II. Kitap
192b_21. Bölüm
Var olanlardan kimi tabiatça var olur, kimi başka sebeplerle. Hayvanlar ve parçaları, bitkiler ve yalın cisimler, meselâ toprak, ateş, hava ve su tabiatça var olur (bunların ve bu türden şeylerin tabiatça var olduğunu söyleriz). Bütün bunlar tabiatça meydana gelmemiş şeylerden açıkça farklıdır. Çünkü bunların her biri kendi içinde bir hareket ve durgunluk ilkesi taşır; kimi yer bakımından, kimi büyüme ve küçülme bakımından, kimi de başkalaşma bakımından. Yatak, giysi ve bu türden başka herhangi bir şey ise, her birine verilen ad bakımından ve tekhnē ürünü olduğu ölçüde, kendinde doğuştan hiçbir değişme dürtüsü taşımaz; ama taştan, topraktan ya da bunların karışımından olmaları araz olarak onlara ait olduğu için, bu ölçüde böyle bir dürtü taşır. Çünkü tabiat, içinde araz olarak değil de ilk olarak ve kendi başına bulunduğu şeyin hareket etmesinin ve durmasının bir ilkesi ve sebebidir. (Araz olarak değil diyorum; çünkü biri hekim olup kendi sağlığının sebebi olabilir; ama yine de hekimliği, iyileştirilen biri olduğu için taşımaz; aynı kişinin hem hekim hem iyileştirilen olması araz olarak böyledir; bu yüzden bu ikisi bazen birbirinden ayrılır.) Yapılan öbür şeylerin her biri için de durum aynıdır; çünkü hiçbiri kendi yapılışının ilkesini kendi içinde taşımaz. Kimi bu ilkeyi başka şeylerde, dışarıda taşır, meselâ ev ve el emeğiyle yapılan öbür şeyler; kimi de kendi içinde taşır ama kendi başına değil; bunlar, kendilerinin araz olarak sebebi olabilen şeylerdir. Şu hâlde tabiat söylediğimiz şeydir; böyle bir ilkeye sahip olan şeyler de tabiatı olan şeylerdir. Bunların hepsi ousia'dır; çünkü altta yatan bir şeydir ve tabiat her zaman altta yatan bir şeydedir. Bunlar da, bunlara kendi başlarına ait olan şeyler de tabiata uygundur; meselâ ateşin yukarı doğru gitmesi: Bu bir tabiat değildir, tabiatı da yoktur, ama tabiatça ve tabiata uygun olarak olur.
B.
Τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστι φύσει, τὰ δὲ διʼ ἄλλας αἰτίας, φύσει μὲν τά τε ζῷα καὶ τὰ μέρη αὐτῶν καὶ τὰ φυτὰ καὶ τὰ ἀπλᾶ τῶν σωμάτων, οἷον γῆ καὶ πῦρ καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ (ταῦτα γὰρ εἶναι καὶ τὰ τοιαῦτα φύσει φαμέν, πάντα δὲ ταῦτα φαίνεται διαφέροντα πρὸς τὰ μὴ φύσει συνεστῶτα. τούτων μὲν γὰρ ἕκαστον ἐν ἑαυτῷ ἀρχὴν ἔχει κινήσεως καὶ στάσεως, τὰ μὲν κατὰ τόπον, τὰ δὲ κατʼ αὔξησι. καὶ φθίσιν, τὰ δὲ κατʼ ἀλλοίωσιν· κλίνη δὲ καὶ ἱμάτιον, καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἄλλο γένος ἐστίν, ᾗ μὲν τετύχηκε τῆς κατηγορίας ἑκάστης καὶ καθʼ ὅσον ἐστὶν ἀπὸ τέχνης, οὐδεμίαν ὁρμὴν ἔχει μεταβολῆς ἔμφυτον, ᾗ δὲ συμβέβηκεν αὐτοῖς εἶναι λιθίνοις ἢ γηίνοις ἢ μικτοῖς ἐκ τούτων, ἔχει, καὶ κατὰ τοσοῦτον, ὡς οὔσης τῆς φύσεως ἀρχῆς τινὸς καὶ αἰτίας τοῦ κινεῖσθαι καὶ ἠρεμεῖν ἐν ᾧ ὑπάρχει πρώτως καθʼ αὑτὸ καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός (λέγω δὲ τὸ μὴ κατὰ συμβεβηκός, ὅτι γένοιτʼ ἂν αὐτὸς αὐτῷ τις αἴτιος ὑγιείας ὢν ἰατρός· ἀλλʼ ὅμως οὐ καθὸ ὑγιάζεται τὴν ἰατρικὴν ἔχει, ἀλλὰ συμβέβηκεν τὸν αὐτὸν ἰατρὸν εἶναι καὶ ὑγιαζόμενον· διὸ καὶ χωρίζεταί ποτʼ ἀπʼ ἀλλήλων). ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν ποιουμένων· οὐδὲν γὰρ αὐτῶν ἔχει τὴν ἀρχὴν ἐν ἑαυτῷ τῆς ποιήσεως, ἀλλὰ τὰ μὲν ἐν ἄλλοις καὶ ἔξωθεν, οἷον οἰκία καὶ τῶν ἄλλων τῶν χειροκμήτων ἕκαστον, τὰ δʼ ἐν αὐτοῖς μὲν ἀλλʼ οὐ καθʼ αὐτά, ὅσα κατὰ συμβεβηκὸς αἴτια γένοιτʼ ἂν αὐτοῖς. φύσις μὲν οὖν ἐστὶ τὸ ῥηθέν· φύσιν δὲ ἔχει ὅσα τοιαύτην ἔχει ἀρχήν. καὶ ἔστιν πάντα ταῦτα οὐσία· ὑποκείμενον γάρ τι, καὶ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν ἡ φύσις ἀεί. κατὰ φύσιν δὲ ταῦτά τε καὶ ὅσα τούτοις ὑπάρχει καθʼ αὐτά, οἷον τῷ πυρὶ φέρεσθαι ἄνω· τοῦτο γὰρ φύσις μὲν οὐκ
193aTabiatın ne olduğu, tabiatça olanın ve tabiata uygun olanın ne olduğu söylenmiş oldu. Tabiatın var olduğunu ispatlamaya kalkışmak ise gülünçtür; çünkü var olanlar arasında bu türden pek çok şey olduğu açıktır. Açık olanı açık olmayanla ispatlamak, kendiliğinden bilinir olanla kendiliğinden bilinir olmayanı ayırt edemeyen birinin işidir (böyle bir duruma düşülebileceği de belli: doğuştan kör biri renkler hakkında akıl yürütebilir); dolayısıyla böyle kişilerin sözü ister istemez yalnızca adlarla ilgili olur, hiçbir şey düşünmezler.
Bazılarına göre tabiatça var olanların tabiatı ve ousia'sı, her birinde içte bulunan ve kendi başına biçimsiz olan ilk şeydir; meselâ yatağın tabiatı tahta, heykelin tabiatı tunçtur. Antiphon buna delil olarak şunu söyler: Biri bir yatağı toprağa gömse ve çürüyen tahta filiz verecek güç kazansa, ortaya yatak değil tahta çıkar; çünkü âdete göre verilen düzen ve tekhnē yalnız araz olarak ona aittir, ousia ise bütün bunlara uğrarken kesintisiz olarak kalan öbür şeydir. Bunların her biri de başka bir şeye karşı aynı durumdaysa (meselâ tunç ve altın suya, kemikler ve tahtalar toprağa; öbürleri için de durum benzer), o başka şey onların tabiatı ve ousia'sıdır. Bu yüzden kimi ateşin, kimi toprağın, kimi havanın, kimi suyun, kimi bunlardan bazılarının, kimi de hepsinin var olanların tabiatı olduğunu söyler. Çünkü bunlardan biri, bunlardan hangisini böyle kabul ettiyse —ister bir ister daha fazla—, bütün ousia'nın bu ya da bu kadarı olduğunu, öbür her şeyin ise bunların hâlleri, melekeleri ve durumları olduğunu söyler; bunlardan her biri ezelî ve ebedîdir (çünkü bunlar kendilerinden başka bir şeye değişmez), öbürleri ise sayısız kere oluşur ve yok olur.
Bir anlamda tabiat böyle söylenir: Kendi içinde hareket ve değişme ilkesi taşıyan şeylerin her birinin altta yatan ilk maddesi. Bir başka anlamda ise tarife göre olan biçim ve eidos'tur. Tekhnē'ye uygun olana ve tekhnē ürününe nasıl tekhnē deniyorsa, tabiata uygun olana ve tabiî olana da öyle tabiat denir. Orada, bir şey yalnızca kuvve hâlinde yataksa ve henüz yatağın eidos'una sahip değilse, onda tekhnē'ye uygun bir şey bulunduğunu da, onun tekhnē olduğunu da söylemeyiz; tabiatça meydana gelen şeylerde de durum böyledir: Kuvve hâlinde et ya da kemik olan şey, tarife göre olan eidos'u, yani et ya da kemiğin ne olduğunu tarif ederken söylediğimiz eidos'u almadıkça, ne henüz kendi tabiatına sahiptir ne de tabiatça var olur.
ἔστιν οὐδʼ ἔχει φύσιν, φύσει δὲ καὶ κατὰ φύσιν ἐστίν. τί μὲν οὖν ἐστιν ἡ φύσις, εἴρηται, καὶ τί τὸ φύσει καὶ κατὰ φύσιν. ὡς δʼ ἔστιν ἡ φύσις, πειρᾶσθαι δεικνύναι γελοῖον· φανερὸν γὰρ ὅτι τοιαῦτα τῶν ὄντων ἐστὶν πολλά. τὸ δὲ δεικνύναι τὰ φανερὰ διὰ τῶν ἀφανῶν οὐ δυναμένου κρίνειν ἐστὶ τὸ διʼ αὐτὸ καὶ μὴ διʼ αὑτὸ γνώριμον (ὅτι δʼ ἐνδέχεται τοῦτο πάσχειν, οὐκ ἄδηλον· συλλογίσαιτο γὰρ ἄν τις ἐκ γενετῆς ὢν τυφλὸς περὶ χρωμάτων), ὥστε ἀνάγκη τοῖς τοιούτοις περὶ τῶν ὀνομάτων εἶναι τὸν λόγου, νοεῖν δὲ μηδέν.
δοκεῖ δʼ ἡ φύσις καὶ ἡ οὐσία τῶν φύσει ὄντων ἐνίοις εἶναι τὸ πρῶτον ἐνυπάρχον ἑκάστῳ, ἀρρύθμιστον ⟨ὀν⟩ καθʼ ἑαυτό, οἷον κλίνης φύσις τὸ ξύλον, ἀνδριάντος δʼ ὁ χαλκός. σημεῖον δέ φησιν Ἀντιφῶν ὅτι, εἴ τις κατορύξειε κλίνην καὶ λάβοι δύναμιν ἡ σηπεδὼν ὥστε ἀνεῖναι βλαστόν, οὐκ ἂν γενέσθαι κλίνην ἀλλὰ ξύλον, ὡς τὸ μὲν κατὰ συμβεβηκὸς ὑπάρχον, τὴν κατὰ νόμον διάθεσιν καὶ τὴν τέχνην, τὴν δʼ οὐσίαν οὖσαν ἐκείνην ἣ καὶ διαμένει ταῦτα πάσχουσα συνεχῶς. εἰ δὲ καὶ τούτων ἕκαστον πρὸς ἕτερόν τι ταὐτὸ τοῦτο πέπονθεν (οἷον ὁ μὲν χαλκὸς καὶ ὁ χρυσὸς πρὸς ὕδωρ, τὰ δʼ ὀστᾶ καὶ ξύλα πρὸς γῆν, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ὁτιοῦν), ἐκεῖνο τὴν φύσιν εἶναι καὶ τὴν οὐσίαν αὐτῶν. διόπερ οἱ μὲν πῦρ, οἱ δὲ γῆν, οἱ δʼ ἀέρα φασίν, οἱ δἒ ὕδωρ, οἱ δʼ ἔνια τούτων, οἱ δὲ πάντα ταῦτα τὴν φύσιν εἶναι τὴν τῶν ὄντων. ὃ γάρ τις αὐτῶν ὑπέλαβε τοιοῦτον, εἴτε ἓν εἴτε πλείω, τοῦτο καὶ τοσαῦτά φησιν εἶναι τὴν ἅπασαν οὐσίαν, τὰ δὲ ἄλλα πάντα πάθη τούτων καὶ ἕξεις καὶ διαθέσεις, καὶ τούτων μὲν ὁτιοῦν ἀΐδιν (οὐ γὰρ εἶναι μεταβολὴν αὐτοῖς ἐξ αὐτῶν), τὰ δʼ ἄλλα γίγνεσθαι καὶ φθείρεσθαι ἀπειράκις.
ἕνα μὲν οὖν τρόπον οὕτως ἡ φύσις λέγεται, ἡ πρώτη ἑκάστῳ ὑποκειμένη ὕλη τῶν ἐχόντων ἐν αὑτοῖς ἀρχὴν κινήσεως καὶ μεταβολῆς, ἄλλον δὲ τρόπον ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος τὸ κατὰ τὸν λόγον. ὥσπερ γὰρ τέχνη λέγεται τὸ κατὰ τέχνην καὶ τὸ τεχνικόν, οὕτω καὶ φύσις τὸ κατὰ φύσιν [λέγεται] καὶ τὸ φυσικόν, οὔτε δὲ ἐκεῖ πω φαῖμεν ἂν ἔχειν κατὰ τὴν τέχνην οὐδέν, εἰ δυνάμει μόνον ἐστὶ κλίνη, μή πω δ᾿ ἔχει τὸ εἶδος τῆς κλίνης, οὐδ᾿ εἶναι τέχνην, οὔτ᾿ ἐν τοῖς φύσει συνισταμένοις· τὸ γὰρ δυνάμει σὰρξ ἢ ὀστοῦν οὔτ᾿
193bDolayısıyla tabiat, bir başka anlamda, kendi içinde hareket ilkesi taşıyan şeylerin biçimi ve eidos'u olacaktır; bu biçim onlardan ancak tarif bakımından ayrılabilir. (Bu ikisinden meydana gelen şey ise tabiat değil, tabiatça olan bir şeydir; meselâ insan.) Tabiat da maddeden çok budur; çünkü her şeye, kuvve hâlindeyken değil, entelekheia hâlindeyken daha çok o şeyin adı verilir. Ayrıca insandan insan oluşur, ama yataktan yatak oluşmaz; bu yüzden tabiatın şekil değil tahta olduğunu söylerler; çünkü yatak filiz verse, ortaya yatak değil tahta çıkar. Ama tahta tabiatsa, biçim de tabiattır; çünkü insandan insan oluşur. Ayrıca oluş anlamında söylenen tabiat —"physis" kelimesi "büyümek, bitmek" fiilinden gelir— tabiata giden bir yoldur. Bu, tedavi gibi değildir: Tedaviye hekimliğe giden yol değil, sağlığa giden yol denir; çünkü tedavinin hekimlikten çıkıp hekimliğe değil başka bir şeye gitmesi zorunludur. Tabiat ise tabiata böyle bir ilişki içinde değildir: Büyüyen şey, büyüdüğü ölçüde bir şeyden bir şeye doğru gider. Neye doğru büyür? Kendisinden çıktığına değil, varacağı şeye doğru. Öyleyse tabiat biçimdir. Biçim ve tabiat ise iki türlü söylenir; çünkü yoksunluk da bir bakıma eidos'tur. Yalın oluşta bir yoksunluğun ve bir zıttın bulunup bulunmadığını ise sonra incelemek gerekir.
