İçeriğe geç

Kavram

Arkhe (ἀρχή)

Yunanca
ἀρχή (arkhē)
Latince
principium
Almanca
Prinzip, Anfang, Ursprung
Fransızca
principe
İngilizce
principle, origin
Türkçe
ilke / kaynak

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Yunancada arkhē iki bağımsız kullanıma sahiptir: (1) bir şeyin "başı, ilk kısmı" (bir konuşmanın arkhē'si) ve (2) siyasi "yönetim, memuriyet, hükümranlık" (Atina'da yıllık seçilen üst düzey memurlara arkhontes denir). Felsefi kullanım, bu iki anlamı gizlice birleştirir: arke, kozmosun hem başladığı yer hem de kozmosu (bir yönetici gibi) idare eden/düzenleyen ilkedir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 6. yy Thales Aristoteles'e göre su; ama Thales'in kendisinin "arkhe" terimini kullanıp kullanmadığı bilinmez — geriye dönük bir atıf olabilir. Aristoteles - Metafizik A3
MÖ 6. yy Anaksimandros Theophrastos'a göre terimi teknik anlamda ilk kullanan (ya da: malzeme ilkesine ilk isim veren) düşünür; malzeme ilkesi apeiron'dur. Simplikios, Fizik 24.13
MÖ 4. yy Aristoteles Metafizik A'da dört nedenin (maddi, formel, etken, ereksel) ortak üst kategorisi hâline gelir; artık tek bir kozmolojik töz değil, genel bir açıklama-tipi. Aristoteles - Metafizik A3

Dönüşüm: Terim, tekil bir kozmolojik "ilk madde"den (Milet okulu), Aristoteles'in elinde soyut, çok-anlamlı bir metodolojik kategoriye ("açıklamanın dayandığı şey", dört farklı türü olan) genişler.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀρχή (arkhē) Aynı zamanda "yönetim, hükümranlık, memuriyet" anlamına da gelir (bkz. arkhon = en yüksek memur). Felsefi teknik kullanımı geriye dönük olarak Anaksimandros'a atfedilir, ama bu atfın kendisi tartışmalıdır (bkz. Atıf ve kaynak notu).
Latince principium "prin-cipium" = "ilk alma/ilk yakalama" — Yunanca arkhē'nin hem "başlangıç" hem "ilke" anlamını birlikte taşır.
Almanca / Fransızca Prinzip / principe Fransızca "principe" siyasi "hükümranlık" anlamını neredeyse tamamen kaybetmiştir — bu da Türkçe "ilke" karşılığının, orijinaldeki siyasi çağrışımı nasıl sessizce elediğini gösterir.
İngilizce principle, origin

Türkçe karşılığı

ilke / kaynak. ilke: Aristotelesçi teknik anlam için (dört nedenin ortak çatısı). başlangıç/köken: tarihsel-kökensel, Milet-tipi kullanım için. kaynak: her iki anlamı da esnek biçimde kapsayan, burada tercih edilen karşılık — çünkü hem "bir şeyin ondan çıktığı yer" hem "bir şeyin dayandığı temel" anlamını taşıyabiliyor.

"Başlangıç" dersen zamansal/tarihsel bir önceliği, "ilke" dersen mantıksal/yapısal bir önceliği vurgulamış olursun. Milet filozofları için bu iki anlam muhtemelen ayrışmamıştı; Aristoteles'in kendi sistemi bu ayrışmayı zorunlu kılar.

Atıf ve kaynak notu

Bu, "arkhe" için özellikle keskin bir sorudur. Simplikios'un aktardığı Theophrastos özetinde Anaksimandros'un "arkhe ve stoikheion" terimini kullanan ilk kişi olduğu söylenir (πρῶτος τοῦτο τοὔνομα κομίσας τῆς ἀρχῆς). Ne var ki modern filologlar arasında bunun tam olarak ne anlama geldiği tartışmalıdır: Bazıları (çoğunluk görüşü) Theophrastos'un, Anaksimandros'u "arkhe" terimini icat eden kişi olarak gösterdiğini düşünür; Burnet gibi bazı yorumcular ise metnin aslında sadece "malzeme ilkesine apeiron adını ilk veren kişi" anlamına geldiğini, "arkhe" kelimesinin kendisinin daha genel bir Peripatetik terim olduğunu savunur. Yani elimizdeki metin bile hangi kelimenin kime ait olduğu konusunda belirsizdir.

İlgili kavramlar

  • Arke Problemi
  • Dört Neden Öğretisi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: ilke, başlangıcı, başlangıç, ilkesi, ilkesini, ilkenin

Metinlerde işaretlendiği yerler

42 yer · 32 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.