İçeriğe geç

Kavram

Mimēsis (μίμησις)

Yunanca
μίμησις (mimēsis); μίμημα (mimēma); μιμεῖσθαι (mimeisthai); μιμητής, μιμητική
Latince
imitatio; (Rönesans) repraesentatio
Almanca
Nachahmung, Mimesis, Darstellung
Fransızca
imitation, mimèsis, représentation
İngilizce
imitation, mimesis
Türkçe
mimēsis / mimēma (çevrilmez); fiil hâlinde "taklit etmek"

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Kökteki mimos, Dor-Sicilya halk tiyatrosunun taklitçi oyuncusudur: mimēsis önce ses, jest ve dansla bir kişiyi ya da hayvanı canlandırmaktır (Homerik İlahi Apollon 163; Aiskhylos Khoēphoroi 564). Koller'in (1954) tezine göre kültik dans kökenli bu "canlandırma" anlamı, 5. yy'da heykel ve resim için "benzerini yapma" anlamına genişler (Herodotos II.78; Ksenophon Memorabilia III.10). Platon bu iki katmanı — canlandırma ve benzer-yapma — birleştirip ontolojiye taşır. Kratylos'ta taklit önce beden diliyle gösterimin (dēlōma, 422e–423a) ilkesidir: yukarıyı göstermek için el göğe kalkar, atı göstermek için beden ata benzer; ad da "sesle yapılmış bir taklittir" (423b). Ama Sokrates hemen ayırır: mousikē sesi, resim rengi-şekli taklit eder; adlandırma tekhnē'si ise ousia'yı harflerle ve hecelerle (423d–424b); harflerin "güçleri" (rhō = devinim, labda = kayganlık, 426c–427c) bu taklidin öğeleridir. 430a–432d'de ad ve resim aynı türden iki mimēma olarak yan yana konur; doğru dağıtım (erkeğin imgesini erkeğe) adlar için "hakiki", yanlış dağıtım "yanlış"tır — yanlış söylemenin olanağı buradan türetilir; imgenin doğruluğu tam eşitlik değildir (iki Kratylos). Devlet III'te mimēsis şairin başkasının sesiyle konuşması (diēgēsis dia mimēseōs), koruyucuların karakterini biçimlendirdiği için denetlenmesi gereken bir şeydir; Devlet X'ta ise taklitçi, "gerçekten üç uzak" eidōlon üreticisidir ve mimēsis psykhē'nin akıl-dışı parçasını besler. Sofist 235d–236c sofisti mimētikē'nin phantastikē dalına yerleştirir; Yasalar II ve VII mimēsis'i mousikē eğitiminin ilkesi olarak geri alır; Timaios 39e, 48e–49a evrenin ve zamanın ölümsüz örneğin mimēma'sı olduğunu söyler. Aristoteles Poetika'da mimēsis'i şiirin türünü belirleyen tanım ve insanın doğuştan gelen öğrenme yolu sayarak Platon'un Devlet X eleştirisini tersine çevirir; Plotinos (Enneades V.8.1) sanatın logoi'yi, yani doğanın kaynağını taklit ettiğini söyleyerek Platon'u Platon'a karşı okur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 7.–6. yy Homerik İlahiler, Pindaros Ses ve dansla canlandırma (mimos kökü) Homerik İlahi - Apollon 163, Pindaros fr. 94b
MÖ 5. yy Aiskhylos, Herodotos, Demokritos Lehçe taklidi; heykel/resimde benzer yapma; sanatların hayvanlardan taklitle öğrenilmesi Aiskhylos - Khoēphoroi 564, Herodotos II.78, Demokritos B 154
MÖ 4. yy Platon (Kratylos) Ad = ousia'nın sesle, harf ve hecelerle taklidi; ad ve resim aynı türden mimēma; imgenin doğruluğu tam eşitlik değil Platon - Kratylos 423b, Platon - Kratylos 430a, Platon - Kratylos 432b
MÖ 4. yy Platon (Devlet III, X) Başkasının sesiyle konuşma; "gerçekten üç uzak" eidōlon üretimi Platon - Devlet 392d, Platon - Devlet 597e
MÖ 4. yy Platon (Sofist, Yasalar, Timaios) Eikastikē / phantastikē bölmesi; mousikē'nin ilkesi; evren örneğin mimēma'sı Platon - Sofist 235d, Platon - Yasalar 668a, Platon - Timaios 39e
MÖ 4. yy Aristoteles Şiirin tanımı; doğuştan öğrenme yolu; olumlu değer Aristoteles - Poetika 1447a, Aristoteles - Poetika 1448b
MS 3. yy Plotinos Sanat doğanın kaynağındaki logos'ları taklit eder Plotinos - Enneades V.8.1
20. yy Auerbach, Adorno, Gadamer, Derrida Gerçekliğin edebî temsili; akıl-karşıtı yakınlaşma; tanıma; ikili değer Auerbach - Mimesis, Derrida - La double séance