ἔχει πω τὴν ἑαυτοῦ φύσιν, πρὶν ἂν λάβῃ τὸ εἶδος τὸ κατὰ τὸν λόγον, ᾧ ὁριζόμενοι λέγομεν τί ἐστι σὰρξ ἢ ὀστοῦν, οὔτε φύσει ἐστίν. ὥστε ἄλλον τρόπον ἡ φύσις ἂν εἴη τῶν ἐχόντων ἐν αὑτοῖς κινήσεως ἀρχὴν ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος, οὐ χωρισιὸν ὂν ἀλλ᾿ ἢ κατὰ τὸν λόγον. (τὸ δ᾿ ἐκ τούτων φύσις μὲν οὐκ ἔστιν, φύσει δέ, οἷον ἄνθρωπος.) καὶ μᾶλλον αὕτη φύσις τῆς ὕλης· ἕκαστον γὰρ τότε λέγεται ὅταν ἐντελεχείᾳ ᾖ, μᾶλλον ἢ ὅταν δυνάμει. ἔτι γίγνεται ἄνθρωπος ἐξ ἀνθρώπου, ἀλλ᾿ οὐ κλίνη ἐκ κλίνης· διὸ καί φασιν οὐ τὸ σχῆμα εἶναι τὴν φύσιν ἀλλὰ τὸ ξύλον, ὅτι γένοιτ᾿ ἄν, εἰ βλαστάνοι, οὐ κλίνη ἀλλὰ ξύλον. εἰ δ᾿ ἄρα τοῦτο φύσις, καὶ ἡ μορφὴ φύσις· γίγνεται γὰρ ἐξ ἀνθρώπου ἄνθρωπος. ἔτι δ᾿ ἡ φύσις ἡ λεγομένη ὡς γένεσις ὁδός ἐστιν εἰς φύσιν. οὐ γὰρ ὥσπερ ἡ ἰάτρευσις λέγεται οὐκ εἰς ἰατρικὴν ὁδὸς ἀλλ᾿ εἰς ὑγίειαν· ἀνάγκη μὲν γὰρ ἀπὸ ἰατρικῆς οὐκ εἰς ἰατρικὴν εἶναι τὴν ἰάτρευσιν, οὐχ οὕτω δ᾿ ἡ φύσις ἔχει πρὸς τὴν φύσιν, ἀλλὰ τὸ φυόμενον ἐκ τινὸς εἰς τὶ ἔρχεται ᾗ φύεται. τί σὖν φύεται; οὐχὶ ἐξ οὗ, ἀλλʼ εἰς ὅ. ἡ ἄρα μορφὴ φύσις. ἡ δὲ μορφὴ καὶ ἡ φύσις διχῶς λέγεται· καὶ γὰρ ἡ στέρησις εἶδός πώς ἐστιν. εἰ δ᾿ ἔστιν στέρησις καὶ ἐναντίον τι περὶ τὴν ἁπλῆν γένεσιν ἢ μὴ ἔστιν, ὕστερον ἐπισκεπτέον.
193b202. Bölüm
Tabiatın kaç anlamda söylendiği belirlendiğine göre, bundan sonra matematikçinin tabiat bilgininden nasıl farklı olduğunu incelemek gerekir (çünkü tabiî cisimlerin de yüzeyleri, hacimleri, uzunlukları ve noktaları vardır, matematikçi de bunları inceler). Ayrıca astronominin tabiat biliminden başka bir bilim mi yoksa onun bir parçası mı olduğunu da incelemek gerekir. Çünkü güneşin ya da ayın ne olduğunu bilmek tabiat bilginine düşüyor da bunlara kendi başlarına ait arazlardan hiçbirini bilmek ona düşmüyorsa, bu saçma olur; hele tabiat üzerine yazanların ayın ve güneşin şekli hakkında, hatta yerin ve evrenin küre biçiminde olup olmadığı hakkında da konuştukları görüldüğüne göre. Matematikçi de bunlarla uğraşır, ama her birini tabiî bir cismin sınırı olarak ele almaz; arazları da bu tür cisimlere ait oldukları bakımından incelemez. Bu yüzden onları ayırır; çünkü bunlar düşüncede hareketten ayrılabilir; ayırmakla hiçbir şey değişmez, bir yanlışa da düşülmez. İdea'ları savunanlar da aynı şeyi yaparlar, ama farkında olmadan; çünkü matematiksel şeylerden daha az ayrılabilir olan tabiî şeyleri ayırırlar. Bu, iki türden şeylerin hem kendilerinin hem de arazlarının tariflerini vermeye çalışan biri için açık olur.
Ἐπεὶ δὲ διώρισται ποσαχῶς ἡ φύσις, μετὰ τοῦτο θεωρητέον τίνι διαφέρει ὁ μαθηματικὸς τοῦ φυσικοῦ (καὶ γὰρ ἐπίπεδα καὶ στερεὰ ἔχει τὰ φυσικὰ σώματα καὶ μήκη καὶ στιγμάς, περὶ ὧν σκοπεῖ ὁ μαθηματικός)· ἔτι εἰ ἡ ἀστρολογία ἑτέρα ἢ μέρος τῆς φυσικῆς· εἰ γὰρ τοῦ φυσικοῦ τὸ τί ἐστιν ἥλιος ἢ σελήνη εἰδέναι, τῶν δὲ συμβεβηκότων καθ᾿ αὑτὰ μηδέν, ἄτοπον, ἄλλως τε καὶ ὅτι φαίνονται λέγοντες οἱ περὶ φύσεως καὶ περὶ σχήματος σελήνης καὶ ἡλίου, καὶ δὴ καὶ πότερον σφαιροειδὴς ἡ γῆ καὶ ὁ κόσμος ἢ οὔ. περὶ τούτων μὲν οὖν πραγματεύεται καὶ ὁ μαθηματικός, ἀλλʼ οὐχ ᾗ φυσικοῦ σώματος πέρας ἕκαστον· οὐδὲ τὰ συμβεβηκότα θεωρεῖ ᾗ τοιούτοις οὖσι συμβέβηκεν· διὸ καὶ χωρίζει· χωριστὰ γὰρ τῇ νοήσει κινήσεώς ἐστι, καὶ οὐδὲν διαφέρει, οὐδὲ γίγνεται ψεῦδος χωριζόντων. λανθάνουσι δὲ τοῦτο ποιοῦντες καὶ οἱ τὰς ἰδέας λέγοντες· τὰ γὰρ φυσικὰ χωρίζουσιν ἡττον ὄντα χωριστὰ τῶν μαθηματικῶν. γίγνοιτο δ᾿ ἂν
194aTek ile çift, düz ile eğri, ayrıca sayı, çizgi ve şekil hareket olmadan tarif edilir; et, kemik ve insan ise artık öyle tarif edilmez; bunlar eğri gibi değil, basık burun gibi söylenir. Matematik bilimlerinin tabiata daha yakın olanları da, meselâ optik, harmonik ve astronomi, bunu gösterir; çünkü bunlar bir bakıma geometrinin tersini yapar: Geometri tabiî çizgiyi inceler, ama tabiî olduğu bakımından değil; optik ise matematiksel çizgiyi inceler, ama matematiksel olduğu bakımından değil, tabiî olduğu bakımından.
Tabiat iki anlamda, hem eidos hem madde olarak söylendiğinden, basıklığın ne olduğunu inceler gibi incelemek gerekir; yani bu tür şeyleri ne maddesiz ne de yalnız maddeleri bakımından ele almalıyız. Gerçekten bu konuda da şu aporia doğabilir: İki tabiat olduğuna göre, tabiat bilgini hangisini inceler? Yoksa ikisinden meydana geleni mi? Ama ikisinden meydana geleni inceliyorsa, her birini de inceler. Öyleyse her birini tanımak aynı bilimin mi işidir, başka bir bilimin mi? Eskilere bakılırsa bu iş maddeyle ilgili görünebilir (çünkü Empedokles ve Demokritos eidos'a ve mahiyete pek az dokunmuştur). Ama tekhnē tabiatı taklit ediyorsa ve eidos'u da maddeyi de bir noktaya kadar bilmek aynı epistēmē'ye düşüyorsa (meselâ sağlığı da, sağlığın içinde bulunduğu safrayı ve balgamı da bilmek hekime; evin eidos'unu da maddesini, yani tuğlaları ve kerestesini de bilmek mimara düşer; öbür tekhnē'lerde de durum böyledir), her iki tabiatı tanımak da tabiat bilimine düşer. Ayrıca uğruna olan şey de, gaye de, bunlar uğruna olan şeyler de aynı bilimin konusudur. Tabiat ise gaye ve uğruna olan şeydir (çünkü hareketi sürekli olup bir gayesi bulunan şeylerde, bu son durum uğruna olan şeydir; bu yüzden şair de gülünç bir şekilde "uğruna doğduğu sona erdi" demeye kalkışmıştır; oysa her son değil, yalnız en iyi olan gaye sayılmak ister). Nitekim tekhnē'ler maddeyi de yapar, kimi düpedüz, kimi işlenmeye elverişli hâle getirerek; biz de her şeyi bizim uğrumuza varmış gibi kullanırız (çünkü bir bakıma biz de gayeyiz; "uğruna olan" iki anlamda söylenir; bu, Felsefe Üzerine adlı eserde söylenmiştir). Maddeyi yöneten ve tanıyan iki tekhnē vardır: maddeyi kullanan tekhnē ile üretici tekhnē'ler arasında yönetici olanı.
τοῦτο δῆλον, εἴ τις ἑκατέρων πειρῷτο λέγειν τοὺς ὅρους, καὶ αὐτῶν καὶ τῶν συμβεβηκότων. τὸ μὲν γὰρ περιττὸν ἔσται καὶ τὸ ἄρτιον καὶ τὸ εὐθὺ καὶ τὸ καμπύλον, ἔτι δὲ ἀριθμὸς καὶ γραμμὴ καὶ σχῆμα, ἄνευ κινήσεως, σὰρξ δὲ καὶ ὀστοῦν καὶ ἄνθρωπος οὐκέτι, ἀλλὰ ταῦτα ὥσπερ ῥὶς σιμὴ ἀλλ᾿ οὐχ ὡς τὸ καμπύλον λέγεται. δηλοῖ δὲ καὶ τὰ φυσικώτερα τῶν μαθημάτων, οἷον ὀπτικὴ καὶ ἁρμονικὴ καὶ ἀστρολογία· ἀνάπαλιν γὰρ τρόπον τινʼ ἔχουσιν τῇ γεωμετρίᾳ. ἡ μὲν γὰρ γεωμετρία περὶ γραμμῆς φυσικῆς σκοπεῖ, ἀλλʼ οὐχ ᾗ φυσική, ἡ δʼ ὀπτικὴ μαθηματιυκὴν μὲν γραμμήν, ἀλλʼ οὐχ ᾗ μαθηματικὴ ἀλλʼ ᾗ φυσική.
ἐπεὶ δʼ ἡ φύσις διχῶς, τό τε εἶδος καὶ ἡ ὕλη, ὡς ἂν εἰ περὶ σιμότητος σκοποῖμεν τί ἐστιν, οὕτω θεωρητέον· ὥστʼ οὔτʼ ἄνευ ὕλης τὰ τοιαῦτα οὔτε κατὰ τὴν ὕλην. καὶ γὰρ δὴ καὶ περὶ τούτου ἀπορήσειεν ἄν τις, ἐπεὶ δύο αἱ φύσεις, περὶ ποτέρας τοῦ φυσικοῦ. ἢ περὶ τοῦ ἐξ ἀμφοῖν; ἀλλʼ εἰ περὶ τοῦ ἐξ ἀμφοῖν, καὶ περὶ ἑκατέρας. πότερον οὖν τῆς αὐτῆς ἢ ἄλλης ἑκατέραν γνωρίζειν; εἰς μὲν γὰρ τοὺς ἀρχαίους ἀποβλέψαντι δόξειεν ἂν εἶναι τῆς ὕλης (ἐπὶ μικρὸν γάρ τι μέρος Ἐμπεδοκλῆς καὶ Δημόκριτος τοῦ εἴδους καὶ τοῦ τί ἦν εἶναι ἤψαντο)· εἰ δὲ ἡ τέχνη μιμεῖται τὴν φύσιν, τῆς δὲ αὐτῆς ἐπιστήμης εἰδέναι τὸ εἶδος καὶ τὴν ὕλην μέχρι του (οἷον ἰατροῦ ὑγίειαν καὶ χολὴν καὶ φλέγμα, ἐν οἶς ἡ ὑγίεια, ὁμοίως δὲ καὶ οἰκοδόμου τό τε εἶδος τῆς οἰκίας καὶ τὴν ὕλην, ὅτι πλίνθοι καὶ ξύλα· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων), καὶ τῆς φυσικῆς ἂν εἶη τὸ γνωρίζειν ἀμφοτέρας τὰς φύσεις. ἔτι τὸ οὗ ἕνεκα καὶ τὸ τέλος τῆς αὐτῆς, καὶ ὅσα τούτων ἕνεκα. ἡ δὲ φύσις τέλος καὶ οὗ ἕνεκα (ὧν γὰρ συνεχοῦς τῆς κινήσεως οὔσης ἔστι τι τέλος, τοῦτο ⟨τὸ⟩ ἔσχατον καὶ τὸ οὗ ἕνεκα· διὸ καὶ ὁ ποιητὴς γελοίως προήχθη εἰπεῖν “ἔχει τελευτήν, ἧσπερ οὕνεκ᾿ ἐγένετο”· βούλεται γὰρ οὐ πᾶν εἶναι τὸ ἔσχατον τέλος, ἀλλὰ τὸ βέλτιστον)· ἐπεὶ καὶ ποιοῦσιν αἱ τέχναι τὴν ὕλην αἱ μὲν ἁπλῶς αἱ δὲ εὐεργόν, καὶ χρώμεθα ὡς ἡμῶν ἕνεκα πάντων ὑπαρχόντων (ἐσμὲν γάρ πως καὶ ἡμεῖς τέλος· διχῶς γὰρ τὸ οὗ ἕνεκα· εἴρηται δʼ ἐν τοῖς περὶ φιλοσοφίας. δύο
194bBu yüzden kullanan tekhnē de bir bakıma yöneticidir; aralarındaki fark şudur: Yönetici olan eidos'u tanır, üretici olan ise maddeyi. Meselâ kaptan dümenin eidos'unun nasıl olacağını bilir ve buyurur, dümenci ustası ise dümenin nasıl bir tahtadan ve hangi işlemlerle yapılacağını bilir. Tekhnē ile yapılan şeylerde maddeyi biz iş uğruna yaparız, tabiî şeylerde ise madde zaten vardır. Ayrıca madde göreli şeylerdendir; çünkü başka eidos'a başka madde düşer.
Peki tabiat bilgini eidos'u ve "ne olduğu"nu ne dereceye kadar bilmelidir? Hekimin siniri, tunççunun tuncu bildiği kadar, yani her birinin ne uğruna olduğunu bilecek kadar mı? Ve eidos bakımından ayrılabilen ama maddede bulunan şeyleri mi bilmelidir? Çünkü insanı insan da güneş de doğurur. Ayrılabilen şeyin nasıl olduğunu ve ne olduğunu belirlemek ise ilk felsefenin işidir.
