Kavram
Tykhē (τύχη)
- Yunanca
- τύχη (tykhē)
- Latince
- fortuna, casus
- Almanca
- Glück, Zufall
- Fransızca
- fortune, hasard
- İngilizce
- chance, luck
- Türkçe
- rastlantı (tykhē); gündelikte talih, baht
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte talih, baht, kader; iyi ya da kötü olabilir (agathē / phaulē tykhē). Aristoteles'te: bir şeyin uğruna olan, tercihe göre olan şeylerde ilineksel neden (197a5). Belirsizdir, insana kapalıdır, akla aykırıdır (paralogos), kararsızdır (abebaios); ne daima ne çoğunlukla olur. Çarşıda alacaklısına rastlayan adam örneği (196b33–197a5).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Empedokles | Öğelerin ve canlı parçalarının "nasıl rastlarsa" birleşmesi | Fragmanlar |
| MÖ 4. yy | Platon | theia tykhē, tekhnē'nin karşıtı olarak talih | Platon - Menon |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Tercihe bağlı eylemlerde ilineksel neden; automaton'un türü | Aristoteles, Fizik |
| Helenistik | Epikuros, Stoa | Tanrıça Tykhē; Stoa'da bilinmeyen nedenin adı |
Dönüşüm: Kozmik bir güç ya da tanrısallık olmaktan çıkarılıp ilineksel nedene indirgenir; Helenistik çağda yeniden kişileşir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τύχη (tykhē) | tynkhanein "denk gelmek, rastlamak, ele geçirmek" fiilinden; Hesiodos'ta bir Okeanos kızı, Helenistik çağda kişileştirilmiş tanrıça (Tykhē). Aristoteles'te teknik terim: Fizik II.4–6 (195b30–198a). |
| Latince | fortuna, casus | Latince gelenek fortuna (tykhē) ile casus (automaton) ayrımını çoğu zaman korur. |
| Almanca / Fransızca | Glück, Zufall / fortune, hasard | Almanca Glück iyi talihe kayar; Zufall automaton'u da karşılar. |
| İngilizce | chance, luck |
Türkçe karşılığı
rastlantı (tykhē). talih / baht: gündelik "şans"ı ve iyi–kötü ayrımını taşır, ama Aristoteles'in teknik "ilineksel neden" anlamını kişileştirir. tesadüf: edebî ve tanıklı (Tanpınar, Peyami Safa), ama Fizik II.8'de symptōma için ayrıldı. Tercih: Platon kararı (Menon 99a) "rastlantı"; eutykhia / dystykhia = talihlilik / talihsizlik.
Aristoteles tykhē'yi automaton'un bir alt türü sayar: tercih (prohairesis) sahibi varlıkların eylemlerinde, bir şeyin uğruna yapılabilecek bir işin, o uğruna yapılmadan ilineksel olarak gerçekleşmesi. "Rastlantı" bu teknik dar anlamı da genel "denk gelme"yi de taşır.
Atıf ve kaynak notu
Teknik ayrım (tykhē / automaton) Aristoteles'e aittir; kelimenin kendisi eski ve gündeliktir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: talihten, Talih, talih, tykhē
Metinlerde işaretlendiği yerler
5 yer · 5 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.