Dönüşüm: Kültik-tiyatral "canlandırma"dan görsel "benzer yapma"ya genişleyen sözcük, Platon'da önce nötr bir dil ilkesi (Kratylos: ad = mimēma, doğruluğun koşulu), sonra olumsuz bir ontolojik yargı (Devlet X: gerçekten üç uzak) olur — değer işareti aynı yazar içinde tersine döner; Sofist ve Timaios işareti yeniden nötrleştirir (iyi ve kötü taklit; evren bir mimēma). Aristoteles olumlu kutbu kurumsallaştırır; Latince imitatio rhetorik "yazar taklidi"ne kaydırır; Rönesans "doğanın taklidi"ni, 20. yy "gerçekliğin temsili"ni yapar; Adorno ve Derrida Platon'daki ikili değeri yeniden açar.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca μίμησις (mimēsis, "taklit etme" eylemi), μίμημα (mimēma, "taklit" ürünü), μιμεῖσθαι (mimeisthai, taklit etmek), μιμητής (taklitçi), μιμητική τέχνη (taklit tekhnē'si); kök μῖμος (mimos): Sicilya halk tiyatrosunun oyuncusu/oyunu, "taklitçi" Sözcük Homeros'ta yoktur; ilk kez Homerik İlahiler (Apollon'a 163: Delos'lu kızların "bütün insanların seslerini taklit etmesi"), Pindaros (fr. 94b) ve Aiskhylos'ta (Khoēphoroi 564: lehçe taklidi) — hep ses, dans ve oyunla, yani canlandırmayla ilgili. Herodotos'ta (II.78, III.37) heykel ve resim için "benzetme". Demokritos B 154 insanların sanatlarını hayvanlardan öğrendiğini "taklitle" söyler. Platon Kratylos 423b–424b'de adı "taklit ettiği şeyin sesle yapılmış bir taklidi" (mimēma phōnēi) diye tanımlar ve hemen sınırlar: koyun sesini taklit etmek adlandırmak değildir; ad, mousikē ve resim gibi sesi-şekli-rengi değil, şeyin ousia'sını harflerle ve hecelerle taklit eder (423e–424b); 430a–431d'de ad ile resim (zōgraphēma) aynı tür "taklit" olarak yan yana konur ve doğru/yanlış dağıtım (dianomē) buradan çıkar. Devlet III (392d–398b) anlatı (diēgēsis) – taklit (mimēsis) ayrımı: şairin bir kişinin sesiyle konuşması; Devlet X (595a–608b) "gerçekten üç uzak", eidōlon üreten taklitçi; Sofist 235d–236c eikastikē (benzerlik yapan) – phantastikē (görünüş yapan) bölmesi; Yasalar II 668a–c mousikē'nin "taklit ve benzetme" olduğu ilkesi; Timaios 39e evrenin akılla kavranan canlının taklidi (mimēma). Aristoteles Poetika 1447a'da bütün şiiri mimēsis olarak tanımlar ve 1448b'de "taklit etmek insana çocukluktan doğuştan gelir" der.
Latince imitatio (Cicero, Horatius); Rönesans'ta imitatio naturae ve repraesentatio Cicero ve Quintilianus'ta imitatio öncelikle rhetorik terimdir: örnek yazarların taklidi (imitatio auctorum), Platon'un ontolojik "gerçeğin taklidi"nden farklı bir alan. Horatius Ars poetica 361 "ut pictura poesis" ile resim–şiir koşutluğunu Kratylos 430–431'in çizgisinde sürdürür. Latince imitatio Aristoteles'in Poetika'sının Rönesans alımlanışıyla (Robortello 1548) "doğanın taklidi" öğretisine dönüşür; Auerbach'ın Mimesis'i (1946) sözcüğü Yunanca biçimiyle "gerçekliğin edebî temsili" anlamında modern kılar.
Almanca / Fransızca Nachahmung, Mimesis, Darstellung / imitation, mimèsis, représentation Schleiermacher Nachahmung; Gadamer Wahrheit und Methode'de Nachahmung'u "tanıma" (Wiedererkennung) olarak yeniden yorumlar; Adorno Ästhetische Theorie'de Mimesis'i akıl-karşıtı bir yakınlaşma olarak kullanır; Auerbach'tan sonra Almanca ve Fransızcada Mimesis / mimèsis Yunanca biçimiyle yerleşir. Fransızca Budé (Méridier) Kratylos'ta imitation; Derrida "La double séance" (1972) mimèsis'in Platon'daki ikili değerini işler.
İngilizce imitation, mimesis