δὲ αἱ ἄρχουσαι τῆς ὕλης καὶ γνωρίζουσαι τέχναι, ἥ χρωμένη καὶ τῆς ποιητικῆς ἡ ἀρχιτεκτονική. διὸ καὶ ἡ χρωμένη ἀρχιτεκτονική πως, διαφέρει δὲ ᾗ ἡ μὲν τοῦ εἴδους γνωριστική, ἡ ἀρχιτεκτονική, ἡ δὲ ὡς ποιητική, τῆς ὕλης· ὁ μὲν γὰρ κυβερνήτης ποῖόν τι τὸ εἶδος τοῦ πηδαλίου γνωρίζει καὶ ἐπιτάττει, ὁ δʼ ἐκ ποίου ξύλου καὶ ποίων κινήσεων ἔσται. ἐν μὲν οὖν τοῖς κατὰ τέχνην ἡμεῖς ποιοῦμεν τὴν ὕλην τοῦ ἔργου ἕνεκα, ἐν δὲ τοῖς φυσικοῖς ὑπάρχει οὖσα. ἔτι τῶν πρός τι ἡ ὕλη· ἄλλῳ γὰρ εἴδει ἄλλη ὕλη.
μέχρι δὴ πόσου τὸν φυσικὸν δεῖ εἰδέναι τὸ εἶδος καὶ τὸ τί ἐστιν; ἢ ὥσπερ ἰατρὸν νεῦρον ἢ χαλκία χαλκόν, μέχρι τοῦ τίνος [γὰρ] ἕνεκα ἕκαστον, καὶ περὶ ταῦτα ἅ ἐστι χωριστὰ μὲν εἴδει, ἐν ὕλῃ δέ; ἄνθρωπος γὰρ ἄνθρωπον γεννᾷ καὶ ἥλιος. πῶς δʼ ἔχει τὰ χωριστὸν καὶ τί ἐστι, φιλοσοφίας ἔργον διορίσαι τῆς πρώτης.
194b153. Bölüm
Bunlar belirlendikten sonra sebepleri, bunların ne tür ve sayıca kaç tane olduğunu incelemek gerekir. Çünkü bu inceleme bilmek içindir; bir şeyin "niçin"ini kavramadan, yani ilk sebebini kavramadan onu bildiğimizi düşünmeyiz. Öyleyse oluş, yok oluş ve bütün tabiî değişmeler hakkında da bunu yapmamız gerektiği açıktır; böylece bunların ilkelerini bilerek aradığımız her şeyi bu ilkelere indirmeye çalışırız.
Bir anlamda sebep, bir şeyin içinde bulunarak kendisinden oluştuğu şeydir; meselâ heykelin tuncu, kâsenin gümüşü ve bunların cinsleri. Bir başka anlamda eidos ve örnek, yani mahiyeti bildiren tarif ve bunun cinsleridir (meselâ oktavın sebebi ikinin bire oranı ve genel olarak sayıdır) ve tarifteki parçalardır. Bir başka anlamda, değişmenin ya da durmanın ilk ilkesinin geldiği şeydir; meselâ karar veren bir sebeptir, baba çocuğun sebebidir, genel olarak yapan yapılanın, değiştiren değişenin sebebidir. Bir başka anlamda da gaye olarak sebep vardır; bu, uğruna olan şeydir, meselâ yürümenin sebebi sağlıktır. Çünkü "niçin yürüyor?" diye sorulunca "sağlıklı olmak için" deriz ve böyle deyince sebebi verdiğimizi düşünürüz. Başka bir şey hareketi başlattıktan sonra gayeye varmadan araya giren şeyler de böyledir; meselâ sağlığın sebepleri olarak zayıflama, arınma, ilaçlar ya da aletler. Bunların hepsi gaye uğrunadır; birbirlerinden ise kimi yapılan işler, kimi alet olmaları bakımından ayrılırlar.
Διυρισμένων δὲ τούτων ἐπισκεπτέον περὶ τῶν αἰτίων, ποῖά τε καὶ πόσα τὸν ἀριθμόν ἐστιν. ἐπεὶ γὰρ τοῦ εἰδέναι χάριν ἡ πραγματεία, εἰδέναι δὲ οὐ πρότερον οἰόμεθα ἕκαστον πρὶν ἂν λάβωμεν τὸ διὰ τί περὶ ἕκαστον (τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ λαβεῖν τὴν πρώτην αἰτίαν), δῆλον ὅτι καὶ ἡμῖν τοῦτο ποιητέον καὶ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς καὶ πάσης τῆς φυσικῆς μεταβολῆς, ὅπως εἰδότες αὐτῶν τὰς ἀρχὰς ἀνάγειν εἰς αὐτὰς πειρώμεθα τῶν ζητουμένων ἕκαστον. ἕνα μὲν οὖν τρόπον αἴτιον λέγεται τὸ ἐξ οὗ γίγνεταί τι ἐνυπάρχοντος, οἷον ὁ χαλκὸς τοῦ ἀνδριάντος καὶ ὁ ἄργυρος τῆς φιάλης καὶ τὰ τούτων γένη· ἄλλον δὲ τὸ εἶδος καὶ τὸ παράδειγμα, τοῦτο δʼ ἐστὶν ὁ λόγος ὁ τοῦ τί ἦν εἶναι καὶ τὰ τούτου γένη (οἷον τοῦ διὰ πασῶν τὰ δύο πρὸς ἕν, καὶ ὅλως ὁ ἀριθμός) καὶ τὰ μέρη τὰ ἐν τῷ λόγῳ. ἔτι ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἡ πρώτη ἢ τῆς ἠρεμήσεως, οἷον ὁ βουλεύσας αἴτιος, καὶ ὁ πατὴρ τοῦ τέκνου, καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν τοῦ ποιουμένου καὶ τὸ μεταβάλλον τοῦ μεταβαλλομένου. ἔτι ὡς τὸ τέλος· τοῦτο δʼ ἐστὶν τὸ οὗ ἕνεκα, οἶον τοῦ περιπατεῖν ἡ ὑγίεια· διὰ τί γὰρ περιπατεῖ; φαμέν “ἵνα ὑγιαίνῃ”, καὶ εἰπόντες οὕτως οἰόμεθα ἀποδεδωκέναι τὸ αἶτιον. καὶ ὅσα δὴ κινήσαντος ἄλλου μεταξὺ γίγνεται τοῦ τέλους, οἷον τῆς ὑγιείας ἡ ἰσχνασία ἢ ἡ κάθαρσις
195aSebepler aşağı yukarı bu kadar anlamda söylenir. Sebepler pek çok anlamda söylendiğinden, aynı şeyin araz olarak değil de birden çok sebebi olabilir; meselâ heykelin hem heykelcilik hem de tunç sebebidir; başka bir şey bakımından değil, heykel olduğu bakımından; ama aynı tarzda değil: Biri madde olarak, öbürü hareketin kaynağı olarak. Bazı şeyler birbirinin sebebidir de; meselâ çalışmak sağlamlığın, sağlamlık da çalışmanın sebebidir; ama aynı tarzda değil: Biri gaye olarak, öbürü hareket ilkesi olarak. Ayrıca aynı şey zıtların sebebi olabilir; çünkü varlığıyla bir şeyin sebebi olanı, yokluğuyla da bazen zıttın sebebi sayarız; meselâ varlığı geminin kurtuluşunun sebebi olan kaptanın yokluğunu, geminin batışının sebebi sayarız.
Şimdi söylenen sebeplerin hepsi en açık dört tarza ayrılır. Harfler hecelerin, madde yapılan eşyaların, ateş ve benzerleri cisimlerin, parçalar bütünün, öncüller sonucun, kendilerinden meydana gelinen şey olarak sebepleridir. Bunlardan kimi altta yatan olarak sebeptir, meselâ parçalar; kimi de mahiyet olarak: bütün, birleşim ve eidos. Tohum, hekim, karar veren ve genel olarak yapan şey ise değişmenin ya da durmanın ilkesinin geldiği şey olarak sebeptir. Kimi de öbür şeylerin gayesi ve iyisi olarak sebeptir; çünkü uğruna olan şey en iyi olmak ve öbürlerinin gayesi olmak ister. Bunun gerçek iyi mi yoksa iyi görünen mi olduğu burada fark etmesin.
Sebepler bunlardır ve eidos bakımından bu kadardır. Sebeplerin tarzları ise sayıca çoktur, ama özetlenirse bunlar da azalır. Çünkü sebepler pek çok anlamda söylenir; aynı türden sebepler arasında da biri öbüründen önce ya da sonra gelir: Meselâ sağlığın sebebi hekim de, tekhnē sahibi de olabilir; oktavın sebebi iki kat da, sayı da olabilir; kapsayanlar tek tek olanlara göre her zaman böyledir. Bir de araz olarak sebepler ve bunların cinsleri vardır; meselâ heykelin sebebi bir anlamda Polykleitos, başka bir anlamda heykeltıraştır; çünkü heykeltıraşın Polykleitos olması bir arazdır. Arazı kapsayanlar da böyledir; meselâ heykelin sebebi insan ya da genel olarak canlı denirse. Arazlar arasında da kimi daha uzak, kimi daha yakındır; meselâ heykelin sebebi beyaz olan ya da musikişinas olan denirse.
ἢ τὰ φάρμακα ἢ τὰ ὄργανα· πάντα γὰρ ταῦτα τοῦ τέλους ἕνεκά ἐστιν, διαφέρει δὲ ἀλλήλων ὡς ὄντα τὰ μὲν ἔργα τὰ δʼ ὄργανα.
τὰ μὲν οὖν αἴτια σχεδὸν τοσαυταχῶς λέγεται, συμβαίνει δὲ πολλαχῶς λεγομένων τῶν αἰτίων καὶ πολλὰ τοῦ αὐτοῦ αἴτια εἶναι, οὐ κατὰ συμβεβηκός, οἷον τοῦ ἀνδριάντος καὶ ἡ ἀνδριαντοποιικὴ καὶ ὁ χαλκός, οὐ καθʼ ἕτερόν τι ἀλλʼ ἀνδριάς, ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς ὕλη τὸ δʼ ὡς ὅθεν ἡ κίνησις. ἔστιν δέ τινα καὶ ἀλλήλων αἴτια, οἷον τὸ πονεῖν τῆς εὐεξίας καὶ αὕτη τοῦ πονεῖν· ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς τέλος τὸ δʼ ὡς ἀρχὴ κινήσεως. ἔτι δὲ τὸ αὐτὸ τῶν ἐναντίων ἐστίν· ὃ γὰρ παρὸν αἶτιον τοῦδε, τοῦτο καὶ ἀπὸν αἰτιώμεθα ἐνίοτε τοῦ ἐναντίου, οἷον τὴν ἀπουσίαν τοῦ κυβερνήτου τῆς τοῦ πλοίου ἀνατροπῆς, οὗ ἦν ἡ παρουσία αἰτία τῆς σαωτηρίας. ἅπαντα δὲ τὰ νῦν εἰρημένα σἴτια εἰς τέτταρας πίπτει τρόπσυς τοὺς φανερωτάτους. τὰ μὲν γὰρ στοιχεῖα τῶν συλλαβῶν καὶ ἡ ὕλη τῶν σκευαστῶν καὶ τὸ πῦρ καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν σωμάτων καὶ τὰ μέρη τοῦ ὅλου καὶ αἱ ὑποθέσεις τοῦ συμπεράσματος ὡς τὸ ἐξ οὗ αἴτιά ἐστιν, τούτων δὲ τὰ μὲν ὡς τὸ ὑποκείμενον, οἷον τὰ μέρη, τὰ δὲ ὡς τὸ τί ἦν εἶναι, τό τε ὅλον καὶ ἡ σύνθεσις καὶ τὸ εἶδος· τὸ δὲ σπέρμα καὶ ὁ ἰατρὸς καὶ ὁ βουλεύσας καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν, πάντα ὅθεν ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἢ στάσεως [ἢ κινήσεως]· τὰ δʼ ὡς τὸ τέλος καὶ τἀγαθὸν τῶν ἄλλων· τὸ γὰρ οὗ ἕνεκα βέλτιστον καὶ τέλος τῶν ἄλλων ἐθέλει εἶναι· διαφερέτω δὲ μηδὲν εἰπεῖν αὐτὸ ἀγαθὸν ἢ φαινόμενον ἀγαθόν.
τὰ μὲν οὖν αἴτια ταῦτα καὶ τοσαῦτά ἐστι τῷ εἴδει· τρόποι δὲ τῶν αἰτίων ἀριθμῷ μὲν εἰσί πολλοί, κεφαλαιούμενοι δὲ καὶ οὗτοι ἐλάττους. λέγεται γὰρ αἴτια πολλαχῶς, καὶ αὐτῶν τῶν ὁμοειδῶν προτέρως καὶ ὑστέρως ἄλλο ἄλλου, οἷον ὑγιείας ἰατρὸς καὶ τεχνίτης, καὶ τοῦ διὰ πασῶν τὸ διπλάσιον καὶ ἀριθμός, καὶ ἀεὶ τὰ περιέχοντα πρὸς τὰ καθʼ ἕκαστον. ἔτι δʼ ὡς τὸ συμβεβηκὸς καὶ τὰ τούτων γένη, οἷον ἀνδριάντος ἄλλως Πολύκλειτος καὶ ἄλλως ἀνδριαντοποιός, ὅτι συμβέβηκε τῷ ἀνδριαντοποιῷ τὸ Πολυκλείτῳ εἶναι. καὶ τὰ περιέχοντα δὲ τὸ συμβεβηκός, οἷον εἰ ὁ ἄνθρωπος αἴτιος εἴη ἀνδριάντος ἢ ὅλως ζῷον. ἔστι δὲ καὶ τῶν συμβεβηκότων ἄλλα ἄλλων
195bAsıl anlamda söylenen sebeplerin de araz olarak söylenenlerin de hepsi, kimi kuvve hâlinde, kimi fiil hâlinde olarak söylenir; meselâ evin yapılmasının sebebi mimar ya da ev yapmakta olan mimardır. Sebeplerin sebebi olduğu şeyler için de söylenenlere benzer ayrımlar yapılır; meselâ şu heykel, heykel ya da genel olarak suret; şu tunç, tunç ya da genel olarak madde; arazlarda da durum aynıdır. Ayrıca hem bunlar hem öbürleri birleşik olarak söylenebilir; meselâ ne Polykleitos ne heykeltıraş, ama heykeltıraş Polykleitos. Bununla birlikte bunların hepsi sayıca altıdır ve her biri iki türlü söylenir. Altı tarz şunlardır: tek tek olan, cins, araz, arazın cinsi ve bunların birleşik ya da yalın olarak söylenmesi; iki türlü olmaları ise hepsinin ya fiil hâlinde ya kuvve hâlinde olmasıdır. Aralarındaki fark şudur: Fiil hâlinde olan ve tek tek olan sebepler, sebebi oldukları şeylerle birlikte var olur ve birlikte ortadan kalkar; meselâ şu tedavi eden şu iyileşenle, şu ev yapan şu yapılan evle; kuvve hâlinde olanlar ise her zaman böyle değildir; çünkü ev ile mimar birlikte yok olmaz.
