Kavram
Arkhe (ἀρχή)
- Yunanca
- ἀρχή (arkhē)
- Latince
- principium
- Almanca
- Prinzip, Anfang, Ursprung
- Fransızca
- principe
- İngilizce
- principle, origin
- Türkçe
- ilke / kaynak
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada arkhē iki bağımsız kullanıma sahiptir: (1) bir şeyin "başı, ilk kısmı" (bir konuşmanın arkhē'si) ve (2) siyasi "yönetim, memuriyet, hükümranlık" (Atina'da yıllık seçilen üst düzey memurlara arkhontes denir). Felsefi kullanım, bu iki anlamı gizlice birleştirir: arke, kozmosun hem başladığı yer hem de kozmosu (bir yönetici gibi) idare eden/düzenleyen ilkedir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6. yy | Thales | Aristoteles'e göre su; ama Thales'in kendisinin "arkhe" terimini kullanıp kullanmadığı bilinmez — geriye dönük bir atıf olabilir. | Aristoteles - Metafizik A3 |
| MÖ 6. yy | Anaksimandros | Theophrastos'a göre terimi teknik anlamda ilk kullanan (ya da: malzeme ilkesine ilk isim veren) düşünür; malzeme ilkesi apeiron'dur. | Simplikios, Fizik 24.13 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Metafizik A'da dört nedenin (maddi, formel, etken, ereksel) ortak üst kategorisi hâline gelir; artık tek bir kozmolojik töz değil, genel bir açıklama-tipi. | Aristoteles - Metafizik A3 |
Dönüşüm: Terim, tekil bir kozmolojik "ilk madde"den (Milet okulu), Aristoteles'in elinde soyut, çok-anlamlı bir metodolojik kategoriye ("açıklamanın dayandığı şey", dört farklı türü olan) genişler.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀρχή (arkhē) | Aynı zamanda "yönetim, hükümranlık, memuriyet" anlamına da gelir (bkz. arkhon = en yüksek memur). Felsefi teknik kullanımı geriye dönük olarak Anaksimandros'a atfedilir, ama bu atfın kendisi tartışmalıdır (bkz. Atıf ve kaynak notu). |
| Latince | principium | "prin-cipium" = "ilk alma/ilk yakalama" — Yunanca arkhē'nin hem "başlangıç" hem "ilke" anlamını birlikte taşır. |
| Almanca / Fransızca | Prinzip / principe | Fransızca "principe" siyasi "hükümranlık" anlamını neredeyse tamamen kaybetmiştir — bu da Türkçe "ilke" karşılığının, orijinaldeki siyasi çağrışımı nasıl sessizce elediğini gösterir. |
| İngilizce | principle, origin |
Türkçe karşılığı
ilke / kaynak. ilke: Aristotelesçi teknik anlam için (dört nedenin ortak çatısı). başlangıç/köken: tarihsel-kökensel, Milet-tipi kullanım için. kaynak: her iki anlamı da esnek biçimde kapsayan, burada tercih edilen karşılık — çünkü hem "bir şeyin ondan çıktığı yer" hem "bir şeyin dayandığı temel" anlamını taşıyabiliyor.
"Başlangıç" dersen zamansal/tarihsel bir önceliği, "ilke" dersen mantıksal/yapısal bir önceliği vurgulamış olursun. Milet filozofları için bu iki anlam muhtemelen ayrışmamıştı; Aristoteles'in kendi sistemi bu ayrışmayı zorunlu kılar.
Atıf ve kaynak notu
Bu, "arkhe" için özellikle keskin bir sorudur. Simplikios'un aktardığı Theophrastos özetinde Anaksimandros'un "arkhe ve stoikheion" terimini kullanan ilk kişi olduğu söylenir (πρῶτος τοῦτο τοὔνομα κομίσας τῆς ἀρχῆς). Ne var ki modern filologlar arasında bunun tam olarak ne anlama geldiği tartışmalıdır: Bazıları (çoğunluk görüşü) Theophrastos'un, Anaksimandros'u "arkhe" terimini icat eden kişi olarak gösterdiğini düşünür; Burnet gibi bazı yorumcular ise metnin aslında sadece "malzeme ilkesine apeiron adını ilk veren kişi" anlamına geldiğini, "arkhe" kelimesinin kendisinin daha genel bir Peripatetik terim olduğunu savunur. Yani elimizdeki metin bile hangi kelimenin kime ait olduğu konusunda belirsizdir.
İlgili kavramlar
- Arke Problemi
- Dört Neden Öğretisi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: ilke, başlangıcı, başlangıç, ilkesi, ilkesini, ilkenin
Metinlerde işaretlendiği yerler
42 yer · 32 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Anaksimandros, Fragmanlar12B1
- Anaksimenes, Fragmanlar13B2
- Herakleitos, Fragmanlar22B103 22B139
- Gorgias, Fragmanlar82B3
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B12 1B13
- Diğer Presokratikler, Epimenides3B5
- Diğer Presokratikler, Syroslu Pherekydes7B1a
- Diğer Presokratikler, Argoslu Akusilaos9B1
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B3
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B6 44B8 44B21
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a
- Diğer Presokratikler, Diogenes (Apolloniali)64B6
- Diğer Presokratikler, Hekataios (Abderalı)73B6
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B13
- Platon, Theaitetos155d
- Platon, Sofist238a
- Platon, Philebos23c
- Platon, Lysis219c
- Platon, Devlet369b 462a
- Platon, Timaios28b 42e
- Platon, Kanunlar672c 775e 894a 922b
- Platon, Epinomis981a
- Aristoteles, Fizikgiriş_2
- Aristoteles, Gök Üzerinegiriş
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerine322b20_2
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Bellek ve Anımsama Üzerines281
- Aristoteles, Uyku ve Uyanıklık Üzerine2
- Aristoteles, Solunum Üzerine8
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.5
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.2
- Aristoteles, Metafizik981b 1012b_2