İçeriğe geç

Kavram

Agathon (ἀγαθόν)

Yunanca
τὸ ἀγαθόν (to agathon); ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα (hē tou agathou idea)
Latince
bonum; idea boni
Almanca
das Gute; die Idee des Guten
Fransızca
le bien; l'idée du bien
İngilizce
the good
Türkçe
iyi; iyinin idea'sı

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Yunancada agathos bir şeyin işini iyi gördüğünü, bir insanın soylu ve yetkin olduğunu bildirir (iyi at, iyi komutan). Sokratik diyaloglarda "iyi" her eylemin nihai amacıdır: kimse bile bile kötüyü istemez (Protagoras 358c–d, Gorgias 468b). Devlet VI'da Sokrates iyinin ne olduğunu söylemekten kaçınır, yalnızca "çocuğunu" (güneş) anlatır: güneş görülür şeylere hem görülme gücünü hem oluşu verir; iyi de bilinen şeylere hem bilinmeyi hem varlığı (to einai) ve ousia'yı verir, ama kendisi ousia değildir, onu "saygınlık ve güç bakımından aşar" (epekeina tēs ousias, 509b). Böylece "iyi" bir yüklemden bütün varlığın ve bilginin arkhē'sine dönüşür (511b: "bütünün arkhē'si").

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8.–6. yy Homeros, Theognis soylu, yiğit, işe yarar (agathos) İlyada; Theognis
MÖ 4. yy Platon (Sokratik diyaloglar) eylemin amacı; herkesin istediği Protagoras 358c; Gorgias 468b
MÖ 4. yy Platon (Devlet VI–VII) iyinin idea'sı: en büyük öğrenim, bilinirliğin ve varlığın nedeni, ousia'nın ötesinde Devlet 505a–509c, 517b–c
MÖ 4. yy Platon (sözlü öğreti) / Aristoteles "İyi Üzerine" dersi; iyi = Bir; Aristoteles'in eleştirisi (tek bir iyi idea'sı yoktur) Aristoksenos Harm. II; Eth. Nic. I 6
MS 3. yy Plotinos Bir = İyi, ousia'nın ve nous'un ötesinde Enneadlar V 5, VI 7–9

Dönüşüm: Soylu ve işe yarar olanı bildiren gündelik bir sıfat, Sokratik etikte eylemin nihai amacına, Devlet'te varlığın ve bilginin ötesindeki ilkeye, Yeni-Platonculukta tanrısal Bir'e dönüşür; Aristoteles ise onu yeniden "insan için iyi"ye indirir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀγαθός, -ή, -όν; τὸ ἀγαθόν; τἀγαθόν; ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα Sıfat "iyi, işine yarar, yetkin"; Homeros'ta soylu ve savaşta yiğit olan (agathos). Tanımlıkla isimleşmiş hâli (to agathon) Platon'da hem "iyi olan şey" hem "iyinin kendisi" anlamında. Kratylos 412c'de agaston + thoon etimolojisi. Doruk kullanımı Devlet VI 505a–509c: "en büyük öğrenim" (megiston mathēma) olarak iyinin idea'sı; güneş benzetmesi (507a–509b), "ousia'nın ötesinde" (509b).
Latince bonum; summum bonum; idea boni Cicero summum bonum (De finibus); Ficino ipsum bonum, boni idea.
Almanca / Fransızca das Gute; die Idee des Guten / le bien; l'idée du Bien Schleiermacher die Idee des Guten; Chambry l'idée du bien.
İngilizce the good

Türkçe karşılığı

iyi (agathon). iyi: gündelik, sade, sıfat ve ad olarak işler; Euthyphron 7d'den beri projenin kararı. hayır: Arapça, dinî-ahlaki çağrışım ("hayır ve şer") ağır basar; agathon'un işlevsel "işe yararlık" yanını gizler. ezgü: Eski Türkçe, okura yabancı. Tanrı / Bir: Yeni-Platoncu okuma; metne dışarıdan yüklenir. Seçim: metinde "iyi", teknik doruk noktalarında parantezle agathon ve bu nota bağ; hē tou agathou idea = "iyinin idea'sı".

"Hayır" dersen iyinin idea'sını ahlaki bir buyruğa, "şer"in karşıtına indirgersin; oysa Devlet VI'da iyi her şeyden önce bilinebilirliğin ve varlığın nedenidir (508e–509b): ahlaktan çok ontoloji ve epistemoloji konuşur. "Tanrı" ya da "Bir" dersen Plotinos'un okumasını (Enneadlar V–VI) geriye yansıtırsın. "İyi" sadedir ama gündelik "iyi"nin "hoş, uygun" anlamlarıyla karışabilir; bu yüzden teknik noktalarda transliterasyon eklenir.

Atıf ve kaynak notu

"İyinin idea'sı" ifadesi Platon'a aittir (505a, 508e, 517b); ama onun "Bir" ile özdeşliği diyaloglarda yoktur, Aristoteles'in ve geç tanıklıkların aktardığı sözlü öğretiye dayanır. "Ousia'nın ötesinde" (509b) ifadesi Glaukon'un gülüşüyle karşılanır; bunun ciddi bir ontolojik tez mi, yoksa bir abartı mı olduğu tartışmalıdır.

İlgili kavramlar

  • summum bonum (Latince karşılığı)
  • bonum (Dionysios, İlahî İsimler: Tanrı'nın ilk adı olarak iyi)
  • idea (505a: "iyinin idea'sı")
  • ousia (509b: epekeina tēs ousias)
  • arkhe (511b: bütünün varsayımsız arkhē'si)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: iyi, iyisi, agathon

Metinlerde işaretlendiği yerler

3 yer · 3 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.