Aristoteles · Hayvanların Türeyişi Üzerine
I. Kitap
1.11. Bölüm
Hayvanlardaki öteki parçalar hakkında, hem genel olarak hem de her cinse has parçalar hakkında ayrı ayrı, her birinin bu türden bir sebep yüzünden —yani bir şey için olma sebebi yüzünden— nasıl öyle olduğu söylendi. Çünkü dört sebep kabul ediyoruz: gaye olarak uğruna olunan şey ve ousia'nın (ousia) tanımı (logos) —bu ikisini aşağı yukarı tek bir şey gibi kabul etmek gerekir—, üçüncü ve dördüncü olarak da madde (madde) ve hareketin ilkesinin kaynağı. Bunlardan ötekiler hakkında söylendi (çünkü tanım ile gaye olarak uğruna olunan şey aynıdır; hayvanların maddesi de parçalarıdır: bütün hayvanın maddesi türdeş olmayan parçalar, türdeş olmayan parçalarınki türdeş parçalar (türdeş parçalar), bunlarınki de cisimlerin unsurları denen şeylerdir). Geriye, parçalardan hayvanlarda türeyişe katkıda bulunanlar kalıyor —bunlar hakkında daha önce hiçbir şey belirlenmedi— ve hareket ettiren sebep hakkında, bunun ne olduğu. Bunu incelemek ile her bir hayvanın türeyişini incelemek bir bakıma aynı şeydir. Bu yüzden konuşmamız ikisini bir araya getirdi: bu parçaları parçalar hakkındaki konuşmaların sonuna, türeyiş hakkındaki konuşmanın başlangıcını da onların hemen ardına koydu. Hayvanların kimi dişi ile erkeğin birleşmesinden doğar; dişi ve erkeğin bulunduğu hayvan cinslerinde böyledir. Çünkü dişi ve erkek her cinste bulunmaz: kanlıların, birkaçı dışında hepsinde, olgunlaşmış birey ya erkektir ya dişidir; kansızlardan ise kiminde dişi ve erkek bulunur, böylece kendi cinslerinden yavrular doğururlar; kimi ise doğurur ama kendi cinsinden olanı değil. Bunlar birleşen hayvanlardan değil, çürüyen topraktan ve artıklardan doğan hayvanlardır. Hepsi hakkında genel olarak söylenirse: hayvanlardan yer değiştirebilenlerde —bedenleriyle kimi yüzen, kimi uçan, kimi yürüyenlerde— bazı cinslerde cinsin tamamında dişi ve erkek vardır; bu yalnız kanlılarda değil, kansızlardan bazılarında da böyledir. Bunların kiminde bütün cinste böyledir, mesela yumuşakçalarda ve yumuşak kabuklularda; böcek cinsinde ise çoğunda. Bunlardan kendi cinsinden hayvanların birleşmesinden doğanlar, kendileri de cinslerine uygun olarak doğururlar; hayvanlardan değil de çürüyen maddeden doğanlar ise doğururlar ama başka bir cins doğururlar ve doğan şey ne dişidir ne erkek. Böceklerin bazıları böyledir. Bunun böyle olması da makuldür. Çünkü hayvanlardan doğmayan şeyler birleşip onlardan hayvanlar doğsaydı, bu hayvanlar kendileriyle aynı cinsten olduğu takdirde, onları doğuranların ilk türeyişinin de böyle olması gerekirdi. Bunu haklı olarak ileri sürüyoruz, çünkü öteki hayvanlarda böyle olduğu görülüyor. Benzemeyen ama birleşebilen hayvanlar olsaydı, bunlardan yine başka bir tabiat doğardı, bunlardan da yine başka bir tabiat, ve bu sonsuza kadar giderdi. Tabiat ise sonsuzdan kaçar; çünkü sonsuz olan eksiktir, tabiat ise daima bir gaye arar. Kabuklu hayvanlar ve bir yere yapışarak yaşayanlar gibi yürümeyenlerde ise, ousia'ları bitkilerinkine yakın olduğu için, bitkilerde olmadığı gibi bunlarda da dişi ve erkek yoktur; ancak benzerlik ve analoji yoluyla böyle denir; çünkü bu türden küçük bir farkları vardır. Bitkilerde de aynı cinsten ağaçların kimi meyve verir, kimi kendisi meyve vermez ama meyve verenlerin meyvelerini olgunlaştırmalarına katkıda bulunur; mesela incir ile yabani incirde böyledir. Bitkilerde doğuş da aynı şekildedir: kimi tohumdan doğar, kimi de tabiat sanki kendiliğinden (kendiliğinden) üretiyormuş gibi doğar. Bunlar ya çürüyen topraktan ya da bitkilerdeki bazı parçalardan doğar. Bazıları kendi başına ayrı olarak oluşmaz, başka ağaçların üzerinde oluşur, mesela ökseotu.
Ἐπεὶ δὲ περὶ τῶν ἄλλων μορίων εἴρηται τῶν ἐν τοῖς ζῴοις καὶ κοινῇ καὶ καθ’ ἕκαστον γένος περὶ τῶν ἰδίων χωρίς, τίνα τρόπον διὰ τὴν τοιαύτην αἰτίαν ἐστὶν ἕκαστον, λέγω δὲ ταύτην τὴν ἕνεκά του· ὑπόκεινται γὰρ αἰτίαι τέτταρες, τό τε οὗ ἕνεκα ὡς τέλος, καὶ ὁ λόγος τῆς οὐσίας. ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἕν τι σχεδὸν ὑπολαβεῖν δεῖ, τρίτον δὲ καὶ τέταρτον ἡ ὕλη καὶ ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως. περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων εἴρηται (ὅ τε γὰρ λόγος καὶ τὸ οὗ ἕνεκα ὡς τέλος ταὐτόν, καὶ ὕλη τοῖς ζῴοις τὰ μέρη, παντὶ μὲν τῷ ὅλῳ τὰ ἀνομοιομερῆ, τοῖς δ᾽ ἀνομοιομερέσι τὰ ὁμοιομερῆ, τούτοις δὲ τὰ καλούμενα στοιχεῖα τῶν σωμάτων), λοιπὸν δὲ τῶν μὲν μορίων τὰ πρὸς τὴν γένεσιν συντελοῦντα τοῖς ζῴοις, περὶ ὧν οὐθὲν διώρισται πρότερον, περὶ αἰτίας δὲ τῆς κινούσης, τίς αὕτη. τὸ δὲ περὶ ταύτης σκοπεῖν καὶ τὸ περὶ τῆς γενέσεως τῆς ἑκάστου τρόπον τινὰ ταὐτόν ἐστιν· διόπερ ὁ λόγος εἰς ἓν συνήγαγε, τῶν μὲν περὶ τὰ μόρια τελευταῖα ταῦτα, τῶν δὲ περὶ γενέσεως τὴν ἀρχὴν ἐχομένην τούτων τάξας. τῶν δὴ ζῴων τὰ μὲν ἐκ συνδυασμοῦ γίνεται θήλεος καὶ ἄρρενος, ἐν ὅσοις γένεσι τῶν ζῴων ἐστὶ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν. οὐ γὰρ ἐν πᾶσίν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἐν μὲν