Kavram
Agathon (ἀγαθόν)
- Yunanca
- τὸ ἀγαθόν (to agathon); ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα (hē tou agathou idea)
- Latince
- bonum; idea boni
- Almanca
- das Gute; die Idee des Guten
- Fransızca
- le bien; l'idée du bien
- İngilizce
- the good
- Türkçe
- iyi; iyinin idea'sı
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada agathos bir şeyin işini iyi gördüğünü, bir insanın soylu ve yetkin olduğunu bildirir (iyi at, iyi komutan). Sokratik diyaloglarda "iyi" her eylemin nihai amacıdır: kimse bile bile kötüyü istemez (Protagoras 358c–d, Gorgias 468b). Devlet VI'da Sokrates iyinin ne olduğunu söylemekten kaçınır, yalnızca "çocuğunu" (güneş) anlatır: güneş görülür şeylere hem görülme gücünü hem oluşu verir; iyi de bilinen şeylere hem bilinmeyi hem varlığı (to einai) ve ousia'yı verir, ama kendisi ousia değildir, onu "saygınlık ve güç bakımından aşar" (epekeina tēs ousias, 509b). Böylece "iyi" bir yüklemden bütün varlığın ve bilginin arkhē'sine dönüşür (511b: "bütünün arkhē'si").
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8.–6. yy | Homeros, Theognis | soylu, yiğit, işe yarar (agathos) | İlyada; Theognis |
| MÖ 4. yy | Platon (Sokratik diyaloglar) | eylemin amacı; herkesin istediği | Protagoras 358c; Gorgias 468b |
| MÖ 4. yy | Platon (Devlet VI–VII) | iyinin idea'sı: en büyük öğrenim, bilinirliğin ve varlığın nedeni, ousia'nın ötesinde | Devlet 505a–509c, 517b–c |
| MÖ 4. yy | Platon (sözlü öğreti) / Aristoteles | "İyi Üzerine" dersi; iyi = Bir; Aristoteles'in eleştirisi (tek bir iyi idea'sı yoktur) | Aristoksenos Harm. II; Eth. Nic. I 6 |
| MS 3. yy | Plotinos | Bir = İyi, ousia'nın ve nous'un ötesinde | Enneadlar V 5, VI 7–9 |
Dönüşüm: Soylu ve işe yarar olanı bildiren gündelik bir sıfat, Sokratik etikte eylemin nihai amacına, Devlet'te varlığın ve bilginin ötesindeki ilkeye, Yeni-Platonculukta tanrısal Bir'e dönüşür; Aristoteles ise onu yeniden "insan için iyi"ye indirir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀγαθός, -ή, -όν; τὸ ἀγαθόν; τἀγαθόν; ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα | Sıfat "iyi, işine yarar, yetkin"; Homeros'ta soylu ve savaşta yiğit olan (agathos). Tanımlıkla isimleşmiş hâli (to agathon) Platon'da hem "iyi olan şey" hem "iyinin kendisi" anlamında. Kratylos 412c'de agaston + thoon etimolojisi. Doruk kullanımı Devlet VI 505a–509c: "en büyük öğrenim" (megiston mathēma) olarak iyinin idea'sı; güneş benzetmesi (507a–509b), "ousia'nın ötesinde" (509b). |
| Latince | bonum; summum bonum; idea boni | Cicero summum bonum (De finibus); Ficino ipsum bonum, boni idea. |
| Almanca / Fransızca | das Gute; die Idee des Guten / le bien; l'idée du Bien | Schleiermacher die Idee des Guten; Chambry l'idée du bien. |
| İngilizce | the good |
Türkçe karşılığı
iyi (agathon). iyi: gündelik, sade, sıfat ve ad olarak işler; Euthyphron 7d'den beri projenin kararı. hayır: Arapça, dinî-ahlaki çağrışım ("hayır ve şer") ağır basar; agathon'un işlevsel "işe yararlık" yanını gizler. ezgü: Eski Türkçe, okura yabancı. Tanrı / Bir: Yeni-Platoncu okuma; metne dışarıdan yüklenir. Seçim: metinde "iyi", teknik doruk noktalarında parantezle agathon ve bu nota bağ; hē tou agathou idea = "iyinin idea'sı".
"Hayır" dersen iyinin idea'sını ahlaki bir buyruğa, "şer"in karşıtına indirgersin; oysa Devlet VI'da iyi her şeyden önce bilinebilirliğin ve varlığın nedenidir (508e–509b): ahlaktan çok ontoloji ve epistemoloji konuşur. "Tanrı" ya da "Bir" dersen Plotinos'un okumasını (Enneadlar V–VI) geriye yansıtırsın. "İyi" sadedir ama gündelik "iyi"nin "hoş, uygun" anlamlarıyla karışabilir; bu yüzden teknik noktalarda transliterasyon eklenir.
Atıf ve kaynak notu
"İyinin idea'sı" ifadesi Platon'a aittir (505a, 508e, 517b); ama onun "Bir" ile özdeşliği diyaloglarda yoktur, Aristoteles'in ve geç tanıklıkların aktardığı sözlü öğretiye dayanır. "Ousia'nın ötesinde" (509b) ifadesi Glaukon'un gülüşüyle karşılanır; bunun ciddi bir ontolojik tez mi, yoksa bir abartı mı olduğu tartışmalıdır.
İlgili kavramlar
- summum bonum (Latince karşılığı)
- bonum (Dionysios, İlahî İsimler: Tanrı'nın ilk adı olarak iyi)
- idea (505a: "iyinin idea'sı")
- ousia (509b: epekeina tēs ousias)
- arkhe (511b: bütünün varsayımsız arkhē'si)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: iyi, iyisi, agathon
Metinlerde işaretlendiği yerler
3 yer · 3 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.