Türkçe karşılığı

mimēsis / mimēma (çevrilmez); fiil hâlinde "taklit etmek". taklit: Arapça (taḳlīd: boyuna takma, izleme), Türkçede yerleşik ve Poetika çevirilerinde (İsmail Tunalı) kullanılır; ama gündelik dilde "sahte, kopya, maymunluk" değer yükü taşır — Devlet X'un olumsuz mimēsis'ine uyar, Kratylos 423b'deki nötr "sesle benzetme" ve Timaios 39e'deki kozmik mimēma için ağırdır. öykünme: Öz Türkçe, ama edebî kaynak-etki ilişkisini (imitatio auctorum) çağrıştırır ve bir ürünü ("mimēma") adlandıramaz. benzetme: Kratylos'ta apeikazein / eikōn için ayrıldı (Phaidon 87b "benzetme", 99d "yansı/imge"); mimēsis ile eikōn'un ayrımı (430a–432d: ad hem mimēma hem eikōn'dur) Türkçede korunmalı. temsil / canlandırma: modern estetik ve tiyatro terimi; Devlet III'teki oyunculuk anlamını verir ama Kratylos'un ses-taklidini ve Devlet X'un ontolojisini kapsamaz. mimēsis / mimēma: Kratylos 423b–431d'de ad = mimēma tezi, Devlet X'un şiir eleştirisi ve Poetika'nın tanımı tek bir terimin üç dönüşümüdür; "taklit" bunların yalnızca birine (Devlet X) değer yüküyle oturur. Transliterasyon isim için seçildi; fiil mimeisthai "taklit etmek" ile Türkçe (bu, anamnēsis / "anımsamak", elenkhos / "çürütmek" kararlarının izlediği ilkedir), mimētēs "taklitçi", mimētikē "taklit tekhnē'si".

"Taklit" dersen Devlet X'un şair eleştirisini bütün mimēsis kullanımlarına yayarsın: Kratylos 423b'deki "ad, ousia'nın sesle taklididir" tezi, adın bir "sahte kopya" olduğu yargısına dönüşür — oysa Sokrates orada adın doğru olabilmesinin koşulunu arıyordur, ve 432b–d'de tam eşitlik değil benzerlik yeterlidir ("iki Kratylos" argümanı). "Öykünme" dersen ürünü (mimēma) adlandıramaz, 430a "ad şeyin bir mimēma'sıdır" tümcesini kuramazsın. "Temsil" dersen Platon'u modern göstergebilime çekersin ve mimēsis ile sēmainein (işaret etme, 422e) arasındaki farkı silersin. "Benzetme" dersen Kratylos 430a–432d'deki mimēma–eikōn çiftini tekleştirirsin. Transliterasyon, mimēsis'in Kratylos'taki dil kuramından Devlet'teki sanat eleştirisine ve Timaios'taki kozmolojiye giden yolu tek terimde tutar ve "taklit kötü müdür?" sorusunu Platon'un kendi metinleri arasında açık bırakır.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde: mimēsis (eylem) ve mimēma (ürün) transliterasyonla; fiil mimeisthai "taklit etmek", mimētēs "taklitçi", mimētikē "taklit tekhnē'si" (anamnēsis/anımsamak, elenkhos/çürütmek ilkesi). Kratylos 423a–432d'de ilk geçişte mimēma bağı, sonrasında yalın. Eikōn "imge" (Phaidon 99d ön kararı; 430c–432d'de resim-imgesi), zōgraphēma "resim", zōion resim anlamında "resim (zōion)", gramma 430e–431c'de "resim (gramma)" — mimēma ile eikōn ayrımı korunur. Devlet III'te diēgēsis–mimēsis karşıtlığı için "anlatı – mimēsis", Devlet X'ta mimētikē "taklit tekhnē'si"; aynı karar Poetika için de geçerlidir.

Atıf ve kaynak notu

Kratylos'taki "ad = mimēma" tezi Sokrates'in kendisinin 426b'de "küstahça ve gülünç" dediği, 428d'de yeniden gözden geçirdiği ve 432b–435d'de "uzlaşım (synthēkē) da doğruluğa katkıda bulunur" diyerek gevşettiği bir hipotezdir; Platon'un "doğalcı dil kuramı" olarak sunulması Stoacı etimoloji geleneğinin ve modern yorumun geriye yansıtmasıdır. Devlet X'un olumsuz mimēsis'i Kratylos'a, Timaios'a ve Yasalar'a yayılamaz; "Platon sanatı reddeder" özeti tek bir kitaba dayanır. "Taklit" Türkçe karşılığının olumsuz yükü de bu tek kitaptan gelir. Aristoteles'in "mimēsis = şiirin tanımı" tezi Platon'a ait değildir; Poetika'nın "doğanın taklidi" (imitatio naturae) formülü ise Aristoteles'te bile yoktur, Rönesans yorumudur. Koller'in "kültik dans kökeni" tezi (1954) Else (1958) tarafından tartışılmıştır; kökenle ilgili söylenenler varsayımdır.

İlgili kavramlar

  • ludi scaenici: Augustinus'ta sahne oyunları ve tanrıların taklidi (De civitate Dei I 31–33, II 7).
  • Adların Doğruluğu Problemi
  • İmge ve Aslı (Eikōn–Paradeigma) Problemi
  • Şiir ve Hakikat (Devlet X) Problemi
  • imitatio (Latince retorik terim: örnek yazarların taklidi; Quintilianus X)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: taklit, mimesis, mimēsis, taklidi, mimēma, taklit ettiğini

Metinlerde işaretlendiği yerler

32 yer · 19 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.