τοῖς ἐναίμοις ἔξω ὀλίγων ἅπασι τὸ μὲν ἄρρεν τὸ δὲ θῆλυ τελειωθέν ἐστι, τῶν δ᾽ ἀναίμων τὰ μὲν ἔχει τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, ὥστε τὰ ὁμογενῆ γεννᾶν, τὰ δὲ γεννᾷ μέν, οὐ μέντοι τά γε ὁμογενῆ· τοιαῦτα δ’ ἐστὶν ὅσα γίνεται μὴ ἐκ ζῴων συνδυαζο μένων, ἀλλ’ ἐκ γῆς σηπομένης καὶ περιττωμάτων. ὡς δὲ κατὰ παντὸς εἰπεῖν, ὅσα μὲν κατὰ τόπον μεταβλητικὰ τῶν ζῴων ὄντα τὰ μὲν νευστικὰ τὰ δὲ πτηνὰ τὰ δὲ πεζευτικὰ τοῖς σώμασιν, ἐν ἐνίοις μὲν τούτων ἅπαν τὸ γένος ἔχει τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, οὐ μόνον ἐν τοῖς ἐναίμοις, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀναίμων ἔν τισιν. καὶ τούτων τοῖς μὲν καθ’ ὅλον τὸ γένος, οἷον τοῖς μαλακίοις καὶ τοῖς μαλακοστράκοις· ἐν δὲ τῷ τῶν ἐντόμων γένει τὰ πλεῖστα. τούτων δ’ αὐτῶν ὅσα μὲν ἐκ συνδυασμοῦ γίνεται τῶν συγγενῶν ζῴῳν, καὶ αὐτὰ γεννᾷ κατὰ τὴν συγγένειαν· ὅσα δὲ μὴ ἐκ ζῴων ἀλλ’ ἐκ σηπομένης τῆς ὕλης, ταῦτα δὲ γεννᾷ μὲν ἕτερον δὲ γένος, καὶ τὸ γιγνόμενον οὔτε θῆλύ ἐστιν οὔτε ἄρρεν. τοιαῦτα δ’ ἐστὶν ἔνια τῶν ἐντόμων. καὶ τοῦτο συμβέβηκεν εὐλόγως· εἰ γὰρ ὅσα μὴ γίγνεται ἐκ ζῴων, ἐκ τούτων ἐγίνετο ζῷα συνδυαζομένων, εἰ μὲν ὁμοιογενῆ, καὶ τὴν ἐξ ἀρχῆς τοιαύτην ἔδει τῶν τεκνωσάντων εἶναι γένεσιν. τοῦτο δ’ εὐλόγως ἀξιοῦμεν· φαίνεται γὰρ συμβαῖνον οὕτως ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων. εἰ δ’ ἀνόμοια μὲν δυνάμενα δὲ συνδυάζεσθαι, πάλιν ἐκ τούτων ἑτέρα τις ἂν ἐγίνετο φύσις, καὶ πάλιν ἄλλη τις ἐκ τούτων, καὶ τοῦτ’ ἐπορεύετ’ ἂν εἰς ἄπειρον. ἡ δὲ φύσις φεύγει τὸ ἄπειρον· τὸ μὲν γὰρ ἄπειρον ἀτελές, ἡ δὲ φύσις ἀεὶ ζητεῖ τέλος. ὅσα δὲ μὴ πορευτικά, καθάπερ τὰ ὀστρακόδερμα τῶν ζῴων καὶ τὰ ζῶντα τῷ προσπεφυκέναι, διὰ τὸ παραπλησίαν αὐτῶν εἶναι τὴν οὐσίαν τοῖς φυτοῖς, ὥσπερ οὐδ’ ἐν ἐκείνοις, οὐδ’ ἐν τούτοις ἐστι τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, ἀλλ’ ἤδη καθ’ ὁμοιότητα καὶ κατ’ ἀναλογίαν λέγεται· μικρὰν γάρ τινα τοιαύτην ἔχει διαφοράν. καὶ γὰρ ἐν τοῖς φυτοῖς ὑπάρχει τὰ μὲν καρποφόρα δένδρα τοῦ αὐτοῦ γένος, τὰ δ’ αὐτὰ μὲν οὐ φέρει καρπόν, συμβάλλεται δὲ τοῖς φέρουσι πρὸς τὸ πέττειν, οἷον συμβαίνει περὶ τὴν συκῆν καὶ τὸν ἐρινεόν. ἔστι δὲ καὶ ἐπὶ τῶν φυτῶν τὸν αὐτὸν τρόπον· τὰ μὲν γὰρ ἐκ σπέρματος γίνεται, τὰ δ’ ὥσπερ αὐτοματιζούσης τῆς φύσεως. γίνεται γὰρ ἢ τῆς γῆς σηπομένης ἢ μορίων τινῶν ἐν τοῖς φυτοῖς. ἔνια γὰρ αὐτὰ μὲν οὐ συνίσταται καθ᾽ αὑτὰ χωρίς, ἐν ἑτέροις δ᾽ ἐγγίνεται δένδρεσιν, οἷον ὁ ἰξός.
1.22. Bölüm
Bitkileri ayrıca kendi başlarına incelemek gerekir; öteki hayvanların türeyişi hakkında ise, söylenenlere bağlayarak, her biri için uygun düşen sırayla konuşmalıyız. Söylediğimiz gibi, türeyişin ilkeleri (ilke) olarak her şeyden önce dişi ve erkek konulabilir: erkek, hareketin ve türeyişin ilkesine sahip olan olarak; dişi de maddenin ilkesine sahip olan olarak. Buna en çok, tohumun nasıl ve nereden oluştuğu incelenince inanılır; çünkü tabiatça oluşan şeyler tohumdan kurulur. Tohumun dişiden ve erkekten nasıl oluştuğu da gözden kaçmamalıdır. Bu türden bir parça dişiden ve erkekten ayrıldığı, ayrılma onlarda olduğu ve onlardan çıktığı için dişi ve erkek türeyişin ilkeleridir. Başkasının içinde doğuran hayvana erkek, kendi içinde doğurana dişi deriz. Bu yüzden kâinatta da yerin tabiatını dişi ve ana sayarlar, göğe, güneşe ya da bu türden başka şeylere de doğuranlar ve babalar adını verirler. Erkek ile dişi tanım bakımından her birinin başka bir şeye gücü yetmesiyle, his bakımından ise bazı parçalarla birbirinden ayrılır. Tanım bakımından, daha önce söylendiği gibi, erkek başkasının içinde doğurabilendir; dişi ise kendi içinde doğurabilen ve doğurulanın, doğuranda bulunarak içinden çıkıp oluştuğu şeydir. Bir yeti ve bir işlevle ayrıldıklarına, her iş için de organlar gerektiğine, yetilerin organları da bedenin parçaları olduğuna göre, doğurmak ve birleşmek için de parçaların bulunması ve bunların, erkeğin dişiden ayrıldığı ölçüde birbirinden ayrılması zorunludur. Çünkü dişi ya da erkek denen şey bütün hayvan olsa da, hayvan bütünüyle değil, belli bir yeti ve belli bir parça bakımından dişi ya da erkektir: dişide bu parça rahimlerdir, erkekte ise bütün kanlılarda testislerle ve tohum kanallarıyla ilgili kısımlardır; çünkü kanlıların kiminin testisi, kiminin de bu türden kanalları vardır. Kansızlardan bu karşıtlığa sahip olanlarda da dişi ile erkek arasında farklar vardır. Kanlılarda çiftleşmeye yarayan parçalar biçimce farklıdır. Şunu da düşünmek gerekir: küçük bir ilke yer değiştirince, ilkeden sonra gelen pek çok şey çoğu zaman onunla birlikte değişir. Bu, hadım edilenlerde açıkça görülür: yalnız üreme parçası bozulunca bütün biçim aşağı yukarı onunla birlikte öyle değişir ki hayvan ya dişi gibi görünür ya da dişiden pek az farkı kalır; demek ki hayvan rastgele bir parça ya da rastgele bir yeti bakımından dişi ya da erkek değildir. Öyleyse açıktır ki dişi ve erkek bir tür ilke olarak görünür: canlılar dişi ve erkek oldukları bakımdan değişince pek çok şey de onlarla birlikte değişir, sanki bir ilke yer değiştirmiş gibi.