Başka şeylerde de olduğu gibi, her şeyin en yüksek sebebini aramak gerekir (meselâ insan ev yapar, çünkü mimardır; mimar da mimarlık tekhnē'sine göre ev yapar; dolayısıyla daha önce gelen sebep budur; her şeyde durum böyledir). Ayrıca cinsler cinslerin, tek tek olanlar tek tek olanların sebebidir (meselâ heykeltıraş heykelin, şu heykeltıraş şu heykelin); kuvveler kuvve hâlindeki şeylerin, fiil hâlinde olanlar da fiil hâlinde gerçekleşmekte olanların sebebidir. Şu hâlde sebeplerin kaç tane olduğu ve ne tarzda sebep oldukları bizim için yeterince belirlenmiş olsun.
πορρώτερον καὶ ἐγγύτερον, οἷον εἰ ὁ λευκὸς καὶ ὁ μουσικὸς αἴτιος λέγοιτο τοῦ ἀνδριάντος. πάντα δὲ καὶ τὰ οἰκείως λεγό μενα καὶ τὰ κατὰ συμβεβηκὸς τὰ μὲν ὡς δυνάμενα λέγεται τὰ δʼ ὡς ἐνεργοῦντα, οἷον τοῦ οἰκοδομεῖσθαι οἰκίαν οἰκοδόμος ἢ οἰκοδομῶν οἰκοδόμος. ὁμοίως δὲ λεχθήσεται καὶ ἐφʼ ὥν αἴτια τὰ αἴτια τοῖς εἰρημένοις, οἷον τουδὶ τοῦ ἀνδριάντος ἢ ἀνδριάντος ἢ ὅλως εἰκόνος, καὶ χαλκοῦ τοῦδε ἢ· χαλκοῦ ἢ ὅλως ὕλης· καὶ ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων ὡσαύτως. ἔτι δὲ συμπλεκόμενα καὶ ταῦτα κἀκεῖνα λεχθήσεται, οἷον οὐ Πολύκλειτος οὐδὲ ἀνδριαντοποιός, ἀλλὰ Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός. ἀλλʼ ὅμως ἅπαντα ταῦτά ἐστι τὸ μὲν πλῆθος ἕξ, λεγόμενα δὲ διχῶς· ἢ γὰρ ὡς τὸ καθʼ ἕκαστον, ἢ ὡς τὸ γένος, ἢ ὡς τὸ συμβεβηκός, ἢ ὡς τὸ γένος τοῦ συμβεβηκότος, ἢ ὡς συμπλεκόμενα ταῦτα ἢ ὡς ἁπλῶς λεγόμενα· πάντα δὲ ἢ ἐνεργοῦντα ἢ κατὰ δύναμιν. διαφέρει δὲ τοσοῦτον, ὅτι τὰ μὲν ἐνεργοῦντα καὶ τὰ καθʼ ἕκα. στον ἅμα ἔστι καὶ οὐκ ἔστι καὶ ὧν αἴτια, οἶον ὅσ’ ὁ ἰατρεύων τῷδε τῷ ὑγιαζομένῳ καὶ ὅδε ὁ οἰκοδομῶν τῷδε τῷ οἰκοδομουμένῳ, τὰ δὲ κατὰ δύναμιν οὐκ ἀεί. φθείρεται γὰρ οὐχ ἅμα ἡ οἰκία καὶ ὁ οἰκοδόμος.
δεῖ δʼ ἀεὶ τὸ αἴτιον ἑκάστου τὸ ἀκρότατον ζητεῖν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων (οἷον ἅνθρωπος οἰκοδομεῖ ὅτι οἰκοδόμος, ὁ δʼ οἰκοδόμος κατὰ τὴν οἰκοδομικήν· τοῦτο τοίνυν πρότερον τὸ αἴτιον, καὶ οὕτως ἐπὶ πάντων)· ἔτι τὰ μὲν γένη τῶν γενῶν, τὰ δὲ καθʼ ἕκαστον τῶν καθʼ ἕκαστον (οἷον ἀνδριαντοποιὸς μὲν ἀνδριάντος, ὁδὶ δὲ τουδί)· καὶ τὰς μὲν δυνάμεις τῶν δυνατῶν, τὰ δʼ ἐνεργοῦντα πρὸς τὰ ἐνεργούμενα. ὅσα μὲν οὖν τὰ αἴτια καὶ ὃν τρόπον αἴτια, ἔστω ἡμῖν διαωρισμένα ἱκανῶς.
195b304. Bölüm
Talih ve kendiliğinden olan da sebepler arasında sayılır; pek çok şeyin talih yüzünden ve kendiliğinden var olduğu ve oluştuğu söylenir. Öyleyse talihin ve kendiliğinden olanın bu sebepler arasında ne tarzda yer aldığını, talih ile kendiliğinden olanın aynı mı farklı mı olduğunu ve genel olarak ne olduklarını incelemek gerekir. Çünkü bazıları bunların var olup olmadığından bile şüphe eder.
Λέγεται δὲ καὶ ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον τῶν αἰτίων, καὶ πολλὰ καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι διὰ τύχην καὶ διὰ τὸ αὐτόματον· τίνα οὖν τρόπον ἐν τούτοις ἐστὶ τοῖς αἰτίοις ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον, καὶ πότερον τὸ αὐτὸ ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον ἢ ἕτερον, καὶ ὅλως τί ἐστιν ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον, ἐπισκεπτέον. ἔνιοι γὰρ καὶ εἰ ἔστιν ἢ μὴ ἀποροῦσιν·
196aBunlar talihten hiçbir şey olmadığını, kendiliğinden ya da talihten olduğunu söylediğimiz her şeyin belirli bir sebebi bulunduğunu söylerler. Meselâ biri talihten çarşıya gitse ve görmeyi dilediği ama orada bulacağını ummadığı birine rastlasa, bunun sebebi alışveriş etmeyi dileyip çarşıya gitmesidir. Talihten olduğu söylenen öbür şeylerde de her zaman sebep olarak talihi değil, başka bir şeyi bulmak mümkündür; çünkü talih bir şey olsaydı, bu gerçekten saçma görünürdü. İnsan şunu da sorabilir: Eski bilgelerden hiçbiri, oluşun ve yok oluşun sebeplerini söylerken, talih hakkında neden hiçbir belirleme yapmadı? Görünüşe göre onlar da talihten hiçbir şey olmadığını düşünüyorlardı. Ama bu da şaşırtıcıdır; çünkü pek çok şey talihten ve kendiliğinden olur ve vardır. Herkes, talihi ortadan kaldıran eski sözün dediği gibi oluşan her şeyin bir sebebe bağlanabileceğini bildiği hâlde, yine de bunlardan kiminin talihten olduğunu, kiminin olmadığını söyler. Bu yüzden onların talihten şu ya da bu şekilde söz etmeleri gerekirdi. Ama talihin, Sevgi, Nefret, nous, ateş ya da bunlar gibi başka bir şey gibi, kabul ettikleri ilkelerden biri olduğunu da düşünmüyorlardı. Öyleyse talihin var olduğunu ya kabul etmemeleri ya da kabul edip ondan söz etmemeleri saçmadır; üstelik bazen onu kullanırlar da. Meselâ Empedokles havanın hep en yukarıda ayrışmadığını, rastlantıya göre ayrıştığını söyler. Nitekim evrenin oluşumunu anlatırken "o zaman koşarken böyle rastladı, çoğu zaman da başka türlü" der; hayvanların parçalarının çoğunun da talihten oluştuğunu söyler.
Bazıları ise bu göğün ve bütün dünyaların sebebi olarak kendiliğinden olanı gösterir; çünkü onlara göre girdap ve bütünü ayrıştırıp bu düzene kavuşturan hareket kendiliğinden oluşmuştur. Asıl şaşılacak olan da budur: Hayvanların ve bitkilerin talihten var olmadığını ve oluşmadığını, sebebin ya tabiat ya nous ya da buna benzer başka bir şey olduğunu söylerler (çünkü her tohumdan rastgele bir şey oluşmaz; şu tohumdan zeytin, şundan insan oluşur); gök ile görünen şeylerin en ilahî olanlarının ise kendiliğinden oluştuğunu ve bunların, hayvanlarla bitkilerin sebebi gibi hiçbir sebebi olmadığını söylerler. Oysa durum böyleyse, bu üzerinde durmaya değer ve bu konuda bir şeyler söylemek yerinde olur.
οὐδὲν γὰρ δὴ γίγνεσθαι ἀπὸ τύχης φασίν, ἀλλὰ πάντων εἶναί τι αἴτιον ὡρισμένον ὅσα λέγομεν ἀπὸ ταὐτομάτου γίγνεσθαι ἢ τύχης, οἷον τοῦ ἐλθεῖν ἀπὸ τύχης εἰς τὴν ἀγοράν, καὶ καταλαβεῖν ὃν ἐβούλετο μὲν οὐκ ᾤετο δέ, αἴτιον τὸ βούλεσθαι ἀγοράσαι ἐλθόντα· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ἀπὸ τύχης λεγομένων ἀεί τι εἶναι λαβεῖν τὸ αἶτιον, ἀλλʼ οὐ τύ. χην, ἐπεὶ εἴ γέ τι ἦν ἡ τύχη, ἄτοπον ἂν φανείη ὡς ἀληθῶς, καὶ ἀπορήσειν ἄν τις διὰ τί ποτʼ οὐδεὶς τῶν ἀρχαίων σοφῶν τὰ αἴτια περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς λέγων περὶ τύχης οὐδὲν διώρισεν, ἀλλʼ ὡς ἔοικεν, οὐδὲν ᾤοντο οὐδʼ ἐκεῖνοι εἶναι ἀπὸ τύχης. ἀλλὰ καὶ τοῦτο θαυμαστόν· πολλὰ γὰρ καὶ γίγνεται καὶ ἔστιν ἀπὸ τύχης καὶ ἀπὸ ταὐτομάτου, ἃ οὐκ ἀγνοοῦντες ὅτι ἔστιν ἐπανενεγκεῖν ἕκαστον ἐπί τι αἴτιον τῶν γιγνομένων, καθάπερ ὁ παλαιὸς λόγος εἶπεν ὁ ἀναιρῶν τὴν τύχην, ὅμως τούτων τὰ μὲν εἶναί φασι πάντες ἀπὸ τύχης τὰ δʼ οὐκ ἀπὸ τύχης· διὸ καὶ ἁμῶς γέ πως ἦν ποιητέον αὐτοῖς μνείαν. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐκείνων γέ τι ᾤοντο εἶναι τὴν τύχην, οἷον φιλίαν ἢ νεῖκος ἢ νοῦν ἢ πῦρ ἢ ἄλλο γέ τι τῶν τοιούτων. ἄτοπον οὖν εἶτε μὴ ὑπελάμβανον εἶναι εἴτε οἰόμενοι παρέλειπον, καὶ ταῦτʼ ἐνίοτε χρώμενοι, ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς οὐκ ἀεὶ τὸν ἀέρα ἀνωτάτω ἀποκρίνεσθαί φησιν, ἀλλʼ ὅπως ἂν τύχῃ. λέγει γοῦν ἐν τῇ κοσμοποιίᾳ ὡς “οὕτω συνέκυρσε θέων τοτέ, πολλάκι δʼ ἄλλως”· καὶ τὰ μόρια τῶν ζῴων ἀπὸ τύχης γενέσθαι τὰ πλεῖστά φησιν.
εἰσὶ δέ τινες οἳ καὶ τοὐρανοῦ τοῦδε καὶ τῶν κόσμων πάντων αἰτιῶνται τὸ αὐτόματον· ἀπὸ ταὐτομάτου γὰρ γενέσθαι τὴν δίνην καὶ τὴν κίνησιν τὴν διακρίνασαν καὶ καταστήσασαν εἰς ταύτην τὴν τάξιν τὸ πᾶν. καὶ μάλα τοῦτό γε αὐτὸ θαυμάσαι ἄξιον· λέγοντες γὰρ τὰ μὲν ζῷα καὶ τὰ φυτὰ ἀπὸ τύχης μήτε εἶναι μήτε γίγνεσθαι, ἀλλʼ ἤτοι φύσιν ἢ νοῦν ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον εἶνα τὸ αἴτιον (οὐ γὰρ ὅ τι ἔτυχεν ἐκ τοῦ σπέρματος ἑκάστου γίγνεται, ἀλλʼ ἐκ μὲν τοῦ τοιουδὶ ἐλαία ἐκ δὲ τοῦ τοιουδὶ ἄνθρωπος), τὸν δʼ οὐρανὸν καὶ τὰ θειότατα τῶν φανερῶν ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου γενέσθαι, τοιαύτην δʼ αἰτίαν μηδεμίαν εἶναι οἵαν τῶν ζῴων καὶ τῶν φυτῶν. καίτοι εἰ οὕτως ἔχει, τοῦτʼ αὐτὸ ἄξιον ἐπιστάσεως, καὶ καλῶς ἔχει λεχθῆναί
196bSöylenen şey başka bakımlardan da saçmadır; ama gökte hiçbir şeyin kendiliğinden olmadığını, talihten olmayan şeylerde ise pek çok şeyin talihten olduğunu gördükleri hâlde bunu söylemeleri daha da saçmadır; oysa tersinin olması beklenirdi.
Bazılarına göre ise talih bir sebeptir, ama ilahî ve daimōn'lara yaraşır bir şey olduğu için insan düşüncesine kapalıdır. Dolayısıyla her birinin ne olduğunu, kendiliğinden olan ile talihin aynı mı farklı mı olduğunu ve belirlediğimiz sebepler arasına nasıl girdiklerini incelemek gerekir.
τι περὶ αὐτοῦ. πρὸς γὰρ τῷ καὶ ἄλλως ἄτοπον εἶναι τὸ λεγόμενον, ἔτι ἀτοπώτερον τὸ λέγειν ταῦτα ὁρῶντας ἐν μὲν τῷ οὐρανῷ οὐδὲν ἀπὸ ταὐτομάτου γιγνόμενον, ἐν δὲ τοῖς οὐκ ἀπὸ τύχης πολλὰ συμβαίνοντα ἀπὸ τύχης· καίτοι εἰκός γε ἦν τοὐναντίον γίγνεσθαι.
εἰσὶ δέ τινες οἶς δοκεῖ εἶναι μὲν αἰτία ἡ τύχη, ἄδηλος δὲ ἀνθρωπίνῃ διανοίᾳ ὡς θεῖόν τι οὖσα καὶ δαιμονιώτερον. ὥστε σκεπτέον καὶ τί ἑκάτερον, καὶ εἰ ταὐτὸν ἢ ἕτερον τό τε αὐτόματον καὶ ἡ τύχη, καὶ πῶς εἰς τὰ διωρισμένα αἴτια ἐμπίπτουσιν.
