İçeriğe geç

Kavram

Tykhē (τύχη)

Yunanca
τύχη (tykhē)
Latince
fortuna, casus
Almanca
Glück, Zufall
Fransızca
fortune, hasard
İngilizce
chance, luck
Türkçe
rastlantı (tykhē); gündelikte talih, baht

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte talih, baht, kader; iyi ya da kötü olabilir (agathē / phaulē tykhē). Aristoteles'te: bir şeyin uğruna olan, tercihe göre olan şeylerde ilineksel neden (197a5). Belirsizdir, insana kapalıdır, akla aykırıdır (paralogos), kararsızdır (abebaios); ne daima ne çoğunlukla olur. Çarşıda alacaklısına rastlayan adam örneği (196b33–197a5).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Empedokles Öğelerin ve canlı parçalarının "nasıl rastlarsa" birleşmesi Fragmanlar
MÖ 4. yy Platon theia tykhē, tekhnē'nin karşıtı olarak talih Platon - Menon
MÖ 4. yy Aristoteles Tercihe bağlı eylemlerde ilineksel neden; automaton'un türü Aristoteles, Fizik
Helenistik Epikuros, Stoa Tanrıça Tykhē; Stoa'da bilinmeyen nedenin adı

Dönüşüm: Kozmik bir güç ya da tanrısallık olmaktan çıkarılıp ilineksel nedene indirgenir; Helenistik çağda yeniden kişileşir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca τύχη (tykhē) tynkhanein "denk gelmek, rastlamak, ele geçirmek" fiilinden; Hesiodos'ta bir Okeanos kızı, Helenistik çağda kişileştirilmiş tanrıça (Tykhē). Aristoteles'te teknik terim: Fizik II.4–6 (195b30–198a).
Latince fortuna, casus Latince gelenek fortuna (tykhē) ile casus (automaton) ayrımını çoğu zaman korur.
Almanca / Fransızca Glück, Zufall / fortune, hasard Almanca Glück iyi talihe kayar; Zufall automaton'u da karşılar.
İngilizce chance, luck

Türkçe karşılığı

rastlantı (tykhē). talih / baht: gündelik "şans"ı ve iyi–kötü ayrımını taşır, ama Aristoteles'in teknik "ilineksel neden" anlamını kişileştirir. tesadüf: edebî ve tanıklı (Tanpınar, Peyami Safa), ama Fizik II.8'de symptōma için ayrıldı. Tercih: Platon kararı (Menon 99a) "rastlantı"; eutykhia / dystykhia = talihlilik / talihsizlik.

Aristoteles tykhē'yi automaton'un bir alt türü sayar: tercih (prohairesis) sahibi varlıkların eylemlerinde, bir şeyin uğruna yapılabilecek bir işin, o uğruna yapılmadan ilineksel olarak gerçekleşmesi. "Rastlantı" bu teknik dar anlamı da genel "denk gelme"yi de taşır.

Atıf ve kaynak notu

Teknik ayrım (tykhē / automaton) Aristoteles'e aittir; kelimenin kendisi eski ve gündeliktir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: talihten, Talih, talih, tykhē

Metinlerde işaretlendiği yerler

5 yer · 5 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.