Περὶ μὲν οὖν φυτῶν, αὐτὰ καθ᾽ αὑτὰ χωρὶς ἐπισκεππτέον· περὶ δὲ τῶν ἄλλων ζῴων τῆς γενέσεως λεκτέον κατὰ τὸν ἐπιβάλλοντα λόγον καθ᾽ ἕκαστον αὐτῶν, ἀπὸ τῶν εἰρημένων συνείροντας. καθάπερ γὰρ εἴπομεν, τῆς γενέσεως ἀρχὰς ἄν τις οὐχ ἥκιστα θείη τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, τὸ μὲν ἄρρεν ὡς τῆς κινήσεως καὶ τῆς γενέσεως ἔχον τὴν ἀρχήν, τὸ δὲ θῆλυ ὡς ὕλης. τοῦτο δὲ μάλιστ’ ἄν τις πιστεύσειε θεωρῶν πῶς γίνεται τὸ σπέρμα καὶ πόθεν· ἐκ τούτου μὲν γὰρ τὰ φύσει γινόμενα συνίσταται, τοῦτο δὲ πῶς ἀπὸ τοῦ θήλεος καὶ τοῦ ἄρρενος συμβαίνει γίγνεσθαι, δεῖ μὴ λανθάνειν. τῷ γὰρ ἀποκρίνεσθαι τὸ τοιοῦτον μόριον ἀπὸ τοῦ θήλεος καὶ τοῦ ἄρρενος, καὶ ἐν τούτοις τὴν ἀπόκρισιν εἶναι καὶ ἐκ τούτων, διὰ τοῦτο τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν ἀρχαὶ τῆς γενέσεώς εἰσιν. ἄρρεν μὲν γὰρ λέγομεν ζῷον τὸ εἰς ἄλλο γεννῶν, θῆλυ δὲ τὸ εἰς αὑτό· διὸ καὶ ἐν τῷ ὅλῳ τὴν τῆς γῆς φύσιν ὡς θῆλυ καὶ μητέρα νομίζουσιν, οὐρανὸν δὲ καὶ ἥλιον ἤ τι τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ὡς γεννῶντας καὶ πατέρας προσαγορεύουσιν. τὸ δ᾽ ἄρρεν καὶ τὸ θῆλυ διαφέρει κατὰ μὲν τὸν λόγον τῷ δύνασθαι ἕτερον ἑκάτερον, κατὰ δὲ τὴν αἴσθησιν μορίοις τισίν, κατὰ μὲν τὸν λόγον τῷ ἄρρεν μὲν εἶναι τὸ δυνάμενον γεννᾶν εἰς ἕτερον, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον, τὸ δὲ θῆλυ τὸ εἰς αὑτό, καὶ ἐξ οὗ γίνεται ἐνυπάρχον ἐν τῷ γεννῶντι τὸ γεννώμενον. ἐπεὶ δὲ δυνάμει διώρισται καὶ ἔργῳ τινί, δεῖται δὲ πρὸς πᾶσαν ἐργασίαν ὀργάνων, ὄργανα δὲ ταῖς δυνάμεσι τὰ μέρη τοῦ σώματος, ἀναγκαῖον εἶναι καὶ πρὸς τὴν τέκνωσιν καὶ τὸν συνδυασμὸν μόρια, καὶ ταῦτα διαφέροντ’ ἀλλήλων, καθὸ τὸ ἄρρεν διαίσει τοῦ θήλεος. εἰ γὰρ καὶ καθ’ ὅλου λέγεται τοῦ ζῴου τοῦ μὲν τὸ θῆλυ τοῦ δὲ τὸ ἄρρεν, ἀλλ᾽ vαι ὑστέραι, τοῦ δ’ ἄρρενος τὰ περὶ τοὺς ὄρχεις καὶ τοὺς περινέους ἐν πᾶσι τοῖς ἐναίμοις· τὰ μὲν γὰρ ὄρχεις ἔχει αὐτῶν, τὰ δὲ τοὺς τοιούτους πόρους. εἰσὶ δὲ διαφοραὶ τοῦ θήλεος καὶ ἄρρενος καὶ ἐν τοῖς ἀναίμοις, ὅσα αὐτῶν ἔχει ταύτην τὴν ἐναντίωσιν. διαφέρει δ’ ἐν τοῖς ἐναίμοις τὰ μέρη τὰ πρὸς τὴν μίξιν τοῖς σχήμασιν. δεῖ δὲ νοεῖν ὅτι μικρᾶς ἀρχῆς μετακινουμένης πολλὰ συμμεταβάλλειν εἴωθε τῶν μετὰ τὴν ἀρχήν. δῆλον δὲ τοῦτο ἐπὶ τῶν ἐκτεμνομένων· τοῦ γεννητικοῦ γὰρ μορίου διαφθειρομένου μόνον ὅλη σχεδὸν ἡ μορφὴ συμμεταβάλλει τοῦτον ὥστε ἢ θῆλυ δοκεῖν εἶναι μικρὸν ἀπολείπειν, ὡς οὐ κατὰ τὸ τυχὸν μόριον οὐδὲ κατὰ τὴν τυχοῦσαν δύναμιν θῆλυ ὄν καὶ ἄρρεν τὸ ζῷον. φανερὸν οὗν ὅτι ἀρχή τις οὖσα φαίνεται τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν· πολλὰ γοῦν συμμεταβάλλει μεταβαλλόντων ᾗ θῆλυ καὶ ἄρρεν, ὡς ἀρχῆς μεταπιπτούσης.
1.33. Bölüm
Testislerle ve rahimle ilgili kısımlar bütün kanlı hayvanlarda aynı değildir. Önce erkeklerdeki testislere bakalım. Bu türden hayvanlardan kiminin hiç testisi yoktur, mesela balık cinsinin ve yılanların; bunların yalnız iki tohum kanalı vardır. Kiminin testisi vardır ama içeridedir, belde böbreklerin bulunduğu yerde; testisi olmayanlarda olduğu gibi bunların her birinden birer kanal çıkar ve bu kanallar, onlarda olduğu gibi birleşip tek kanal olur; mesela bütün kuşlarda ve havayı alıp akciğeri olan yumurtlayan dört ayaklılarda. Bunların hepsinin testisleri içeride, beldedir ve bunlardan yılanlardaki gibi iki kanal çıkar; mesela kertenkelelerde, kaplumbağalarda ve bütün kabuk pullularda. Canlı doğuranların hepsinin ise testisleri öndedir; ama bazılarında içeride, karnın sonundadır, mesela yunusta; bunlarda testislerden kanallar değil, öküzlerde olduğu gibi dışarı uzanan bir erkeklik organı çıkar. Kiminde testisler dışarıdadır; bunların da kiminde sarkıktır, insanda olduğu gibi, kiminde makada yakındır, domuzlarda olduğu gibi. Bunlar hakkında Hayvanlar Tarihi'nde (historia) daha ayrıntılı bilgi verildi. Rahimlerin hepsi iki bölümlüdür; tıpkı bütün erkeklerin iki testisi olduğu gibi. Kimi hayvanlarda rahim aşağıda, cinsel organların yanındadır; mesela kadınlarda, yalnız dışarıya değil kendi içlerinde de canlı doğuranların hepsinde ve yumurtalarını açığa bırakan balıklarda. Kiminde ise yukarıda, diyaframın yanındadır; mesela bütün kuşlarda ve balıklardan canlı doğuranlarda. Yumuşak kabukluların ve yumuşakçaların rahimleri de çatallıdır; çünkü bunlarda yumurta denen şeyleri saran zarlar rahim gibidir. Ahtapotlarda rahim pek belirsizdir, öyle ki tek bir rahim varmış gibi görünür; bunun sebebi bedenin kütlesinin her yanının aynı olmasıdır. Böceklerin de büyük olanlarında rahimler çatallıdır; küçüklerde ise bedenin küçüklüğü yüzünden belli olmaz.
Ἔχεῖ δὲ τὰ περὶ τοὺς ὄρχεις καὶ τὰς ὑστέρας οὐχ ὁμοίως πᾶσι τοῖς ἐναίμοις ζῴοις, καὶ πρῶτον τὰ περὶ τοὺς ὄρχεις τοῖς ἄρρεσιν. τὰ μὲν γὰρ ὅλως ὄρχεις οὐκ ἔχει τῶν τοιούτων ζῴων, οἷον τό τε τῶν ἰχθύων γένος καὶ τὸ τῶν ὄ φεων, ἀλλὰ πόρους μόνον δύο σπερματικούς· τὰ δ’ ἔχει μὲν ὄρχεις, ἐντὸς δ’ ἔχει τούτους πρὸς τῇ ὀσφύϊ κατὰ τὴν τῶν νεφρῶν χώραν, ἀπὸ δὲ τούτων ἑκατέρου πόρον, ὥσπερ ἐν τοῖς μὴ ἔχουσιν ὄρχεις, συνάπτοντας εἰς ἕν, καθάπερ καὶ ἐπ’ ἐκείνων, οἷον οἵ τε ὄρνιθες πάντες καὶ τὰ ᾠοτοκοῦντα τετράποδα τῶν δεχομένων τὸν ἀέρα καὶ πλεύμονα ἐχόντων. καὶ γὰρ ταῦτα πάντα ἐντὸς ἔχει πρὸς τῇ ὀσφύϊ τοὺς ὄρχεις, καὶ δύο πόρους ἀπὸ τούτων ὁμοίως τοῖς ὄφεσιν, οἷον σαῦροι καὶ χελῶναι καὶ τὰ φολιδωτὰ πάντα. τὰ δὲ ζῳοτόκα πάντα μὲν ἐν τῷ ἔμπροσθεν ἔχει τοὺς ὄρχεις, ἀλλ’ ἕνια αὐτῶν ἔσω πρὸς τῷ τέλει τῆς γαστρός, οἷον ὁ δελφίς, καὶ οὐ πόρους ἀλλ’ αἰδοῖον ἀπὸ τούτων περαῖνον εἰς τὸ ἔξω, καθάπερ οἱ βόες, τὰ δ’ ἔξω καὶ τούτων τὰ μὲν ἀπηρτημένους, ὥσπερ ἄνθρωπος, τὰ δὲ πρὸς τῇ ἕδρᾳ, καθάπερ οἱ ὕες. διώρισται δὲ περὶ αὐτῶν ἀκριβέστερον ἐν ταῖς ἱστορίαις ταῖς περὶ τῶν ζῴων. αἱ δ’ ὑστέραι πᾶσαι μέν εἰσι διμερεῖς, καθάπερ καὶ οἱ ὄρχεις τοῖς ἄρρεσι δύο πᾶσιν· ταύτας δ’ ἔχουσι τὰ μὲν πρὸς τοῖς ἄρθροις, καθάπερ αἵ τε γυναῖκες καὶ πάντα τὰ ζῳοτοκοῦντα μὴ μόνον θύραζε ἀλλὰ καὶ ἐν αὑτοῖς, καὶ οἱ ἰχθύες ὅσοι ᾠοτοκοῦσιν εἰς τοὐμφανές, τὰ δὲ πρὸς τῷ ὑποζώματι, καθάπερ οἵ τ’ ὄρνιθες πάντες καὶ τῶν ἰχθύων οἱ ζῳοτοκοῦντες. ἔχουσι δὲ δικρόας καὶ τὰ μαλακόστρακα τὰς ὑστέρας καὶ τὰ μαλάκια· τὰ γὰρ καλούμενα τούτων ᾠὰ τοὺς περιέχοντας ὑμένας ὑστερκοὺς ἔχει. μάλιστα δὲ ἀδιόριστον ἐπὶ τῶν πολυπόδων ἐστίν, ὥστε δοκεῖν μίαν εἶναι· τούτου δ’ αἴτιον ὁ τοῦ σώματος ὄγκος πάντῃ ὅμοιος ὤν. δικρόαι δὲ καὶ αἱ τῶν ἐντόμων εἰσὶν ἐν τοῖς μέγεθος ἔχουσιν· ἐν δὲ τοῖς ἐλάττοσιν ἄδηλοι διὰ τὴν μικρότητα τοῦ σώματος.
