla dışarı atılmadır (ekkrisis); oysa her sıcak şey tabiatça yukarı taşınır. En yukarı bölgede oluşanlar buğu tutuşunca meydana gelir; daha aşağıda oluşanlar ise daha yaş buğu toplanıp soğuduğu için sıcağın dışarı atılmasıyla meydana gelir. Çünkü bu buğu toplanıp aşağı meylederken yoğunlaşarak sıcağı iter ve onu aşağıya fırlatır. Fırlatılan şey de buğunun konumuna, yani genişliği ve derinliği bakımından nasıl uzandığına göre yukarı, aşağı ya da yana gider. Çoğu yana gider, çünkü iki hareketle taşınır: zorla aşağı, tabiatça yukarı; bu türden her şey de bu iki yönün köşegeni boyunca hareket eder. Kayan yıldızların çoğunun hareketi de bu yüzden eğiktir. Bütün bunların madde olarak sebebi buğudur; hareket ettiren olarak sebebi ise bazen yukarıdaki dönüş, bazen de yoğunlaşan havanın katılaşmasıdır. Bunların hepsi Ay'ın altında olur. Bunun işareti, görünen hızlarının bizim fırlattığımız şeylerinkine benzemesidir; fırlattığımız şeyler bize yakın oldukları için hızca yıldızları, güneşi ve Ay'ı çok aşıyor görünür.
Τούτων δὲ διωρισμένων, λέγωμεν διὰ τίν’ αἰτίαν αἵ τε φλόγες αἱ καόμεναι φαίνονται περὶ τὸν οὐρανὸν καὶ οἱ διαθέοντες ἀστέρες καὶ οἱ καλούμενοι ὑπό τινων δαλοὶ καὶ αἶγες· ταῦτα γὰρ πάντ’ ἐστὶ τὸ αὐτὸ καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, διαφέρει δὲ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον. Ἀρχὴ δ’ ἐστὶ καὶ τούτων καὶ πολλῶν ἄλλων ἥδε. Θερμαινομένης γὰρ τῆς γῆς ὑπὸ τοῦ ἡλίου τὴν ἀναθυμίασιν ἀναγκαῖον γίνεσθαι μὴ ἁπλῆν, ὥς τινες οἴονται, ἀλλὰ διπλῆν, τὴν μὲν ἀτμιδωδεστέραν τὴν δὲ πνευματωδεστέραν, τὴν μὲν τοῦ ἐν τῇ γῇ καὶ ἐπὶ τῇ γῇ ὑγροῦ ἀτμίδα, τὴν δ’ αὐτῆς τῆς γῆς οὔσης ξηρᾶς καπνώδη· καὶ τούτων τὴν μὲν πνευματώδη ἐπιπολάζειν διὰ τὸ θερμόν, τὴν δ’ ὑγροτέραν ὑφίστασθαι διὰ τὸ βάρος. Καὶ διὰ ταῦτα τοῦτον τὸν τρόπον κεκόσμηται τὸ πέριξ· πρῶτον μὲν γὰρ ὑπὸ τὴν ἐγκύκλιον φοράν ἐστι τὸ θερμὸν καὶ ξηρόν, ὃ λέγομεν πῦρ (ἀνώνυμον γὰρ τὸ κοινὸν ἐπὶ πάσης τῆς καπνώδους διακρίσεως· ὅμως δὲ διὰ τὸ μάλιστα πεφυκέναι τὸ τοιοῦτον ἐκκάεσθαι τῶν σωμάτων οὕτως ἀναγκαῖον χρῆσθαι τοῖς ὀνόμασιν), ὑπὸ δὲ ταύτην τὴν φύσιν ἀήρ. Δεῖ δὲ νοῆσαι οἷον ὑπέκκαυμα τοῦτο ὃ νῦν εἴπομεν πῦρ περιτετάσθαι τῆς περὶ τὴν γῆν σφαίρας ἔσχατον, ὥστε μικρᾶς κινήσεως τυχὸν ἐκκάεσθαι πολλάκις ὥσπερ τὸν καπνόν· ἔστι γὰρ ἡ φλὸξ πνεύματος ξηροῦ ζέσις. Ἧι ἂν οὖν μάλιστα εὐκαίρως ἔχῃ ἡ τοιαύτη σύστασις, ὅταν ὑπὸ τῆς περιφορᾶς κινηθῇ πως, ἐκκαίεται. Διαφέρει δ’ ἤδη κατὰ τὴν τοῦ ὑπεκκαύματος θέσιν ἢ τὸ πλῆθος· ἂν μὲν γὰρ πλάτος ἔχῃ καὶ μῆκος τὸ ὑπέκκαυμα, πολλάκις ὁρᾶται καιομένη φλὸξ ὥσπερ ἐν ἀρούρᾳ καιομένης καλάμης, ἂν δὲ κατὰ μῆκος μόνον, οἱ καλούμενοι δαλοὶ καὶ αἶγες καὶ ἀστέρες. Καὶ ἐὰν μὲν πλέον τὸ ὑπέκκαυμα ᾖ κατὰ τὸ μῆκος ἢ τὸ πλάτος, ὅταν μὲν οἷον ἀποσπινθηρίζῃ ἅμα καιόμενον (τοῦτο δὲ γίνεται διὰ τὸ παρεκπυροῦσθαι, κατὰ μικρὰ μέν, ἐπ’ ἀρχὴν δέ), αἲξ καλεῖται, ὅταν δ’ ἄνευ τούτου τοῦ πάθους, δαλός. Ἐὰν δὲ τὰ μήκη τῆς ἀναθυμιάσεως κατὰ μικρά τε καὶ πολλαχῇ διεσπαρμένα ᾖ καὶ ὁμοίως κατὰ πλάτος καὶ βάθος, οἱ δοκοῦντες ἀστέρες διάττειν γίνονται. Ὁτὲ μὲν οὖν ὑπὸ τῆς κινήσεως ἡ ἀναθυμίασις ἐκκαιομένη γεννᾷ αὐτά· ὁτὲ δὲ ὑπὸ τοῦ διὰ τὴν ψύξιν συνισταμένου ἀέρος ἐκκρούεται καὶ ἐκθλίβεται τὸ θερμόν, διὸ καὶ ἔοικεν ἡ φορὰ ῥίψει μᾶλλον αὐτῶν, ἀλλ’ οὐκ ἐκκαύσει. Ἀπορήσειε γὰρ ἄν τις πότερον ὥσπερ ἡ ὑπὸ τοὺς λύχνους τιθεμένη ἀναθυμίασις ἀπὸ τῆς ἄνωθεν φλογὸς ἅπτει τὸν κάτωθεν λύχνον (θαυμαστὴ γὰρ καὶ τούτου ἡ ταχυτής ἐστι καὶ ὁμοία ῥίψει, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἄλλου καὶ ἄλλου γιγνομένου πυρός), ἢ ῥίψεις τοῦ αὐτοῦ σώματός εἰσιν αἱ διαδρομαί. Ἔοικε δὲ δὴ δι’ ἄμφω· καὶ γὰρ οὕτως ὡς ἡ ἀπὸ τοῦ λύχνου γίνεται, καὶ ἔνια διὰ τὸ ἐκθλίβεσθαι ῥιπτεῖται, ὥσπερ οἱ ἐκ τῶν δακτύλων πυρῆνες, ὥστε καὶ εἰς θάλασσαν καὶ εἰς γῆν φαίνεσθαι πίπτοντα, καὶ νύκτωρ καὶ μεθ’ ἡμέραν αἰθρίας οὔσης. Κάτω δὲ ῥιπτεῖται διὰ τὸ τὴν πύκνωσιν εἰς τὸ κάτω ῥέπειν τὴν ἀπωθοῦσαν. Διὸ καὶ οἱ κεραυνοὶ κάτω πίπτουσιν· πάντων γὰρ τούτων ἡ γένεσις οὐκ ἔκκαυσις ἀλλ’ ἔκκρισις ὑπὸ τῆς ἐκθλίψεώς ἐστιν, ἐπεὶ κατὰ φύσιν γε τὸ θερμὸν ἄνω πέφυκε φέρεσθαι πᾶν. Ὅσα μὲν οὖν μᾶλλον ἐν τῷ ἀνωτάτω τόπῳ συνίσταται, ἐκκαομένης γίγνεται τῆς ἀναθυμιάσεως, ὅσα δὲ κατώτερον, ἐκκρινομένης διὰ τὸ συνιέναι καὶ ψύχεσθαι τὴν ὑγροτέραν ἀναθυμίασιν· αὕτη γὰρ συνιοῦσα καὶ κάτω ῥέπουσα ἀπωθεῖ πυκνουμένη καὶ κάτω ποιεῖ τοῦ θερμοῦ τὴν ῥίψιν· διὰ δὲ τὴν θέσιν τῆς ἀναθυμιάσεως, ὅπως ἂν τύχῃ κειμένη τοῦ πλάτους καὶ τοῦ βάθους, οὕτω φέρεται ἢ ἄνω ἢ κάτω ἢ εἰς τὸ πλάγιον. Τὰ πλεῖστα δ’ εἰς τὸ πλάγιον διὰ τὸ δύο φέρεσθαι φοράς, βίᾳ μὲν κάτω, φύσει δ’ ἄνω· πάντα γὰρ κατὰ τὴν διάμετρον φέρεται τὰ τοιαῦτα. Διὸ καὶ τῶν διαθεόντων ἀστέρων ἡ πλείστη λοξὴ γίνεται φορά. Πάντων δὴ τούτων αἴτιον ὡς μὲν ὕλη ἡ ἀναθυμίασις, ὡς δὲ τὸ κινοῦν ὁτὲ μὲν ἡ ἄνω φορά, ὁτὲ δ’ ἡ τοῦ ἀέρος συγκρινομένου πῆξις. Πάντα δὲ κάτω σελήνης ταῦτα γίνεται. Σημεῖον δ’ ἡ φαινομένη αὐτῶν ταχυτὴς ὁμοία οὖσα τοῖς ὑφ’ ἡμῶν ῥιπτουμένοις, ἃ διὰ τὸ πλησίον εἶναι ἡμῶν πολὺ δοκεῖ τῷ τάχει παραλλάττειν ἄστρα τε καὶ ἥλιον καὶ σελήνην.
1.55. Bölüm
Bazen hava açıkken geceleyin gökte birçok görüntünün oluştuğu görülür: yarıklar, çukurlar, kan kırmızısı renkler gibi. Bunların sebebi de aynıdır. Yukarıdaki havanın tutuşacak kadar yoğunlaştığı, bu tutuşmanın da bazen bir alev yanıyormuş gibi, bazen de meşaleler ve yıldızlar kayıyormuş gibi göründüğü açık olduğuna göre, yoğunlaşan bu aynı havanın türlü türlü renklere bürünmesinde şaşılacak bir şey yoktur. Çünkü daha yoğun bir ortamdan geçerken zayıflayan ışık ve yansımayı kabul eden hava türlü türlü renkler meydana getirir; en çok da kırmızı ya da mor, çünkü ateş rengiyle beyaz, önlerine bir şey girip karıştığında en çok bu renkler görünür. Nitekim yıldızlar doğarken ve batarken, hava sıcaksa ya da duman içinden bakıldığında, kırmızı görünür. Hava yansımayla da renk meydana getirir, ayna şekli değil rengi alacak türden olduğunda. Bu görüntülerin uzun süre kalmamasının sebebi, yoğunlaşmanın çabuk geçmesidir. Yarıklar ise, ışık koyu mavi ve kara bir zeminden fışkırdığı için, bir derinlik varmış izlenimi verir. Bu tür görüntülerden, daha çok yoğunlaştıklarında, çoğu zaman meşaleler de düşer; büzüldüğünde ise yarık gibi görünür. Genel olarak karanlığın içindeki beyaz, dumanın içindeki alev gibi, pek çok renk çeşitliliği meydana getirir. Gündüz güneş bunların görünmesine engel olur; gece de kırmızı dışındakiler, zeminle aynı renkte oldukları için görünmez. Kayan yıldızların, tutuşan alevlerin ve kısa süren görüntüler veren bu türden öteki olayların sebeplerini böyle anlamak gerekir.
Φαίνεται δέ ποτε συνιστάμενα νύκτωρ αἰθρίας οὔσης πολλὰ φάσματα ἐν τῷ οὐρανῷ, οἷον χάσματά τε καὶ βόθυνοι καὶ αἱματώδη χρώματα. Αἴτιον δὲ καὶ τούτων τὸ αὐτό. Ἐπεὶ γὰρ φανερός ἐστι συνιστάμενος ὁ ἄνω ἀὴρ ὥστ’ ἐκπυροῦσθαι, καὶ τὴν ἐκπύρωσιν ὁτὲ μὲν τοιαύτην γίγνεσθαι ὥστε φλόγα δοκεῖν κάεσθαι, ὁτὲ δ’ οἷον δαλοὺς φέρεσθαι καὶ ἀστέρας, οὐθὲν ἄτοπον εἰ χρωματίζεται ὁ αὐτὸς οὗτος ἀὴρ συνιστάμενος παντοδαπάς χρόας· διά τε γὰρ πυκνοτέρου διαφαινόμενον ἔλαττον φῶς καὶ ἀνάκλασιν δεχόμενος ὁ ἀὴρ παντοδαπὰ χρώματα ποιήσει, μάλιστα δὲ φοινικοῦν ἢ πορφυροῦν διὰ τὸ ταῦτα μάλιστα ἐκ τοῦ πυρώδους καὶ λευκοῦ φαίνεσθαι μιγνυμένων κατὰ τὰς ἐπιπροσθήσεις, οἷον ἀνίσχοντα τὰ ἄστρα καὶ δυόμενα, ἐὰν ᾖ καῦμα, καὶ διὰ καπνοῦ φοινικᾶ φαίνεται. Καὶ τῇ ἀνακλάσει δὲ ποιήσει, ὅταν τὸ ἔνοπτρον ᾖ τοιοῦτον ὥστε μὴ τὸ σχῆμα ἀλλὰ τὸ χρῶμα δέχεσθαι. Τοῦ δὲ μὴ πολὺν χρόνον μένειν ταῦτα ἡ σύστασις αἰτία ταχεῖα οὖσα. Τὰ δὲ χάσματα ἀναρρηγνυμένου τοῦ φωτὸς ἐκ κυανέου καὶ μέλανος ποιεῖ τι βάθος ἔχειν δοκεῖν. Πολλάκις δ’ ἐκ τῶν τοιούτων καὶ δαλοὶ ἐκπίπτουσιν, ὅταν συγκριθῇ μᾶλλον· συνιὸν δέ τι χάσμα δοκεῖ. Ὅλως δ’ ἐν τῷ μέλανι τὸ λευκὸν πολλὰς ποιεῖ ποικιλίας, οἷον ἡ φλὸξ ἐν τῷ καπνῷ. Ἡμέρας μὲν οὖν ὁ ἥλιος κωλύει, νυκτὸς δ’ ἔξω τοῦ φοινικοῦ τὰ ἄλλα δι’ ὁμοιόχροιαν οὐ φαίνεται. Περὶ μὲν οὖν τῶν διαθεόντων ἀστέρων καὶ τῶν ἐκπυρουμένων, ἔτι δὲ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων φασμάτων ὅσα ταχείας ποιεῖται τὰς φαντασίας, ταύτας ὑπολαβεῖν δεῖ τὰς αἰτίας.
1.66. Bölüm
Şimdi kuyruklu yıldızlardan ve Samanyolu denen şeyden söz edelim; ama önce başkalarının söyledikleri üzerindeki güçlükleri gözden geçirelim. Anaksagoras ile Demokritos, kuyruklu yıldızların, gezegenlerin birbirine çok yaklaşıp birbirine değiyormuş gibi göründükleri zamanki birlikte görünüşleri olduğunu söyler. İtalyalılardan, yani Pythagorasçı denenlerden bazıları ise kuyruklu yıldızın gezegenlerden biri olduğunu, ama ancak uzun aralıklarla göründüğünü ve ufkun üstüne az yükseldiğini söyler; Hermes yıldızında, yani Merkür'de de olan budur: az yükseldiği için birçok görünme fırsatını kaçırır, bu yüzden ancak uzun aralıklarla görünür. Sakızlı Hippokrates ile öğrencisi Aiskhylos'un çevresindekiler de bunlara yakın bir görüş ileri sürmüştür. Ama onlara göre bu yıldız kuyruğunu kendinden almaz; bu bölgede gezinirken, onun güneşe doğru çektiği nemden bakışımız güneşe yansıdığı için bazen kuyruk alır. Geride kalışı çok yavaş olduğu için öteki yıldızlardan daha uzun aralıklarla görünür; aynı noktada yeniden göründüğünde kendi çemberinin tamamı kadar geride kalmış olur. Hem kuzeye hem güneye doğru geride kalır. Dönenceler arasındaki bölgede suyu kendine çekemez, çünkü bu bölge güneşin hareketiyle kavrulmuştur. Güneye doğru ilerlediğinde bu türden nemi bol bulur; ama çemberinin yerin üstündeki parçası küçük, alttaki parçası ise kat kat büyük olduğu için, insanların bakışı güneşe yansıyıp ulaşamaz; ne güneş dönenceye yaklaşırken ne de yaz dönümündeyken. Bu yüzden bu bölgelerde kuyruklu yıldız hâline gelmez. Kuzeye doğru geride kaldığında ise kuyruk alır; çünkü o zaman ufkun üstündeki yay büyük, çemberin alttaki kısmı küçüktür ve insanların bakışı güneşe kolayca ulaşır. Bütün bu görüşler hem ortak olarak hem de ayrı ayrı imkânsız sonuçlara varır. Önce kuyruklu yıldızın gezegenlerden biri olduğunu söyleyenleri ele alalım. Bütün gezegenler Burçlar Kuşağı içinde geride kalır; oysa birçok kuyruklu yıldız bu kuşağın dışında görülmüştür. Sonra çoğu zaman aynı anda birden çok kuyruklu yıldız ortaya çıkmıştır. Bundan başka, Aiskhylos'la Hippokrates'in dediği gibi kuyruklarını yansıma yüzünden alıyorlarsa, bu yıldızın bazen kuyruksuz da görünmesi gerekirdi; çünkü başka bölgelerde de geride kalır, ama kuyruğu her yerde olmaz. Oysa beş gezegenden başka böyle bir yıldız görülmemiştir. Bu beş gezegen de çoğu zaman hep birlikte ufkun üstünde görünür. Hepsi görünürken de, hepsi görünmeyip bazıları güneşe yakınken de kuyruklu yıldızlar yine sık sık ortaya çıkar. Kuyruklu yıldızın yalnız kuzey bölgede, güneş de yaz dönümündeyken oluştuğu da doğru değildir. Akhaia'daki deprem ve dev dalga baskını sırasında görülen büyük kuyruklu yıldız, gün-tün eşitliği günlerinde güneşin battığı yönden yükselmişti; güneyde de daha önce birçoğu görülmüştür. Atina'da Molon oğlu Eukles'in arkhonluğunda, Gamelion ayında, güneş kış dönümündeyken kuzeyde bir kuyruklu yıldız görüldü; oysa bakışın bu kadar uzağa yansımasının imkânsız olduğunu onlar da kabul ederler. Hem bunlara hem de yıldızların birleşmesinden söz edenlere karşı ortak olarak söylenecek şeyler şunlardır. Önce sabit yıldızlardan bazıları da kuyruk alır. Buna yalnız Mısırlılara güvenerek inanmak gerekmez, gerçi onlar da bunu söyler; biz de bunu gördük: Köpek takımyıldızının kalçasındaki yıldızlardan biri kuyruk almıştı, ama donuk bir kuyruk; ona dikkatle bakınca ışığı soluklaşıyor, bakışı hafifçe yana kaydırınca daha çok görünüyordu. Ayrıca bizim zamanımızda görülen kuyruklu yıldızların hepsi batmadan, ufkun üstündeki bölgede yavaş yavaş sönerek kayboldu; ardında ne tek bir yıldızın ne de birçok yıldızın cismi kaldı. Daha önce andığımız büyük yıldız da Asteios'un arkhonluğunda, kışın, ayazlı ve açık havalarda akşam vakti batıda görünmüştü. İlk gece güneşten önce battığı için görülmedi, ertesi gece görüldü; çünkü güneşin mümkün olan en az mesafe kadar gerisinde kalmış ve hemen batmıştı. Işığı bir sıçrayış gibi göğün üçte birine kadar uzanıyordu; bu yüzden ona “yol” dendi. Orion'un kemerine kadar yükseldi ve orada dağıldı. Gerçi Demokritos kendi kanaatini inatla savunmuş, kuyruklu yıldızlar dağılırken bazı yıldızların göründüğünü söylemiştir. Ama bunun bazen olup bazen olmaması değil, her zaman olması gerekirdi. Bundan başka, Mısırlılar gezegenlerin hem birbirleriyle hem de sabit yıldızlarla birleştiğini söyler; biz de Zeus yıldızının, yani Jüpiter'in, İkizler'deki yıldızlardan biriyle iki kez birleştiğini ve onu gözden kaybettirdiğini gördük, ama bundan kuyruklu yıldız doğmadı. Akıl yoluyla da açıktır: yıldızlar daha büyük ya da daha küçük görünseler de kendi başlarına bölünmez görünürler. Gerçekten bölünmez olsalardı, birbirlerine değince daha büyük bir büyüklük meydana getirmezlerdi; aynı şekilde, bölünmez olmayıp yalnız bölünmez göründükleri için, birleşince de daha büyük görünmeyeceklerdir. Bu konuda ileri sürülen sebeplerin yanlış olduğu, daha fazla delille olmasa da bunlarla yeterince açıktır.