196b105. Bölüm
Önce şunu görüyoruz: Bazı şeyler her zaman aynı şekilde, bazıları da çoğunlukla olur. Talihin ya da talihten olanın bunlardan hiçbirinin, ne zorunlu olarak ve her zaman olanın ne de çoğunlukla olanın sebebi olduğu söylenmez. Ama bunların dışında olan şeyler de vardır ve herkes bunların talihten olduğunu söyler; öyleyse talihin ve kendiliğinden olanın bir şey olduğu açıktır; çünkü bu türden şeylerin talihten olduğunu, talihten olanların da bu türden olduğunu biliriz. Oluşan şeylerden kimi bir şey uğruna olur, kimi olmaz (bir şey uğruna olanların kimi prohairesis'e göre olur, kimi olmaz; ama ikisi de bir şey uğruna olanlar arasındadır). Dolayısıyla zorunlu olanın ve çoğunlukla olanın dışındaki şeyler arasında da bazılarında bir şey uğruna olmanın bulunabileceği açıktır. Düşünce yoluyla yapılabilecek olanlar da, tabiat yoluyla olanlar da bir şey uğrunadır. Bu tür şeyler araz olarak olduğunda, talihten olduğunu söyleriz (çünkü var olanın kimi kendi başına, kimi araz olarak var olduğu gibi, sebep de böyle olabilir: Meselâ evin kendi başına sebebi ev yapma yetisidir, araz olarak sebebi ise beyaz olan ya da musikişinas olan. Kendi başına sebep belirlidir, araz olarak sebep ise belirsizdir; çünkü bir tek şeye sonsuz sayıda şey araz olarak ait olabilir). Şu hâlde, söylendiği gibi, bir şey uğruna olan şeylerde bu gerçekleştiğinde, ona kendiliğinden ve talihten olmuş denir (bunların birbirinden farkını sonra belirlemek gerekir; şimdilik şu açık olsun: İkisi de bir şey uğruna olan şeyler arasındadır). Meselâ biri, bilseydi, bağış parası toplamakta olan borçlusundan alacağını tahsil etmek için oraya giderdi; ama bunun için gitmedi; oraya gitmek ve gitmişken tahsil uğruna bunu yapmak ona rastlantıyla oldu; hem de oraya ne çoğunlukla giderdi ne de zorunlu olarak. Gaye, yani tahsil, onun içindeki sebeplerden değildir; prohairesis'le seçilen ve düşünceden gelen şeylerdendir.
Πρῶτον μὲν οὖν, ἐπειδὴ ὁρῶμεν τὰ μὲν ἀεὶ ὡσαύτως γιγνόμενα τὰ δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, φανερὸν ὅτι οὐδετέρου τούτων αἰτία ἡ τύχη λέγεται οὐδὲ τὸ ἀπὸ τύχης, οὔτε τοῦ ἔξ ἀνάγκης καὶ αἰεὶ οὔτε τοῦ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. ἀλλʼ ἐπειδὴ ἔστιν ἃ γίγνεται καὶ παρὰ ταῦτα, καὶ ταῦτα πάντες φασὶν εἶναι ἀπὸ τύχης, φανερὸν ὅτι ἔστι τι ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον· τά τε γὰρ τοιαῦτα ἀπὸ τύχης καὶ τὰ ἀπὸ τύχης τοιαῦτα ὄντα ἴσμεν. τῶν δὲ γιγνομένων τὰ μὲν ἕνεκά του γίγνεται τὰ δʼ οὔ (τούτων δὲ τὰ μὲν κατὰ προαίρεσιν, τὰ δʼ οὐ κατὰ προαίρεσιν, ἄμφω δʼ ἐν τοῖς ἕνεκά του), ὥστε δῆλον ὅτι καὶ ἐν τοῖς παρὰ τὸ ἀναγκαῖον καὶ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἔστιν ἔνια περί ἃ ἐνδέχεται ὑπάρχειν τὸ ἕνεκά του. ἔστι δʼ ἕνεκά του ὅσα τε ἀπὸ διανοίας ἂν πραχθείη καὶ ὅσα ἀπὸ φύσεως. τὰ δὴ τοιαῦτα ὅταν κατὰ συμβεβηκὸς γένηται, ἀπὸ τύ. χης φαμὲν εἶναι (ὥσπερ γὰρ καὶ ὄν ἐστι τὸ μὲν καθʼ αὑτὸ τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκός, οὕτω καὶ αἴτιον ἐνδέχεται εἶναι, οἷον οἰκίας καθʼ αὑτὸ μὲν αἴτιον τὸ οἰκοδομικόν, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ τὸ λευκὸν ἢ τὸ μουσικόν· τὸ μὲν οὖν καθʼ αὑτὸ αἴτιον ὡρισμένον, τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἀόριστον· ἄπειρα γὰρ ἂν τῷ ἑνὶ συμβαίη). καθάπερ οὖν ἐλέχθη, ὅταν ἐν τοῖς ἕνεκά του γιγνομένοις τοῦτο γένηται, τότε λέγεται ἀπὸ ταὐ τομάτου καὶ ἀπὸ τύχης (αὐτῶν δὲ πρὸς ἄλληλα τὴν διαφορὰν τούτων ὕστερον διοριστέον· νῦν δὲ τοῦτο ἔστω φανερόν, ὅτι ἄμφω ἐν τοῖς ἕνεκά τού ἐστιν)· οἶον ἕνεκα τοῦ ἀπολαβεῖν τὸ ἀργύριον ἦλθεν ἂν κομιζομένου τὸν ἔρανον, εἰ ᾔδει· ἦλθε δʼ οὐ τούτου ἕνεκα, ἀλλὰ συνέβη αὐτῷ ἐλθεῖν, καὶ ποιῆσαι τοῦτο τοῦ κομίσασθαι ἕνεκα· τοῦτο δὲ οὔθ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ φοιτῶν εἰς τὸ χωρίον οὔτʼ ἐξ ἀνάγκης· ἔστι δὲ τὸ τέλος, ἡ κομιδή, οὐ τῶν ἐν
197aO zaman talihten gittiği söylenir; ama bunu seçerek ve bunun için gitmişse, ya da oraya her zaman ya da çoğunlukla gidiyorsa, talihten gitmiş olmaz. Şu hâlde talihin, bir şey uğruna olan ve prohairesis'e göre olan şeylerde araz olarak bir sebep olduğu açıktır. Bu yüzden düşünce ile talih aynı alanla ilgilidir; çünkü prohairesis düşünce olmadan olmaz.
Talihten olan şeyin kendilerinden olabileceği sebeplerin belirsiz olması zorunludur. Talihin belirsize ait olduğu ve insana kapalı olduğu, bir bakıma da talihten hiçbir şey olmadığı kanaati de buradan gelir. Bütün bu sözler doğrudur ve yerindedir. Çünkü bir bakıma talihten bir şey olur: Şeyler araz olarak olur ve talih araz olarak bir sebeptir; mutlak anlamda ise hiçbir şeyin sebebi değildir. Meselâ evin sebebi mimardır, araz olarak da kavalcı; o kişinin oraya gidip —bunun için gitmemişken— alacağını tahsil etmesinin sebepleri ise sayıca sonsuzdur: Birini görmek istemiş, birinin peşine düşmüş, birinden kaçmış ya da bir gösteriyi seyretmeye gitmiş olabilir. Talihin akla aykırı bir şey olduğunu söylemek de doğrudur; çünkü akıl yürütme ya her zaman olanlarla ya çoğunlukla olanlarla ilgilidir, talih ise bunların dışında olan şeylerdedir. Dolayısıyla bu tür sebepler belirsiz olduğundan talih de belirsizdir. Bununla birlikte bazı durumlarda insan, rastgele şeylerin talihin sebebi olup olamayacağını sorabilir; meselâ sağlığın sebebi rüzgâr ya da güneşte ısınmak olabilir, ama saçın kesilmiş olması olamaz; çünkü araz olarak sebepler arasında da kimi ötekilerden daha yakındır. İyi bir şey sonuçlandığında iyi talih, kötü bir şey sonuçlandığında kötü talih denir; bunlar büyük ölçüde olduğunda ise baht açıklığı ve bahtsızlık denir. Bu yüzden büyük bir kötülüğe ya da iyiliğe az kalsın uğramak da baht açıklığı ya da bahtsızlıktır; çünkü düşünce onu gerçekleşmiş gibi görür; az kalan sanki hiç uzak değilmiş gibi gelir. Baht açıklığının istikrarsız olması da yerindedir; çünkü talih istikrarsızdır: Talihten olan şeylerden hiçbiri ne her zaman ne de çoğunlukla olabilir. Şu hâlde, söylendiği gibi, ikisi de —hem talih hem kendiliğinden olan— araz olarak sebeptir; mutlak olarak ya da çoğunlukla olmayan ama olabilen şeylerde, bunlar arasında da bir şey uğruna olabilecek olanlarda.
αὐτῷ αἰτίων, ἀλλὰ τῶν προαιρετῶν καὶ ἀπὸ διανοίας· καὶ λέγεταί γε τότε ἀπὸ τύχης ἐλθεῖν, εἰ δὲ προελόμενος καὶ τούτου ἕνεκα ἢ ἀεὶ φοιτῶν ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ [κομιζόμενος], οὐκ ἀπὸ τύχης. δῆλον ἄρα ὅτι ἡ τύχη αἰτία κατὰ συμβεβηκὸς ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν τῶν ἕνεκά του. διὸ περὶ τὸ αὐτὸ διάνοια καὶ τύχη· ἡ γὰρ προαίρεσις οὐκ ἄνευ διανοίας.
ἀόριστα μὲν οὖν τὰ αἴτια ἀνάγκη εἶναι ἀφʼ ὧν ἂν γένοιτο τὸ ἀπὸ τύχης. ὅθεν καὶ ἡ τύχη τοῦ ἀορίστου εἶναι δοκεῖ καὶ ἄδηλος ἀνθρώπῳ, καὶ ἔστιν ὡς οὐδὲν ἀπὸ τύχης δόξειεν ἂν γίγνεσθαι. πάντα γὰρ ταῦτα ὀρθῶς λέγεται, εὐλόγως. ἔστιν μὲν γὰρ ὡς γίγνεται ἀπὸ τύχης· κατὰ συμβεβηκὸς γὰρ γίγνεται, καὶ ἔστιν αἴτιον ὡς συμβεβηκὸς ἡ τύχη· ὡς δʼ ἁπλῶς οὐδενός· οἷον οἰκίας οἰκοδόμος μὲν αἴτιος, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ αὐλητής, καὶ τοῦ ἐλθόντα κομίσασθαι τὸ ἀργύριον, μὴ τούτου ἕνεκα ἐλθόντα, ἄπειρα τὸ πλῆθος· καὶ γὰρ ἰδεῖν τινὰ βουλόμενος καὶ διώκων καὶ φεύγων καὶ θεασόμενος. καὶ τὸ φάναι εἶναί πι παράλογον τὴν τύχην ὀρθῶς· ὁ γὰρ λόγος ἢ τῶν ἀεὶ ὄντων ἢ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἡ δὲ τύχη ἐν τοῖς γιγνομένοις παρὰ ταῦτα. ὥστʼ ἐπεὶ ἀόριστα τὰ οὕτως αἴτια, καὶ ἡ τύχη ἀόριστον. ὅμως δʼ ἐπʼ ἐνίων ἀπορήσειεν ἄν τις, ἆῤ οὖν τὰ τυχόντα αἴτι᾿ ἂν γένοιτο τῆς τύχης· οἷον ὑγιείας ἢ πνεῦμα ἢ εἵλησις, ἀλλʼ οὐ τὸ ἀποκεκάρθαι· ἔστιν γὰρ ἄλλα ἄλλων ἐγγύτερα τῶν κατὰ συμβεβηκὸς αἰτίων. τύχη δὲ ἀγαθὴ μὲν λέγεται ὅταν ἀγαθόν τι ἀποβῇ, φαύλη δὲ ὅταν φαῦλόν τι, εὐτυχία δὲ καὶ δυστυχία ὅταν μέγεθος ἔχοντα ταῦτα· διὸ καὶ τὸ παρὰ μικρὸν κακὸν ἢ ἀγαθὸν λαβεῖν μέγα ἢ εὐτυχεῖν ἢ ἀτυχεῖν ἐστίν, ὅτι ὡς ὑπάρχον λέγει ἢ διάνοια· τὸ γὰρ παρὰ μικρὸν ὥσπερ οὐδὲν ἀπέχειν δοκεῖ. ἔτι ἀβέβαιον ἡ εὐτυχία εὐλόγως· ἡ γὰρ τύχη ἀβέβαιος· οὔτε γὰρ ἀεὶ οὔθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οἷόν τʼ εἶναι τῶν ἀπὸ τύχης οὐθέν. ἔστι μὲν οὖν ἄμφω αἴτια, καθάπερ εἴρηται, κατὰ συμβεβηκός—καὶ ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον—ἐν τοῖς ἐνδεχομένοις γίγνεσθαι μὴ ἁπλῶς μηδʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ τούτων ὅσʼ ἂν γένοιτο ἕνεκά του.
197a356. Bölüm
Aralarındaki fark şudur: Kendiliğinden olanın kapsamı daha geniştir; talihten olan her şey kendiliğinden olur, ama kendiliğinden olan her şey talihten olmaz.
Διαφέρει δʼ ὅτι τὸ αὐτόματον ἐπὶ πλεῖόν ἐστι· τὸ μὲν γὰρ ἀπὸ τύχης πᾶν ἀπὸ ταὐτομάτου, τοῦτο δʼ οὐ πᾶν
197bÇünkü talih ve talihten olan, baht açıklığının ve genel olarak eylemin ait olabildiği varlıklarda bulunur. Bu yüzden talihin eylemlerle ilgili olması da zorunludur (bunun bir delili şudur: Baht açıklığı ya saadetle aynı ya da ona yakın görünür; saadet ise bir çeşit eylemdir, çünkü iyi yaşamaktır). Dolayısıyla eylemde bulunamayanlar talihten bir şey de yapamaz. Bu yüzden ne cansız bir şey ne hayvan ne de çocuk talihten bir şey yapar; çünkü prohairesis'leri yoktur. Baht açıklığı ve bahtsızlık da bunlara ait değildir, meğer ki benzetme yoluyla olsun; Protarkhos'un, sunakların yapıldığı taşların bahtlı olduğunu, çünkü saygı gördüklerini, eşlerinin ise ayaklar altında çiğnendiğini söylemesi gibi. Ama bunlar da bir bakıma talihten etkilenebilir: Eylemde bulunan biri onlarla ilgili bir şeyi talihten yaptığında; başka türlü değil. Kendiliğinden olan ise öbür hayvanlarda ve cansız şeylerin pek çoğunda da bulunur; meselâ "at kendiliğinden geldi" deriz, çünkü gelmekle kurtuldu, ama kurtulmak için gelmedi; "sehpa kendiliğinden düştü" deriz, çünkü üzerine oturulmak için ayakta duruyordu, ama üzerine oturulmak için düşmedi. Dolayısıyla şu açıktır: Mutlak anlamda bir şey uğruna olan şeylerde, sebebi dışarıda olup da sonuçta ortaya çıkan şey uğruna olmayan bir şey olduğunda, buna kendiliğinden olmuş deriz; kendiliğinden olanlardan, prohairesis sahibi varlıkların seçebileceği şeyler arasında olanlara ise talihten olmuş deriz. "Boşuna" kelimesi de bunun bir delilidir: Bir şey uğruna olan şey, o şey uğruna olmadığında "boşuna" deriz. Meselâ yürümek bağırsakları çalıştırmak içindir; yürüyen bunu elde edemezse, "boşuna yürüdü", "yürüyüşü boşa gitti" deriz; demek ki "boşuna" denen şey, tabiatı gereği başka bir şey uğruna olan bir şeyin, uğruna olduğu ve tabiatça yöneldiği şeyi gerçekleştirmemesidir. Nitekim biri güneş tutulmadı diye boşuna yıkandığını söylese gülünç olurdu; çünkü yıkanmak güneş tutulması uğruna değildi. Kendiliğinden olan (automaton) da, adının da gösterdiği gibi, şeyin kendisi boşuna (matēn) olduğunda söz konusudur. Taş birine çarpmak için düşmedi; öyleyse taş kendiliğinden düştü; çünkü birinin elinden ve çarpmak için de düşebilirdi.