1.44. Bölüm
Hayvanlarda söz konusu parçalar bu şekildedir. Erkeklerde tohum organlarının farkına gelince, bu farkların hangi sebeplerle var olduğunu inceleyecek kimse önce testislerin ne için oluştuğunu kavramalıdır. Tabiat her şeyi ya zorunluluk yüzünden ya da daha iyi olduğu için yapıyorsa, bu parça da bu ikisinden biri yüzünden vardır. Türeyiş için zorunlu olmadığı açıktır; öyle olsaydı doğuran bütün hayvanlarda bulunurdu; oysa ne yılanların ne balıkların testisi vardır; çünkü bunlar birleşirken ve kanalları balık sütüyle dolu iken görülmüştür. Demek ki geriye daha iyi bir şey için var olması kalıyor. Çoğu hayvanın, bitkilerinki gibi, tohumdan ve meyveden başka neredeyse hiçbir işi yoktur. Beslenmede bağırsağı düz olanlar besin arzusu bakımından nasıl daha obursa, testisi olmayıp yalnız kanalları olanlar ya da testisi olup da içeride olanlar da birleşme eylemine o kadar daha çabuk girişir. Daha ölçülü olması gerekenlerde ise, orada bağırsakların düz olmaması gibi burada da kanallar kıvrımlıdır; böylece arzu ne obur ne de aceleci olur. Testisler de bunun için düzenlenmiştir: tohum artığının hareketini daha durgun kılarlar; bunu canlı doğuranlarda, mesela atlarda, bu türden öteki hayvanlarda ve insanlarda, kanalın geri kıvrılan kısmını muhafaza ederek yaparlar. Bunun nasıl olduğunu Hayvanlar Tarihi'nden incelemek gerekir. Testisler kanalların bir parçası değildir; dokumacı kadınların tezgâhtaki çözgü iplerine astıkları ağırlıklar gibi onlara eklenmiştir. Testisler çıkarılınca kanallar içeri çekilir; bu yüzden hadım edilen hayvanlar doğuramaz. Kanallar içeri çekilmeseydi doğurabilirlerdi; nitekim bir boğa hadım edildikten hemen sonra çiftleşip ineği gebe bırakmıştır, çünkü kanallar henüz içeri çekilmemişti. Kuşlarda ve yumurtlayan dört ayaklılarda ise testisler tohum artığını alır; böylece tohumun çıkışı balıklardakinden daha yavaş olur. Bu kuşlarda açıkça görülür: çiftleşme zamanında testisleri çok daha büyüktür; kuşlardan yılda tek mevsim çiftleşenlerin testisleri bu zaman geçince o kadar küçülür ki neredeyse görünmez, çiftleşme zamanında ise pek büyüktür. Testisleri içeride olanlar daha çabuk çiftleşir; çünkü testisleri dışarıda olanlar da testislerini yukarı çekmeden tohumu bırakmaz.
Τὰ μὲν οὖν εἰρημένα μόρια τοῖς ζῴοις τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον· περὶ δὲ τῆς ἐν τοῖς ἄρρεσι διαφορᾶς τῶν σπερματικῶν ὀργάνων, εἴ τις μέλλει θεωρήσειν τὰς αἰτίας δι’ ἅς εἰσιν, ἀνάγκη λαβεῖν πρῶτον τίνος ἕνεκεν ἡ τῶν ὄρχεών ἐστι σύστασις. εἰ δὴ πᾶν ἡ φύσις ἢ διὰ τὸ ἀναγκαῖον ποιεῖ ἢ διὰ τὸ βέλτιον, κἂν τοῦτο τὸ μόριον εἴη διὰ τούτων θάτερον. ὅτι μὲν τοίνυν οὐκ ἀναγκαῖον πρὸς τὴν γένεσιν, φανερόν· πᾶσι γὰρ ἂν ὑπηῆρχε τοῖς γεννῶσι, νῦν δ’ ὄυθ’ οἱ ὄφεις ἔχουσιν ὄρχεις οὔθ’ οἱ ἰχθύες· ὠμμένοι γάρ εἰσι συνδυαζόμενοι καὶ πλήρεις ἔχοντες θοροῦ τοὺς πόρους. λείπεται τοίνυν βελτίονός τινος χάριν. ἔστι δὲ τῶν μὲν πλείστων ζῴων ἔργον σχεδὸν οὐθὲν ἄλλο πλὴν ὥσπερ τῶν φυτῶν σπέρμα καὶ καρπός. ὥσπερ δ’ ἐν τοῖς περὶ τὴν τροφὴν τὰ εὐθυέντερα λαβρότερα πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν τὴν τῆς τροφῆς, ὅυτω καὶ τὰ μὴ ἔχοντα ὄρχεις πόρους δὲ μόνον, ἢ ἔχοντα μὲν ἐντὸς δ’ ἔχοντα, πάντα ταχύτερα πρὸς τὴν ἐνέργειαν τῶν συνδυασμῶν. ἃ δὲ δεῖ σωφρονέστερα εἶναι, ὥσπερ ἐκεῖ οὐκ εὐθυέντερα, καὶ ἐνταῦθ’ ἕλικας ἔχουσιν οἱ πόροι πρὸς τὸ μὴ λάβρον μηδὲ ταχεῖαν εἶναι τὴν ἐπιθυμίαν. οἱ δ’ ὄρχεις εἰσὶ πρὸς τοῦτο μεμηχανημένοι· τοῦ γὰρ σπερματικοῦ περιττώματος στασιμωτέραν ποιοῦσι τὴν κίνησιν, ἐν μὲν τοῖς ζῳοτόκοις, οἷον ἵπποις τε καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις, καὶ ἐν ἀνθρώποις σώζοντες τὴν ἐπαναδίπλωσιν. ὃν δὲ τρόπον ἔχει αὕτη, ἐκ τῶν ἱστοριῶν τῶν περὶ τὰ ζῷα δεῖ θεωρεῖν. οὐθὲν γάρ εἰσι μόριον τῶν πόρων οἱ ὄρχεις, ἀλλὰ πρόσκεινται, καθάπερ τὰς λαιὰς προσάπτουσιν αἱ ὑφαίνουσαι τοῖς ἱστοῖς· ἀφαιρουμένων γὰρ αὐτῶν ἀνασπῶνται οἱ πόροι ἐντός, ὥστ’ οὐ δύνανται γεννᾶν τὰ ἐκτεμνόμενα, ἐπεὶ εἰ μὴ ἀνεσπῶντο, ἐδύναντο ἄν, καὶ ἤδη ταῦρός τις μετὰ τὴν ἐκτομὴν εὐθέως ὀχεύσας ἐπλήρωσε διὰ τὸ μήπω τοὺς πόρους ἀνεσπάσθαι. τοῖς δ’ ὄρνισι καὶ τοῖς ᾠοτόκοις τῶν τετραπόδων δέχονται τὴν σπερματικὴν περίττωσιν, ὥστε βραδυτέραν εἶναι τὴν ἔξοδον ἢ τοῖς ἰχθύσιν. φανερὸν δ’ ἐπὶ τῶν ὀρνίθων· περὶ γὰρ τὰς ὀχείας πολὺ μείζους ἴσχουσι τοὺς ὄρχεις, καὶ ὅσα γε τῶν ὀρνέων καθ’ ὥραν μίαν ὀχεύει, ὅταν ὁ χρόνος οὗτος παρέλθῃ, οὕτω μικροὺς ἔχουσιν ὥστε σχεδὸν ἀδήλους εἶναι, περὶ δὲ τὴν ὀχείαν σφόδρα μεγάλους. θᾶττον μὲν οὖν ὀχεύουσι τὰ ἐντὸς ἔχοντα· καὶ γὰρ τὰ ἐκτὸς ἔχοντα οὐ πρότερον τὸ σπέρμα ἀφίησι πρὶν ἀνασπάσαι τοὺς ὄρχεις.