Περὶ δὲ τῶν κομητῶν καὶ τοῦ καλουμένου γάλακτος λέγωμεν, διαπορήσαντες πρὸς τὰ παρὰ τῶν ἄλλων εἰρημένα πρῶτον. Ἀναξαγόρας μὲν οὖν καὶ Δημόκριτός φασιν εἶναι τοὺς κομήτας σύμφασιν τῶν πλανήτων ἀστέρων, ὅταν διὰ τὸ πλησίον ἐλθεῖν δόξωσι θιγγάνειν ἀλλήλων. Τῶν δ’ Ἰταλικῶν τινὲς καὶ καλουμένων Πυθαγορείων ἕνα λέγουσιν αὐτὸν εἶναι τῶν πλανήτων ἀστέρων, ἀλλὰ διὰ πολλοῦ τε χρόνου τὴν φαντασίαν αὐτοῦ εἶναι καὶ τὴν ὑπερβολὴν ἐπὶ μικρόν, ὅπερ συμβαίνει καὶ περὶ τὸν τοῦ Ἑρμοῦ ἀστέρα· διὰ γὰρ τὸ μικρὸν ἐπαναβαίνειν πολλὰς ἐκλείπει φάσεις, ὥστε διὰ χρόνου φαίνεται πολλοῦ. Παραπλησίως δὲ τούτοις καὶ οἱ περὶ Ἱπποκράτην τὸν Χῖον καὶ τὸν μαθητὴν αὐτοῦ Αἰσχύλον ἀπεφήναντο. Πλὴν τήν γε κόμην οὐκ ἐξ αὑτοῦ φασὶν ἔχειν, ἀλλὰ πλανώμενον διὰ τὸν τόπον ἐνίοτε λαμβάνειν ἀνακλωμένης τῆς ἡμετέρας ὄψεως ἀπὸ τῆς ἑλκομένης ὑγρότητος ὑπ’ αὐτοῦ πρὸς τὸν ἥλιον. Διὰ δὲ τὸ ὑπολείπεσθαι βραδύτατα τῷ χρόνῳ διὰ πλείστου χρόνου φαίνεσθαι τῶν ἄλλων ἄστρων, ὡς ὅταν ἐκ ταὐτοῦ φανῇ ὑπολελειμμένον ὅλον τὸν ἑαυτοῦ κύκλον· ὑπολείπεσθαι δ’ αὐτὸν καὶ πρὸς ἄρκτον καὶ πρὸς νότον. Ἐν μὲν οὖν τῷ μεταξὺ τόπῳ τῶν τροπικῶν οὐχ ἕλκειν τὸ ὕδωρ πρὸς ἑαυτὸν διὰ τὸ κεκαῦσθαι ὑπὸ τῆς τοῦ ἡλίου φορᾶς· πρὸς δὲ νότον ὅταν φέρηται, δαψίλειαν μὲν ἔχειν τῆς τοιαύτης νοτίδος, ἀλλὰ διὰ τὸ μικρὸν εἶναι τὸ ὑπὲρ τῆς γῆς τμῆμα τοῦ κύκλου, τὸ δὲ κάτω πολλαπλάσιον, οὐ δύνασθαι τὴν ὄψιν τῶν ἀνθρώπων φέρεσθαι κλωμένην πρὸς τὸν ἥλιον οὔτε τῷ τροπικῷ πλησιάζοντος οὔτ’ ἐπὶ θεριναῖς τροπαῖς ὄντος τοῦ ἡλίου. Διόπερ ἐν τούτοις μὲν τοῖς τόποις οὐδὲ γίγνεσθαι κομήτην αὐτόν· ὅταν δὲ πρὸς βορέαν ὑπολειφθεὶς τύχῃ, λαμβάνειν κόμην διὰ τὸ μεγάλην εἶναι τὴν περιφέρειαν τὴν ἄνωθεν τοῦ ὁρίζοντος, τὸ δὲ κάτω μέρος τοῦ κύκλου μικρόν· ῥᾳδίως γαρ τὴν ὄψιν τῶν ἀνθρώπων ἀφικνεῖσθαι τότε πρὸς τὸν ἥλιον. Πᾶσι δὲ τούτοις τὰ μὲν κοινῇ συμπίπτει λέγειν ἀδύνατα, τὰ δὲ καὶ χωρίς. Πρῶτον μὲν οὖν τοῖς λέγουσιν ὅτι τῶν πλανωμένων ἐστὶν εἷς ἀστέρων ὁ κομήτης· οἱ γὰρ πλανώμενοι πάντες ἐν τῷ κύκλῳ ὑπολείπονται τῷ τῶν ζῳδίων, κομῆται δὲ πολλοὶ ὠμμένοι εἰσὶν ἔξω τοῦ κύκλου. Εἶτα καὶ πλείους ἑνὸς ἅμα γεγένηνται πολλάκις. Πρὸς δὲ τούτοις, εἰ διὰ τὴν ἀνάκλασιν τὴν κόμην ἴσχουσι, καθάπερ φησὶν Αἰσχύλος καὶ Ἱπποκράτης, ἔδει ποτὲ φαίνεσθαι καὶ ἄνευ κόμης τὸν ἀστέρα τοῦτον, ἐπειδήπερ ὑπολείπεται μὲν καὶ εἰς ἄλλους τόπους, τὴν δὲ κόμην ἴσχει οὐ πανταχοῦ. Νῦν δ’ οὐθεὶς ὦπται παρὰ τοὺς πέντε ἀστέρας. Οὗτοι δὲ πολλάκις ἅμα πάντες μετέωροι φαίνονται ὑπὲρ τοῦ ὁρίζοντος. Καὶ φανερῶν δ’ αὐτῶν ὄντων ἁπάντων καὶ μὴ φαινομένων ἁπάντων, ἀλλ’ ἐνίων ὄντων πρὸς τῷ ἡλίῳ, οὐθὲν ἧττον κομῆται φαίνονται γιγνόμενοι πολλάκις. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦτο ἀληθές, ὅτι ἐν τῷ πρὸς ἄρκτον τόπῳ γίνεται κομήτης μόνον, ἅμα καὶ τοῦ ἡλίου ὄντος περὶ θερινὰς τροπάς· ὅ τε γὰρ μέγας κομήτης ὁ γενόμενος περὶ τὸν ἐν Ἀχαΐᾳ σεισμὸν καὶ τὴν τοῦ κύματος ἔφοδον ἀπὸ δυσμῶν τῶν ἰσημερινῶν ἀνέσχε, καὶ πρὸς νότον ἤδη πολλοὶ γεγόνασιν. Ἐπὶ δ’ ἄρχοντος Ἀθήνῃσιν Εὐκλέους τοῦ Μόλωνος ἐγένετο κομήτης ἀστὴρ πρὸς ἄρκτον μηνὸς γαμηλιῶνος περὶ τροπὰς ὄντος τοῦ ἡλίου χειμερινάς· καίτοι τοσοῦτον ἀνακλασθῆναι καὶ αὐτοὶ τῶν ἀδυνάτων εἶναί φασιν. Κοινὸν δὲ καὶ τούτοις καὶ τοῖς τὴν σύναψιν λέγουσι πρῶτον μὲν ὅτι καὶ τῶν ἀπλανῶν λαμβάνουσι κόμην τινές. Καὶ τοῦτ’ οὐ μόνον Αἰγυπτίοις πιστεῦσαι δεῖ, καίτοι κἀκεῖνοί φασιν, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς ἐφεωράκαμεν· τῶν γὰρ ἐν τῷ ἰσχίῳ τοῦ κυνὸς ἀστήρ τις ἔσχε κόμην, ἀμαυρὰν μέντοι· ἀτενίζουσι μὲν γὰρ εἰς αὐτὸν ἀμυδρὸν ἐγίγνετο τὸ φέγγος, παραβλέπουσι δ’ ἠρέμα τὴν ὄψιν πλεῖον. Πρὸς δὲ τούτοις ἅπαντες οἱ καθ’ ἡμᾶς ὠμμένοι ἄνευ δύσεως ἠφανίσθησαν ἐν τῷ ὑπὲρ τοῦ ὁρίζοντος τόπῳ ἀπομαρανθέντες κατὰ μικρὸν οὕτως, ὥστε μήτε ἑνὸς ἀστέρος ὑπολειφθῆναι σῶμα μήτε πλειόνων, ἐπεὶ καὶ ὁ μέγας ἀστὴρ περὶ οὗ πρότερον ἐμνήσθημεν, ἐφάνη μὲν χειμῶνος ἐν πάγοις καὶ αἰθρίαις ἀφ’ ἑσπέρας, ἐπὶ Ἀστείου ἄρχοντος, καὶ τῇ μὲν πρώτῃ οὐκ ὤφθη ὡς προδεδυκὼς τοῦ ἡλίου, τῇ δ’ ὑστεραίᾳ ὤφθη· ὅσον ἐνδέχεται γὰρ ἐλάχιστον ὑπελείφθη καὶ εὐθὺς ἔδυ· τὸ δὲ φέγγος ἀπέτεινε μέχρι τοῦ τρίτου μέρους τοῦ οὐρανοῦ οἷον ἅλμα, διὸ καὶ ἐκλήθη ὁδός. Ἐπανῆλθε δὲ μέχρι τῆς ζώνης τοῦ Ὠρίωνος, καὶ ἐνταῦθα διελύθη. Καίτοι Δημόκριτός γε προσπεφιλονείκηκε τῇ δόξῃ τῇ αὑτοῦ· φησὶ γὰρ ὦφθαι διαλυομένων τῶν κομητῶν ἀστέρας τινάς. Τοῦτο δ’ οὐχ ὁτὲ μὲν ἔδει γίγνεσθαι ὁτὲ δ’ οὔ, ἀλλ’ ἀεί. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ οἱ Αἰγύπτιοί φασι καὶ τῶν πλανήτων καὶ πρὸς αὑτοὺς καὶ πρὸς τοὺς ἀπλανεῖς γίνεσθαι συνόδους, καὶ αὐτοὶ ἑωράκαμεν τὸν ἀστέρα τὸν τοῦ Διὸς τῶν ἐν τοῖς διδύμοις συνελθόντα τινὶ δὶς ἤδη καὶ ἀφανίσαντα, ἀλλ’ οὐ κομήτην γενόμενον. Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τοῦ λόγου φανερόν· οἱ γὰρ ἀστέρες κἂν εἰ μείζους κἂν ἐλάττους φαίνωνται, ἀλλ’ ὅμως ἀδιαίρετοί γε καθ’ ἑαυτοὺς εἶναι δοκοῦσιν. Ὥσπερ οὖν καὶ εἰ ἦσαν ἀδιαίρετοι, ἁψάμενοι οὐθὲν ἂν ἐποίησαν μέγεθος μεῖζον, οὕτω καὶ ἐπειδὴ οὐκ εἰσὶ μὲν φαίνονται δὲ ἀδιαίρετοι, καὶ συνελθόντες οὐθὲν φανοῦνται μείζους τὸ μέγεθος ὄντες. Ὅτι μὲν οὖν αἱ λεγόμεναι περὶ αὐτῶν αἰτίαι ψευδεῖς οὖσαι τυγχάνουσιν, εἰ μὴ διὰ πλειόνων, ἀλλὰ καὶ διὰ τούτων ἱκανῶς δῆλόν ἐστιν.
1.77. Bölüm
Duyuların göremediği şeyler hakkında, açıklamayı mümkün olana dayandırabildiğimizde, akıl yoluyla yeterince ispat etmiş sayıldığımızı düşünüyoruz; buna göre şimdi görünenlerden yola çıkarak bu olayların en çok şöyle olduğu varsayılabilir. Yerin çevresindeki kosmosun, dairesel dönüşün altında kalan kısmının en üst bölümünün kuru ve sıcak bir buğu olduğunu esas almıştık. Bu buğu da, altında ona bitişik olan havanın büyük bir kısmı da dönüş ve dairesel hareketle yerin çevresinde birlikte döndürülür. Böyle taşınıp hareket ederken, uygun bir karışımda bulunduğu her yerde çoğu zaman tutuşur; dağınık kayan yıldızların da böyle oluştuğunu söylüyoruz. Bu türden bir yoğunlaşmanın içine yukarıdakilerin hareketiyle ateşli bir ilke düştüğünde, bu ilke ne çabucak ve geniş bir alanda yakacak kadar çok, ne de çabucak sönecek kadar zayıf olup daha güçlü ve uzun süreli olduğunda, aynı zamanda aşağıdan da uygun karışımda bir buğu yükseliyorsa, bu bir kuyruklu yıldız olur. Adı da buğunun aldığı biçime göre değişir: her yöne eşit yayılıyorsa saçlı yıldız (komētēs), uzunlamasına yayılıyorsa sakallı yıldız (pōgōnias) denir. Böyle bir hareket bir yıldızın hareketi gibi göründüğü gibi, benzer bir duruş da bir yıldızın duruşu gibi görünür. Olan şey, bir kimsenin büyük bir saman yığınına meşale sokmasına ya da küçük bir kıvılcım atmasına benzer. Kayan yıldızın gidişi de buna benzer; çünkü çıra tutuşmaya pek elverişli olduğu için ateş çabucak boyuna yayılır. Bu ateş sürüp gitse ve geçtiği yerde sönmese, çıranın en yoğun olduğu yerde kayışın sonu hareketin başlangıcı olurdu. Kuyruklu yıldız böyle bir şeydir: sonu ve başlangıcı kendinde olan bir yıldız kayışı. Yoğunlaşmanın ilkesi aşağı bölgenin kendisindeyse, kuyruklu yıldız kendi başına görünür; buğu yıldızlardan birinin, sabit yıldızlardan ya da gezegenlerden birinin hareketiyle toplanırsa, o zaman bu yıldızlardan biri kuyruklu yıldız olur. Çünkü kuyruk yıldızların kendisinde oluşmaz. Hava güneşin yolunun altında bu hâlin ortaya çıkacağı kadar yoğunlaştığında, güneşin ve Ay'ın çevresinde haleler, onlar yer değiştirse de onları izleyerek görünür; kuyruk da yıldızlar için böyle bir haledir. Şu farkla ki halenin rengi yansımadan doğar, kuyrukta ise görünen renk o şeylerin kendi rengidir. Böyle bir yoğunlaşma bir yıldıza bağlı olarak oluştuğunda, kuyruklu yıldızın zorunlu olarak yıldızın yaptığı hareketin aynısını yaptığı görülür; kendi başına oluştuğunda ise geride kalıyor görünür, çünkü yerin çevresindeki kosmosun dönüşü böyledir. Kuyruklu yıldızın bir yansıma olmadığını, ne saf bir çırada yıldızın kendisine doğru oluşan bir hale gibi bir yansıma, ne de Hippokrates'in çevresindekilerin dediği gibi güneşe doğru bir yansıma olduğunu en çok gösteren şey, kuyruklu yıldızın çoğu zaman, hatta belirli yıldızların çevresinde olduğundan daha sık, kendi başına oluşmasıdır. Halenin sebebini ileride söyleyeceğiz. Kuyruklu yıldızların ateşli bir yapıda olduğuna şu kanıt sayılmalıdır: çoğu, ortaya çıktığında rüzgârlara ve kuraklıklara işaret eder. Çünkü bunlar, böyle bir dışarı atılma bol olduğu için oluşur; bu yüzden hava zorunlu olarak daha kuru olur, buharlaşan yaşlık da sıcak buğunun çokluğu yüzünden ayrışıp dağılır ve kolayca toplanıp suya dönüşmez. Bu hâlden de rüzgârlar hakkında konuşma sırası geldiğinde daha açık söz edeceğiz. Dediğimiz gibi, kuyruklu yıldızlar sık ve çok sayıda göründüğünde yıllar açıkça kurak ve rüzgârlı geçer; daha seyrek ve daha sönük olduklarında aynı ölçüde olmaz, ama çoğu zaman yine de süre ya da şiddet bakımından aşırı bir rüzgâr çıkar. Nitekim Aigospotamoi'de havadan taş düştüğünde, rüzgâr onu yukarı kaldırmış ve gündüz düşürmüştü; o sırada da akşam batıda bir kuyruklu yıldız görünmüştü. Büyük kuyruklu yıldız zamanında da kış kuru geçmiş ve kuzey rüzgârları esmişti; dev dalga da rüzgârların karşı karşıya gelmesinden doğmuştu: körfezde kuzey rüzgârı hâkimdi, dışarıda ise güçlü bir güney rüzgârı esiyordu. Ayrıca Atina'da Nikomakhos'un arkhonluğunda birkaç gün gök ekvatoru yakınında bir kuyruklu yıldız görülmüştü; batıda doğmamıştı; Korinthos'taki fırtına da tam o sırada çıktı. Kuyruklu yıldızların çok sayıda ve sık oluşmamasının ve dönencelerin içinden çok dışında oluşmasının sebebi güneşin ve yıldızların hareketidir; bu hareket yalnız sıcağı dışarı atmakla kalmaz, toplanan şeyi de dağıtır. Ama asıl sebep, bu buğunun en büyük kısmının Samanyolu bölgesinde toplanmasıdır.