Kendiliğinden olan, en çok tabiatça oluşan şeylerde talihten olandan ayrılır. Çünkü tabiata aykırı bir şey olduğunda, bunun talihten değil, daha çok kendiliğinden olduğunu söyleriz. Ama bu da ayrı bir durumdur: Kendiliğinden olanın sebebi dışarıda, bunun sebebi ise içtedir.
ἀπὸ τύχης. ἡ μὲν γὰρ τύχη καὶ τὸ ἀπὸ τύχης ἐστὶν ὅσοις καὶ τὸ εὐτυχῆσαι ἂν ὑπάρξειεν καὶ ὅλως πρᾶξις. διὸ καὶ ἀνάγκη περὶ τὰ πρακτὰ εἶναι τὴν τύχην (σημεῖον δʼ ὅτι δοκεῖ ἤτοι ταὐτὸν εἶναι τῇ εὐδαιμονίᾳ ἡ εὐτυχία ἢ ἐγγύς, ἡ δʼ εὐδαιμονία πρᾶξίς τις· εὐπραξία γάρ), ὥσθ᾿ ὁπόσοις μὴ ἐνδέχεται πρᾶξαι, οὐδὲ τὸ ἀπὸ τύχης τι ποιῆσαι. καὶ διὰ τοῦτο οὔτε ἄψυχον οὐδὲν οὔτε θηρίον οὔτε παιδίον οὐδὲν ποιεῖ ἀπὸ τύχης, ὅτι οὐκ ἔχει προαίρεσιν· οὐδʼ εὐτυχία οὐδʼ ἀτυχία ὑπάρχει τούτοις, εἰ μὴ καθʼ ὁμοιότητα, ὥσπερ ἔφη Πρώταρχος εὐτυχεῖς εἶναι τοὺς λίθους ἐξ ὧν οἱ βωμοί, ὅτι τιμῶνται, οἱ δὲ ὁμόζυγες αὐτῶν καταπατοῦνται. τὸ δὲ πάσχειν ἀπὸ τύχης ὑπάρξει πως καὶ τούτοις, ὅταν ὁ πραττων τι περὶ αὐτὰ πράξῃ ἀπὸ τύχης, ἄλλως δὲ οὐκ ἔστιν· τὸ δʼ αὐτόματον καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις καὶ πολλοῖς τῶν ἀψύ. χων, οἷον ὁ ἵππος αὐτόματος, φαμέν, ἦλθεν, ὅτι ἐσώθη μὲν ἐλθών, οὐ τοῦ σωθῆναι δὲ ἕνεκα ἦλθε· καὶ ὁ τρίπους αὐτόματος κατέπεσεν· ἔστη μὲν γὰρ τοῦ καθῆσθαι ἕνεκα, ἀλλ᾿ οὐ τοῦ καθῆσθαι ἕνεκα κατέπεσεν. ὥστε φανερὸν ὅτι ἐν τοῖς ἁπλῶς ἕνεκά του γιγνομένοις, ὅταν μὴ τοῦ συμβάντος ἕνεκα γένηται ὧν ἔξω τὸ αἴτιον, τότε ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου λέγομεν· ἀπὸ τύχης δέ, τούτων ὅσα ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου γίγνεται τῶν προαιρετῶν τοῖς ἔχουσι προαίρεσιν. σημεῖον δὲ τὸ μάτην, ὅτι λέγεται ὅταν μὴ γένηται τὸ ἕνεκα ἄλλου ἐκείνου ἕνεκα, οἶον εἰ τὸ βαδίσαι λαπάξεως ἕνεκά ἐστιν, εἰ δὲ μὴ ἐγένετο βαδίσαντι, μάτην φαμὲν βαδίσαι καὶ ἡ βάδισις ματαία, ὡς τοῦτο ὂν τὸ μάτην, τὸ πεφυκὸς ἄλλου ἕνεκα, ὅταν μὴ περαίνῃ ἐκεῖνο οὗ ἕνεκα ἦν καὶ ἐπεφύκει, ἐπεὶ εἴ τις λούσασθαι φαίη μάτην ὅτι οὐκ ἐξέλιπεν ὁ ἥλιος, γελοῖος ἂν εἴη· οὐ γὰρ ἦν τοῦτο ἐκείνου ἕνεκα. οὕτω δὴ τὸ αὐτόματον καὶ κατὰ τὸ ὄνομα ὅταν αὐτὸ μάτην γένηται· κατέπεσεν γὰρ οὐ τοῦ πατάξαι ἕνεκεν ὁ λίθος· ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου ἄρα κατέπεσεν ὁ λίθος, ὅτι πέσοι ἂν ὑπὸ τινὸς καὶ τοῦ πατάξαι ἕνεκα.
μάλιστα δʼ ἐστὶ χωριζόμενον τοῦ ἀπὸ τύχης ἐν τοῖς φύσει γιγνομένοις· ὅταν γὰρ γένηταί τι παρὰ φύσιν, τότε οὐκ ἀπὸ τύχης ἀλλὰ μᾶλλον ἀπὸ ταὐτομάτου γεγονέναι φαμέν. ἔστι δὲ καὶ τοῦτο ἕτερον· τοῦ μὲν γὰρ ἔξω τὸ αἴτιον, τοῦ δʼ ἐντός.
198aKendiliğinden olanın ve talihin ne olduğu ve birbirinden nasıl farklı oldukları söylenmiş oldu. Sebep tarzları arasında ikisi de hareketin ilkesinin geldiği sebeplerdendir; çünkü her zaman ya tabiatça olan sebeplerden ya da düşünceden gelen sebeplerden biridirler; ama bunların sayısı belirsizdir. Kendiliğinden olan ve talih, nous'un ya da tabiatın sebebi olabileceği şeylerin, bunlardan biri araz olarak sebep olduğunda sebebidir. Araz olarak olan hiçbir şey kendi başına olandan önce gelmediğine göre, araz olarak sebebin de kendi başına sebepten önce gelmediği açıktır. Öyleyse kendiliğinden olan ve talih, nous'tan ve tabiattan sonra gelir. Dolayısıyla kendiliğinden olan göğün sebebi olsa bile, nous'un ve tabiatın daha önce hem başka pek çok şeyin hem de bu bütünün sebebi olması zorunludur.
τί μὲν οὖν ἐστιν τὸ αὐτόματον καὶ τί ἡ τύχη, εἴρηται, καὶ τί διαφέρουσιν ἀλλήλων. τῶν δὲ τρόπων τῆς αἰτίας ἐν τοῖς ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως ἑκάτερον αὐτῶν· ἢ γὰρ τῶν φύσει τι ἢ τῶν ἀπὸ διανοίας αἰτίων ἀεί ἐστιν· ἀλλὰ τούτων τὸ πλῆθος ἀόριστον. ἐπεὶ δʼ ἐστὶ τὸ αὐτόματον καὶ ἡ τύχη αἴτια ὧν ἂν ἢ νοῦς γένοιτο αἴτιος ἢ φύσις, ὅταν κατὰ συμβεβηκὸς αἴτιόν τι γένηται τούτων αὐτῶν, οὐδὲν δὲ κατὰ συμβεβηκός ἐστι πρότερον τῶν καθʼ αὑτό, δῆλον ὅτι οὐδὲ τὸ κατὰ συμβεβηκὸς αἴτιον πρότερον τοῦ καθʼ αὑτό, ὕστερον ἄρα τὸ αὐτόματον καὶ ἡ τύχη καὶ νοῦ καὶ φύσεως· ὥστʼ εἰ ὅτι μάλιστα τοῦ οὐρανοῦ αἴτιον τὸ αὐτόματον, ἀνάγκη πρότερον νοῦν αἴτιον καὶ φύσιν εἶναι καὶ ἄλλων πολλῶν καὶ τοῦδε τοῦ παντός.
198a107. Bölüm
Sebeplerin var olduğu ve sayıca söylediğimiz kadar olduğu açıktır; çünkü "niçin" sorusu sayıca bu kadar şeyi kapsar. "Niçin" sonunda ya "ne olduğu"na indirgenir —hareketsiz şeylerde böyledir; meselâ matematikte sonunda doğrunun, ortak ölçülünün ya da başka bir şeyin tarifine indirgenir—, ya ilk hareket ettirene (meselâ "Niçin savaştılar?" "Çünkü yağma yapmışlardı."), ya uğruna olan şeye ("Hükmetmek için."), ya da oluşan şeylerde maddeye.
Şu hâlde sebeplerin bunlar olduğu ve bu kadar olduğu açıktır. Sebepler dört olduğuna göre, hepsini bilmek tabiat bilginine düşer; o, "niçin"i hepsine, yani maddeye, eidos'a, hareket ettirene ve uğruna olana indirgeyerek tabiat bilimine uygun şekilde açıklayacaktır. Bunların üçü çoğu zaman bire iner: "Ne olduğu" ile uğruna olan birdir; hareketin ilk kaynağı da eidos bakımından bunlarla aynıdır; çünkü insanı insan doğurur. Genel olarak, kendileri hareket ederek hareket ettiren şeylerde durum böyledir (öyle olmayanlar ise artık tabiat biliminin konusu değildir; çünkü bunlar kendi içlerinde hareket ya da hareket ilkesi taşıyarak değil, hareketsiz olarak hareket ettirirler; bu yüzden üç inceleme alanı vardır: biri hareketsiz şeyler, biri hareket eden ama yok olmayan şeyler, biri de yok olan şeyler hakkında). Dolayısıyla "niçin", maddeye, "ne olduğu"na ve ilk hareket ettirene indirgenerek açıklanır. Çünkü oluş hakkında sebepler en çok bu şekilde araştırılır: Neyin neyden sonra oluştuğu, ilk olarak neyin etki ettiği ya da neyin etkilendiği, hep böyle sırayla. Tabiî olarak hareket ettiren ilkeler de iki türlüdür; bunlardan biri tabiî değildir, çünkü kendi içinde hareket ilkesi taşımaz. Kendisi hareket etmeden hareket ettiren bir şey varsa o böyledir; meselâ büsbütün hareketsiz olan ve her şeyin ilki olan, bir de "ne olduğu" ve biçim; çünkü bu, gaye ve uğruna olan şeydir.
Ὅτι δὲ ἔστιν αἴτια, καὶ ὅτι τοσαῦτα τὸν ἀριθμὸν ὅσα φαμέν, δῆλον· τοσαῦτα γὰρ τὸν ἀριθμὸν τὸ διὰ τί περιείληφεν· ἢ γὰρ εἰς τὸ τί ἐστιν ἀνάγεται τὸ διὰ τί ἔσχατον, ἐν τοῖς ἀκινήτοις (οἷον ἐν τοῖς μαθήμασιν· εἰς ὁρισμὸν γὰρ τοῦ εὐθέος ἢ συμμέτρου ἢ ἄλλου τινὸς ἀνάγεται ἔσχατον), ἢ εἰς τὸ κινῆσαν πρῶτον (οἷον διὰ τί ἐπολέμησαν; ὅτι ἐσύλησαν), ἢ τίνος ἕνεκα (ἵνα ἄρξωσιν), ἢ ἐν τοῖς γιγνομένοις ἡ ὕλη.
ὅτι μὲν οὖν τὰ αἴτια ταῦτα καὶ τοσαῦτα, φανερόν· ἐπεὶ δʼ αἱ αἰτίαι τέτταρες, περὶ πασῶν τοῦ φυσικοῦ εἰδέναι, καὶ εἰς πάσας ἀνάγων τὸ διὰ τί ἀποδώσει φυσικῶς, τὴν ὕλην, τὸ εἶδος, τὸ κινῆσαν, τὸ οὗ ἕνεκα. ἔρχεται δὲ τὰ τρία εἰς [τὸ] ἓν πολλάκις· τὸ μὲν γὰρ τί ἐστι καὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἕν ἐστι, τὸ δʼ ὅθεν ἡ κίνησις πρῶτον τῷ εἴδει ταὐτὸ τούτοις· ἄνθρωπος γὰρ ἄνθρωπον γεννᾷ—καὶ ὅλως ὅσα κινούμενα κινεῖ (ὅσα δὲ μή, οὐκέτι φυσικῆς· οὐ γὰρ ἐν αὑτοῖς ἔχοντα κίνησιν οὐδʼ ἀρχὴν κινήσεως κινεῖ, ἀλλʼ ἀκίνητα ὄντα· διὸ τρεῖς αἱ πραγματεῖαι, ἡ μὲν περὶ ἀκινήτων, ἡ δὲ περὶ κινουμένων μὲν ἀφθάρτων δέ, ἡ δὲ περὶ τὰ φθαρτά). ὥστε τὸ διὰ τί καὶ εἰς τὴν ὕλην ἀνάγοντι ἀποδίδοται, καὶ εἰς τὸ τί ἐστιν, καὶ εἰς τὸ πρῶτον κινῆσαν. περὶ γενέσεως γὰρ μάλιστα τοῦτον τὸν τρόπον τὰς αἰτίας σκοποῦσι, τί μετὰ τί γίγνεται, καὶ τί πρῶτον ἐποίησεν ἢ τί ἔπαθεν, καὶ οὕτως αἰεὶ τὸ ἐφεξῆς. διτταὶ δὲ αἱ ἀρχαὶ αἱ κινοῦσαι φυσικῶς, ὧν ἡ ἑτέρα οὐ φυσική· οὐ γὰρ ἔχει κινήσεως ἀρχὴν ἐν αὑτῇ. τοιοῦτον δʼ ἐστὶν εἴ τι κινεῖ
198bDolayısıyla tabiat bir şey uğruna olduğuna göre bunu da bilmek gerekir ve "niçin"i her bakımdan açıklamak gerekir: Şundan şunun zorunlu olarak çıktığını (ya mutlak olarak ya çoğunlukla), şu olacaksa bunun gerektiğini (tıpkı öncüllerden sonucun çıkması gibi), şeyin mahiyetinin bu olduğunu ve böyle olmasının daha iyi olduğunu —mutlak olarak değil, her şeyin ousia'sına göre daha iyi— göstermek gerekir.
μὴ κινούμενον, ὥσπερ τό τε παντελῶς ἀκίνητον καὶ [τὸ] πάντων πρῶτον καὶ τὸ τί ἐστιν καὶ ἡ μορφή· τέλος γὰρ καὶ οὗ ἕνεκα· ὥστε ἐπεὶ ἡ φύσις ἕνεκά του, καὶ ταύτην εἰδέναι δεῖ, καὶ πάντως ἀποδοτέον τὸ διὰ τί, οἷον ὅτι ἐκ τοῦδε ἀνάγκη τόδε (τὸ δὲ ἐκ τοῦδε ἢ ἁπλῶς ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ), καὶ εἰ μέλλει τοδὶ ἔσεσθαι (ὥσπερ ἐκ τῶν προτάσεων τὸ συμπέρασμα), καὶ ὅτι τοῦτʼ ἦν τὸ τί ἦν εἶναι, καὶ διότι βέλτιον οὕτως, οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ τὸ πρὸς τὴν ἑκάστου οὐσίαν.