1.55. Bölüm
Ayrıca dört ayaklıların birleşmeye yarayan bir organı vardır, çünkü bu onlar için mümkündür. Kuşlar ve ayaksızlar için ise mümkün değildir: kuşların bacakları karnın ortasının altındadır, ayaksızların ise hiç bacağı yoktur; erkeklik organı ise tabiatı gereği oraya bağlıdır ve konumu da oradadır. Bu yüzden cinsel birleşmede bacaklar gerilir; çünkü hem organ sinirlidir hem de bacakların tabiatı sinirlidir. Dolayısıyla bu organa sahip olmaları mümkün olmadığına göre testislerinin de ya hiç olmaması ya da orada olmaması zorunludur; çünkü bunlara sahip olanlarda ikisinin konumu aynıdır. Ayrıca testisleri dışarıda olanlarda tohum, organ hareketle ısınınca toplanıp dışarı çıkar; balıklardaki gibi hazır bulunup dokunur dokunmaz çıkmaz. Canlı doğuranların hepsinin testisleri öndedir ya da dışarıdadır; yalnız kirpi müstesna. Yalnız onun testisleri beldedir; sebebi kuşlardakiyle aynıdır: kirpilerin birleşmesinin çabuk olması zorunludur; çünkü dört ayaklılar gibi dişinin sırtına çıkmazlar, dikenleri yüzünden dik durarak birleşirler. Testisi olanların niçin testisleri olduğu, kimisinin niçin dışarıda, kimisinin niçin içeride olduğu söylendi.
Ἔτι δὲ τὸ ὄργανον τὸ πρὸς τὸν συνδυασμὸν τὰ μὲν τέτράποδα ἔχει· ἐνδέχεται γὰρ αὐτοῖς ἔχειν· τοῖς δ’ ὄρνισι καὶ τοῖς ἄποσιν οὐκ ἐνδέχεται διὰ τὸ τῶν μὲν τὰ σκέλη ὑπὸ μέσην εἶναι τὴν γαστέρα, τὰ δ’ ὅλως ἀσκελῆ εἶναι, τὴν δὲ τοῦ αἰδοίου φύσιν ἠρτῆσθαι ἐντεῦθεν καὶ τῇ θέσει κεῖσθαι ἐνταῦθα. διὸ καὶ ἐν τῇ ὁμιλίᾳ ἡ σύντασις γίνεται τῶν σκελῶν· τό τε γὰρ ὄργανον νευρῶδες καὶ ἡ φύσις τῶν σκελῶν νευρώδης. ὥστ’ ἐπεὶ τοῦτ’ οὐκ ἐνδέχεται ἔχειν, ἀνάγκη καὶ ὄρχεις ἢ μὴ ἔχειν ἢ μὴ ἐνταῦθ’ ἔχειν· τοῖς γὰρ ἔχουσιν ἡ αὐτὴ θέσις ἀμφοτέρων αὐτῶν. ἔτι δὲ τοῖς γε τοὺς ὄρχεις ἔχουσιν ἔξω διὰ τῆς κινήσεως θερμαινομένου τοῦ αἰδοίου προέρχεται τὸ σπέρμα συναθροισθέν, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἕτοιμον ὃν εὐθὺς θιγοῦσιν, ὥσπερ τοῖς ἰχθύσιν. πάντα δ’ ἔχει τὰ ζῳοτόκα τοὺς ὄρχεις ἐν τῷ πρόσθεν ἢ ἔξω, πλὴν ἐχίνου· οὗτος δὲ πρὸς τῇ ὀσφύϊ μόνος, διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δι’ ἥνπερ καὶ οἱ ὄρνιθες. ταχὺν γὰρ ἀναγκαῖον γίνεσθαι τὸν συνδυασμὸν αὐτῶν· οὐ γὰρ ὥσπερ τὰ τετράποδα ἐπὶ τὰ πρανῆ ἐπιβαίνει, ἀλλ’ ὀρθοὶ μίγνυνται διὰ τὰς ἀκάνθας. δι’ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν ἔχουσι τὰ ἔχοντα ὄρχεις, εἴρηται, καὶ δι’ ἣν αἰτίαν τὰ μὲν ἔξω τὰ δ’ ἐντός.
1.66. Bölüm
Testisi olmayanlar ise, söylendiği gibi, bu parçaya iki sebepten sahip değildir: söz konusu olan iyi olan değil, yalnız zorunlu olandır; bir de çiftleşmenin çabuk olması zorunludur. Balıkların ve yılanların tabiatı böyledir. Balıklar yan yana gelerek çiftleşir ve çabucak ayrılır. Çünkü insanların ve bu türden bütün hayvanların meniyi bırakabilmek için nefeslerini (nefes) tutmaları zorunludur; balıklarda bu, deniz suyunu almadıkları sırada olur ve bunu uzun süre yaparlarsa kolayca ölürler. Dolayısıyla karada yürüyen ve canlı doğuran hayvanlar gibi tohumu birleşme sırasında olgunlaştırmaları gerekmez; mevsim gereği olgunlaşmış tohumu toplu olarak taşırlar; böylece onu birbirlerine dokunurken olgunlaştırmaz, olgunlaşmış olarak bırakırlar. Bu yüzden testisleri yoktur, kanalları düz ve basittir; dört ayaklılarda testislerin çevresinde bulunan küçük bir kısma benzer. Çünkü kanalın geri kıvrılan kısmının bir bölümü kanlı, bir bölümü kansızdır; kansız olan bölüm, artık tohum hâline gelmiş olanı alır ve tohum bu bölümden geçer; dolayısıyla meni buraya gelince bu hayvanlarda da boşalma çabuk olur. Balıklarda ise kanalın tamamı, insanlarda ve bu türden hayvanlarda geri kıvrılan kısmın bu ikinci bölümüne benzer.
ὅσα δὲ μὴ ἔχει, καθάπερ εἴρηται, διά τε τὸ μὴ εὖ ἀλλὰ τὸ ἀναγκαῖον μόνον οὐκ ἔχει τοῦτο τὸ μόριον, καὶ διὰ τὸ ἀναγκαῖον εἶναι ταχεῖαν γίνεσθαι τὴν ὀχείαν· τοιαύτη δ’ ἐστὶν ἡ τῶν ἰχθύων φύσις καὶ ἡ τῶν ὄφεων. οἱ μὲν γὰρ ἰχθύες ὀχεύουσι παραπίπτοντες καὶ ἀπολύονται ταχέως. ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων καὶ πάντων τῶν τοιούτων ἀνάγκη κατασχόντας τὸ πνεῦμα προΐεσθαι τὴν γονήν· τοῦτο δ’ ἐκείνοις συμβαίνει μὴ δεχομένοις τὴν θάλατταν, εἰσὶ δὲ εὔφθαρτοι τοῦτο μὴ ποιοῦντες. οὔκουν δεῖ ἐν τῷ συνδυασμῷ τὸ σπέρμα πέττειν αὐτούς, ὥσπερ τὰ πέζὰ καὶ ζῳοτόκα, ἀλλ’ ὑπὸ τῆς ὥρας τὸ σπέρμα πεπεμμένον ἀθρόον ἔχουσιν, ὥστε μὴ ἐν τῷ θιγγάνειν ἀλλήλων ποιεῖν, ἀλλὰ προΐεσθαι πεπεμμένον. διὸ ὄρχεις οὐκ ἔχουσιν, ἀλλ’ εὐθεῖς καὶ ἀπλοῦς τοὺς πόρους, οἷον μικρὸν μόριον τοῖς τετράποσιν ὑπάρχει περὶ τοὺς ὄρχεις. τῆς γὰρ ἐπαναδιπλώσεως τοῦ πόρου τὸ μὲν ἔναιμον μέρος ἐστὶ τὸ δ’ ἄναιμον, ὃ δέχεται καὶ δι’ οὗ ἤδη σπέρμα ὂν πορεύεται, ὥσθ’ ὅταν ἐνταῦθα ἔλθῃ ἡ γονή, ταχεῖα καὶ τούτοις γίνεται ἡ ἀπόλυσις. τοῖς δ’ ἰχθύσι τοιοῦτος ὁ πόρος πᾶς ἐστὶν οἷος ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν τοιούτων ζῴων κατὰ τὸ ἕτερον μέρος τῆς ἐπαναδιπλώσεως.
1.77. Bölüm
Yılanlar ise birbirine sarılarak çiftleşir; daha önce söylendiği gibi ne testisleri ne de erkeklik organları vardır: erkeklik organları yoktur, çünkü bacakları da yoktur; testisleri yoktur, çünkü uzundurlar; balıklar gibi yalnız kanalları vardır. Tabiatları uzun olduğu için, bir de testislerde bir duraklama olsaydı meni yavaşlık yüzünden soğurdu. Erkeklik organı büyük olanlarda da bu olur: bunlar organı orta boyda olanlardan daha az doğurgandır; çünkü soğuk tohum doğurgan değildir, çok uzağa taşınan tohum da soğur. Hayvanlardan kimisinin niçin testisi olduğu, kimisinin niçin olmadığı söylendi. Yılanların birbirine sarılması ise yan yana gelmeye elverişsiz olmalarındandır. Çok uzun oldukları için küçük bir parçayla birbirlerine uyup kolayca kenetlenemezler; tutunacakları parçaları olmadığından bunların yerine bedenlerinin esnekliğini kullanır, birbirlerine sarılırlar. Bu yüzden balıklardan daha yavaş ayrılıyormuş gibi görünürler; bunun sebebi yalnız kanallarının uzunluğu değil, bu zahmetli hazırlıktır da.