Ἐπεὶ δὲ περὶ τῶν ἀφανῶν τῇ αἰσθήσει νομίζομεν ἱκανῶς ἀποδεδεῖχθαι κατὰ τὸν λόγον, ἐὰν εἰς τὸ δυνατὸν ἀναγάγωμεν, ἐκ τε τῶν νῦν φαινομένων ὑπολάβοι τις ἂν ὧδε περὶ τούτων μάλιστα συμβαίνειν. Ὑπόκειται γὰρ ἡμῖν τοῦ κόσμου τοῦ περὶ τὴν γῆν, ὅσον ὑπὸ τὴν ἐγκύκλιόν ἐστι φοράν, εἶναι τὸ πρῶτον μέρος ἀναθυμίασιν ξηρὰν καὶ θερμήν. Αὕτη δὲ αὐτή τε καὶ τοῦ συνεχοῦς ὑπ’ αὐτὴν ἀέρος ἐπὶ πολὺ συμπεριάγεται περὶ τὴν γῆν ὑπὸ τῆς φορᾶς καὶ τῆς κινήσεως τῆς κύκλῳ· φερομένη δὲ καὶ κινουμένη τοῦτον τὸν τρόπον, ᾗ ἂν τύχῃ εὔκρατος οὖσα, πολλάκις ἐκπυροῦται, διό φαμεν γίγνεσθαι καὶ τὰς τῶν σποράδων ἀστέρων διαδρομάς. Ὅταν οὖν εἰς τὴν τοιαύτην πύκνωσιν ἐμπέσῃ διὰ τὴν τῶν ἄνωθεν κίνησιν ἀρχὴ πυρώδης, μήτε οὕτω πολλὴ λίαν ὥστε ταχὺ καὶ ἐπὶ πολὺ ἐκκάειν, μήθ’ οὕτως ἀσθενὴς ὥστ’ ἀποσβεσθῆναι ταχύ, ἀλλὰ πλείων καὶ ἐπὶ πολύ, ἅμα δὲ κάτωθεν συμπίπτῃ ἀναβαίνειν εὔκρατον ἀναθυμίασιν, ἀστὴρ τοῦτο γίνεται κομήτης, ὅπως ἂν τὸ ἀναθυμιώμενον τύχῃ ἐσχηματισμένον· ἐὰν μὲν γὰρ πάντῃ ὁμοίως, κομήτης, ἐὰν δ’ ἐπὶ μῆκος, καλεῖται πωγωνίας. Ὥσπερ δ’ ἡ τοιαύτη φορὰ ἀστέρος φορὰ δοκεῖ εἶναι, οὕτω καὶ ἡ μονὴ ἡ ὁμοία ἀστέρος μονὴ δοκεῖ εἶναι· παραπλήσιον γὰρ τὸ γιγνόμενον οἷον εἴ τις εἰς ἀχύρων θημῶνα καὶ πλῆθος ὤσειε δαλὸν ἢ πυρὸς ἀρχὴν ἐμβάλοι μικράν· φαίνεται γὰρ ὁμοία καὶ ἡ τῶν ἀστέρων διαδρομὴ τούτῳ· ταχὺ γὰρ διὰ τὴν εὐφυΐαν τοῦ ὑπεκκαύματος διαδίδωσιν ἐπὶ μῆκος. Εἰ δὴ τοῦτο διαμείνειε καὶ μὴ καταμαρανθείη διελθόν, ᾗ μάλιστα ἐπύκνωσε τὸ ὑπέκκαυμα, γένοιτ’ ἂν ἀρχὴ τῆς φορᾶς ἡ τελευτὴ τῆς διαδρομῆς. Τοιοῦτον ὁ κομήτης ἐστὶν ἀστήρ, ὥσπερ διαδρομὴ ἀστέρος, ἔχων ἐν αὑτῷ πέρας καὶ ἀρχήν. Ὅταν μὲν οὖν ἐν αὐτῷ τῷ κάτω τόπῳ ἡ ἀρχὴ τῆς συστάσεως ᾖ, καθ’ ἑαυτὸν φαίνεται κομήτης· ὅταν δ’ ὑπὸ τῶν ἄστρων τινός, ἢ τῶν ἀπλανῶν ἢ τῶν πλανήτων, ὑπὸ τῆς κινήσεως συνιστῆται ἡ ἀναθυμίασις, τότε κομήτης γίγνεται τούτων τις· οὐ γὰρ πρὸς αὐτοῖς ἡ κόμη γίγνεται τοῖς ἄστροις, ἀλλ’ ὥσπερ αἱ ἅλῳ περὶ τὸν ἥλιον φαίνονται καὶ τὴν σελήνην παρακολουθοῦσαι, καίπερ μεθισταμένων τῶν ἄστρων, ὅταν οὕτως ᾖ πεπυκνωμένος ὁ ἀὴρ ὥστε τοῦτο γίγνεσθαι τὸ πάθος ὑπὸ τὴν τοῦ ἡλίου πορείαν, οὕτω καὶ ἡ κόμη τοῖς ἄστροις οἷον ἅλως ἐστίν. Πλὴν ἡ μὲν γίγνεται δι’ ἀνάκλασιν τοιαύτη τὴν χρόαν, ἐκεῖ δ’ ἐπ’ αὐτῶν τὸ χρῶμα φαινόμενόν ἐστιν. Ὅταν μὲν οὖν κατ’ ἀστέρα γένηται ἡ τοιαύτη σύγκρισις, τὴν αὐτὴν ἀνάγκη φαίνεσθαι φορὰν κινούμενον τὸν κομήτην ἥνπερ φέρεται ὁ ἀστήρ· ὅταν δὲ συστῇ καθ’ αὑτόν, τότε ὑπολειπόμενοι φαίνονται. Τοιαύτη γὰρ ἡ φορὰ τοῦ κόσμου τοῦ περὶ τὴν γῆν. Τοῦτο γὰρ μάλιστα μηνύει μὴ εἶναι ἀνάκλασίν τινα τὸν κομήτην, ὡς ἅλω ἐν ὑπεκκαύματι καθαρῷ πρὸς αὐτὸν τὸν ἀστέρα γιγνομένην, καὶ μὴ ὡς λέγουσιν οἱ περὶ Ἱπποκράτην, πρὸς τὸν ἥλιον, ὅτι καὶ καθ’ αὑτὸν γίγνεται κομήτης πολλάκις καὶ πλεονάκις ἢ περὶ τῶν ὡρισμένων τινὰς ἀστέρων. Περὶ μὲν οὖν τῆς ἅλω τὴν αἰτίαν ὕστερον ἐροῦμεν· περὶ δὲ τοῦ πυρώδη τὴν σύστασιν αὐτῶν εἶναι τεκμήριον χρὴ νομίζειν ὅτι σημαίνουσι γιγνόμενοι οἱ πλείους πνεύματα καὶ αὐχμούς· δῆλον γὰρ ὅτι γίγνονται διὰ τὸ πολλὴν εἶναι τὴν τοιαύτην ἔκκρισιν, ὥστε ξηρότερον ἀναγκαῖον εἶναι τὸν ἀέρα, καὶ διακρίνεσθαι καὶ διαλύεσθαι τὸ διατμίζον ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ πλήθους τῆς θερμῆς ἀναθυμιάσεως, ὥστε μὴ συνίστασθαι ῥᾳδίως εἰς ὕδωρ. Σαφέστερον δ’ ἐροῦμεν καὶ περὶ τούτου τοῦ πάθους, ὅταν καὶ περὶ πνευμάτων λέγειν ᾖ καιρός. Ὅταν μὲν οὖν πυκνοὶ καὶ πλείους φαίνωνται, καθάπερ λέγομεν, ξηροὶ καὶ πνευματώδεις γίγνονται οἱ ἐνιαυτοὶ ἐπιδήλως· ὅταν δὲ σπανιώτεροι καὶ ἀμαυρότεροι τὸ μέγεθος, ὁμοίως μὲν οὐ γίνεται τὸ τοιοῦτον, οὐ μὴν ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γίγνεταί τις ὑπερβολὴ πνεύματος ἢ κατὰ χρόνον ἢ κατὰ μέγεθος, ἐπεὶ καὶ ὅτε ὁ ἐν Αἰγὸς ποταμοῖς ἔπεσε λίθος ἐκ τοῦ ἀέρος, ὑπὸ πνεύματος ἀρθεὶς ἐξέπεσε μεθ’ ἡμέραν· ἔτυχε δὲ καὶ τότε κομήτης ἀστὴρ γενόμενος ἀφ’ ἑσπέρας. Καὶ περὶ τὸν μέγαν ἀστέρα τὸν κομήτην ξηρὸς ἦν ὁ χειμὼν καὶ βόρειος, καὶ τὸ κῦμα δι’ ἐναντίωσιν ἐγίγνετο πνευμάτων· ἐν μὲν γὰρ τῷ κόλπῳ βορέας κατεῖχεν, ἔξω δὲ νότος ἔπνευσε μέγας. Ἔτι δ’ ἐπ’ ἄρχοντος ἐγένετο Νικομάχου Ἀθήνησιν ὀλίγας ἡμέρας κομήτης περὶ τὸν ἰσημερινὸν κύκλον, οὐκ ἀφ’ ἑσπέρας ποιησάμενος τὴν ἀνατολήν, ἐφ’ ᾧ τὸ περὶ Κόρινθον πνεῦμα γενέσθαι συνέπεσεν. Τοῦ δὲ μὴ γίνεσθαι πολλοὺς μηδὲ πολλάκις κομήτας, καὶ μᾶλλον ἐκτὸς τῶν τροπικῶν ἢ ἐντός, αἴτιος ἥ τε τοῦ ἡλίου καὶ ἡ τῶν ἀστέρων κίνησις, οὐ μόνον ἐκκρίνουσα τὸ θερμόν, ἀλλὰ καὶ διακρίνουσα τὸ συνιστάμενον. Μάλιστα δ’ αἴτιον ὅτι τὸ πλεῖστον εἰς τὴν τοῦ γάλακτος ἀθροίζεται χώραν.
1.88. Bölüm
Şimdi Samanyolu'nun nasıl ve hangi sebeple oluştuğunu ve ne olduğunu söyleyelim. Bu konuda da önce başkalarının söylediklerini gözden geçirelim. Pythagorasçı denenlerden bazıları bunun bir yol olduğunu söyler: kimisi, Phaethon'un adıyla anılan yıkım sırasında yerinden düşen yıldızlardan birinin yolu olduğunu söyler, kimisi de güneşin bir zamanlar bu çember üzerinde hareket ettiğini; bu bölge onun hareketiyle kavrulmuş ya da buna benzer başka bir hâle uğramış olmalıymış. Ama şunu fark etmemek tuhaftır: sebep bu olsaydı, Burçlar Kuşağının da böyle olması gerekirdi, hem de Samanyolu çemberinden daha çok; çünkü yalnız güneş değil, bütün gezegenler o kuşakta hareket eder. Bu kuşağın tamamı bize görünür; çünkü gece boyunca her zaman yarısı görünür. Oysa Samanyolu çemberine değen kısmı dışında böyle bir hâle uğramış görünmüyor. Anaksagoras ile Demokritos'un çevresindekiler ise Samanyolu'nun bazı yıldızların ışığı olduğunu söyler: güneş yerin altından geçerken bazı yıldızları görmezmiş. Güneşin gördüğü yıldızların ışığı görünmezmiş, çünkü güneşin ışınları buna engel olurmuş; yer araya girdiği için güneşin göremediği yıldızların kendi ışığı ise Samanyolu'ymuş. Bunun da imkânsız olduğu açıktır. Çünkü Samanyolu daima aynı yıldızlar arasındadır (en büyük çember olarak görünür); güneşin göremediği yıldızlar ise, güneş aynı yerde durmadığı için, daima başka başkadır. Öyleyse güneş yer değiştirdikçe Samanyolu'nun da yer değiştirmesi gerekirdi; oysa böyle bir şey görülmüyor. Bundan başka, astronomi incelemelerinde gösterildiği gibiyse, yani güneşin büyüklüğü yerinkinden daha büyükse ve yıldızların yere uzaklığı güneşinkinden, tıpkı güneşin uzaklığının Ay'ınkinden büyük olması gibi, kat kat büyükse, güneş ışınlarının oluşturduğu koni yerden çok uzakta olmayan bir yerde kapanır ve yerin gece denen gölgesi yıldızlara kadar ulaşmaz.
Ὅπως δὲ καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν γίνεται καὶ τί ἐστι τὸ γάλα, λέγωμεν ἤδη. Προδιέλθωμεν δὲ καὶ περὶ τούτου τὰ παρὰ τῶν ἄλλων εἰρημένα πρῶτον. Τῶν μὲν οὖν καλουμένων Πυθαγορείων φασί τινες ὁδὸν εἶναι ταύτην οἱ μὲν τῶν ἐκπεσόντων τινὸς ἄστρων, κατὰ τὴν λεγομένην ἐπὶ Φαέθοντος φθοράν, οἱ δὲ τὸν ἥλιον τοῦτον τὸν κύκλον φέρεσθαί ποτέ φασιν· οἷον οὖν διακεκαῦσθαι τὸν τόπον τοῦτον ἤ τι τοιοῦτον ἄλλο πεπονθέναι πάθος ὑπὸ τῆς φορᾶς αὐτοῦ. Ἄτοπον δὲ τὸ μὴ συννοεῖν ὅτι εἴπερ τοῦτ’ ἦν τὸ αἴτιον, ἔδει καὶ τὸν τῶν ζῳδίων κύκλον οὕτως ἔχειν, καὶ μᾶλλον ἢ τὸν τοῦ γάλακτος· ἅπαντα γὰρ ἐν αὐτῷ φέρεται τὰ πλανώμενα καὶ οὐχ ὁ ἥλιος μόνος. Δῆλος δ’ ἡμῖν ἅπας ὁ κύκλος· ἀεὶ γὰρ αὐτοῦ φανερὸν ἡμικύκλιον τῆς νυκτός. Ἀλλὰ πεπονθὸς οὐθὲν φαίνεται τοιοῦτον, πλὴν εἴ τι συνάπτει μόριον αὐτοῦ πρὸς τὸν τοῦ γάλακτος κύκλον. Οἱ δὲ περὶ Ἀναξαγόραν καὶ Δημόκριτον φῶς εἶναι τὸ γάλα λέγουσιν ἄστρων τινῶν· τὸν γὰρ ἥλιον ὑπὸ τὴν γῆν φερόμενον οὐχ ὁρᾶν ἔνια τῶν ἄστρων. Ὄσα μὲν οὖν περιορᾶται ὑπ’ αὐτοῦ, τούτων μὲν οὐ φαίνεσθαι τὸ φῶς (κωλύεσθαι γὰρ ὑπὸ τῶν τοῦ ἡλίου ἀκτίνων)· ὅσοις δ’ ἀντιφράττει ἡ γῆ ὥστε μὴ ὁρᾶσθαι ὑπὸ τοῦ ἡλίου, τὸ τούτων οἰκεῖον φῶς φασὶν εἶναι τὸ γάλα. Φανερὸν δ’ ὅτι καὶ τοῦτ’ ἀδύνατον. Τὸ μὲν γὰρ γάλα ἀεὶ τὸ αὐτὸ ἐν τοῖς αὐτοῖς ἐστὶν ἄστροις (φαίνεται γὰρ μέγιστος ὢν κύκλος), ὑπὸ δὲ τοῦ ἡλίου ἀεὶ ἕτερα τὰ οὐχ ὁρώμενα διὰ τὸ μὴ ἐν ταὐτῷ μένειν τόπῳ. Ἔδει οὖν μεθισταμένου τοῦ ἡλίου μεθίστασθαι καὶ τὸ γάλα· νῦν δ’ οὐ φαίνεται τοῦτο γινόμενον. Πρὸς δὲ τούτοις, εἰ καθάπερ δείκνυται ἐν τοῖς περὶ ἀστρολογίαν θεωρήμασιν, οὕτως ἔχει, καὶ τό τε τοῦ ἡλίου μέγεθος
s18Tersine, güneşin bütün yıldızları görmesi ve yerin hiçbirinin önüne geçmemesi zorunludur. Bu konuda üçüncü bir görüş daha var. Bazıları, kuyruklu yıldız gibi Samanyolu'nun da bakışımızın güneşe yansıması olduğunu söyler. Bu da imkânsızdır. Çünkü gören, ayna ve görülen şeyin hepsi hareketsiz dursaydı, görüntünün aynı kısmı aynanın aynı noktasında görünürdü. Ama ayna ve görülen şey, hareketsiz duran gözlemciye aynı uzaklıkta kalıp birbirlerine göre ne aynı hızla ne de hep aynı aralıkta hareket ederse, aynı görüntünün aynanın aynı kısmında kalması imkânsızdır. Samanyolu çemberinde taşınan yıldızlar da, yansımanın kendisine doğru olduğu güneş de hareket eder, biz ise yerimizde dururuz. Bunlar bize hep aynı ve eşit uzaklıktadır, ama birbirlerine eşit uzaklıkta değildir: Yunus takımyıldızı bazen gece yarısı, bazen sabah doğar; oysa Samanyolu'nun kısımları her durumda aynı kalır. Samanyolu bir yansıma olsaydı ve bu hâl o bölgelerin kendisinde bulunan bir şey olmasaydı, böyle olmaması gerekirdi. Ayrıca gece suya ve buna benzer aynalara bakanlar Samanyolu'nun yansımasını görür; bakışın güneşe yansıması burada nasıl mümkün olabilir? Demek ki Samanyolu'nun ne gezegenlerden birinin yolu, ne görünmeyen yıldızların ışığı, ne de bir yansıma olduğu bunlardan açıktır. Başkalarının bugüne kadar bize aktardıkları da aşağı yukarı bunlardır. Biz ise koyduğumuz ilkeyi yeniden ele alarak söyleyelim.
μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ τῆς γῆς καὶ τὸ διάστημα πολλαπλασίως μεῖζον τὸ τῶν ἄστρων πρὸς τὴν γῆν ἢ τὸ τοῦ ἡλίου, καθάπερ τὸ τοῦ ἡλίου πρὸς τὴν γῆν ἢ τὸ τῆς σελήνης, οὐκ ἂν πόρρω που ἀπὸ τῆς γῆς ὁ κῶνος ὁ ἀπὸ τοῦ ἡλίου συμβάλλοι τὰς ἀκτῖνας, οὐδ’ ἂν ἡ σκιὰ πρὸς τοῖς ἄστροις εἴη τῆς γῆς, ἡ καλουμένη νύξ. Ἀλλ’ ἀνάγκη πάντα τὸν ἥλιον τὰ ἄστρα περιορᾶν, καὶ μηθενὶ τὴν γῆν ἀντιφράττειν αὐτῶν. Ἔτι δ’ ἐστὶ τρίτη τις ὑπόληψις περὶ αὐτοῦ· λέγουσι γάρ τινες ἀνάκλασιν εἶναι τὸ γάλα τῆς ἡμετέρας ὄψεως πρὸς τὸν ἥλιον, ὥσπερ καὶ τὸν ἀστέρα τὸν κομήτην. Ἀδύνατον δὲ καὶ τοῦτο. Εἰ μὲν γὰρ τό τε ὁρῶν ἠρεμοίη καὶ τὸ ἔνοπτρον καὶ τὸ ὁρώμενον ἅπαν, ἐν τῷ αὐτῷ σημείῳ τοῦ ἐνόπτρου τὸ αὐτὸ φαίνοιτ’ ἂν μέρος τῆς ἐμφάσεως· εἰ δὲ κινοῖτο τὸ ἔνοπτρον καὶ τὸ ὁρώμενον ἐν τῷ αὐτῷ μὲν ἀποστήματι πρὸς τὸ ὁρῶν καὶ ἠρεμοῦν, πρὸς ἄλληλα δὲ μήτε ἰσοταχῶς μήτ’ ἐν τῷ αὐτῷ ἀεὶ διαστήματι, ἀδύνατον τὴν αὐτὴν ἔμφασιν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ εἶναι μέρους τοῦ ἐνόπτρου. Τὰ δ’ ἐν τῷ τοῦ γάλακτος κύκλῳ φερόμενα ἄστρα κινεῖται καὶ ὁ ἥλιος πρὸς ὃν ἡ ἀνάκλασις, μενόντων ἡμῶν, καὶ ὁμοίως καὶ ἴσον πρὸς ἡμᾶς ἀπέχοντα, αὐτῶν δ’ οὐκ ἴσον· ὁτὲ μὲν γὰρ μέσων νυκτῶν ὁ δελφὶς ἐπιτέλλει, ὁτὲ δ’ ἕωθεν, τὰ δὲ μόρια τοῦ γάλακτος τὰ αὐτὰ μένει ἐν ἑκάστῳ. Καίτοι οὐκ ἔδει, εἰ ἦν ἔμφασις, ἀλλὰ μὴ ἐν αὐτοῖς τι ἦν τοῦτο τὸ πάθος τοῖς τόποις. Ἔτι δὲ νύκτωρ ἐν ὕδατι καὶ τοιούτοις ἐνόπτροις τὸ μὲν γάλα ἐμφαίνεται θεωροῦσιν, τὸ δὲ τὴν ὄψιν ἀνακλᾶσθαι πρὸς τὸν ἥλιον πῶς δυνατόν; Ὅτι μὲν οὖν οὔτε ὁδὸς τῶν πλανήτων οὐδενὸς οὔτε φῶς ἐστὶ τῶν μὴ ὁρωμένων ἄστρων οὔτ’ ἀνάκλασις, ἐκ τούτων φανερόν. Σχεδὸν δὲ ταῦτ’ ἐστὶ τά γε μέχρι τοῦ νῦν παραδεδομένα παρὰ τῶν ἄλλων. Ἡμεῖς δὲ λέγωμεν ἀναλαβόντες τὴν ὑποκειμένην ἀρχὴν
s19Daha önce söylenmişti ki hava denen şeyin en dış kısmı ateşin kuvvesine sahiptir; öyle ki hava hareketle ayrıştığında, kuyruklu yıldızların da öyle olduğunu söylediğimiz türden bir birikim ayrılıp çıkar. Bu dışarı atılma kendi başına değil de yıldızlardan biri, sabit yıldızlardan ya da gezegenlerden biri yüzünden olduğunda, kuyruklu yıldızlarda olanın aynısının burada da olduğunu düşünmek gerekir. Çünkü o zaman bu yıldızlar kuyruklu görünür; böyle bir yoğunlaşma güneşi izlediği gibi onların hareketini de izler. Hava uygun biçimde karışmış olduğunda, yansıma yoluyla halenin de bu yoğunlaşmadan göründüğünü söylüyoruz. Tek bir yıldızda olan şeyin bütün gökte ve bütün yukarıdaki dönüşte olduğunu kabul etmek gerekir; çünkü tek bir yıldızın hareketi böyle bir şey yapıyorsa, bütün yıldızların hareketinin de böyle bir şey yapıp buğuyu alevlendirmesi makuldür; hele yıldızların en sık, en çok ve en büyük oldukları bölgede. Burçlar Kuşağı, güneşin ve gezegenlerin hareketi yüzünden böyle bir birikimi dağıtır; bu yüzden kuyruklu yıldızların çoğu dönencelerin dışında oluşur. Ayrıca ne güneşin ne de Ay'ın çevresinde kuyruk oluşur; çünkü bunlar, böyle bir yoğunlaşmanın oluşmasına fırsat vermeyecek kadar çabuk dağıtırlar. Samanyolu'nun bakanlara göründüğü çember ise en büyük çemberdir ve dönenceleri çok aşacak biçimde yerleşmiştir. Ayrıca bu bölge en büyük ve en parlak yıldızlarla, bunlardan başka dağınık denen yıldızlarla doludur (bu gözle de açıkça görülebilir); bu yüzden bütün bu yoğunlaşma sürekli ve daima orada toplanır. Bunun bir işareti de şudur: çemberin kendisinde de ışık, ikiye ayrılmış olan yarısında daha boldur; çünkü orada yıldızlar öteki yarıdakinden daha çok ve daha sıktır. Bu da parıltının yıldızların hareketinden başka bir sebeple oluşmadığını gösterir. Çünkü parıltı yıldızların en çoğunun bulunduğu çemberde ve bu çemberin de yıldızların büyüklük ve sayı bakımından en yoğun göründüğü kısmında oluşuyorsa, bu hâlin en asıl sebebinin bu olduğunu düşünmek makuldür.