198b58. Bölüm
Önce tabiatın neden bir şey uğruna olan sebepler arasında olduğunu, sonra zorunlu olanın tabiî şeylerde nasıl bulunduğunu söylemek gerekir. Çünkü herkes şeyleri bu sebebe indirger: Sıcak şu tabiatta, soğuk şu tabiatta olduğu için, bu türden şeylerin her biri böyle olduğu için şu şeylerin zorunlu olarak var olduğunu ve oluştuğunu söylerler. Başka bir sebep söyleseler bile —biri Sevgi ile Nefret'i, öbürü nous'u—, ona şöyle bir dokunup bırakırlar. Şöyle bir aporia vardır: Tabiatın bir şey uğruna ve daha iyi olduğu için değil de, tıpkı Zeus'un buğdayı büyütmek için değil zorunluluktan yağmur yağdırması gibi iş görmesine ne engel olur? (Çünkü yukarı çıkan şeyin soğuması, soğuyanın da su olup aşağı inmesi gerekir; bu olunca buğdayın büyümesi bir rastlantıdır.) Aynı şekilde birinin harmandaki buğdayı mahvolsa, yağmur buğday mahvolsun diye yağmamıştır; bu bir rastlantıdır. Öyleyse tabiattaki parçaların da böyle olmasına ne engel olur? Meselâ dişlerin zorunluluktan böyle çıkması: Ön dişler keskin ve kesmeye elverişli, azı dişleri ise geniş ve yiyeceği öğütmeye yarar biçimde çıkmıştır; ama bunun için oluşmamış, öyle denk gelmiştir. Bir şey uğruna olma özelliği bulunuyor görünen öbür parçalar için de durum aynıdır. Her şeyin, sanki bir şey uğruna oluyormuş gibi denk geldiği yerlerde, kendiliğinden elverişli biçimde bir araya gelen şeyler ayakta kaldı; böyle olmayanlar ise yok oldu ve yok oluyor; tıpkı Empedokles'in sözünü ettiği öküz soylu, insan yüzlü yaratıklar gibi.
İnsanı aporia'ya düşürebilecek argüman budur; bu türden başka bir argüman varsa o da. Ama durumun böyle olması imkânsızdır. Çünkü bu şeyler ve tabiatça olan her şey ya her zaman böyle ya da çoğunlukla böyle olur; talihten ve kendiliğinden olanlarınsa hiçbiri böyle değildir. Kışın sık sık yağmur yağması talihten ya da rastlantıdan sayılmaz, ama Köpek Yıldızı mevsiminde yağarsa öyle sayılır; Köpek Yıldızı mevsiminde sıcak olması da öyle sayılmaz, ama kışın olursa sayılır.
Λεκτέον δὴ πρῶτον μὲν διότι ἡ φύσις τῶν ἕνεκά τὸυ αἰτίων, ἔπειτα περὶ τοῦ ἀναγκαίου, πῶς ἔχει ἐν τοῖς φυσικοῖς· εἰς γὰρ ταύτην τὴν αἰτίαν ἀνάγουσι πάντες, ὅτι ἐπειδὴ τὸ θερμὸν τοιονδὶ πέφυκεν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ ἕκαστον δὴ τῶν τοιούτων, ταδὶ ἐξ ἀνάγκης ἐστὶ καὶ γίγνεται· καὶ γὰρ ἐὰν ἄλλην αἰτίαν εἴπωσιν, ὅσον ἁψάμενοι χαίρειν ἐῶσιν, ὁ μὲν τὴν φιλίαν καὶ τὸ νεῖκος, ὁ δὲ τὸν νοῦν· ἔχει δʼ ἀπορίαν τί κωλύει τὴν φύσιν μὴ ἕνεκά του ποιεῖν μηδʼ ὅτι βέλτιον, ἀλλʼ ὥσπερ ὕει ὁ Ζεὺς οὐχ ὅπως τὸν σῖτον αὐξήσῃ, ἀλλʼ ἐξ ἀνάγκης (τὸ γὰρ ἀναχθὲν ψυχθῆναι δεῖ, καὶ τὸ ψυχθὲν ὕδωρ γενόμενον κατελθεῖν· τὸ δʼ αὐξάνεσθαι τούτου γενομένου τὸν σῖτον συμβαίνει), ὁμοίως δὲ καὶ εἴ τῳ ἀπόλλυται ὁ σῖτος ἐν τῇ ἅλῳ, οὐ τούτου ἕνεκα ὕει ὅπως ἀπόληται, ἀλλὰ τοῦτο συμβέβηκεν—ὥστε τί κωλύει οὕτω καὶ τὰ μέρη ἔχειν ἐν τῇ φύσει, οἷον τοὺς ὀδόντας ἐξ ἀνάγκης ἀνατεῖλαι τοὺς μὲν ἐμπροσθίους ὀξεῖς, ἐπιτηδείους πρὸς τὸ διαιρεῖν, τοὺς δὲ γομφίους πλατεῖς καὶ χρησίμους πρὸς τὸ λεαίνειν τὴν τροφήν, ἐπεὶ οὐ τούτου ἕνεκα γενέσθαι, ἀλλὰ συμπεσεῖν; ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων μερῶν, ἐν ὅσοις δοκεῖ ὑπάρχειν τὸ ἕνεκά του. ὅπου μὲν οὖν ἅπαντα συνέβη ὥσπερ κἂν εἰ ἕνεκά του ἐγίγνετο, ταῦτα μὲν ἐσώθη ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου συστάντα ἐπιτηδείως· ὅσα δὲ μὴ οὕτως, ἀπώλετο καὶ ἀπόλλυται, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς λέγει τὰ βουγενῆ ἀνδρόπρωα.
ὁ μὲν οὖν λόγος, ᾧ ἄν τις ἀπορήσειεν, οὗτος, καὶ εἴ τις ἄλλος τοιοῦτός ἐστιν· ἀδύνατον δὲ τοῦτον ἔχειν τὸν τρόπον. ταῦτα μὲν γὰρ καὶ πάντα τὰ φύσει ἢ αἰεὶ οὕτω γίγνεται ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τῶν δʼ ἀπὸ τύχης καὶ τοῦ αὐτομάτου οὐδέν. οὐ
199aÖyleyse bu şeylerin ya rastlantıdan ya da bir şey uğruna olduğu kabul ediliyorsa ve bunların rastlantıdan da kendiliğinden de olması mümkün değilse, bir şey uğruna olurlar. Bu türden şeylerin hepsi de tabiatçadır; bunu söyleyenlerin kendileri de böyle der. Şu hâlde tabiatça oluşan ve var olan şeylerde "bir şey uğruna" vardır.
Ayrıca bir gayenin bulunduğu şeylerde, önce gelen de ardından gelen de bu gaye uğruna yapılır. Bir şey nasıl yapılıyorsa tabiatı da öyledir, tabiatı nasılsa öyle yapılır; bir engel çıkmadıkça. Yapılış bir şey uğrunadır; öyleyse tabiatı da bir şey uğrunadır. Meselâ ev tabiatça oluşan şeylerden olsaydı, şimdi tekhnē ile nasıl oluşuyorsa öyle oluşurdu; tabiatça olan şeyler de yalnız tabiatla değil tekhnē ile de oluşsaydı, tabiatları neyse öyle oluşurlardı. Demek ki biri öbürü uğrunadır. Genel olarak tekhnē, kimi şeylerde tabiatın tamamlayamadığını tamamlar, kimi şeylerde de tabiatı taklit eder. Öyleyse tekhnē'ye uygun şeyler bir şey uğruna ise, tabiata uygun şeylerin de öyle olduğu açıktır; çünkü sonra gelenlerin önce gelenlere ilişkisi, tekhnē'ye uygun şeylerde de tabiata uygun şeylerde de aynıdır.
Bu en çok öbür hayvanlarda açıktır; onlar ne tekhnē ile, ne araştırarak, ne de düşünüp taşınarak iş görürler. Bu yüzden bazıları örümceklerin, karıncaların ve bu türden canlıların nous'la mı yoksa başka bir şeyle mi çalıştığını sorar. Böyle azar azar ilerleyen biri bitkilerde de gayeye yararlı şeylerin oluştuğunu görür; meselâ yapraklar meyveyi örtmek için oluşur. Dolayısıyla kırlangıç yuvasını, örümcek ağını tabiatça ve bir şey uğruna yapıyorsa, bitkiler de yapraklarını meyveler için çıkarıyor, köklerini de besin için yukarı değil aşağı salıyorsa, tabiatça oluşan ve var olan şeylerde bu tür bir sebebin bulunduğu açıktır. Tabiat iki türlü olduğuna, biri madde öbürü biçim olarak, gaye de biçim olduğuna ve öbür şeyler gaye uğruna olduğuna göre, uğruna olan sebep biçim olacaktır.
Tekhnē'ye uygun şeylerde de hata olur (dil bilgini yanlış yazar, hekim ilacı yanlış verir); dolayısıyla tabiata uygun şeylerde de hata olabileceği açıktır.
γὰρ ἀπὸ τύχης οὐδʼ ἀπὸ συμπτώματος δοκεῖ ὕειν πολλάκις τοῦ χειμῶνος, ἀλλʼ ἐὰν ὑπὸ κύνα· οὐδὲ καύματα ὑπὸ κύνα, ἀλλʼ ἂν χειμῶνος. εἰ οὖν ἢ ἀπὸ συμπτώματος δοκεῖ ἢ ἕνεκά του εἶναι, εἰ μὴ σἷόν τε ταῦτʼ εἶναι μήτε ἀπὸ συμπτώμᾳτος μήτʼ ἀπὸ ταὐτομάτου, ἕνεκά του ἂν εἴη. ἀλλὰ μὴν φύσει γʼ ἐστὶ τὰ τοιαῦτα πάντα, ὡς κἂν αὐτοὶ φαῖεν οἱ ταῦτα λέγοντες. ἔστιν ἄρα τὸ ἕνεκά του ἐν τοῖς φύσει γιγνομένοις
καὶ οὖσιν. ἔτι ἐν ὅσοις τέλος ἔστι τι, τούτου ἕνεκα πράττεται τὸ πρότερον καὶ τὸ ἐφεξῆς. οὐκοῦν ὡς πράττεται, οὔτω πέφυκε, καὶ ὡς πέφυκεν, οὕτω πράττεται ἕκαστον, ἂν μή τι ἐμποδίζῃ. πράττεται δʼ ἕνεκά του· καὶ πέφυκεν ἄρα ἕνεκά του. οἷον εἰ οἰκία τῶν φύσει γιγνομένων ἦν, οὕτως ἂν ἐγίγνετο ὡς νῦν ὑπὸ τῆς τέχνης· εἰ δὲ τὰ φύσει μὴ μόνον φύσει ἀλλὰ καὶ τέχνῃ γίγνοιτο, ὡσαύτως ἂν γίγνοιτο ᾗ πέφυκεν. ἕνεκα ἄρα θατέρου θάτερον. ὅλως δὲ ἡ τέχνη τὰ μὲν ἐπιτελεῖ ἃ ἡ φύσις ἀδυνατεῖ ἀπεργάσασθαι, τὰ δὲ μιμῖεται. εἰ οὖν τὰ κατὰ τέχνην ἕνεκά του, δῆλον ὅτι καὶ τὰ κατὰ φύσιν· ὁμοίως γὰρ ἔχει πρὸς ἄλληλα ἐν τοῖς κατὰ τέχνην καὶ ἐν τοῖς κατὰ φύσιν τὰ ὕστερα πρὸς τὰ πρότερα.
μάλιστα δὲ φανερὸν ἐπὶ τῶν ζῴων τῶν ἄλλων, ἃ οὔτε τέχνῃ οὔτε ζητήσαντα οὔτε βουλευσάμενα ποιεῖ· ὅθεν διαποροῦσί τινες πότερον νῷ ἤ τινι ἄλλῳ ἐργάζονται οἵ τʼ ἄρἄχναι καὶ οἱ μύρμηκες καὶ τὰ τοιαῦτα. κατὰ μικρὸν δʼ οὕτω προϊόντι καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς φαίνεται τὰ συμφέροντα γιγνόμενα πρὸς τὸ τέλος, οἷον τὰ φύλλα τῆς τοῦ καρποῦ ἕνεκα σκέπης. ὥστʼ εἰ φύσει τε ποιεῖ καὶ ἕνεκά του ἡ χελιδὼν τὴν νεοττιὰν καὶ ὁ ἀράχνης τὸ ἀράχνιον, καὶ τὰ φυτὰ τὰ φύλλα ἕνεκα τῶν καρπῶν καὶ τὰς ῥίζας οὐκ ἄνω ἀλλὰ κάτω τῆς τροφῆς, φανερὸν ὅτι ἔστιν ἡ αἰτία ἢ τοιαύτη ἐν τοῖς φύσει γιγνομένοις καὶ οὖσιν. καὶ ἐπεὶ ἡ φύσις διττή, ἡ μὲν ὡς ὕλη ἡ δʼ ὡς μορφή, τέλος δʼ αὕτη, τοῦ τέλους δὲ ἕνεκα τἆλλα, αὕτη ἂν εἴη ἡ αἰτία, ἡ οὗ ἕνεκα.
ἁμαρτία δὲ γίγνεται καὶ ἐν τοῖς κατὰ τέχνην (ἔγραψε γὰρ οὐκ ὀρθῶς ὁ γραμματικός, καὶ ἐπότισεν [οὐκ ὀρθῶς] ὁ ἰατρὸς τὸ φάρμακον). ὥστε δῆλον ὅτι ἐνδέχεται καὶ ἐν τοῖς κατὰ
199bTekhnē'ye uygun bazı şeylerde doğru olan bir şey uğruna oluyorsa, hatalı olanlarda da bir şey uğruna girişiliyor ama başarılamıyorsa, tabiî şeylerde de durum aynı olur; ucubeler de o "bir şey uğruna"nın hatalarıdır. Öyleyse ilk oluşumlarda da öküz soylu yaratıklar, belli bir sınıra ve gayeye ulaşamıyorlarsa, bir ilkenin bozulmasıyla oluşmuş olmalıdır; tıpkı şimdi tohumun bozulmasıyla olduğu gibi.
Ayrıca önce tohumun oluşması gerekir, hayvanların hemen oluşması değil; "önce bütün doğalı biçimler" denen şey de tohumdu.
Ayrıca bitkilerde de "bir şey uğruna" vardır, ama daha az belirgin biçimde. Öyleyse bitkilerde de, öküz soylu insan yüzlüler gibi, asma soylu zeytin yüzlüler oluşmuş mudur, yoksa olmamış mıdır? Saçma olur; ama hayvanlarda olduysa bitkilerde de olması gerekirdi.
Ayrıca tohumlarda da rastgele şeylerin oluşması gerekirdi. Genel olarak böyle konuşan kişi hem tabiatça olanları hem de tabiatı ortadan kaldırır. Çünkü tabiatça olan şeyler, kendi içlerindeki bir ilkeden başlayarak kesintisiz hareket edip bir gayeye varan şeylerdir; her ilkeden her şey için aynı gaye çıkmaz, rastgele bir gaye de çıkmaz; ama bir engel çıkmadıkça her ilke hep aynı gayeye doğru gider. Uğruna olan şey ve onun uğruna olan şey talihten de olabilir; meselâ yabancının talihten geldiğini ve fidyeyi ödeyip birini kurtardıktan sonra gittiğini söyleriz; bunu, sanki bunun için gelmiş gibi yaptığında ama bunun için gelmediğinde söyleriz. Bu araz olarak olur (çünkü talih, daha önce de söylediğimiz gibi, araz olarak sebeplerdendir); ama bu her zaman ya da çoğunlukla olduğunda ne araz ne de talihten olur. Tabiî şeylerde ise bir engel çıkmadıkça hep böyle olur.