οἱ δὲ ὄφεις ὀχεύονται περιελιττόμενοι ἀλλήλοις, οὐκ ἔχουσι δ’ ὄρχεις οὐδ’ αἰδοῖον, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, αἰδοῖον μὲν ὅτι ὀυδε σκέλη, ὄρχεις δὲ διὰ τὸ μῆκος, ἀλλὰ πόρους, ὥσπερ οἱ ἰχθύες· διὰ γὰρ τὸ εἶναι αὐτῶν προμήκη τὴν φύσιν, εἰ ἔτι ἐπίστασις ἐγίγνετο περὶ τοὺς ὄρχεις, ἐψύχετ’ ἂν ἡ γονὴ διὰ τὴν βραδυτῆτα. ὅπερ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν μέγα τὸ αἰδοῖον ἐχόντων· ἀγονώτεροι γάρ εἰσι τῶν μετριαζόντων διὰ τὸ μὴ γόνιμον εἶναι τὸ σπέρμα τὸ ψυχρόν, ψύχεσθαι δὲ τὸ φερόμενον λίαν μακράν. δι’ ἣν μὲν οὗν αἰτίαν τὰ μὲν ὄρχεις ἔχει τὰ δ’ οὐκ ἔχει τῶν ζῴων, εἴρηται· περιπλέκονται δ’ ἀλλήλοις οἱ ὄφεις διὰ τὴν ἀφυΐαν τῆς παραπτώσεως. μικρῷ γὰρ προσαρμόττοντες μορίῳ λίαν μακροὶ ὄντες οὐκ εὐσυνάρμοστοί εἰσιν· ἐπεὶ οὖν οὐκ ἔχουσι μόρια οἷς περιλήψονται, ἀντὶ τούτων τῇ ὑγρότητι χρῶνται τοῦ σώματος, περιελιττόμενοι ἀλλήλοις. διὸ καὶ δοκοῦσι βραδύτερον ἀπολύεσθαι τῶν ἰχθύων, οὐ μόνον διὰ τὸ μῆκος τῶν πόρων ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν περὶ ταῦτα σκευωρίαν.
1.88. Bölüm
Dişilerde rahimle ilgili kısımların nasıl olduğu ise sorulabilir; çünkü bunlarda birçok aykırılık vardır. Canlı doğuranların hepsinde aynı değildir: insanlarda ve karada yürüyenlerin hepsinde rahim aşağıda, cinsel organların yanındadır; canlı doğuran kıkırdaklı balıklarda ise yukarıda, diyaframın yanında. Yumurtlayanlarda da aynı değildir: balıklarda, insanda ve canlı doğuran dört ayaklılarda olduğu gibi aşağıda, kuşlarda ve yumurtlayan dört ayaklılarda ise yukarıdadır. Bununla birlikte bu aykırılıkların da makul bir açıklaması vardır. Önce, yumurtlayanlar farklı biçimlerde yumurtlar. Kimi, balıklar gibi, yumurtalarını eksik olarak bırakır; çünkü balıkların yumurtaları dışarıda tamamlanır ve büyür. Bunun sebebi balıkların çok döl vermesidir; bitkilerde olduğu gibi onların işi de budur. Yumurtaları kendi içlerinde tamamlasalardı yumurtalarının sayıca az olması zorunlu olurdu; oysa o kadar çok yumurta taşırlar ki, en azından küçük balıklarda iki rahmin her biri birer yumurta gibi görünür. Çünkü en çok döl verenler bunlardır; tabiatları bunlara benzeyen öteki canlılarda da, bitkilerde de hayvanlarda da böyledir; çünkü bunlarda büyüklüğe gidecek büyüme tohuma döner. Kuşlar ve yumurtlayan dört ayaklılar ise yumurtalarını tamamlanmış olarak yumurtlar; bu yumurtaların korunabilmesi için sert kabuklu olması gerekir; çünkü büyüdükleri sürece yumuşak kabukludurlar. Kabuk, sıcaklığın topraksı maddedeki nemi buharlaştırmasıyla oluşur. Öyleyse bunun olacağı yerin sıcak olması zorunludur. Diyaframın çevresi de böyledir; çünkü besini hazmeden de orasıdır. Yumurtaların rahimde olması zorunlu olduğuna göre, yumurtalarını tamamlanmış olarak yumurtlayanlarda rahmin diyaframın yanında olması, eksik olarak yumurtlayanlarda ise aşağıda olması zorunludur; çünkü böylesi işlerine yarar. Rahim zaten tabiatça yukarıda olmaktan çok aşağıda olmaya yatkındır, tabiatın başka bir işi buna engel olmadıkça; çünkü rahmin ucu da aşağıdadır.
Τοῖς δὲ θήλεσι τὰ περὶ τὰς ὑστέρας ἀπορήσειεν ἄν τις ὃν τρόπον ἔχει· πολλαὶ γὰρ ὑπεναντιώσεις ὑπάρχουσιν αὐτοῖς. οὔτε γὰρ τὰ ζῳοτοκοῦντα ὁμοίως ἔχει πάντα, ἀλλ’ ἄνθρωποι μὲν καὶ τὰ πεζὰ πάντα κάτω πρὸς τοῖς ἄρθροις, τὰ δὲ σελάχη ζῳοτοκοῦντα ἄνω πρὸς τῷ ὑποζώματι, οὔτε τὰ ᾠοτοκοῦντα, ἀλλ’ οἱ μὲν ἰχθύες κάτω καθάπερ ἄνθρω πος καὶ τὰ ζῳοτοκοῦντα τῶν τετραπόδων, οἱ δ’ ὄρνιθες ἄνω, καὶ ὅσα ᾠοτοκεῖ τῶν τετραπόδων. οὐ μὴν ἀλλ’ ἔχουσι καὶ αὗται αἱ ὑπεναντιώσεις κατὰ λόγον, πρῶτον μὲν γὰρ τὰ ᾠοτοκοῦντα ᾠοτοκεῖ διαφερόντως. τὰ μὲν γὰρ ἀτελῆ προΐεται τὰ ᾠά, οἷον οἱ ἰχθύες. ἔξω γὰρ ἐπιτελεῖται καὶ λαμβάνει αὔξησιν τὰ τῶν ἰχθύων. αἴτιον δ’ ὅτι πολύγονα ταῦτα, καὶ τοῦτ’ ἔργον αὐτῶν ὥσπερ τῶν φυτῶν. εἰ οὖν ἐν αὑτοῖς ἐτελεσιούργουν, ἀναγκαῖον ὀλίγα τῷ πλήθει εἶναι· νῦν δὲ τοσαῦτα ἴσχουσιν ὥστε δοκεῖν ᾠὸν εἶναι τὴν ὑστέραν ἑκατέραν ἔν γε τοῖς μικροῖς ἰχθυδίοις. ταῦτα γὰρ πολυγονώτατά ἐστιν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ἀνάλογον τούτοις ἐχόντων τὴν φύσιν, καὶ ἐν φυτοῖς καὶ ἐν ζῴοις· ἡ γὰρ τοῦ μεγέθους αὔξησις τρέπεται εἰς τὸ σπέρμα τούτοις. οἱ δ’ ὄρνιθες καὶ τὰ τετράποδα τῶν ᾠοτόκων τέλεια ᾠὰ τίκτουσιν, ἃ δεῖ πρὸς τὸ σώζεσθαι σκληρόδερμα εἶναι· μαλακόδερμα γάρ, ἕως ἂν αὔξησιν ἔχῃ, ἐστίν. τὸ δ’ ὄστρακον γίνεται ὑπὸ θερμότητος ἐξικμαζούσης τὸ ὑγρὸν ἐκ τοῦ γεώδους. ἀναγκαῖον οὖν θερμὸν εἶναι τὸν τόπον ἐν ᾧ τοῦτο συμβήσεται. τοιοῦτος δ’ ὁ περὶ τὸ ὑπόζωμα· καὶ γὰρ τὴν τροφὴν πέττει οὗτος. εἰ οὖν, τὰ ᾠὰ ανάγκη ἐν τῇ ὑστέρᾳ εἶναι, καὶ τὴν ὑστέραν ἀνάγκη πρὸς τῷ ὑποζώματι εἶναι τοῖς τέλεια τὰ ᾠὰ τίκτουσι, τοῖς δ’ ἀτελῆ κάτω· πρὸ ὁδοῦ γὰρ οὕτως ἔσται. καὶ πέφυκε δὲ μᾶλλον ἡ ὑστέρα κάτω εἶναι ἢ ἄνω, ὅπου μή τι ἐμποδίζεα ἕτερον ἔργον τῆς φύσεως· κάτω γὰρ αὐτῆς καὶ τὸ πέρας ἐστίν·
1.99. Bölüm
İşlev de ucun bulunduğu yerdedir; rahim ise bu işin görüldüğü yerdir. Canlı doğuranlar da kendi aralarında farklıdır. Kimi yalnız dışarıya değil kendi içinde de canlı doğurur; mesela insanlar, atlar, köpekler ve bütün kıllı hayvanlar, sudakilerden de yunuslar, balinalar ve bu türden büyük deniz hayvanları.