ἡμῖν. Εἴρηται γὰρ πρότερον ὅτι τὸ ἔσχατον τοῦ λεγομένου ἀέρος δύναμιν ἔχει πυρός, ὥστε τῇ κινήσει διακρινομένου τοῦ ἀέρος ἀποκρίνεσθαι τοιαύτην σύστασιν οἵαν καὶ τοὺς κομήτας ἀστέρας εἶναί φαμεν. Τοιοῦτον δὴ δεῖ νοῆσαι τὸ γιγνόμενον ὅπερ ἐπ’ ἐκείνων, ὅταν μὴ αὐτὴ καθ’ αὑτὴν γένηται ἡ τοιαύτη ἔκκρισις, ἀλλ’ ὑπό τινος τῶν ἄστρων ἢ τῶν ἐνδεδεμένων ἢ τῶν πλανωμένων· τότε γὰρ οὗτοι φαίνονται κομῆται διὰ τὸ παρακολουθεῖν αὐτῶν τῇ φορᾷ ὥσπερ τῷ ἡλίῳ τὴν τοιαύτην σύγκρισιν, ἀφ’ ἧς διὰ τὴν ἀνάκλασιν τὴν ἅλω φαίνεσθαί φαμεν, ὅταν οὕτω τύχῃ κεκραμένος ὁ ἀήρ. Ὃ δὴ καθ’ ἕνα συμβαίνει τῶν ἀστέρων, τοῦτο δεῖ λαβεῖν γιγνόμενον περὶ ὅλον τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν ἄνω φορὰν ἅπασαν· εὔλογον γάρ, εἴπερ ἡ ἑνὸς ἄστρου κίνησις, καὶ τὴν τῶν ἁπάντων ποιεῖν τι τοιοῦτον καὶ ἐκριπίζειν. Καὶ πρὸς τούτοις ἔτι καθ’ ὃν τόπον πυκνότατα, καὶ πλεῖστα καὶ μέγιστα τυγχάνουσιν ὄντα τῶν ἄστρων. Ὁ μὲν οὖν τῶν ζῳδίων κύκλος διὰ τὴν τοῦ ἡλίου φορὰν καὶ τὴν τῶν πλανήτων διαλύει τὴν τοιαύτην σύστασιν, διόπερ οἱ πολλοὶ τῶν κομητῶν ἐκτὸς γίνονται τῶν τροπικῶν. Ἔτι δ’ οὔτε περὶ ἥλιον οὔτε περὶ σελήνην γίγνεται κόμη· θᾶττον γὰρ διακρίνουσιν ἢ ὥστε συστῆναι τοιαύτην σύγκρισιν. Οὗτος δ’ ὁ κύκλος ἐν ᾧ τὸ γάλα φαίνεται τοῖς ὁρῶσιν, ὅ τε μέγιστος ὢν τυγχάνει καὶ τῇ θέσει κείμενος οὕτως ὥστε πολὺ τοὺς τροπικοὺς ὑπερβάλλειν. Πρὸς δὲ τούτοις ἄστρων ὁ τόπος πλήρης ἐστὶ τῶν τε μεγίστων καὶ λαμπροτάτων, καὶ ἔτι τῶν σποράδων καλουμένων (τοῦτο δ’ ἐστὶ καὶ τοῖς ὄμμασιν ἰδεῖν φανερόν), ὥστε διὰ ταῦτα συνεχῶς καὶ ἀεὶ ταύτην πᾶσαν ἀθροίζεσθαι τὴν σύγκρισιν. Σημεῖον δέ· καὶ γὰρ αὐτοῦ τοῦ κύκλου πλεῖον τὸ φῶς ἐστὶν ἐν θατέρῳ
s20Çember ve içindeki yıldızlar çizimden incelensin. Dağınık denen yıldızları küre üzerinde bu şekilde yerleştirmek mümkün değildir, çünkü hiçbirinin sürekli belirgin bir konumu yoktur; ama göğe bakanlar için durum açıktır: çemberler içinde yalnız bunda aradaki boşluklar bu türden yıldızlarla doludur, ötekilerde ise boşluklar açıkça görülür. Dolayısıyla kuyruklu yıldızların görünmesinin sebebini yeterince açıklanmış kabul ediyorsak, Samanyolu'nun da aynı şekilde olduğunu kabul etmeliyiz. Çünkü orada tek bir yıldızın çevresindeki bir hâl olan kuyruk, burada bir çemberin çevresinde aynı biçimde oluşur; Samanyolu da, tarif eder gibi söylersek, dışarı atılma yüzünden en büyük çemberin kuyruğudur. Bu yüzden, daha önce de söylediğimiz gibi, kuyruklu yıldızlar çok sayıda ve sık oluşmaz; çünkü bu türden birikim her dönüşte sürekli olarak bu bölgeye ayrılmış olur ve ayrılmaya devam eder. Yerin çevresindeki, dönüşlere bitişik kosmosta olanlar hakkında, yani yıldızların kayması ve tutuşan alev hakkında, ayrıca kuyruklu yıldızlar ve Samanyolu denen şey hakkında söylenmiş oldu; bu bölgede görünen hâller aşağı yukarı bunlardır.
ἡμικυκλίῳ τῷ τὸ δίπλωμα ἔχοντι· ἐν τούτῳ γὰρ πλείω καὶ πυκνότερά ἐστιν ἄστρα ἢ ἐν θατέρῳ, ὡς οὐ δι’ ἑτέραν τιν’ αἰτίαν γιγνομένου τοῦ φέγγους ἢ διὰ τὴν τῶν ἄστρων φοράν· εἰ γὰρ ἔν τε τῷ κύκλῳ τούτῳ γίνεται ἐν ᾧ τὰ πλεῖστα κεῖται τῶν ἄστρων, καὶ αὐτοῦ τοῦ κύκλου ἐν ᾧ μᾶλλον φαίνεται καταπεπυκνῶσθαι καὶ μεγέθει καὶ πλήθει ἀστέρων, ταύτην εἰκὸς ὑπολαβεῖν οἰκειοτάτην αἰτίαν εἶναι τοῦ πάθους. Θεωρείσθω δ’ ὅ τε κύκλος καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἄστρα ἐκ τῆς ὑπογραφῆς. Τοὺς δὲ σποράδας καλουμένους οὕτω μὲν εἰς. τὴν σφαῖραν οὐκ ἔστι τάξαι διὰ τὸ μηδεμίαν διὰ τέλους ἔχειν φανερὰν ἕκαστον θέσιν, εἰς δὲ τὸν οὐρανὸν ἀναβλέπουσίν ἐστι δῆλον· ἐν μόνῳ γὰρ τούτῳ τῶν κύκλων τὰ μεταξὺ πλήρη τοιούτων ἀστέρων ἐστίν, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις διαλείπει φανερῶς. Ὥστ’ εἴπερ καὶ περὶ τοῦ φαίνεσθαι κομήτας ἀποδεχόμεθα τὴν αἰτίαν ὡς εἰρημένην μετρίως, καὶ περὶ τοῦ γάλακτος τὸν αὐτὸν ὑποληπτέον τρόπον ἔχειν· ὃ γὰρ ἐκεῖ περὶ ἕνα ἐστὶ πάθος ἡ κόμη, τοῦτο περὶ κύκλον τινὰ συμβαίνει γίγνεσθαι τὸ αὐτό, καὶ ἔστι τὸ γάλα, ὡς εἰπεῖν οἷον ὁριζόμενον, ἡ τοῦ μεγίστου διὰ τὴν ἔκκρισιν κύκλου κόμη. Διὸ καθάπερ εἴπομεν πρότερον, οὐ πολλοὶ οὐδὲ πολλάκις γίγνονται κομῆται, διὰ τὸ συνεχῶς ἀποκεκρίσθαι τε καὶ ἀποκρίνεσθαι καθ’ ἑκάστην περίοδον εἰς τοῦτον τὸν τόπον ἀεὶ τὴν τοιαύτην σύστασιν. Περὶ μὲν οὖν τῶν γιγνομένων ἐν τῷ περὶ τὴν γῆν κόσμῳ τῷ συνεχεῖ ταῖς φοραῖς εἴρηται, περί τε τῆς διαδρομῆς τῶν ἄστρων καὶ τῆς ἐκπιμπραμένης φλογός, ἔτι περί τε κομητῶν καὶ τοῦ καλουμένου γάλακτος· σχεδὸν γάρ ἐστι τοσαῦτα τὰ πάθη τὰ φαινόμενα περὶ τὸν τόπον τοῦτον.
1.99. Bölüm
Şimdi bu bölgeden sonra konumca ikinci, ama yerin çevresinde birinci olan bölgeden söz edelim. Bu bölge suyla havanın ve suyun yukarıda oluşmasıyla ilgili olayların ortak bölgesidir. Bunların da ilkelerini ve bütün sebeplerini aynı şekilde kavramak gerekir. Hareket ettiren, hâkim ve ilk ilke çemberdir; güneşin bu çember üzerindeki hareketi, yaklaşıp uzaklaştıkça ayrıştırıp birleştirerek açıkça oluşun ve yok oluşun sebebi olur. Yer yerinde dururken, çevresindeki yaşlık ışınların ve yukarıdan gelen öteki sıcaklığın etkisiyle buharlaşıp yukarı çıkar. Onu yukarı taşıyan sıcaklık onu bırakınca, yani bu sıcaklığın bir kısmı yukarı bölgeye dağılıp bir kısmı da yerin üstündeki havada daha yükseğe çıktığı için sönünce, buhar hem sıcağın gidişi hem de bulunduğu yer yüzünden soğuyup yeniden yoğunlaşır ve havadan su olur; oluşan su da yeniden yere iner. Sudan yükselen buğu buhardır, havadan suya dönüşen buğu ise buluttur; sis de bulutun suya dönüşen yoğunlaşmasından artakalan şeydir. Bu yüzden sis yağmurdan çok açık havanın işaretidir; çünkü sis bir çeşit kısır buluttur. Böylece güneşin çemberini taklit eden (mimesis) bir çember oluşur; çünkü güneş yanlara doğru yer değiştirdikçe bu çember de yukarı ve aşağı hareket eder. Bunu, havayla suyun ortak olduğu, çember üzerinde yukarı ve aşağı akan bir ırmak gibi düşünmek gerekir: güneş yakınken buhar ırmağı yukarı, uzaklaşınca su ırmağı aşağı akar. Bu, düzen içinde durmadan sürüp gitme eğilimindedir. Öyle ki eskiler Okeanos'la bir şeyi ima ediyorlarsa, belki yerin çevresinde çember üzerinde akan bu ırmağı kastediyorlardı. Yaşlık sıcağın kuvvetiyle daima yukarı çıkıp soğuma yüzünden yeniden yere indiği için, bu hâllere ve onların bazı farklarına uygun adlar verilmiştir: küçük parçalar hâlinde indiğinde çisenti, daha büyük parçalar hâlinde indiğinde yağmur denir.
Περὶ δὲ τοῦ τῇ θέσει μὲν δευτέρου τόπου μετὰ τοῦτον, πρώτου δὲ περὶ τὴν γῆν λέγωμεν· οὗτος γὰρ κοινὸς ὕδατός τε τόπος καὶ ἀέρος καὶ τῶν συμβαινόντων περὶ τὴν ἄνω γένεσιν αὐτοῦ. Ληπτέον δὲ καὶ τούτων τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς αἰτίας πάντων ὁμοίως. Ἡ μὲν οὖν ὡς κινοῦσα καὶ κυρία καὶ πρώτη τῶν ἀρχῶν ὁ κύκλος ἐστίν, ἐν ᾧ φανερῶς ἡ τοῦ ἡλίου φορὰ διακρίνουσα καὶ συγκρίνουσα τῷ γίγνεσθαι πλησίον ἢ πορρώτερον αἰτία τῆς γενέσεως καὶ τῆς φθορᾶς ἐστίν. Μενούσης δὲ τῆς γῆς, τὸ περὶ αὐτὴν ὑγρὸν ὑπὸ τῶν ἀκτίνων καὶ ὑπὸ τῆς ἄλλης τῆς ἄνωθεν θερμότητος ἀτμιδούμενον φέρεται ἄνω· τῆς δὲ θερμότητος ἀπολιπούσης τῆς ἀναγούσης αὐτό, καὶ τῆς μὲν διασκεδαννυμένης πρὸς τὸν ἄνω τόπον, τῆς δὲ καὶ σβεννυμένης διὰ τὸ μετεωρίζεσθαι πορρώτερον εἰς τὸν ὑπὲρ τῆς γῆς ἀέρα, συνίσταται πάλιν ἡ ἀτμὶς ψυχομένη διά τε τὴν ἀπόλειψιν τοῦ θερμοῦ καὶ τὸν τόπον, καὶ γίνεται ὕδωρ ἐξ ἀέρος· γενόμενον δὲ φέρεται πάλιν πρὸς τὴν γῆν. Ἔστι δ’ ἡ μὲν ἐξ ὕδατος ἀναθυμίασις ἀτμίς, ἡ δ’ ἐξ ἀέρος εἰς ὕδωρ νέφος· ὁμίχλη δὲ νεφέλης περίττωμα τῆς εἰς ὕδωρ συγκρίσεως. Διό περ σημεῖον μᾶλλόν ἐστιν εὐδίας ἢ ὑδάτων· οἷον γάρ ἐστιν ἡ ὁμίχλη νεφέλη ἄγονος. Γίνεται δὲ κύκλος οὗτος μιμούμενος τὸν τοῦ ἡλίου κύκλον· ἅμα γὰρ ἐκεῖνος εἰς τὰ πλάγια μεταβάλλει καὶ οὗτος ἄνω καὶ κάτω. Καὶ δεῖ νοῆσαι τοῦτον ὥσπερ ποταμὸν ῥέοντα κύκλῳ ἄνω καὶ κάτω, κοινὸν ἀέρος καὶ ὕδατος· πλησίον μὲν γὰρ ὄντος τοῦ ἡλίου ὁ τῆς ἀτμίδος ἄνω ῥεῖ ποταμός, ἀφισταμένου δὲ ὁ τοῦ ὕδατος κάτω. Καὶ τοῦτ’ ἐνδελεχὲς ἐθέλει γίγνεσθαι κατά γε τὴν τάξιν· ὥστ’ εἴπερ ᾐνίττοντο τὸν ὠκεανὸν οἱ πρότερον, τάχ’ ἂν τοῦτον τὸν ποταμὸν λέγοιεν τὸν κύκλῳ ῥέοντα περὶ τὴν γῆν. Ἀναγομένου δὲ τοῦ ὑγροῦ ἀεὶ διὰ τὴν τοῦ θερμοῦ δύναμιν καὶ πάλιν φερομένου κάτω διὰ τὴν ψύξιν πρὸς τὴν γῆν, οἰκείως τὰ ὀνόματα τοῖς πάθεσι κεῖται καί τισι διαφοραῖς αὐτῶν· ὅταν μὲν γὰρ κατὰ μικρὰ φέρηται, ψακάδες, ὅταν δὲ κατὰ μείζω μόρια, ὑετὸς καλεῖται.
1.1010. Bölüm
Gündüz buharlaşan şeyin, onu yukarı taşıyan ateş yukarı taşınan suya göre az olduğu için yükselmeyen kısmı, geceleyin soğuyunca yeniden iner; buna çiy ve kırağı denir. Kırağı, buhar yeniden suya dönüşmeden donduğunda oluşur (bu kışın, daha çok da soğuk bölgelerde olur). Çiy ise buhar suya dönüştüğünde, havanın ılıklığı yukarı çıkanı kurutacak, soğuk da buharın kendisini donduracak kadar olmadığında oluşur; çünkü ya yer ya mevsim daha ılıktır. Çiy daha çok açık havada ve havası daha yumuşak bölgelerde oluşur; kırağı ise, söylendiği gibi, tersi durumda. Çünkü buharın sudan daha sıcak olduğu açıktır (onu yukarı taşıyan ateşi hâlâ içinde taşır); dolayısıyla onu dondurmak için daha çok soğuk gerekir. İkisi de hava açık ve rüzgârsızken oluşur; çünkü hava açık değilse buhar yukarı çıkmaz, rüzgâr eserken de yoğunlaşamaz. Bunların, buharın yükseğe çıkmamasından oluştuğuna bir işaret de şudur: dağlarda kırağı oluşmaz. Bunun bir sebebi, buharın çukur ve sulak yerlerden yükselmesidir; bu yüzden onu yukarı taşıyan sıcaklık, kendi gücünü aşan bir yük taşıyormuş gibi, onu pek yükseğe kaldıramaz ve yakında yeniden bırakır. Öteki sebep, havanın en çok yüksek yerlerde akması ve böyle bir yoğunlaşmayı dağıtmasıdır. Çiy her yerde güney rüzgârlarıyla oluşur, kuzey rüzgârlarıyla oluşmaz; yalnız Karadeniz'de durum bunun tersidir: orada kuzey rüzgârlarıyla oluşur, güney rüzgârlarıyla oluşmaz. Sebep, çiyin açık havada oluşup fırtınalı havada oluşmamasının sebebiyle aynıdır: güney rüzgârı açık hava, kuzey rüzgârı fırtınalı hava getirir; çünkü kuzey rüzgârı soğuktur ve soğuğuyla buğunun sıcaklığını söndürür. Karadeniz'de ise güney rüzgârı buhar oluşacak kadar açık hava getirmez; kuzey rüzgârı ise soğukluğuyla sıcağın çevresini sarıp onu içeride toplar, böylece daha çok buhar çıkar. Bunun böyle olduğu dışarıdaki bölgelerde de sık sık görülebilir: kuyular güney rüzgârlarından çok kuzey rüzgârlarıyla buhar çıkarır. Ama kuzey rüzgârları buğuyu, bir miktar birikmeden söndürür; güney rüzgârlarında ise buğunun birikmesine fırsat kalır. Burada suyun kendisi, bulutların bulunduğu bölgede olduğu gibi donmaz.
Ἐκ δὲ τοῦ καθ’ ἡμέραν ἀτμίζοντος ὅσον ἂν μὴ μετεωρισθῇ δι’ ὀλιγότητα τοῦ ἀνάγοντος αὐτὸ πυρὸς πρὸς τὸ ἀναγόμενον ὕδωρ, πάλιν καταφερόμενον ὅταν ψυχθῇ νύκτωρ, καλεῖται δρόσος καὶ πάχνη, πάχνη μὲν ὅταν ἡ ἀτμὶς παγῇ πρὶν εἰς ὕδωρ συγκριθῆναι πάλιν (γίνεται δὲ χειμῶνος, καὶ μᾶλλον ἐν τοῖς χειμερινοῖς τόποις), δρόσος δ’ ὅταν συγκριθῇ εἰς ὕδωρ ἡ ἀτμίς, καὶ μήθ’ οὕτως ἔχῃ ἡ ἀλέα ὥστε ξηρᾶναι τὸ ἀναχθέν, μήθ’ οὕτω ψῦχος ὥστε παγῆναι τὴν ἀτμίδα αὐτὴν διὰ τὸ ἢ τὸν τόπον ἀλεεινότερον ἢ τὴν ὥραν εἶναι· γίνεται γὰρ μᾶλλον ἡ δρόσος ἐν εὐδίᾳ καὶ ἐν τοῖς εὐδιεινοτέροις τόποις, ἡ δὲ πάχνη, καθάπερ εἴρηται, τοὐναντίον· δῆλον γὰρ ὡς ἡ ἀτμὶς θερμότερον ὕδατος (ἔχει γὰρ τὸ ἀνάγον ἔτι πῦρ), ὥστε πλείονος ψυχρότητος αὐτὴν πῆξαι. Γίνεται δ’ ἄμφω αἰθρίας τε καὶ νηνεμίας· οὔτε γὰρ ἀναχθήσεται μὴ οὔσης αἰθρίας, οὔτε συστῆναι δύναιτ’ ἂν ἀνέμου πνέοντος. Σημεῖον δ’ ὅτι γίνεται ταῦτα διὰ τὸ μὴ πόρρω μετεωρίζεσθαι τὴν ἀτμίδα· ἐπὶ γὰρ τοῖς ὄρεσιν οὐ γίνεται πάχνη. Αἰτία δὲ μία μὲν αὕτη, ὅτι ἀνάγεται ἐκ τῶν κοίλων καὶ ἐφύδρων τόπων, ὥστε καθάπερ φορτίον φέρουσα πλέον ἡ ἀνάγουσα θερμότης ἢ καθ’ αὑτὴν οὐ δύναται μετεωρίζειν ἐπὶ πολὺν τόπον αὐτὸ τοῦ ὕψους, ἀλλ’ ἐγγὺς ἀφίησι πάλιν· ἑτέρα δ’ ὅτι καὶ ῥεῖ μάλιστα ὁ ἀὴρ ῥέων ἐν τοῖς ὑψηλοῖς, ὃς διαλύει τὴν τοιαύτην σύστασιν. Γίνεται δ’ ἡ δρόσος πανταχοῦ· νοτίοις, οὐ βορείοις, πλὴν ἐν τῷ Πόντῳ. Ἐκεῖ δὲ τοὐναντίον· βορείοις μὲν γὰρ γίγνεται, νοτίοις δ’ οὐ γίγνεται. Αἴτιον δ’ ὁμοίως ὥσπερ ὅτι εὐδίας μὲν γίγνεται, χειμῶνος δ’ οὔ· ὁ μὲν γὰρ νότος εὐδίαν ποιεῖ, ὁ δὲ βορέας χειμῶνα· ψυχρὸς γάρ, ὥστ’ ἐκ τοῦ χειμῶνος τῆς ἀναθυμιάσεως σβέννυσι τὴν θερμότητα. Ἐν δὲ τῷ Πόντῳ ὁ μὲν νότος οὐχ οὕτως ποιεῖ εὐδίαν ὥστε γίγνεσθαι ἀτμίδα, ὁ δὲ βορέας διὰ τὴν ψυχρότητα ἀντιπεριιστὰς τὸ θερμὸν ἀθροίζει, ὥστε πλεῖον ἀτμίζειν μᾶλλον. Πολλάκις δὲ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς ἔξω τόποις ἰδεῖν γινόμενον ἔστιν· ἀτμίζειν γὰρ τὰ φρέατα βορείοις μᾶλλον ἢ νοτίοις. Ἀλλὰ τὰ μὲν βόρεια σβέννυσι πρὶν συστῆναί τι πλῆθος, ἐν δὲ τοῖς νοτίοις ἐᾶται ἀθροίζεσθαι ἡ ἀναθυμίασις. Αὐτὸ δὲ τὸ ὕδωρ οὐ πήγνυται, καθάπερ ἐν τῷ περὶ τὰ νέφη τόπῳ.