Hareket ettirenin düşünüp taşındığını görmedikçe bir şey uğruna olduğunu kabul etmemek saçmadır. Oysa tekhnē de düşünüp taşınmaz; gemi yapma tekhnē'si tahtanın içinde olsaydı, tabiat gibi iş görürdü. Dolayısıyla tekhnē'de "bir şey uğruna" varsa, tabiatta da vardır. Bu en çok, biri kendi kendini tedavi ettiğinde açıktır; tabiat buna benzer. Şu hâlde tabiatın bir sebep olduğu, hem de bir şey uğruna olan sebep olduğu açıktır.
φύσιν. εἰ δὴ ἔστιν ἔνια κατὰ τέχνην ἐν οἷς τὸ ὀρθῶς ἕνεκά του, ἐν δὲ τοῖς ἁμαρτανομένοις ἕνεκα μέν τινος ἐπιχειρεῖται ἀλλʼ ἀποτυγχάνεται, ὁμοίως ἂν ἔχοι καὶ ἐν τοῖς φυσικοῖς, καὶ τὰ τέρατα ἁμαρτήματα ἐκείνου τοῦ ἕνεκά του. καὶ ἐν ταῖς ἐξ ἀρχῆς ἄρα συστάσεσι τὰ βουγενῆ, εἰ μὴ πρός τινα ὅρον καὶ τέλος δυνατὰ ἦν ἐλθεῖν, διαφθειρομένης ἂν ἀρχῆς τινὸς ἐγίγνετο, ὥσπερ νῦν τοῦ σπέρματος.
ἔτι ἀνάγκη σπέρμα γενέσθαι πρῶτον, ἀλλὰ μὴ εὐθὺς τὰ ζῶα· καὶ τὸ “οὐλοφυὲς μὲν πρῶτα” σπέρμα ἦν.
ἔτι καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς ἔνεστι τὸ ἕνεκά του, ἦττον δὲ διήρθρωται· πότερον οὖν καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς ἐγίγνετο, ὥσπερ τὰ βουγενῆ ἀνδρόπρῳρα, οὕτω καὶ ἀμπελογενῆ ἐλαιόπρῳρα, ἢ οὔ; ἄτοπον γάρ· ἀλλὰ μὴν ἔδει γε, εἴπερ καὶ ἐν τοῖς ζῴοις.
ἔτι ἔδει καὶ ἐν τοῖς σπέρμασι γίγνεσθαι ὅπως ἔτυχεν· ὅλως δʼ ἀναιρεῖ ὁ οὕτως λέγων τὰ φύσει τε καὶ φύσιν· φύσει γάρ, ὅσα ἀπό τινος ἐν αὑτοῖς ἀρχῆς συνεχῶς κινούμενα ἀφικνεῖται εἴς τι τέλος· ἀφʼ ἑκάστης δὲ οὐ τὸ αὐτὸ ἑκάστοις οὐδὲ τὸ τυχόν, ἀεὶ μέντοι ἐπὶ τὸ αὐτό, ἂν μή τι ἐμποδίσῃ. τὸ δὲ οὗ ἕνεκα, καὶ ὃ τούτου ἕνεκα, γένοιτο ἂν καὶ ἀπὸ τύχης, οἷον λέγομεν ὅτι ἀπὸ τύχης ἦλθεν ὁ ξένος καὶ λυσάμενος ἀπῆλθεν, ὅταν ὥσπερ ἕνεκα τούτου ἐλθὼν πράξῃ, μὴ ἕνεκα δὲ τούτου ἔλθῃ. καὶ τοῦτο κατὰ συμβεβηκός (ἡ γὰρ τύχη τῶν κατὰ συμβεβηκὸς αἰτίων, καθάπερ καὶ πρότερον εἴπομεν), ἀλλʼ ὅταν τοῦτο αἰεὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γένηται, οὐ συμβεβηκὸς οὐδʼ ἀπὸ τύχης· ἐν δὲ τοῖς φυσικοῖς ἀεὶ οὕτως, ἂν μή τι ἐμποδίσῃ.
ἄτοπον δὲ τὸ μὴ οἴεσθαι ἕνεκά του γίγνεσθαι, ἐὰν μὴ ἴδωσι τὸ κινοῦν βουλευσάμενον. καίτοι καὶ ἡ τέχνη οὐ βουλεύεται» καὶ εἰ ἐνῆν ἐν τῷ ξύλῳ ἡ ναυπηγική, ὁμοίως ἂν τῇ φύσει ἐποίει· ὥστʼ εἰ ἐν τῇ τέχνῃ ἔνεστι τὸ ἕνεκά του, καὶ ἐν τῇ φύσει. μάλιστα δὲ δῆλον, ὅταν τις ἰατρεύῃ αὐτὸς ἑαυτόν· τούτῳ γὰρ ἔοικεν ἡ φύσις. ὅτι μὲν οὖν αἰτία ἡ φύσις, καὶ οὕτως ὡς ἕνεκά του, φανερόν.
199b309. Bölüm
Zorunlu olan, bir varsayıma bağlı olarak mı vardır, yoksa mutlak olarak da mı? Bugün insanlar oluştaki zorunluluğu şöyle düşünüyor: Sanki biri bir duvarın zorunluluktan oluştuğunu sanıyormuş gibi; ağır şeyler tabiatça aşağı, hafifler yüzeye doğru gittiği için taşlar ve temel aşağıda, toprak hafifliği yüzünden yukarıda, en hafif olan tahtalar da en üstte bulunur.
Τὸ δʼ ἐξ ἀνάγκης πότερον ἐξ ὑποθέσεως ὑπάρχει ἢ καὶ ἁπλῶς; νῦν μὲν γὰρ οἴονται τὸ ἐξ ἀνάγκης εἶναι ἐν τῇ γενέσει ὥσπερ ἂν εἴ τις τὸν τοῖχον ἐξ ἀνάγκης γεγενῆσθαι
200aOysa duvar bunlar olmadan oluşmamış olsa da, bunlar yüzünden —madde olmaları dışında— oluşmamıştır; bazı şeyleri örtüp korumak için oluşmuştur. "Bir şey uğruna"nın bulunduğu öbür bütün şeylerde de durum aynıdır: Zorunlu bir tabiatı olan şeyler olmadan oluşmazlar, ama bunlar yüzünden —madde olmaları dışında— değil, bir şey uğruna oluşurlar. Meselâ testere niçin böyledir? Şu işi görsün diye ve şunun uğruna. Ama bu uğruna olan şey, testere demirden olmadıkça gerçekleşemez; öyleyse testere olacaksa ve işini görecekse, demirden olması zorunludur. Şu hâlde zorunlu olan bir varsayıma bağlıdır, ama gaye olarak değil; çünkü zorunlu olan maddededir, uğruna olan ise tariftedir.
Zorunlu olan, matematikte de tabiata uygun olarak oluşan şeylerde de bir bakıma birbirine çok benzer biçimde bulunur. Doğru şöyle bir şey olduğuna göre, üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olması zorunludur; ama bu öyle olduğu için o öyle değildir; yine de bu öyle değilse doğru da öyle olmaz. Bir şey uğruna oluşan şeylerde ise durum tersinedir: Gaye olacaksa ya da varsa, ondan önce gelen de olacak ya da vardır; yoksa, tıpkı orada sonuç olmayınca ilkenin olmayacağı gibi, burada da gaye ve uğruna olan olmayacaktır. Çünkü bu da bir ilkedir; eylemin değil, akıl yürütmenin ilkesi (orada da akıl yürütmenin ilkesidir, çünkü orada eylem yoktur). Dolayısıyla bir ev olacaksa şunların oluşması ya da var olması zorunludur; yahut genel olarak bir şey uğruna olan maddenin, meselâ ev olacaksa tuğlaların ve taşların. Ama gaye bunlar yüzünden —madde olmaları dışında— değildir, bunlar yüzünden olmayacaktır da. Bununla birlikte bunlar hiç olmazsa ne ev olur ne testere: ev, taşlar olmazsa; testere, demir olmazsa. Nitekim orada da, üçgen iki dik açıya eşit değilse ilkeler de olmaz.
Şu hâlde tabiî şeylerde zorunlu olanın, madde denen şey ve onun hareketleri olduğu açıktır. Tabiat bilgini her iki sebebi de söylemelidir, ama daha çok uğruna olan sebebi; çünkü bu maddenin sebebidir, madde gayenin sebebi değildir. Gaye uğruna olan şeydir; ilke de tariften ve logos'tan gelir; tıpkı tekhnē'ye uygun şeylerde olduğu gibi: Ev şöyle bir şey olduğuna göre, şunların zorunlu olarak oluşması ve var olması gerekir; sağlık şu olduğuna göre, şunların zorunlu olarak oluşması ve var olması gerekir. Aynı şekilde insan şuysa şunlar gerekir; şunlar varsa da şunlar.
νομίζοι, ὅτι τὰ μὲν βαρέα κάτω πέφυκε φέρεσθαι τὰ δὲ κοῦφα ἐπιπολῆς, διὸ οἱ λίθοι μὲν κάτω καὶ τὰ θεμέλια, ἡ δὲ γῆ ἄνω διὰ κουφότητα, ἐπιπολῆς δὲ μάλιστα τὰ ξύλα· κουφότατα γάρ. ἀλλʼ ὅμως οὐκ ἄνευ μὲν τούτων γέγονεν, οὐ μέντοι διὰ ταῦτα πλὴν ὡς διʼ ὕλην, ἀλλʼ ἕνεκα τοῦ κρύπτειν ἄττα καὶ σώζειν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσιν, ἐν ὅσοις τὸ ἕνεκά του ἔστιν, οὐκ ἄνευ μὲν τῶν ἀναγκαίαν ἐχόντων τὴν φύσιν, οὐ μέντοι γε διά ταῦτα ἀλλʼ ἢ ὡς ὕλην, ἀλλʼ ἕνεκά του, οἷον διὰ τί ὁ πρίων τοιοσδί; ὅπως τοδὶ καὶ ἕνεκα τουδί. τοῦτο μέντοι τὸ οὗ ἕνεκα ἀδύνατον γενέσθαι, ἂν μὴ σιδηροῦς ᾖ· ἀνάγκη ἄρα σιδηροῦν εἶναι, εἰ πρίων ἔσται καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ. ἐξ ὑποθέσεως δὴ τὸ ἀναγκαῖον, ἀλλʼ οὐχ ὡς τέλος· ἐν γὰρ τῇ ὕλῃ τὸ ἀναγκαῖον, τὸ δʼ οὗ ἕνεκα ἐν τῷ λόγῳ.
ἔστι δὲ τὸ ἀναγκαῖον ἔν τε τοῖς μαθήμασι καὶ ἐν τοῖς κατὰ φύσιν γιγνομένοις τρόπον τινὰ παραπλησίως· ἐπεὶ γὰρ τὸ εὐθὺ τοδί ἐστιν, ἀνάγκη τὸ τρίγωνον δύο ὀρθαῖς ἴσας ἔχειν· ἀλλʼ οὐκ ἐπεὶ τοῦτο, ἐκεῖνο· ἀλλʼ εἴ γε τοῦτο μὴ ἔστιν, οὐδὲ τὸ εὐθὺ ἔστιν. ἐν δὲ τοῖς γιγνομένοις ἕνεκά του ἀνάπαλιν, εἰ τὸ τέλος ἔσται ἢ ἔστι, καὶ τὸ ἔμπροσθεν ἔσται ἢ ἔστιν· εἰ δὲ μή, ὥσπερ ἐκεῖ μὴ ὄντος τοῦ συμπεράσματος ἡ ἀρχὴ οὐκ ἔσται, καὶ ἐνταῦθα τὸ τέλος καὶ τὸ οὗ ἕνεκα. ἀρχὴ γὰρ καὶ αὕτη, οὐ τῆς πράξεως ἀλλὰ τοῦ λογισμοῦ (ἐκεῖ δὲ τοῦ λογισμοῦ· πράξεις γὰρ οὐκ εἰσίν). ὥστʼ εἰ ἔσται οἰκία, ἀνάγκη ταῦτα γενέσθαι ἢ ὑπάρχειν, ἢ εἶναι [ἢ] ὅλως τὴν ὕλην τὴν ἕνεκά του, οἷον πλίνθους καὶ λίθους, εἰ οἰκία· οὐ μέντοι διὰ ταῦτά ἐστι τὸ τέλος ἀλλʼ ἢ ὡς ὕλην, οὐδʼ ἔσται διὰ ταῦτα. ὅλως μέντοι μὴ ὄντων οὐκ ἔσται οὔθʼ ἡ οἰκία οὔθʼ ὁ πρίων, ἡ μὲν εἰ μὴ οἱ λίθοι, ὁ δʼ εἰ μὴ ὁ σίδηρος· οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ αἱ ἀρχαί, εἰ μὴ τὸ τρίγωνον δύο ὀρθαί.
φανερὸν δὴ ὅτι τὸ ἀναγκαῖον ἐν τοῖς φυσικοῖς τὸ ὡς ὕλη λεγόμενον καὶ αἱ κινήσεις αἱ ταύτης. καὶ ἄμφω μὲν τῷ φυσικῷ λεκτέαι αἱ αἰτίαι, μᾶλλον δὲ ἡ τίνος ἕνεκα· αἴτιον γὰρ τοῦτο τῆς ὕλης, ἀλλʼ οὐχ αὕτη τοῦ τέλους· καὶ τὸ τέλος τὸ οὗ ἕνεκα, καὶ ἡ ἀρχὴ ἀπὸ τοῦ ὁρισμοῦ καὶ τοῦ λόγου, ὥσπερ ἐν τοῖς κατὰ
200bBelki zorunlu olan tarifte de vardır. Çünkü testerenin işini "şöyle bir bölme" diye tarif edersek, bu bölme testerenin şöyle dişleri olmadıkça gerçekleşmez; dişler de testere demirden olmadıkça böyle olmaz. Nitekim tarifte de, tarifin maddesi gibi olan bazı parçalar vardır.
τέχνην, ἐπεὶ ἡ οἰκία τοιόνδε, τάδε δεῖ γενέσθαι καὶ ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης, καὶ ἐπεὶ ἡ ὑγίεια τοδί, τάδε δεῖ γενέσθαι ἐξ ἀνάγκης καὶ ὑπάρχειντ—οὕτως καὶ εἰ ἄνθρωπος τοδί, ταδί· εἰ δὲ ταδί, ταδί. ἴσως δὲ καὶ ἐν τῷ λόγῳ ἔστιν τὸ ἀναγκαῖον. ὁρισαμένῳ γὰρ τὸ ἔργον τοῦ πρίειν ὅτι διαίρεσις τοιαδί, αὕτη γʼ οὐκ ἔσται, εἰ μὴ ἕξει ὀδόντας τοιουσδί· οὗτοι δʼ οὔ, εἰ μὴ σιδηροῦς. ἔστι γὰρ καὶ ἐν τῷ λόγῳ ἔνια μόρια ὡς ὕλη τοῦ λόγου.