ὅπου δὲ τὸ πέρας, τὸ ἔργον· αὐτὴ δ’ οὗ τὸ ἔργον. ἔχει δὲ καὶ τὰ ζῳοτοκοῦντα πρὸς ἄλληλα διαφοράν. τὰ μὲν γὰρ οὐ μόνον θύραζε ζῳοτοκεῖ ἀλλὰ καὶ ἐν αὑτοῖς, οἷον ἄνθρωποί τε καὶ ἵπποι καὶ κύνες καὶ πάντα τὰ τρίχας ἔχοντα, καὶ τῶν ἐνύδρων δελφῖνές τε, καὶ φάλαιναι καὶ τὰ τοιαῦτα κήτη.
1.1010. Bölüm
Kıkırdaklı balıklar ve engerekler ise dışarıya canlı doğurur, ama kendi içlerinde önce yumurtlar. Yumurtaları da tamamlanmış yumurtalardır; çünkü hayvan yumurtadan ancak böyle doğar, eksik yumurtadan hiçbir şey doğmaz. Dışarıya yumurtlamazlar, çünkü tabiatları bazılarının dediği gibi sıcak değil, soğuktur.
τὰ δὲ σελάχη καὶ οἱ ἔχεις θύραζε μὲν ζῳοτοκοῦσιν, ἐν αὑτοῖς δ’ ᾠοτοκοῦσι πρῶτον. ᾠοτοκοῦσι δὲ τέλειον ᾠόν· ὅτως γὰρ γεννᾶται ἐκ τοῦ ᾠοῦ τὸ ζῷον, ἐξ ἀτελοῦς δὲ οὐθέν. θύραζε δὲ οὐκ ᾠοτοκοῦσι διὰ τὸ ψυχρὰ τὴν φύσιν εἶναι καὶ οὐχ ὥς τινές φασι θερμά.
1.1111. Bölüm
Nitekim yumurtalarını yumuşak kabuklu olarak meydana getirirler; çünkü sıcaklıkları az olduğundan tabiatları yumurtanın dış yüzeyini kurutamaz. Soğuk oldukları için yumuşak kabuklu yumurta meydana getirirler, yumurtaları yumuşak kabuklu olduğu için de onları dışarıya bırakmazlar; çünkü bıraksalar yumurtalar bozulurdu. Yumurtadan hayvan oluşurken, çoğunlukla kuşlardakiyle aynı şekilde oluşur: yumurta aşağıya iner ve en baştan canlı doğuranlarda olduğu gibi hayvanlar cinsel organların yanında oluşur. Bu yüzden bu türden hayvanların rahmi ne canlı doğuranlarınkine ne de yumurtlayanlarınkine benzer, çünkü her iki türden de pay alırlar: bütün kıkırdaklı balıkların rahmi hem diyaframın yanındadır hem de aşağıya doğru uzanır. Bu rahmin ve öteki rahimlerin nasıl olduğunu hem Anatomiler'den hem de Hayvanlar Tarihi'nden incelemek gerekir. Demek ki bunların rahimleri, tamamlanmış yumurta yumurtladıkları için yukarıda, canlı doğurdukları için de aşağıdadır; ikisinden de pay almışlardır. En baştan canlı doğuranların ise hepsinde rahim aşağıdadır; çünkü tabiatın hiçbir işi buna engel olmaz ve bunlar iki aşamalı doğum yapmaz. Bundan başka diyaframın yanında hayvan oluşması imkânsızdır: ceninlerin bir ağırlığı ve hareketi olması zorunludur; bu yer ise hayat için can alıcı bir yer olduğundan bunları kaldıramazdı. Ayrıca yolun uzunluğu yüzünden doğumun güç olması da zorunlu olurdu; nitekim bugün bile kadınlar doğum sırasında esneyerek ya da buna benzer bir şey yaparak rahmi yukarı çekerlerse güç doğururlar. Boş rahimler de yukarı kalkıp dayanınca boğulma hissi verir. Hayvan taşıyacak rahimlerin daha güçlü olması da zorunludur; bu yüzden bu türden rahimlerin hepsi etlidir, diyaframın yanındakiler ise zarımsıdır. Bu, iki aşamalı doğum yapan hayvanların kendilerinde de açıkça görülür: yumurtalar yukarıda ve yanda, hayvanlar ise rahmin alt kısmında bulunur. Bazı hayvanlarda rahimle ilgili kısımların niçin birbirine aykırı olduğu ve genel olarak rahimlerin niçin kiminde aşağıda, kiminde yukarıda, diyaframın yanında bulunduğu söylendi.
μαλακόδερμα γοῦν τὰ ᾠὰ γεννῶσιν· διὰ γὰρ τὸ εἶναι ὀλιγόθερμα οὐ ξηραίνει αὐτῶν ἡ φύσις τὸ ἔσχατον. διὰ μὲν οὖν τὸ ψυχρὰ εἶναι μαλακόδερμα γεννῶσι, διὰ δὲ τὸ μαλακόδερμα οὐ θύραζε· διεφθείρετο γὰρ ἄν, ὅταν δὲ ζῷον ἐκ τοῦ ᾠοῦ γίγνηται, τὸν αὐτὸν τρόπον τὰ πλεῖστα γίγνεται ὅνπερ ἐν τοῖς ὄρνισιν· καταβαίνει γὰρ κάτω, καὶ γίγνεται ζῷα πρὸς τοῖς ἄρθροις, καθάπερ καὶ τοῖς ἐξ ἀρχῆς εὐθὺς ζῳοτοκοῦσιν. διὸ καὶ τὴν ὑστέραν τὰ τοιαῦτα ἔχει ἀνομοίαν καὶ τοῖς ζῳοτόκοις καὶ τοῖς ᾠοτόκοις, διὰ τὸ ἀμφοτέρων μετέχειν τῶν εἰδῶν· καὶ γὰρ πρὸς τῷ ὑποζώματι ἔχουσι καὶ κάτω πάρηκουσαν πάντα τὰ σελαχώδη. δεῖ δὲ καὶ περὶ ταύτης καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὑστερῶν, ὃν τρόπον ἔχουσιν, ἔκ τε τῶν ἀνατομῶν τεθεωρηκέναι καὶ τῶν ἱστοριῶν. ὥστε διὰ μὲν τὸ ᾠοτόκα εἶναι τελείων ᾠῶν ἄνω ἔχει, διὰ δὲ τὸ ζῳοτοκεῖν κάτω, καὶ ἀμφοτέρων μετειλήφασιν. τὰ δ’ εὐθὺς ζῳοτοκοῦντα πάντα κάτω· οὐ γὰρ ἐμποδίζει τῆς φύσεως οὐδὲν ἔργον, οὐδὲ διττογονεῖ, πρὸς δὲ τούτοις ἀδύνατον ζῷα γίγνεσθαι πρὸς τοῖς ὑποζώμασιν· τὰ μὲν γὰρ ἔμβρυα βάρος ἔχειν ἀναγκαῖον, καὶ κίνησιν, ὁ δὲ τόπος ἐπίκαιρος ὢν τοῦ ζῆν οὐκ ἂν δύναιτο ταῦθ’ ὑπενεγκεῖν. ἔτι δ’ ἀνάγκη δυστοκίαν εἶναι διὰ τὸ μῆκος τῆς φορᾶς, ἐπεὶ καὶ νῦν ἐπὶ τῶν γυναικῶν, ἐὰν περὶ τὸν τόκον ἀνασπάσωσι χασμησάμεναι ἤ τι τοιοῦτον ποιήσασαι, δυστοκοῦσιν. καὶ κεναὶ δ᾽ οὖσαι αἱ ὑστέραι ἄνω προσιστάμεναι πνίγουσιν· καὶ γὰρ ἀνάγκη τὰς μελλούσας ζῷον ἕξειν ἰσχυροτέρας εἶναι, διὸ σαρκώδεις εἰσὶν αἱ τοιαῦται πᾶσαι, αἱ δὲ πρὸς τοῖς ὑποζώμασιν ὑμενώδεις. καὶ ἐπ’ αὐτῶν δὲ τῶν διγονίαν ποιουμένων ζῴων φανερὸν τοῦτο συμβαῖνον· τὰ μὲν γὰρ ᾠὰ ἄνω καὶ ἐν τῷ πλαγίῳ ἴσχουσι, τὰ δὲ ζῷα ἐν τῷ κάτω μέρει τῆς ὑστέρας. Δι’ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν ὑπεναντίως ἔχουσι τὰ περὶ τὰς ὑστέρας ἔνια τῶν ζῴων, καὶ ὅλως διὰ τί τοῖς μὲν κάτω τοῖς δὲ ἄνω πρὸς τῷ ὑποζώματί εἰσιν, εἴρηται.