1.1111. Bölüm
Çünkü oradan, soğuma yüzünden yoğunlaşan üç cisim iner: yağmur, kar ve dolu. Bunlardan ikisi aşağıdakilere karşılık gelir ve aynı sebeplerle oluşur; yalnız daha çok ve daha az, bolluk ve azlık bakımından ayrılırlar: kar ile kırağı aynı şeydir, yağmur ile çiy de; ama biri bol, öteki azdır. Yağmur, soğuyan bol buhardan oluşur; bunun sebebi de buharın toplandığı bölgenin ve sürenin geniş olmasıdır. Az olan ise çiydir; çünkü yoğunlaşma tek günlüktür, bölge de küçüktür; oluşunun çabukluğu ve miktarının azlığı da bunu gösterir. Kırağı ile kar da aynı ilişkidedir: bulut donduğunda kar, buhar donduğunda kırağı olur. Bu yüzden kar ya mevsimin ya bölgenin soğukluğunun işaretidir; çünkü içinde hâlâ çok sıcaklık varken, soğuk ağır basmasaydı donmazdı. Bulutta, yerden yaşlığı buharlaştıran ateşten artakalan sıcaklık hâlâ boldur. Dolu yukarıda oluşur, ama yere yakın buharda bunun karşılığı yoktur. Söylediğimiz gibi, yukarıdaki kara burada kırağı, yukarıdaki yağmura burada çiy karşılık gelir; ama yukarıdaki doluya burada benzer bir şey karşılık gelmez. Sebebi, dolu hakkında konuştuğumuzda açık olacaktır.
Ἐκεῖθεν γὰρ τρία φοιτᾷ σώματα συνιστάμενα διὰ τὴν ψύξιν, ὕδωρ καὶ χιὼν καὶ χάλαζα. Τούτων δὲ τὰ μὲν δύο ἀνάλογον καὶ διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας γίγνεται τοῖς κάτω, διαφέροντα τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ πλήθει καὶ ὀλιγότητι· χιὼν γὰρ καὶ πάχνη ταὐτόν, καὶ ὑετὸς καὶ δρόσος, ἀλλὰ τὸ μὲν πολὺ τὸ δ’ ὀλίγον. Ὁ μὲν γὰρ ὑετὸς ἐκ πολλῆς ἀτμίδος γίγνεται ψυχομένη· τούτου δ’ αἴτιον ὅ τε τόπος πολὺς καὶ ὁ χρόνος ὤν, ἐν ᾧ συλλέγεται καὶ ἐξ οὗ. Τὸ δ’ ὀλίγον ἡ δρόσος· ἐφήμερος γὰρ ἡ σύστασις καὶ ὁ τόπος μικρός· δηλοῖ δ’ ἥ τε γένεσις οὖσα ταχεῖα καὶ βραχὺ τὸ πλῆθος. Ὁμοίως δὲ καὶ πάχνη καὶ χιών· ὅταν γὰρ παγῇ τὸ νέφος, χιών ἐστιν, ὅταν δ’ ἡ ἀτμίς, πάχνη. Διὸ ἢ ὥρας ἢ χώρας ἐστὶ σημεῖον ψυχρᾶς· οὐ γὰρ ἂν ἐπήγνυτο ἔτι πολλῆς ἐνούσης θερμότητος, εἰ μὴ ἐπεκράτει τὸ ψῦχος. Ἐν γὰρ τῷ νέφει ἔτι ἔνεστι πολὺ τὸ θερμὸν τὸ ὑπόλοιπον τοῦ ἐξατμίσαντος ἐκ τῆς γῆς τὸ ὑγρὸν πυρός. Χάλαζα δ’ ἐκεῖ μὲν γίγνεται, ἐν δὲ τῷ πλησίον τῆς γῆς ἀτμίζοντι τοῦτ’ ἐλλείπει· καθάπερ γὰρ εἴπομεν, ὡς μὲν ἐκεῖ χιών, ἐνταῦθα γίγνεται πάχνη, ὡς δ’ ἐκεῖ ὑετός, ἐνταῦθα δρόσος· ὡς δ’ ἐκεῖ χάλαζα, ἐνταῦθα οὐκ ἀνταποδίδωσι τὸ ὅμοιον. Τὸ δ’ αἴτιον εἰποῦσι περὶ χαλάζης ἔσται δῆλον.
1.1212. Bölüm
Bununla birlikte dolunun oluşmasıyla ilgili olguları da, hem tartışmasız olanları hem de akla aykırı görünenleri, göz önüne almak gerekir. Dolu buzdur, su da kışın donar; oysa dolu en çok ilkbaharda ve sonbaharda, sonra yaz sonunda yağar; kışın ise seyrek ve soğuğun daha az olduğu zamanlarda yağar. Genel olarak dolu daha ılıman bölgelerde, kar ise daha soğuk bölgelerde yağar. Suyun yukarı bölgede donması da tuhaftır; çünkü su olmadan donamaz, su da havada hiçbir süre asılı kalamaz. Çisenti damlaları küçüklükleri yüzünden yukarıda taşınıp havada bir süre kalabilir; tıpkı toprak ve altın parçacıklarının incelikleri yüzünden çoğu zaman suyun üstünde yüzmesi gibi, su da havanın üstünde öyle kalabilir, sonra birçok küçük damla birleşince iri damlalar hâlinde iner. Ama dolu için böyle bir şey olamaz; çünkü donmuş şeyler, yaş şeyler gibi birbirine kaynaşmaz. O hâlde yukarıda bu kadar suyun kalmış olduğu açıktır; yoksa bu kadarı donmazdı. Bazılarına göre bu hâlin ve bu oluşun sebebi şudur: bulut, yerden yansıyan ışınlar orada sona erdiği için daha soğuk olan yukarı bölgeye itilir, oraya varınca da su donar. Bu yüzden dolu yazın ve ılık bölgelerde daha çok yağarmış; çünkü sıcak, bulutları yerden daha yukarı itermiş. Ama çok yüksek yerlerde dolunun pek az yağdığı görülür; oysa karın en çok yüksek yerlerde yağdığını gördüğümüz gibi, dolunun da orada yağması gerekirdi. Ayrıca bulutların çoğu zaman yerin hemen üstünde büyük bir gürültüyle ilerlediği görülmüştür; öyle ki duyanlar ve görenler daha büyük bir şey olacak diye korkuya kapılır. Bazen de böyle bulutlar gürültüsüz göründüğünde bol ve inanılmaz büyüklükte, biçimi de yuvarlak olmayan dolu yağar; çünkü donma yerin yakınında olduğu için dolunun yolculuğu uzun sürmez; onların dediği gibi olmaz. Oysa iri dolunun, donmanın en güçlü sebebiyle oluşması zorunludur; çünkü dolu buzdur, bunu herkes bilir. Biçimi yuvarlak olmayan dolular iri olanlardır; bu da yerin yakınında donduklarının işaretidir. Çünkü uzaktan gelenler, uzun yol aldıkları için çevrelerinden aşınarak hem yuvarlaklaşır hem küçülür. Demek ki donmanın, soğuk olan yukarı bölgeye itilmekten olmadığı açıktır. Ama sıcakla soğuğun birbirini karşılıklı olarak çevreleyip içeri sıkıştırdığını görüyoruz; bu yüzden sıcak havalarda yerin altı soğuk, ayazlarda ise ılıktır. Aynı şeyin yukarı bölgede de olduğunu düşünmek gerekir: daha sıcak mevsimlerde soğuk, çevresindeki sıcaklık yüzünden içeriye çekilip sıkışınca buluttan bazen hızla yağmur, bazen dolu meydana getirir. Bu yüzden yağmur damlaları da sıcak günlerde kıştakinden çok daha iri olur ve yağmurlar daha sağanak olur; sağanak, yağmur daha toplu yağdığında denir; daha toplu yağması da yoğunlaşmanın hızındandır. Bu, Anaksagoras'ın dediğinin tam tersidir: o bunun bulut soğuk havaya yükselince olduğunu söyler, biz ise sıcak havaya inince, hem de en çok indiğinde olduğunu söylüyoruz. Soğuk, dıştaki sıcak yüzünden içeride daha da çok sıkıştığında önce su yapar, sonra onu dondurur ve dolu oluşur. Bu, donma suyun aşağı inişinden daha hızlı olduğunda olur. Su belli bir sürede iniyorsa ve şiddetli soğuk onu daha kısa bir sürede donduruyorsa, havadayken donmasına hiçbir engel yoktur; yeter ki donma iniş süresinden daha kısa sürede olsun. Donma yere ne kadar yakın ve ne kadar toplu olursa, yağmurlar o kadar sağanak, damlalar ve dolu taneleri de kısa yol aldıkları için o kadar iri olur. İri damlaların sık düşmemesi de aynı sebeptendir. Dolu yazın ilkbahar ve sonbahardan daha az, ama kıştan daha çok yağar; çünkü yazın hava daha kurudur, ilkbaharda ise hâlâ yaştır, sonbaharda da yaşlanmaya başlar. Söylendiği gibi, aynı sebeple dolu bazen yaz sonunda da yağar. Suyun önceden ısınmış olması da donmanın hızına katkıda bulunur; çünkü daha çabuk soğur. Bu yüzden birçok kişi suyu çabuk soğutmak istediğinde onu önce güneşe koyar. Karadeniz çevresindekiler de balık avlamak için buz üstüne çadır kurduklarında (buzu delerek avlanırlar), daha çabuk donsun diye kamışlarının çevresine sıcak su dökerler; kamışlar kımıldamasın diye buzu kurşun ağırlık gibi kullanırlar. Ilık bölgelerde ve mevsimlerde yoğunlaşan su çabuk ısınır. Arabistan'da ve Habeşistan'da da yağmurlar kışın değil yazın yağar, hem de şiddetli sağanaklar hâlinde ve çoğu zaman aynı gün içinde birkaç kez; sebep aynıdır: bölge çok sıcak olduğu için sıcak soğuğu çevreleyip içeri sıkıştırır ve su çabuk soğur. Yağmur, çiy, kar, kırağı ve dolu hakkında, hangi sebeple oluştukları ve tabiatlarının ne olduğu konusunda bu kadarı söylenmiş olsun.
Δεῖ δὲ λαβεῖν ἅμα καὶ τὰ συμβαίνοντα περὶ τὴν γένεσιν αὐτῆς, τά τε μὴ πλανῶντα καὶ τὰ δοκοῦντ’ εἶναι παράλογα. Ἔστι μὲν γὰρ ἡ χάλαζα κρύσταλλος, πήγνυται δὲ τὸ ὕδωρ τοῦ χειμῶνος· αἱ δὲ χάλαζαι γίνονται ἔαρος μὲν καὶ μετοπώρου μάλιστα, εἶτα καὶ τῆς ὀπώρας, χειμῶνος δ’ ὀλιγάκις, καὶ ὅταν ἦττον ᾖ ψῦχος. Καὶ ὅλως δὲ γίνονται χάλαζαι μὲν ἐν τοῖς εὐδιεινοτέροις τόποις, αἱ δὲ χιόνες ἐν τοῖς ψυχροτέροις. Ἄτοπον δὲ καὶ τὸ πήγνυσθαι ὕδωρ ἐν τῷ ἄνω τόπῳ· οὔτε γὰρ παγῆναι δυνατὸν πρὶν γενέσθαι ὕδωρ, οὔτε τὸ ὕδωρ οὐθένα χρόνον οἷόν τε μένειν μετέωρον ὄν. Ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ὥσπερ αἱ ψακάδες ἄνω μὲν ὀχοῦνται διὰ μικρότητα, ἐνδιατρίψασαι δ’ ἐπὶ τοῦ ἀέρος, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ ὕδατος γῆ καὶ χρυσὸς διὰ μικρομέρειαν πολλάκις ἐπιπλέουσιν, οὕτως ἐπὶ τοῦ ἀέρος τὸ ὕδωρ, συνελθόντων δὲ πολλῶν μικρῶν μεγάλαι καταφέρονται ψακάδες· τοῦτο γὰρ οὐκ ἐνδέχεται γενέσθαι ἐπὶ τῆς χαλάζης· οὐ γὰρ συμφύεται τὰ πεπηγότα ὥσπερ τὰ ὑγρά. Δῆλον οὖν ὅτι ἄνω τοσοῦτον ὕδωρ ἔμεινεν· οὐ γὰρ ἂν ἐπάγη τοσοῦτον. Τοῖς μὲν οὖν δοκεῖ τοῦ πάθους αἴτιον εἶναι τούτου καὶ τῆς γενέσεως, ὅταν ἀπωσθῇ τὸ νέφος εἰς τὸν ἄνω τόπον μᾶλλον ὄντα ψυχρὸν διὰ τὸ λήγειν ἐκεῖ τὰς ἀπὸ τῆς γῆς τῶν ἀκτίνων ἀνακλάσεις, ἐλθὸν δ’ ἐκεῖ πήγνυσθαι τὸ ὕδωρ. Διὸ καὶ θέρους μᾶλλον καὶ ἐν ταῖς ἀλεειναῖς χώραις γίνεσθαι τὰς χαλάζας, ὅτι ἐπὶ πλεῖον τὸ θερμὸν ἀνωθεῖ ἀπὸ τῆς γῆς τὰς νεφέλας. Συμβαίνει δ’ ἐν τοῖς σφόδρα ὑψηλοῖς ἥκιστα γίνεσθαι χάλαζαν· καίτοι ἔδει, ὥσπερ καὶ τὴν χιόνα ὁρῶμεν ἐπὶ τοῖς ὑψηλοῖς μάλιστα γιγνομένην. Ἔτι δὲ πολλάκις ὦπται νέφη φερόμενα σὺν ψόφῳ πολλῷ παρ’ αὐτὴν τὴν γῆν, ὥστε φοβερὸν εἶναι τοῖς ἀκούουσι καὶ ὁρῶσιν ὡς ἐσομένου τινὸς μείζονος. Ὁτὲ δὲ καὶ ἄνευ ψόφου τοιούτων ὀφθέντων νεφῶν χάλαζα γίνεται πολλὴ καὶ τὸ μέγεθος ἄπιστος, καὶ τοῖς σχήμασιν οὐ στρογγύλη, διὰ τὸ μὴ πολὺν χρόνον γίνεσθαι τὴν φορὰν αὐτῆς ὡς πλησίον τῆς πήξεως γενομένης τῆς γῆς, ἀλλ’ οὐχ ὥσπερ ἐκεῖνοί φασιν. Ἀλλὰ μὴν ἀναγκαῖον ὑπὸ τοῦ μάλιστ’ αἰτίου τῆς πήξεως μεγάλας γίνεσθαι χαλάζας· κρύσταλλος γὰρ ἡ χάλαζα, καὶ τοῦτο παντὶ δῆλον. Μεγάλαι δ’ εἰσὶν αἱ τοῖς σχήμασι μὴ στρογγύλαι. Τοῦτο δὲ σημεῖον τοῦ παγῆναι πλησίον τῆς γῆς· αἱ γὰρ φερόμεναι πόρρωθεν διὰ τὸ φέρεσθαι μακρὰν περιθραυόμεναι γίνονται τό τε σχῆμα περιφερεῖς καὶ τὸ μέγεθος ἐλάττους. Ὅτι μὲν οὖν οὐ τῷ ἀπωθεῖσθαι εἰς τὸν ἄνω τόπον τὸν ψυχρὸν ἡ πῆξις συμβαίνει, δῆλον. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁρῶμεν ὅτι γίνεται ἀντιπερίστασις τῷ θερμῷ καὶ τῷ ψυχρῷ ἀλλήλοις, διὸ ἔν τε ταῖς ἀλέαις ψυχρὰ τὰ κάτω τῆς γῆς καὶ ἀλεεινὰ ἐν τοῖς πάγοις, τοῦτο δεῖ νομίζειν καὶ ἐν τῷ ἄνω γίνεσθαι τόπῳ, ὥστ’ ἐν ταῖς ἀλεεινοτέραις ὥραις ἀντιπεριιστάμενον εἴσω τὸ ψυχρὸν διὰ τὴν κύκλῳ θερμότητα ὁτὲ μὲν ταχὺ ὕδωρ ἐκ τοῦ νέφους ποιεῖ, ὁτὲ δὲ χάλαζαν. Διὸ καὶ αἱ ψακάδες πολὺ μείζους ἐν ταῖς ἀλεειναῖς γίνονται ἡμέραις ἢ ἐν τῷ χειμῶνι, καὶ ὕδατα λαβρότερα· λαβρότερα μὲν γὰρ λέγεται ὅταν ἀθροώτερα, ἀθροώτερα δὲ διὰ τὸ τάχος τῆς πυκνώσεως. Τοῦτο δὲ γίγνεται αὐτὸ τοὐναντίον ἢ ὡς Ἄναξαγόρας λέγει· ὁ μὲν γὰρ ὅταν εἰς τὸν ψυχρὸν ἀέρα ἐπανέλθῃ φησὶ τοῦτο πάσχειν, ἡμεῖς δ’ ὅταν εἰς τὸν θερμὸν κατέλθῃ, καὶ μάλιστα ὅταν μάλιστα. Ὅταν δ’ ἔτι μᾶλλον ἀντιπεριστῇ ἐντὸς τὸ ψυχρὸν ὑπὸ τοῦ ἔξω θερμοῦ, ὕδωρ ποιῆσαν ἔπηξε καὶ γίνεται χάλαζα. Συμβαίνει δὲ τοῦτο, ὅταν θᾶττον ᾖ ἡ πῆξις ἢ ἡ τοῦ ὕδατος φορὰ ἡ κάτω· εἰ γὰρ φέρεται μὲν ἐν τοσῷδε χρόνῳ, ἡ δὲ ψυχρότης σφοδρὰ οὖσα ἐν ἐλάττονι ἔπηξεν, οὐθὲν κωλύει μετέωρον ὂν παγῆναι, ἐὰν ἡ πῆξις ἐν ἐλάττονι γίνηται χρόνῳ τῆς κάτω φορᾶς. Καὶ ὅσῳ δ’ ἂν ἐγγύτερον καὶ ἀθροωτέρα γένηται ἡ πῆξις, τά τε ὕδατα λαβρότερα γίνεται καὶ αἱ ψακάδες καὶ αἱ χάλαζαι μείζους διὰ τὸ βραχὺν φέρεσθαι τόπον. Καὶ οὐ πυκναὶ αἱ ψακάδες αἱ μεγάλαι πίπτουσι διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. Ἧττον δὲ τοῦ θέρους γίνεται ἢ ἔαρος καὶ μετοπώρου, μᾶλλον μέντοι ἢ χειμῶνος, ὅτι ξηρότερος ὁ ἀὴρ τοῦ θέρους· ἐν δὲ τῷ ἔαρι ἔτι ὑγρός, ἐν δὲ τῷ μετοπώρῳ ἤδη ὑγραίνεται. Γίγνονται δέ ποτε, καθάπερ εἴρηται, καὶ τῆς ὀπώρας χαλάζαι διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. Συμβάλλεται δ’ ἔτι πρὸς τὴν ταχυτῆτα τῆς πήξεως καὶ τὸ προτεθερμάνθαι τὸ ὕδωρ· θᾶττον γὰρ ψύχεται. Διὸ πολλοὶ ὅταν τὸ ὕδωρ ψῦξαι ταχὺ βουληθῶσιν, εἰς τὸν ἥλιον τιθέασι πρῶτον, καὶ οἱ περὶ τὸν Πόντον ὅταν ἐπὶ τοῦ κρυστάλλου σκηνοποιῶνται πρὸς τὰς τῶν ἰχθύων θήρας (θηρεύουσι γὰρ διακόπτοντες τὸν κρύσταλλον), ὕδωρ θερμὸν περιχέουσι τοῖς καλάμοις διὰ τὸ θᾶττον πήγνυσθαι· χρῶνται γὰρ τῷ κρυστάλλῳ ὥσπερ τῷ μολίβδῳ, ἵν’ ἠρεμῶσιν οἱ κάλαμοι. Θερμὸν δὲ γίνεται ταχὺ τὸ συνιστάμενον ὕδωρ ἔν τε ταῖς χώραις καὶ ταῖς ὥραις ταῖς ἀλεειναῖς. Γίνεται δὲ καὶ περὶ τὴν Ἀραβίαν καὶ τὴν Αἰθιοπίαν τοῦ θέρους τὰ ὕδατα καὶ οὐ τοῦ χειμῶνος, καὶ ταῦτα ῥαγδαῖα, καὶ τῆς αὐτῆς ἡμέρας πολλάκις, διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· ταχὺ γὰρ ψύχεται τῇ ἀντιπεριστάσει, ἣ γίνεται διὰ τὸ ἀλεεινὴν εἶναι τὴν χώραν ἰσχυρῶς. Περὶ μὲν οὖν ὑετοῦ καὶ δρόσου καὶ νιφετοῦ καὶ πάχνης καὶ χαλάζης, διὰ τίν’ αἰτίαν γίγνεται καὶ τίς ἡ φύσις αὐτῶν ἐστίν, εἰρήσθω τοσαῦτα.
1.1313. Bölüm
Şimdi rüzgârlardan ve bütün esintilerden, ayrıca ırmaklardan ve denizden söz edelim; bunlarla ilgili güçlükleri de önce kendi aramızda gözden geçirelim. Çünkü başka konularda olduğu gibi bu konularda da bize, sıradan birinin söyleyemeyeceği türden hiçbir görüş ulaşmamıştır. Hava denen şeyin hareket edip aktığında rüzgâr, yoğunlaştığında ise yeniden bulut ve su olduğunu söyleyenler vardır; onlara göre su ile esintinin tabiatı aynıdır ve rüzgâr havanın hareketidir. Bu yüzden bilgece konuşmak isteyenlerden bazıları bütün rüzgârların tek bir rüzgâr olduğunu söyler; çünkü hareket eden havanın hepsi bir ve aynıdır, rüzgârlar aslında farklı olmadıkları hâlde her defasında aktıkları yerler yüzünden farklıymış gibi görünür. Bu, bütün ırmakların tek bir ırmak olduğunu sanmaya benzer. Bu yüzden halkın araştırmadan söyledikleri, araştırarak böyle söyleyenlerinkinden daha iyidir. Bütün ırmaklar tek bir kaynaktan akıyor ve rüzgârlar da öyle esiyor olsaydı, böyle söyleyenler belki haklı olabilirdi; ama ırmaklarda da rüzgârlarda da durum aynıysa, yani ikisi de tek kaynaktan gelmiyorsa, bu inceliğin yanlış olduğu açıktır. Asıl incelenmesi gereken şudur: rüzgâr nedir, nasıl oluşur, onu hareket ettiren nedir, rüzgârların ilkesi nereden gelir? Rüzgârı bir kaptan akıyor ve kap boşalıncaya kadar akıyor gibi, tulumlardan salıverilir gibi mi düşünmek gerekir, yoksa ressamların çizdiği gibi, rüzgârların esintiyi kendilerinden salıverdiğini mi? Bazılarına göre ırmakların oluşu da buna benzer: güneşin yukarı çektiği su yeniden yağmur olarak yağar, yerin altında toplanır ve büyük bir çukurdan akar; bütün ırmaklar ya tek bir çukurdan ya da her biri ayrı bir çukurdan. Hiçbir su yeniden oluşmaz; kışın bu tür haznelerde toplanan su, ırmakların taşıdığı suyun miktarını oluşturur.
Περὶ δ’ ἀνέμων καὶ πάντων πνευμάτων, ἔτι δὲ ποταμῶν καὶ θαλάττης λέγωμεν, πρῶτον καὶ περὶ τούτων προαπορήσαντες πρὸς ἡμᾶς αὐτούς· ὥσπερ γὰρ καὶ περὶ ἄλλων, οὕτω καὶ περὶ τούτων οὐθὲν παρειλήφαμεν λεγόμενον τοιοῦτον ὃ μὴ κἂν ὁ τυχὼν εἴπειεν. Εἰσὶ δέ τινες οἵ φασι τὸν καλούμενον ἀέρα κινούμενον μὲν καὶ ῥέοντα ἄνεμον εἶναι, συνιστάμενον δὲ τὸν αὐτὸν τοῦτον πάλιν νέφος καὶ ὕδωρ, ὡς τῆς αὐτῆς φύσεως οὔσης ὕδατος καὶ πνεύματος, καὶ τὸν ἄνεμον εἶναι κίνησιν ἀέρος. Διὸ καὶ τῶν σοφῶς βουλομένων λέγειν τινὲς ἕνα φασὶν ἄνεμον εἶναι πάντας τοὺς ἀνέμους, ὅτι συμπέπτωκε καὶ τὸν ἀέρα τὸν κινούμενον ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι πάντα, δοκεῖν δὲ διαφέρειν οὐθὲν διαφέροντα διὰ τοὺς τόπους ὅθεν ἂν τυγχάνῃ ῥέον ἑκάστοτε, παραπλησίως λέγοντες ὥσπερ ἂν εἴ τις οἴοιτο καὶ τοὺς ποταμοὺς πάντας ἕνα ποταμὸν εἶναι. Διὸ βέλτιον οἱ πολλοὶ λέγουσιν ἄνευ ζητήσεως τῶν μετὰ ζητήσεως οὕτω λεγόντων· εἰ μὲν γὰρ ἐκ μιᾶς ἀρχῆς ἅπαντες ῥέουσι, κἀκεῖ τὰ πνεύματα τὸν αὐτὸν τρόπον, τάχ’ ἄν τι λέγοιεν οἱ λέγοντες οὕτως· εἰ δ’ ὁμοίως ἐνταῦθα κἀκεῖ, δῆλον ὅτι τὸ κόμψευμα ἂν εἴη τοῦτο ψεῦδος, ἐπεὶ τοῦτό γε προσήκουσαν ἔχει σκέψιν, τί τ’ ἐστὶν ὁ ἄνεμος, καὶ γίνεται πῶς, καὶ τί τὸ κινοῦν, καὶ ἡ ἀρχὴ πόθεν αὐτῶν, καὶ πότερον ἄρ’ ὥσπερ ἐξ ἀγγείου δεῖ λαβεῖν ῥέοντα τὸν ἄνεμον, καὶ μέχρι τούτου ῥεῖν ἕως ἂν κενωθῇ τὸ ἀγγεῖον, οἷον ἐξ ἀσκῶν ἀφιέμενον, ἢ καθάπερ καὶ οἱ γραφεῖς γράφουσιν, ἐξ αὑτῶν τὴν ἀρχὴν ἀφιέντας. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῆς τῶν ποταμῶν γενέσεως δοκεῖ τισὶν ἔχειν· τὸ γὰρ ἀναχθὲν ὑπὸ τοῦ ἡλίου ὕδωρ πάλιν ὑόμενον ἀθροισθὲν ὑπὸ γῆν ῥεῖν ἐκ κοιλίας μεγάλης, ἢ πάντας ἐκ
s28Bu yüzden ırmaklar kışın yazın olduğundan daima daha gürdür; bazıları sürekli akar, bazıları akmaz. Çukurları büyük olduğu için içlerinde toplanan su bol olan, kışın yağmur yeniden gelinceye kadar suyu yetip tükenmeyen ırmaklar sürekli akar; hazneleri daha küçük olan ırmaklar ise, suları az olduğu için, kap boşalınca gökten yağmur gelmeden önce kurur. Oysa her gün sürekli akan suyu toplayacak bir hazneyi gözünün önüne getirip miktarını düşünmek isteyen için durum açıktır: bir yıl içinde akan bütün suyu alacak hazne, büyüklükçe yer kütlesini aşar ya da ondan pek geri kalmazdı. Yerin birçok yerinde bu türden pek çok hazne bulunduğu açıktır; ama yerin üstünde havadan su oluşmasını sağlayan sebebin aynısıyla yerin içinde de su oluştuğunu düşünmemek tuhaf olurdu. Dolayısıyla yukarıda buharlaşan hava soğukluk yüzünden yoğunlaşıp suya dönüşüyorsa, yerin içindeki soğukluk yüzünden de aynı şeyin olduğunu, yerin içinde yalnız ayrılmış su bulunup akmadığını, suyun sürekli de oluştuğunu düşünmek gerekir. Üstelik, oluşmayıp her gün var olan su söz konusu olsa bile, ırmakların kaynağı bazılarının söylediği gibi yer altında ayrılmış göller gibi bir şey değildir. Tersine, yerin üstündeki bölgede küçük damlacıklar yoğunlaşıp sonra başka damlacıklarla birleşerek sonunda yağmur suyunu bol bol yağdırdığı gibi, yerin içinde de su önce küçük damlalardan birikir; ırmakların kaynakları da, sanki yer suyu tek bir noktada sızdırıyormuş gibi, böyle oluşur.
μιᾶς ἢ ἄλλον ἄλλης· καὶ οὐ γίνεσθαι ὕδωρ οὐθέν, ἀλλὰ τὸ συλλεχθὲν ἐκ τοῦ χειμῶνος εἰς τὰς τοιαύτας ὑποδοχάς, τοῦτο γίνεσθαι τὸ πλῆθος τῶν ποταμῶν. Διὸ καὶ μείζους ἀεὶ τοῦ χειμῶνος ῥεῖν ἢ τοῦ θέρους, καὶ τοὺς μὲν ἀενάους εἶναι τοὺς δ’ οὐκ ἀενάους· ὅσων μὲν γὰρ διὰ τὸ μέγεθος τῆς κοιλίας πολὺ τὸ συλλεγόμενον ὕδωρ ἐστίν, ὥστε διαρκεῖν καὶ μὴ προαναλίσκεσθαι πρὶν ἐπελθεῖν τὸ ὄμβριον ἐν τῷ χειμῶνι πάλιν, τούτους μὲν ἀενάους εἶναι διὰ τέλους, ὅσοις δ’ ἐλάττους αἱ ὑποδοχαί, τούτους δὲ δι’ ὀλιγότητα τοῦ ὕδατος φθάνειν ξηραινομένους πρὶν ἐπελθεῖν τὸ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, κενουμένου τοῦ ἀγγείου. Καίτοι φανερόν, εἴ τις βούλεται ποιήσας οἷον ὑποδοχὴν πρὸ ὀμμάτων τῷ καθ’ ἡμέραν ὕδατι ῥέοντι συνεχῶς νοῆσαι τὸ πλῆθος· ὑπερβάλλοι γὰρ ἂν τῷ μεγέθει τὸν τῆς γῆς ὄγκον ἢ οὐ πολὺ ἂν ἐλλείποι τὸ δεχόμενον πᾶν τὸ ῥέον ὕδωρ εἰς τὸν ἐνιαυτόν. Ἀλλὰ δῆλον ὅτι συμβαίνει μὲν καὶ πολλὰ τοιαῦτα πολλαχῇ τῆς γῆς, οὐ μὴν ἀλλ’ ἄτοπον εἴ τις μὴ νομίζοι διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ὕδωρ ἐξ ἀέρος γίγνεσθαι δι’ ἥνπερ ὑπὲρ γῆς καὶ ἐν τῇ γῇ. Ὥστ’ εἴπερ κἀκεῖ διὰ ψυχρότητα συνίσταται ὁ ἀτμίζων ἀὴρ εἰς ὕδωρ, καὶ ὑπὸ τῆς ἐν τῇ γῇ ψυχρότητος τὸ αὐτὸ τοῦτο δεῖ νομίζειν συμβαίνειν, καὶ γίγνεσθαι μὴ μόνον τὸ ἀποκεκριμένον ὕδωρ ἐν αὐτῇ, καὶ τοῦτο ῥεῖν, ἀλλὰ καὶ γίγνεσθαι συνεχῶς. Ἔτι δὲ τοῦ μὴ γιγνομένου ἀλλ’ ὑπάρχοντος ὕδατος καθ’ ἡμέραν μὴ τοιαύτην εἶναι τὴν ἀρχὴν τῶν ποταμῶν, οἷον ὑπὸ γῆν λίμνας τινὰς ἀποκεκριμένας, καθάπερ ἔνιοι λέγουσιν, ἀλλ’ ὁμοίως ὥσπερ καὶ ἐν τῷ ὑπὲρ γῆς τόπῳ μικραὶ συνιστάμεναι ῥανίδες, καὶ πάλιν αὗται ἑτέραις, τέλος μετὰ πλήθους καταβαίνει τὸ ὑόμενον ὕδωρ, οὕτω καὶ ἐν τῇ γῇ ἐκ μικρῶν συλλείβεσθαι τὸ πρῶτον καὶ
s29Bunu işin kendisi de gösterir: su yolu yapanlar, sanki yer yüksek yerlerden terliyormuş gibi, suyu yeraltı kanallarıyla ve hendeklerle toplarlar. Bu yüzden ırmakların sularının dağlardan aktığı görülür; en çok ve en büyük ırmaklar da en büyük dağlardan akar. Aynı şekilde pınarların çoğu da dağlara ve yüksek yerlere yakındır; ovalarda ise ırmaklar dışında pek az pınar olur. Çünkü dağlık ve yüksek yerler, üstte asılı duran sık dokulu bir sünger gibi, suyu azar azar ama pek çok yerden sızdırır ve biriktirir. Bu yerler hem inen sudan çok büyük bir miktar alır (yüzeyin çukur ve yukarı dönük ya da aşağı dönük ve tümsek olmasının ne farkı var? İki durumda da eşit hacimde bir cismi kuşatır), hem de yükselen buharı soğutup yeniden suya dönüştürür. Bu yüzden, dediğimiz gibi, ırmakların en büyükleri en büyük dağlardan akar. Bu, yeryüzü haritalarına bakanlar için de açıktır; bu haritaları yapanlar, kendi gözleriyle görmedikleri yerleri her yerin insanlarından soruşturarak böyle çizmişlerdir. Asya'da ırmakların en çoğu ve en büyükleri Parnassos denen dağdan akar; bu dağın, kış gündoğusu yönündeki dağların en büyüğü olduğu herkesçe kabul edilir. Onu aşan biri dış denizi görür; bu denizin sonu buradakilerce bilinmez. Bu dağdan başka ırmaklarla birlikte Baktros, Khoaspes ve Arakses akar; Tanais de Arakses'ten ayrılan bir koldur ve Maiotis Gölü'ne dökülür. Bütün ırmakların en gür akanı olan İndus da bu dağdan akar. Kafkasya'dan da hem sayıca hem büyüklükçe üstün başka birçok ırmak ve Phasis akar; Kafkasya ise yaz gündoğusu yönündeki dağların hem genişlik hem yükseklik bakımından en büyüğüdür.
εἶναι οἷον πιδώσης εἰς ἓν τῆς γῆς τὰς ἀρχὰς τῶν ποταμῶν. Δηλοῖ δ’ αὐτὸ τὸ ἔργον· οἱ γὰρ τὰς ὑδραγωγίας ποιοῦντες ὑπονόμοις καὶ διώρυξι συνάγουσιν, ὥσπερ ἂν ἰδιούσης τῆς γῆς ἀπὸ τῶν ὑψηλῶν. Διὸ καὶ τὰ ῥεύματα τῶν ποταμων ἐκ τῶν ὀρῶν φαίνεται ῥέοντα, καὶ πλεῖστοι καὶ μέγιστοι ποταμοὶ ῥέουσιν ἐκ τῶν μεγίστων ὀρῶν. Ὁμοίως δὲ καὶ αἱ κρῆναι αἱ πλεῖσται ὄρεσι καὶ τόποις ὑψηλοῖς γειτνιῶσιν· ἐν δὲ τοῖς πεδίοις ἄνευ ποταμῶν ὀλίγαι γίγνονται πάμπαν. Οἱ γὰρ ὀρεινοὶ καὶ ὑψηλοὶ τόποι, οἷον σπόγγος πυκνὸς ἐπικρεμάμενος, κατὰ μικρὰ μὲν πολλαχῇ δὲ διαπιδῶσι καὶ συλλείβουσι τὸ ὕδωρ· δέχονταί τε γὰρ τοῦ κατιόντος ὕδατος πολὺ πλῆθος (τί γὰρ διαφέρει κοίλην καὶ ὑπτίαν ἢ πρηνῆ τὴν περιφέρειαν εἶναι καὶ κυρτήν; ἀμφοτέρως γὰρ τὸν ἴσον ὄγκον περιλήψεται σώματος) καὶ τὴν ἀνιοῦσαν ἀτμίδα ψύχουσι καὶ συγκρίνουσι πάλιν εἰς ὕδωρ. Διὸ καθάπερ εἴπομεν, οἱ μέγιστοι τῶν ποταμῶν ἐκ τῶν μεγίστων φαίνονται ῥέοντες ὀρῶν. Δῆλον δ’ ἐστὶ τοῦτο θεωμένοις τὰς τῆς γῆς περιόδους· ταύτας γὰρ ἐκ τοῦ πυνθάνεσθαι παρ’ ἑκάστων οὕτως ἀνέγραψαν, ὅσων μὴ συμβέβηκεν αὐτόπτας γενέσθαι τοὺς λέγοντας. Ἐν μὲν οὖν τῇ Ἀσίᾳ πλεῖστοι μὲν ἐκ τοῦ Παρνασσοῦ καλουμένου φαίνονται ῥέοντες ὄρους καὶ μέγιστοι ποταμοί, τοῦτο δ’ ὁμολογεῖται πάντων εἶναι μέγιστον ὄρος τῶν πρὸς τὴν ἕω τὴν χειμερινήν· ὑπερβάντι γὰρ ἤδη τοῦτο φαίνεται ἡ ἔξω θάλαττα, ἧς τὸ πέρας οὐ δῆλον τοῖς ἐντεῦθεν. Ἐκ μὲν οὖν τούτου ῥέουσιν ἄλλοι τε ποταμοὶ καὶ ὁ Βάκτρος καὶ ὁ Χοάσπης καὶ ὁ Ἀράξης· τούτου δ’ ὁ Τάναϊς ἀποσχίζεται μέρος ὢν εἰς τὴν Μαιῶτιν λίμνην. Ῥεῖ δὲ καὶ ὁ Ἰνδὸς ἐξ αὐτοῦ, πάντων τῶν ποταμῶν ῥεῦμα πλεῖστον. Ἐκ δὲ τοῦ
s30Yüksekliğinin işareti, hem Derinlikler denen yerden hem de Göl'e girerken görülmesidir; ayrıca doruklarına geceleyin, gecenin üçte birine kadar, hem sabah hem akşam tarafından güneş vurur. Genişliğinin işareti de şudur: birçok düzlüğü vardır, bunlarda birçok halk yaşar ve büyük göller olduğu söylenir; ama yine de bütün bu düzlüklerin en yüksek doruğa kadar görülebildiği söylenir. Pyrene'den (bu, Keltlerin ülkesinde, gün-tün eşitliğinde güneşin battığı yöndeki bir dağdır) İstros ile Tartessos akar. Tartessos Sütunlar'ın dışına, İstros ise bütün Avrupa'yı geçip Karadeniz'e akar. Öteki ırmakların çoğu kuzeyde Arkynia dağlarından akar; bu dağlar o bölgede hem yükseklik hem genişlik bakımından en büyük dağlardır. Kuzey yıldızının tam altında, Skythia'nın en uç kısmının ötesinde, Rhipai denen dağlar vardır; bunların büyüklüğüyle ilgili anlatılanlar fazlasıyla masalımsıdır. Söylendiğine göre İstros'tan sonra öteki ırmakların en çoğu ve en büyükleri oradan akar. Libya'da da aynı şekilde kimi ırmaklar, Aigon ve Nysis gibi, Habeş dağlarından akar; adı bilinenlerin en büyükleri, yani dış denize dökülen Khremetes denen ırmak ve Nil'in ilk akıntısı ise Gümüş Dağı denen dağdan akar. Yunan bölgesindeki ırmaklardan Akheloos Pindos'tan, İnakhos da oradan akar; Strymon, Nestos ve Hebros, üçü de Skombros'tan akar; Rhodope'den de birçok akarsu çıkar. Öteki ırmakların da aynı şekilde aktığını görmek mümkündür; biz bunları tanık olsun diye saydık. Bunlardan bataklıklardan akanlar bile var, ama bu bataklıkların hemen hepsi dağların ya da yavaş yavaş yükselen yerlerin eteğindedir.
Καυκάσου ἄλλοι τε ῥέουσι πολλοὶ καὶ κατὰ πλῆθος καὶ κατὰ μέγεθος ὑπερβάλλοντες, καὶ ὁ Φᾶσις· ὁ δὲ Καύκασος μέγιστον ὄρος τῶν πρὸς τὴν ἕω τὴν θερινήν ἐστι καὶ πλήθει καὶ ὕψει. Σημεῖον δὲ τοῦ μὲν ὕψους ὅτι ὁρᾶται καὶ ἀπὸ τῶν καλουμένων βαθέων καὶ εἰς τὴν λίμνην εἰσπλεόντων, ἔτι δ’ ἡλιοῦται τῆς νυκτὸς αὐτοῦ τὰ ἄκρα μέχρι τοῦ τρίτου μέρους ἀπό τε τῆς ἕω καὶ πάλιν ἀπὸ τῆς ἑσπέρας· τοῦ δὲ πλήθους ὅτι πολλὰς ἔχον ἕδρας, ἐν αἷς ἔθνη τε κατοικεῖ πολλὰ καὶ λίμνας εἶναί φασι μεγάλας, ἀλλ’ ὅμως πάσας τὰς ἕδρας εἶναί φασι φανερὰς μέχρι τῆς ἐσχάτης κορυφῆς. Ἐκ δὲ τῆς Πυρήνης (τοῦτο δ’ ἐστὶν ὄρος πρὸς δυσμὴν ἰσημερινὴν ἐν τῇ Κελτικῇ) ῥέουσιν ὅ τε Ἴστρος καὶ ὁ Ταρτησσός. Οὗτος μὲν οὖν ἔξω στηλῶν, ὁ δ’ Ἴστρος δι’ ὅλης τῆς Εὐρώπης εἰς τὸν Εὔξεινον πόντον. Τῶν δ’ ἄλλων ποταμῶν οἱ πλεῖστοι πρὸς ἄρκτον ἐκ τῶν ὀρῶν τῶν Ἀρκυνίων· ταῦτα δὲ καὶ ὕψει καὶ πλήθει μέγιστα περὶ τὸν τόπον τοῦτόν ἐστιν. Ὑπ’ αὐτὴν δὲ τὴν ἄρκτον ὑπὲρ τῆς ἐσχάτης Σκυθίας αἱ καλούμεναι Ῥῖπαι, περὶ ὧν τοῦ μεγέθους λίαν εἰσὶν οἱ λεγόμενοι λόγοι μυθώδεις· ῥέουσι δ’ οὖν οἰ πλεῖστοι καὶ μέγιστοι μετὰ τὸν Ἴστρον τῶν ἄλλων ποταμῶν ἐντεῦθεν, ὥς φασιν. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὴν Λιβύην οἱ μὲν ἐκ τῶν Αἰθιοπικῶν ὀρῶν, ὅ τε Αἰγὼν καὶ ὁ Νύσις, οἱ δὲ μέγιστοι τῶν διωνομασμένων, ὅ τε Χρεμέτης καλούμενος, ὃς εἰς τὴν ἔξω ῥεῖ θάλατταν, καὶ τοῦ Νείλου τὸ ῥεῦμα τὸ πρῶτον, ἐκ τοῦ Ἀργυροῦ καλουμένου ὄρους. Τῶν δὲ περὶ τὸν Ἑλληνικὸν τόπον ὁ μὲν Ἀχελῷος ἐκ Πίνδου, καὶ ὁ Ἴναχος ἐντεῦθεν, ὁ δὲ Στρυμὼν καὶ Νέστος καὶ ὁ Ἕβρος ἅπαντες τρεῖς ὄντες ἐκ τοῦ Σκόμβρου· πολλὰ δὲ ῥεύματα καὶ ἐκ τῆς Ῥοδόπης ἐστίν. Ὁμοίως δὲ καὶ τοὺς
s31Demek ki ırmakların kaynaklarının ayrı ayrı çukurlardan çıkar gibi oluştuğunu düşünmemek gerektiği açıktır. Çünkü yalnız var olan su akıyor olsaydı, bir kısmı gidip bir kısmı oluşmasaydı da daima var olan bir stoktan harcansaydı, yerin içindeki yer, deyim yerindeyse, buna yetmezdi; tıpkı bulutların bölgesinin yetmeyeceği gibi. Kaynakların dağların eteğinde bulunması da şunu gösterir: bölge, suyu birçok nemli yerden azar azar ve az miktarda bir araya akıtarak verir; ırmakların kaynakları da böyle oluşur. Bununla birlikte, göller gibi bol su barındıran yerlerin bulunmasında tuhaf bir şey yoktur; yalnız bunlar ırmakları besleyecek kadar büyük değildir. Bunu sanmak, görünen pınarların ırmakların tek kaynağı olduğunu sanmaktan daha doğru olmaz (çünkü ırmakların çoğu pınarlardan akar); ister onları ister bunları suyun bütün kütlesi saymak aynı yanlıştır. Yerde böyle yarıkların ve boşlukların bulunduğunu, yerin yuttuğu ırmaklar gösterir. Bu, yerin birçok yerinde olur; mesela Peloponnesos'ta bu türden yerlerin çoğu Arkadia'dadır. Sebebi şudur: Arkadia dağlık olduğu için çukurlarından denize akış yolları yoktur; dolan ve çıkış yolu olmayan bu yerler, yukarıdan gelen suyun zorlamasıyla kendi kendilerine derine bir geçit bulurlar. Yunanistan'da bu türden olaylar pek küçüktür; ama Kafkasya'nın eteğindeki, oradakilerin deniz dediği göl açık bir örnektir. Bu göle birçok büyük ırmak dökülür, ama görünür bir çıkış yolu yoktur; suyunu Koraksoi ülkesinin yakınında, Karadeniz'in Derinlikler denen yerinin çevresinde yer altından verir. Burası denizin dipsiz bir derinliğidir: oraya iskandil sarkıtan hiç kimse bugüne kadar dibini bulamamıştır.
ἄλλους ποταμοὺς εὕροι τις ἂν ῥέοντας· ἀλλὰ μαρτυρίου χάριν τούτους εἴπομεν· ἐπεὶ καὶ ὅσοι αὐτῶν ῥέουσιν ἐξ ἑλῶν, τὰ ἕλη ὑπ’ ὄρη κεῖσθαι συμβαίνει πάντα σχεδὸν ἢ τόπους ὑψηλοὺς ἐκ προσαγωγῆς. Ὅτι μὲν οὗν οὐ δεῖ νομίζειν οὕτω γίνεσθαι τὰς ἀρχὰς τῶν ποταμῶν ὡς ἐξ ἀφωρισμένων κοιλιῶν, φανερόν· οὔτε γὰρ ἂν ὁ τόπος ἱκανὸς ἦν ὁ τῆς γῆς ὡς εἰπεῖν, ὥσπερ οὐδ’ ὁ τῶν νεφῶν, εἴπερ τὸ ὂν ἔδει ῥεῖν μόνον, ἀλλὰ μὴ τὸ μὲν ἀπῄει τὸ δ’ ἐγίγνετο, ἀλλ’ ἀεὶ δὴ ἀπὸ ὄντος ἐταμιεύετο· τό τε ὑπὸ τοῖς ὄρεσιν ἔχειν τὰς πηγὰς μαρτυρεῖ διότι τῷ συρρεῖν ἐπ’ ὀλίγον καὶ κατὰ μικρὸν ἐκ πολλῶν νοτίδων διαδίδωσιν ὁ τόπος καὶ γίγνονται οὕτως αἱ πηγαὶ τῶν ποταμῶν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοιούτους εἶναι τόπους ἔχοντας πλῆθος ὕδατος, οἷον λίμνας, οὐθὲν ἄτοπον, πλὴν οὐ τηλικαύτας ὥστε τοῦτο συμβαίνειν, οὐθὲν μᾶλλον ἢ εἴ τις οἴοιτο τὰς φανερὰς εἶναι πηγὰς τῶν ποταμῶν· σχεδὸν γὰρ ἐκ κρηνῶν οἱ πλεῖστοι ῥέουσιν. Ὅμοιον οὖν τὸ ἐκείνας καὶ τὸ ταύτας νομίζειν εἶναι τὸ σῶμα τὸ τοῦ ὕδατος πᾶν. Ὅτι δ’ εἰσὶ τοιαῦται φάραγγες καὶ διαστάσεις τῆς γῆς, δηλοῦσιν οἱ καταπινόμενοι τῶν ποταμῶν. Συμβαίνει δὲ τοῦτο πολλαχοῦ τῆς γῆς, οἷον τῆς μὲν Πελοποννήσου πλεῖστα τοιαῦτα περὶ τὴν Ἀρκαδίαν ἐστὶν. Αἴτιον δὲ διὰ τὸ ὀρεινὴν οὖσαν μὴ ἔχειν ἐκροὰς ἐκ τῶν κοιλιῶν εἰς θάλατταν· πληροῦμενοι γὰρ οἱ τόποι καὶ οὐκ ἔχοντες ἔκρυσιν αὐτοὶ εὑρίσκονται τὴν δίοδον εἰς βάθος, ἀποβιαζομένου τοῦ ἄνωθεν ἐπιόντος ὕδατος. Περὶ μὲν οὖν τὴν Ἑλλάδα μικρὰ τοιαῦτα παντελῶς ἐστὶ γιγνόμενα· ἀλλ’ ἥ γε ὑπὸ τὸν Καύκασον λίμνη, ἣν καλοῦσιν οἱ ἐκεῖ θάλατταν, φανερά. Αὕτη γὰρ ποταμῶν πολλῶν καὶ μεγάλων εἰσβαλλόντων οὐκ ἔχουσα ἔκρουν φανερὸν ἐκδίδωσιν ὑπὸ γῆν κατὰ Κοραξούς, περὶ τὰ καλούμενα βαθέα τοῦ Πόντου·
s32Orada, karadan aşağı yukarı üç yüz stadion açıkta, geniş bir alanda içilebilir su yüzeye çıkar; bu su tek bir yerden değil, üç ayrı yerden çıkar. Liguria'da da Rhodanos'tan küçük olmayan bir ırmak yerin içine yutulur ve başka bir yerde yeniden yüzeye çıkar; Rhodanos ise gemilerin gidip gelebildiği bir ırmaktır.
ταῦτα δ’ ἐστὶν ἄπειρόν τι τῆς θαλάττης βάθος· οὐθεὶς γοῦν πώποτε καθιεὶς ἐδυνήθη πέρας εὑρεῖν. Ταύτῃ δὴ πόρρω τῆς γῆς σχεδὸν περὶ τριακόσια στάδια πότιμον ἀναδίδωσι ὕδωρ ἐπὶ πολὺν τόπον, οὐ συνεχῆ δέ, ἀλλὰ τρισσαχῇ. Καὶ περὶ τὴν Λιγυστικὴν οὐκ ἐλάττων τοῦ Ῥοδανοῦ καταπίνεταί τις ποταμός, καὶ πάλιν ἀναδίδωσι κατ’ ἄλλον τόπον· ὁ δὲ Ῥοδανὸς ποταμὸς ναυσιπέρατός ἐστιν.
1.1414. Bölüm
Yerin aynı bölgeleri her zaman ne sulak ne de kuraktır; ırmakların ortaya çıkışına ve kayboluşuna göre değişir. Bu yüzden kara ile denizin durumu da değişir; bütün zaman boyunca bazı yerler hep kara, ötekiler hep deniz olarak kalmaz; kuru toprak olan yer deniz olur, şimdi deniz olan yer de yeniden kara olur. Yine de bunun belli bir düzen ve devre içinde olduğunu düşünmek gerekir. Bunun ilkesi ve sebebi şudur: yerin iç kısımlarının da, bitkilerin ve hayvanların bedenleri gibi, bir olgunluk ve bir yaşlılık çağı vardır. Yalnız bitkiler ve hayvanlar bu hâllerden parça parça geçmez, bütünlerinin aynı anda olgunlaşıp sönmesi zorunludur; yerde ise bu, soğukluk ve sıcaklık yüzünden parça parça olur. Soğukluk ve sıcaklık güneş ve dolanım yüzünden artar ve azalır; yerin kısımları da bunlar yüzünden farklı bir kuvvet kazanır: bir süreye kadar sulak kalabilir, sonra kuruyup yeniden yaşlanır; başka yerler ise canlanır ve sırayla sulak olur. Yerler kurudukça kaynakların kaybolması zorunludur; bu olunca da ırmaklar önce büyükken küçülür, sonunda kurur. Irmaklar yer değiştirip bir yerde kaybolurken başka yerlerde orantılı olarak ortaya çıktıkça deniz de değişir. Çünkü ırmakların dışarı ittiği ve taştığı yerlerden deniz çekilince zorunlu olarak kara bırakır; ırmakların akıntılarıyla dolup alüvyonla kuruyan yerlerde ise ırmaklar kaybolunca yeniden su birikir.
Οὐκ ἀεὶ δ’ οἱ αὐτοὶ τόποι τῆς γῆς οὔτ’ ἔνυγροί εἰσιν οὔτε ξηροί, ἀλλὰ μεταβάλλουσι κατὰ τὰς τῶν ποταμῶν γενέσεις καὶ τὰς ἀπολείψεις. Διὸ καὶ τὰ περὶ τὴν ἤπειρον μεταβάλλει καὶ τὴν θάλατταν, καὶ οὐκ ἀεὶ τὰ μὲν γῆ τὰ δὲ θάλαττα διατελεῖ πάντα τὸν χρόνον, ἀλλὰ γίγνεται θάλαττα μὲν ὅπου χέρσος, ἔνθα δὲ νῦν θάλαττα, πάλιν ἐνταῦθα γῆ. Κατὰ μέντοι τινὰ τάξιν νομίζειν χρὴ ταῦτα γίγνεσθαι καὶ περίοδον. Ἀρχὴ δὲ τούτων καὶ αἴτιον ὅτι καὶ τῆς γῆς τὰ ἐντός, ὥσπερ τὰ σώματα τὰ τῶν φυτῶν καὶ ζῴων, ἀκμὴν ἔχει καὶ γῆρας. Πλὴν ἐκείνοις μὲν οὐ κατὰ μέρος ταῦτα συμβαίνει πάσχειν, ἀλλ’ ἅμα πᾶν ἀκμάζειν καὶ φθίνειν ἀναγκαῖον· τῇ δὲ γῇ τοῦτο γίγνεται κατὰ μέρος διὰ ψύξιν καὶ θερμότητα. Ταῦτα μὲν οὖν αὔξεται καί φθίνει διὰ τὸν ἥλιον καὶ τὴν περιφοράν, διὰ δὲ ταῦτα καὶ τὴν δύναμιν τὰ μέρη τῆς γῆς λαμβάνει διαφέρουσαν, ὥστε μέχρι τινὸς ἔνυδρα δύναται διαμένειν, εἶτα ξηραίνεται καὶ γηράσκει πάλιν· ἕτεροι δὲ τόποι βιώσκονται καὶ ἔνυδροι γίγνονται κατὰ μέρος. Ἀνάγκη δὲ τῶν μὲν τόπων γιγνομένων ξηροτέρων τὰς πηγὰς ἀφανίζεσθαι, τούτων δὲ συμβαινόντων τοὺς ποταμοὺς πρῶτον μὲν ἐκ μεγάλων μικρούς, εἶτα τέλος γίγνεσθαι ξηρούς, τῶν δὲ ποταμῶν μεθισταμένων καὶ ἔνθεν μὲν ἀφανιζομένων ἐν ἄλλοις δ’ ἀνάλογον γιγνομένων μεταβάλλειν τὴν θάλατταν· ὅπου μὲν γὰρ ἐξωθουμένη ὑπὸ τῶν
s33Ama yerin çevresindeki bütün tabiî oluş yavaş yavaş ve bizim ömrümüze göre son derece uzun sürelerde gerçekleştiği için bu değişmeler fark edilmez; bunların baştan sona değişimi hatırlanmadan önce bütün halklar yok olup gider. En büyük ve en hızlı yıkımlar savaşlarda olur; başkaları hastalıklardan, başkaları kıtlıklardan gelir; bunların kimisi büyük, kimisi yavaş yavaştır. Bu yüzden böyle halkların göçleri bile fark edilmez; çünkü bir kısmı ülkesini bırakır, bir kısmı da ülke artık hiçbir kalabalığı besleyemez hâle gelinceye kadar kalır. İlk terk ediliş ile son terk ediliş arasında, kimsenin hatırlamayacağı kadar uzun sürelerin geçmesi beklenir; geride kalanlar hâlâ yaşarken bile, zamanın uzunluğu yüzünden olan unutulur. Aynı şekilde her halkın, bataklık ve sulak olmaktan çıkıp kuruyan yerlere ilk ne zaman yerleştiğinin de fark edilmediğini düşünmek gerekir. Çünkü orada da ilerleme uzun bir süre içinde yavaş yavaş olur; öyle ki ilk kimlerin, ne zaman ve yerler ne durumdayken geldiği hatırlanmaz. Mısır'da da böyle olmuştur: bu bölgenin giderek kuruduğu, bütün ülkenin Nil'in getirdiği alüvyondan oluştuğu görülüyor; ama bataklıklar yavaş yavaş kurudukça yakındakiler oraya yerleştiği için, zamanın uzunluğu başlangıcı silmiştir. Nitekim Kanobos ağzı dışındaki bütün ağızların ırmağın değil insan elinin eseri olduğu görülüyor; eskiden Mısır denen yer, Thebai denen bölgeden ibaretti.
ποταμῶν ἐπλεόναζεν ἀπιοῦσα, ξηρὰν ποιεῖν ἀναγκαῖον, ὅπου δὲ τοῖς ῥεύμασι πληθύνουσα ἐξηραίνετο προσχουμένη, πάλιν ἐνταῦθα λιμνάζειν. Ἀλλὰ διὰ τὸ γίγνεσθαι πᾶσαν τὴν φυσικὴν τὴν περὶ γῆν γένεσιν ἐκ προσαγωγῆς καὶ ἐν χρόνοις παμμήκεσι πρὸς τὴν ἡμετέραν ζωήν, λανθάνει ταῦτα γιγνόμενα, καὶ πρότερον ὅλων τῶν ἐθνῶν ἀπώλειαι γίγνονται καὶ φθοραὶ πρὶν μνημονευθῆναι τὴν τούτων μεταβολὴν ἐξ ἀρχῆς εἰς τέλος. Μέγισται μὲν οὖν φθοραὶ γίγνονται καὶ τάχισται ἐν τοῖς πολέμοις, ἄλλαι δὲ νόσοις, αἱ δ’ ἀφορίαις, καὶ ταύταις αἱ μὲν μεγάλαι αἱ δὲ κατὰ μικρόν, ὥστε λανθάνουσι τῶν γε τοιούτων ἐθνῶν καὶ αἱ μεταναστάσεις διὰ τὸ τοὺς μὲν λείπειν τὰς χώρας, τοὺς δ’ ὑπομένειν μέχρι τούτου μέχριπερ ἂν μηκέτι δύνηται τρέφειν ἡ χώρα πλῆθος μηθέν. Ἀπὸ τῆς πρώτης οὖν ἀπολείψεως εἰς τὴν ἐσχάτην εἰκὸς γίγνεσθαι χρόνους μακρούς, ὥστε μηθένα μνημονεύειν, ἀλλὰ σωζομένων ἔτι τῶν ὑπομενόντων ἐπιλελῆσθαι διὰ χρόνου πλῆθος. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον χρὴ νομίζειν καὶ τοὺς κατοικισμοὺς λανθάνειν πότε πρῶτον ἐγένοντο τοῖς ἔθνεσιν ἑκάστοις εἰς τὰ μεταβάλλοντα καὶ γιγνόμενα ξηρὰ ἐξ ἑλωδῶν καὶ ἐνύδρων· καὶ γὰρ ἐνταῦθα κατὰ μικρὸν ἐν πολλῷ γίγνεται χρόνῳ ἡ ἐπίδοσις, ὥστε μὴ μνημονεύειν τίνες πρῶτοι καὶ πότε καὶ πῶς ἐχόντων ἦλθον τῶν τόπων, οἷον συμβέβηκε καὶ περὶ τὴν Αἴγυπτον· καὶ γὰρ οὗτος ἀεὶ ξηρότερος ὁ τόπος φαίνεται γιγνόμενος καὶ πᾶσα ἡ χώρα τοῦ ποταμοῦ πρόσχωσις οὖσα τοῦ Νείλου, διὰ δὲ τὸ κατὰ μικρὸν ξηραινομένων τῶν ἑλῶν τοὺς πλησίον εἰσοικίζεσθαι τὸ τοῦ χρόνου μῆκος ἀφῄρηται τὴν ἀρχήν. Φαίνεται δ’ οὖν καὶ τὰ στόματα πάντα, πλὴν ἑνὸς τοῦ Κανωβικοῦ, χειροποίητα καὶ οὐ
s34Homeros da bunu gösterir. O, bu tür değişmelere göre deyim yerindeyse pek yakın bir zamanda yaşamıştır; ama Memphis henüz hiç yokmuş ya da o kadar büyük değilmiş gibi, hep o bölgeden söz eder. Bunun böyle olması da makuldür; çünkü aşağıdaki yerlere yukarıdakilerden daha sonra yerleşilmiştir. Zira alüvyonun yığıldığı yere daha yakın olan yerlerin daha uzun süre bataklık kalması zorunludur; çünkü su en uçtaki yerlerde daima daha çok birikip durur. Bu durum değişir ve yerler yeniden bolluğa kavuşur: kuruyan yerler iyi duruma gelir, önceden ılıman olan yerler ise aşırı kuruyarak o zaman kötüleşir. Yunanistan'da Argos ile Mykenai ülkesinde de böyle olmuştur. Troya savaşı zamanında Argos ülkesi bataklık olduğu için az insan besleyebiliyordu; Mykenai ülkesi ise iyi durumdaydı (bu yüzden daha itibarlıydı). Şimdi ise söylediğimiz sebeple durum tersine dönmüştür: Mykenai ülkesi verimsiz ve büsbütün kuru olmuş, Argos ülkesinin o zaman bataklık olduğu için işlenmeyen kısımları ise şimdi işe yarar hâle gelmiştir. Bu küçük bölgede olanın, büyük bölgelerde ve bütün ülkelerde de olduğunu düşünmek gerekir. Kısa görüşlü olanlar bu tür hâllerin sebebinin, gök oluşmakta olduğu için bütünün değişmesi olduğunu sanır; bu yüzden denizin kuruyarak küçüldüğünü de söylerler, çünkü bu hâle uğramış yerler şimdi eskisinden daha çok görünüyor. Bunun bir kısmı doğru, bir kısmı doğru değildir. Önceden sulak olup şimdi kara olan yerler çoktur, ama bunun tersi de vardır: dikkatle bakanlar birçok yerde denizin ilerlediğini görecektir. Ama bunun sebebini kosmosun oluşunda aramamak gerekir. Küçük ve kısa süren değişmeler yüzünden bütünü yerinden oynatmak gülünçtür; yerin kütlesi ve büyüklüğü ise bütün göğün yanında elbette hiçtir. Bütün bu olayların sebebi şu sayılmalıdır: yılın mevsimlerinde kışın gelmesi gibi, büyük bir devrin içinde de belirlenmiş zamanlarda büyük bir kış ve aşırı yağmurlar gelir.
τοῦ ποταμοῦ ὄντα, καὶ τὸ ἀρχαῖον ἡ Αἴγυπτος Θῆβαι καλούμεναι. Δηλοῖ δὲ καὶ Ὅμηρος, οὕτω πρόσφατος ὢν ὡς εἰπεῖν πρὸς τὰς τοιαύτας μεταβολάς· ἐκείνου γὰρ τοῦ τόπου ποιεῖται μνείαν ὡς οὔπω Μέμφιος οὔσης ἢ ὅλως ἢ οὐ τηλικαύτης. Τοῦτο δ’ εἰκὸς οὕτω συμβαίνειν· οἱ γὰρ κάτωθεν τόποι τῶν ἄνωθεν ὕστερον ᾠκίσθησαν· ἑλώδεις γὰρ ἐπὶ πλείω χρόνον ἀναγκαῖον εἶναι τοὺς ἐγγύτερον τῆς προσχώσεως διὰ τὸ λιμνάζειν ἐν τοῖς ἐσχάτοις ἀεὶ μᾶλλον. Μεταβάλλει δὲ τοῦτο καὶ πάλιν εὐθηνεῖ· ξηραινόμενοι γὰρ οἱ τόποι ἔρχονται εἰς τὸ καλῶς ἔχειν, οἱ δὲ πρότερον εὐκραεῖς ὑπερξηραινόμεναι τότε γίγνονται χείρους. Ὅπερ συμβέβηκε τῆς Ἑλλάδος καὶ περὶ τὴν Ἀργείων καὶ Μυκηναίων χώραν· ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν Τρωϊκῶν ἡ μὲν Ἀργεία διὰ τὸ ἑλώδης εἶναι ὀλίγους ἐδύνατο τρέφειν, ἡ δὲ Μυκηναία καλῶς εἶχεν (διὸ ἐντιμοτέρα ἦν), νῦν δὲ τοὐναντίον διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν· ἡ μὲν γὰρ ἀργὴ γέγονε καὶ ξηρὰ πάμπαν, τῆς δὲ τὰ τότε διὰ τὸ λιμνάζειν ἀργὰ νῦν χρήσιμα γέγονεν. Ὥσπερ οὖν ἐπὶ τούτου τοῦ τόπου συμβέβηκεν ὄντος μικροῦ, ταὐτὸ δεῖ νομίζειν τοῦτο συμβαίνειν καὶ περὶ μεγάλους τόπους καὶ χώρας ὅλας. Οἱ μὲν οὖν βλέποντες ἐπὶ μικρὸν αἰτίαν οἴονται τῶν τοιούτων εἶναι παθημάτων τὴν τοῦ ὅλου μεταβολὴν ὡς γινομένου τοῦ οὐρανοῦ· διὸ καὶ τὴν θάλατταν ἐλάττω γίγνεσθαί φασιν ὡς ξηραινομένην, ὅτι πλείους φαίνονται τόποι τοῦτο πεπονθότες νῦν ἢ πρότερον. Ἔστι δὲ τούτων τὸ μὲν ἀληθὲς τὸ δ’ οὐκ ἀληθές· πλείους μὲν γάρ εἰσιν οἱ πρότερον ἔνυδροι νῦν δὲ χερσεύοντες, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον· πολλαχῇ γὰρ σκοποῦντες εὑρήσουσιν ἐπεληλυθυῖαν τὴν θάλατταν. Ἀλλὰ τούτου τὴν αἰτίαν οὐ τὴν τοῦ κόσμου γένεσιν οἴεσθαι χρή· γελοῖον γὰρ διὰ μικρὰς καὶ ἀκαριαίας μεταβολὰς κινεῖν τὸ πᾶν, ὁ δὲ τῆς γῆς ὄγκος καὶ
s35Bu aşırılık her zaman aynı yerlerde olmaz; Deukalion zamanında olduğu söylenen tufan buna örnektir. Bu tufan da en çok Yunan bölgesinde, onun da eski Hellas'ında olmuştu. Burası Dodona'nın ve Akheloos'un çevresidir; bu ırmak yatağını birçok yerde değiştirmiştir. Orada Selloi'ler ve o zaman Graikoi, şimdi Hellenler denen halk otururdu. Böyle bir aşırı yağmur olduğunda, etkisinin uzun süre devam ettiğini düşünmek gerekir. Bugün ırmakların bazılarının sürekli akıp bazılarının akmamasının sebebini kimileri yer altındaki yarıkların büyüklüğünde görür; biz ise sebebin yüksek yerlerin büyüklüğü, sıklığı ve soğukluğu olduğunu söylüyoruz, çünkü en çok suyu bu yerler alır, tutar ve meydana getirir. Üstlerinde asılı duran dağ kütleleri küçük olan ya da gevşek, taşlı ve killi olan ırmakların suyu ise daha önce tükenir. Aynı şekilde, o zaman böyle bir su akını olan yerlerin, bölgelerdeki yaşlığı sanki sürekli akan bir şey hâline getirdiğini düşünmek gerekir. Zamanla bu yerler daha kuru olur, öteki sulak yerler de azalır; ta ki aynı devrin başlangıcı yeniden gelinceye kadar. Bütünün bir değişmeye uğraması zorunludur, ama evren kalıcı olduğuna göre bir oluş ve yok oluş geçirmesi zorunlu değildir; bu yüzden, bizim dediğimiz gibi, aynı yerlerin denizle ve ırmaklarla daima sulak ya da daima kuru olmaması zorunludur. Olanlar da bunu gösterir: insanların en eskisi olduğunu söylediğimiz Mısırlıların bütün ülkesi, sonradan oluşmuş ve ırmağın eseri olan bir yer olarak görünür.
τὸ μέγεθος οὐθέν ἐστι δή που πρὸς τὸν ὅλον οὐρανόν· ἀλλὰ πάντων τούτων αἴτιον ὑποληπτέον ὅτι γίγνεται διὰ χρόνων εἱμαρμένων, οἷον ἐν ταῖς κατ’ ἐνιαυτὸν ὥραις χειμών, οὕτω περιόδου τινὸς μεγάλης μέγας χειμὼν καὶ ὑπερβολὴ ὄμβρων. Αὕτη δ’ οὐκ ἀεὶ κατὰ τοὺς αὐτοὺς τόπους, ἀλλ’ ὥσπερ ὁ καλούμενος ἐπὶ Δευκαλίωνος κατακλυσμός· καὶ γὰρ οὗτος περὶ τὸν Ἑλληνικὸν ἐγένετο μάλιστα τόπον, καὶ τούτου περὶ τὴν Ἑλλάδα τὴν ἀρχαίαν. Αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ περὶ Δωδώνην καὶ τὸν Ἀχελῷον· οὗτος γὰρ πολλαχοῦ τὸ ῥεῦμα μεταβέβληκεν· ᾤκουν γὰρ οἱ Σελλοὶ ἐνταῦθα καὶ οἱ καλούμενοι τότε μὲν Γραικοὶ νῦν δ’ Ἕλληνες. Ὅταν οὖν δὴ γένηται τοιαύτη ὑπερβολὴ ὄμβρων, νομίζειν χρὴ ἐπὶ πολὺν χρόνον διαρκεῖν, καὶ ὥσπερ νῦν τοῦ τοὺς μὲν ἀενάους εἶναι τῶν ποταμῶν τοὺς δὲ μὴ οἱ μέν φασιν αἴτιον εἶναι τὸ μέγεθος τῶν ὑπὸ γῆς χασμάτων, ἡμεῖς δὲ τὸ μέγεθος τῶν ὑπὸ γῆς χασμάτων, ἡμεῖς δὲ τὸ μέγεθος τῶν ὑψηλῶν τόπων καὶ τὴν πυκνότητα καὶ ψυχρότητα αὐτῶν· οὗτοι γὰρ πλεῖστον καὶ δέχονται ὕδωρ καὶ στέγουσι καὶ ποιοῦσιν. Ὅσοις δὲ μικραὶ αἱ ἐπικρεμάμεναι συστάσεις τῶν ὀρῶν ἢ σομφαὶ καὶ λιθώδεις καὶ ἀργιλώδεις, τούτους δὲ προαπολείπειν οὕτως οἴεσθαι δεῖν τότε, ἐν οἷς ἂν γένηται ἡ τοιαύτη τοῦ ὑγροῦ φορὰ οἷον ἀενάους ποιεῖν τὰς ὑγρότητας τῶν τόπων μᾶλλον. Τῷ χρόνῳ δὲ ταῦτα ξηραίνεται γιγνόμενα μᾶλλον, θάτερα δ’ ἐλάττω τὰ ἔφυδρα, ἕως ἂν ἔλθῃ πάλιν ἡ καταβολὴ τῆς περιόδου τῆς αὐτῆς. Ἐπεὶ δ’ ἀνάγκη τοῦ ὅλου γίγνεσθαι μέν τινα μεταβολήν, μὴ μέντοι γένεσιν καὶ φθοράν, εἴπερ μένει τὸ πᾶν, ἀνάγκη, καθάπερ ἡμεῖς λέγομεν, μὴ τοὺς αὐτοὺς ἀεὶ τόπους ὑγρούς τ’ εἶναι θαλάττῃ καὶ ποταμοῖς καὶ ξηρούς. Δηλοῖ δὲ τὸ γιγνόμενον· οὓς γάρ φαμεν ἀρχαιοτάτους εἶναι τῶν ἀνθρώπων Αἰγυπτίους, τούτων ἡ χώρα πᾶσα
s36Bu, ülkenin kendisine bakan için açıktır; Kızıldeniz çevresindeki durum da yeterli bir kanıttır. Krallardan biri buraya bir kanal açmayı denemişti (bütün bölgenin gemiyle gidilebilir hâle gelmesi onlara az fayda sağlamazdı; eski krallardan bu işe ilk girişenin Sesostris olduğu söylenir); ama denizin karadan daha yüksek olduğunu gördü. Bu yüzden önce o, sonra da Dareios, deniz karışıp ırmağın suyunu bozmasın diye kanal açmaktan vazgeçti. Demek ki bütün bu yerlerin bir zamanlar tek ve kesintisiz bir deniz olduğu açıktır. Bu yüzden Libya'da Ammon ülkesinin çevresi de, aşağıdaki bölgeye göre beklenmeyecek kadar alçak ve çukur görünür; çünkü alüvyon yığılınca göller ve kara oluştuğu, zaman geçtikçe de geride kalıp durgunlaşan suyun kuruyarak çoktan yok olduğu açıktır. Maiotis Gölü'nün çevresi de ırmakların getirdiği alüvyonla o kadar dolmuştur ki ticaret için bugün oraya giren gemiler altmış yıl öncekilerden çok daha küçüktür. Buradan, çoğu göl gibi bu gölün de başlangıçta ırmakların eseri olduğu ve sonunda büsbütün kurumasının zorunlu olduğu kolayca çıkarılabilir. Ayrıca Bosporos da alüvyonla dolduğu için daima akar; bunun nasıl olduğu hâlâ gözle görülebilir. Akıntı Asya tarafında bir kumsal oluşturduğunda, arkasında önce küçük bir göl oluşur, sonra bu kurur; ardından bu kumsalın önünde başka bir kumsal, onun arkasında da bir göl oluşur; bu hep böyle sürer. Bu çok kez tekrarlandıkça, zaman ilerledikçe zorunlu olarak ırmağa benzer bir şey oluşur, sonunda bu da kurur.
γεγονυῖα φαίνεται καὶ οὖσα τοῦ ποταμοῦ ἔργον. Καὶ τοῦτο κατά τε τὴν χώραν αὐτὴν ὁρῶντι δῆλόν ἐστι, καὶ τὰ περὶ τὴν ἐρυθρὰν θάλατταν τεκμήριον ἱκανόν· ταύτην γὰρ τῶν βασιλέων τις ἐπειράθη διορύττειν (οὐ γὰρ μικρὰς εἶχεν ἂν αὐτοῖς ὠφελείας πλωτὸς ἅπας ὁ τόπος γενόμενος· λέγεται δὲ πρῶτος Σέσωστρις ἐπιχειρῆσαι τῶν παλαιῶν), ἀλλ’ εὗρεν ὑψηλοτέραν οὖσαν τὴν θάλατταν τῆς γῆς. Διὸ ἐκεῖνός τε πρότερον καὶ Δαρεῖος ὕστερον ἐπαύσατο διορύττων, ὅπως μὴ διαφθαρῇ τὸ ῥεῦμα τοῦ ποταμοῦ συμμιγείσης τῆς θαλάττης. Φανερὸν οὖν ὅτι θάλαττα πάντα μία ταῦτα συνεχὴς ἦν. Διὸ καὶ τὰ περὶ τὴν Λιβύην τὴν Ἀμμωνίαν χώραν ταπεινότερα φαίνεται καὶ κοιλότερα παρὰ λόγον τῆς κάτωθεν χώρας· δῆλον γὰρ ὡς ἐγχώσεως μὲν γενομένης ἐγένοντο λίμναι καὶ χέρσος, χρόνου δὲ γενομένου τὸ ἐναπολειφθὲν καὶ λιμνάσαν ὕδωρ ξηρανθέν ἐστιν ἤδη φροῦδον. Ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ περὶ τὴν Μαιῶτιν λίμνην ἐπιδέδωκε τῇ προσχώσει τῶν ποταμῶν τοσοῦτον, ὥστε πολλῷ ἐλάττω μεγέθει πλοῖα νῦν εἰσπλεῖν πρὸς τὴν ἐργασίαν ἢ ἔτος ἑξηκοστόν· ὥστ’ ἐκ τούτου ῥᾴδιον ἀναλογίσασθαι ὅτι καὶ τὸ πρῶτον, ὥσπερ αἱ πολλαὶ τῶν λιμνῶν, καὶ αὕτη ἔργον ἐστὶ τῶν ποταμῶν, καὶ τὸ τελευταῖον πᾶσαν ἀνάγκη γενέσθαι ξηράν. Ἔτι δ’ ὁ Βόσπορος ἀεὶ μὲν ῥεῖ διὰ τὸ προσχοῦσθαι, καὶ ἔστιν ἔτι ταῦτα καὶ τοῖς ὄμμασιν ἰδεῖν ὅν τινα συμβαίνει τρόπον· ὅτε γὰρ ἀπὸ τῆς Ἀσίας ᾐόνα ποιήσειεν ὁ ῥοῦς, τὸ ὄπισθεν λίμνη ἐγίγνετο μικρὰ τὸ πρῶτον, εἶτ’ ἐξηράνθη, μετὰ δὲ τοῦτο ἄλλη ἀπὸ ταύτης ᾐών, καὶ λίμνη ἀπ’ αὐτῆς·
s37Zaman tükenmediğine ve bütün ebedî olduğuna göre, ne Tanais'in ne de Nil'in hep aktığı, aktıkları yerin bir zamanlar kuru olduğu açıktır; çünkü onların işinin bir sonu vardır, zamanın ise yoktur. Aynı şeyi öteki ırmaklar için söylemek de yerinde olur. Irmaklar oluşup yok oluyorsa ve yerin aynı bölgeleri her zaman sulak değilse, denizin de aynı şekilde değişmesi zorunludur. Deniz bir yerlerden çekilip başka yerlere ilerlediğine göre, bütün yeryüzünde aynı yerlerin hep deniz, aynı yerlerin hep kara olmadığı, her şeyin zamanla değiştiği açıktır. Yerin aynı kısımlarının neden her zaman ne kara ne de gemiyle gidilebilir kaldığını ve bunun hangi sebeple olduğunu, aynı şekilde ırmakların bazılarının neden sürekli akıp bazılarının akmadığını söylemiş olduk.
καὶ τοῦτο ἀεὶ οὕτω συνέβαινεν ὁμοίως· τούτου δὲ γινομένου πολλάκις ἀνάγκη προϊόντος τοῦ χρόνου ὥσπερ ποταμὸν γενέσθαι, τέλος δὲ καὶ τοῦτον ξηρόν. Φανερὸν τοίνυν, ἐπεὶ ὅ τε χρόνος οὐχ ὑπολείπει καὶ τὸ ὅλον ἀΐδιον, ὅτι οὔτε ὁ Τάναϊς ποταμὸς οὔτε ὁ Νεῖλος ἀεὶ ἔρρει, ἀλλ’ ἦν ποτὲ ξηρὸς ὁ τόπος ὅθεν ῥέουσιν· τὸ γὰρ ἔργον ἔχει αὐτῶν πέρας, ὁ δὲ χρόνος οὐκ ἔχει. Ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁρμόσει ποταμῶν λέγειν. Ἀλλὰ μὴν εἴπερ οἱ ποταμοὶ γίγνονται καὶ φθείρονται καὶ μὴ ἀεὶ οἱ αὐτοὶ τόποι τῆς γῆς ἔνυδροι, καὶ τὴν θάλατταν ἀνάγκη μεταβάλλειν ὁμοίως. Τῆς δὲ θαλάττης τὰ μὲν ἀπολειπούσης τὰ δ’ ἐπιούσης ἀεὶ φανερὸν ὅτι τῆς πάσης γῆς οὐκ ἀεὶ τὰ αὐτὰ τὰ μέν ἐστι θάλαττα τὰ δ’ ἤπειρος, ἀλλὰ μεταβάλλει τῷ χρόνῳ πάντα. Διότι μὲν οὖν οὐκ ἀεὶ ταὐτὰ οὔτε χερσεύεται τῆς γῆς οὔτε πλωτά ἐστι, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν ταῦτα συμβαίνει, εἴρηται· ὁμοίως δὲ καὶ διὰ τί οἱ μὲν ἀέναοι οἱ δ’ οὒ τῶν ποταμῶν εἰσίν.