1.1212. Bölüm
Bütün hayvanların rahimleri niçin içeride, testisleri ise kiminin dışarıda kiminin içeridedir? Rahimlerin hepsinde içeride olmasının sebebi, oluşan şeyin onların içinde bulunmasıdır; bu şey korunmaya, örtülmeye ve olgunlaşmaya muhtaçtır; bedenin dışı ise zarar görmeye açık ve soğuktur. Testisler ise kiminde içeride, kiminde dışarıdadır; çünkü bunlar da hem korunmak hem de tohumun olgunlaşması için bir örtüye ve kaplamaya muhtaçtır; soğuyup katılaşırlarsa yukarı çekilip meniyi bırakamazlar. Bu yüzden testisleri açıkta olanların, testis torbası denen deriden bir örtüsü vardır. Derisinin tabiatı sertliği yüzünden sarıcı, yumuşak ve derimsi olmaya elverişli olmayanların ise, mesela derisi balık derisi gibi olanların ve kabuk pulluların, testislerinin içeride olması zorunludur. Bu yüzden yunusların ve büyük deniz hayvanlarından testisi olanların testisleri içeridedir; kabuk pullulardan yumurtlayan dört ayaklılarınki de öyle. Kuşların derisi de serttir; dolayısıyla testisleri saracak büyüklüğe uygun değildir. Bütün bunlarda, çiftleşmeyle ilgili zorunluluklardan ileri gelen ve daha önce söylenen sebeplere ek olarak bu sebep de vardır. Fil ile kirpinin testislerinin içeride olması da aynı sebeptendir; çünkü bunların derisi de örtücü parçayı ayrı olarak taşımaya elverişli değildir. Rahimler konum bakımından da birbirine aykırı durur: kendi içlerinde canlı doğuranlarda ve dışarıya yumurtlayanlarda; bunlardan rahmi aşağıda olanlarla diyaframın yanında olanlarda, mesela balıklarla kuşlar ve yumurtlayan dört ayaklılar arasında; bir de her iki şekilde doğuranlarda, yani kendi içlerinde yumurtlayıp dışarıya canlı doğuranlarda. Hem kendi içinde hem de dışarıya canlı doğuranların rahimleri karnın üzerindedir, mesela insanın, öküzün, köpeğin ve bu türden öteki hayvanların; çünkü ceninlerin korunması ve büyümesi için rahimlerin üzerinde hiçbir ağırlık bulunmaması faydalıdır.
διότι δὲ τὰς μὲν ὑστέρας ἔχουσι πάντα ἐντός, τοὺς δ’ ὄρχεις τὰ μὲν ἐκτὸς τὰ δ’ ἐντός, αἴτιον τοῦ μὲν τὰς ὑστέρας ἐντὸς εἶναι πᾶσιν, ὅτι ἐν ταύταις ἐστὶ τὸ γινόμενον, ὃ δεῖται φυλακῆς καὶ σκέπης καὶ πέψεως, ὁ δ’ ἐκτὸς τοῦ σώματος τόπος εὔβλαπτος καὶ ψυχρός. οἱ δ’ ὄρχεις τοῖς μὲν ἐντὸς τοῖς δ’ ἐκτὸς διὰ τὸ δεῖσθαι καὶ τούτους σκέπης καὶ καλύμματος πρός τε σωτηρίαν καὶ πρὸς τὴν τοῦ σπέρματος πέψιν· ἀδύνατον γὰρ ἐψυγμένους καὶ πεπηγότας ἀνασπάσθαι καὶ προΐεσθαι τὴν γονήν. διόπερ ὅσοις ἐν φανερῷ εἰσὶν οἱ ὄρχεις, ἔχουσι σκέπην δερματικὴν τὴν καλουμένην ὀσχέαν. ὅσοις δ’ ἡ τοῦ δέρματος φύσις ἐναντιοῦται διὰ σκληρότητα πρὸς τὸ μὴ περιληπτικὴν εἶναι μηδὲ μαλθακὴν καὶ δερματικήν, οἷον τοῖς τ’ ἰχθυῶδες ἔχουσι τὸ δέρμα καὶ τοῖς φολιδωτόν, τούτοις δ’ ἀναγκαῖον ἐντὸς ἔχειν. διόπερ οἵ τε δελφῖνες καὶ ὅσα τῶν κητωδῶν ὄρχεις ἔχουσιν, ἐντὸς ἔχουσι, καὶ τὰ ᾠοτόκα καὶ τετράποδα τῶν φολιδωτῶν. καὶ τὸ τῶν ὀρνίθων δὲ δέρμα σκληρόν, ὥστε κατὰ μέγεθος ἀσύμμετρον εἶναι περιλαβεῖν, καὶ ταύτην αἰτίαν εἶναι πᾶσι τούτοις πρὸς ταῖς εἰρημέναις πρότερον ἐκ τῶν περὶ τὰς ὀχείας συμβαινόντων ἀναγκαίων. διὰ τὴν αὐτὴν δ’ αἰτίαν καὶ ὁ ἐλέφας καὶ ὁ ἐχῖνος ἔχουσιν ἐντὸς τοὺς ὄρχεις· οὐδὲ γὰρ τούτοις εὐφυὲς τὸ δέρμα πρὸς τὸ χωριστὸν ἔχειν τὸ σκεπαστικὸν μόριον, κεῖνται δὲ καὶ τῇ θέσει ὑπεναντίως αἱ ὑστέραι τοῖς τε ζῳοτοκοῦσιν ἐν αὑτοῖς καὶ τοῖς ᾠοτοκοῦσι θύραζε, καὶ τούτων τοῖς τε τὰς ὑστέρας ἔχουσι κάτω καὶ τοῖς πρὸς τῷ ὑποζώματι, οἷον τοῖς ἰχθύσι πρός τε τοὺς ὄρνιθας καὶ τὰ ᾠοτόκὰ τῶν τετραπόδων, καὶ τοῖς κατ’ ἀμφοτέρους τοὺς τρόπους γεννῶσιν, ἐν ἑαυτοῖς μὲν ᾠοτοκοῦσιν, εἰς δὲ τὸ φανερὸν ζῳοτοκοῦσιν. τὰ μὲν γὰρ ζῳοτοκοῦντα καὶ ἐν αὐτοῖς καὶ ἐκτὸς ἐπὶ τῆς γαστρὸς ἔχει τὰς ὑστέρας, οἷον ἄνθρωπος καὶ βοῦς καὶ κύων καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα· πρὸς γὰρ τὴν τῶν ἐμβρύων σωτηρίαν καὶ αὔξησιν συμφέρει μηθὲν ἐπεῖναι βάρος ἐπὶ ταῖς ὑστέραις.
1.1313. Bölüm
Bütün bu hayvanlarda kuru artığın çıktığı kanal ile sıvı artığın çıktığı kanal ayrıdır. Bu yüzden bu türden hayvanların hepsinin, erkeklerinin de dişilerinin de, sıvı artığın, erkeklerde tohumun, dişilerde de ceninin çıktığı bir cinsel organı vardır. Bu kanal, kuru besinin kanalının yukarısında ve önündedir. Yumurtlayıp da yumurtası eksik olanların, mesela balıklardan yumurtlayanların ise rahimleri karnın altında değil, beldedir. Çünkü yumurta dışarıda tamamlandığı ve büyüyen şey dışarı çıktığı için yumurtanın büyümesi engel olmaz; üreme organı olmayanlarda, yani yumurtlayanların hepsinde ve bunlardan sidik kesesi olanlarda, mesela kaplumbağalarda da kanal kuru besinin kanalıyla aynıdır. Çünkü kanalların iki tane olması türeyiş içindir, sıvı artığın atılması için değil; tohumun tabiatı sıvı olduğu için sıvı besinin artığı da aynı kanalı paylaşır. Bu, bütün hayvanların tohum taşıdığı, ama hepsinde sıvı artık oluşmadığı gerçeğinden bellidir. Erkeklerin tohum kanallarının ve dişilerin rahimlerinin sabit durup oraya buraya kaymaması gerektiğine, bunun da ya bedenin önünde ya da sırtında olması zorunlu olduğuna göre, canlı doğuranlarda ceninler yüzünden rahimler öndedir, yumurtlayanlarda belde ve sırttadır; kendi içlerinde yumurtlayıp dışarıya canlı doğuranlarda ise her iki şekildedir, çünkü ikisinden de pay alırlar, hem canlı doğuran hem yumurtlayandırlar. Rahmin yukarı kısmı, yani yumurtaların oluştuğu yer, diyaframın altında, belde ve sırttadır; rahim aşağıya doğru ilerledikçe karnın üzerine gelir; çünkü artık canlı doğurdukları kısım orasıdır. Bunlarda da kuru artığın ve çiftleşmenin kanalı tektir; çünkü daha önce söylendiği gibi bunların hiçbirinin sarkık bir erkeklik organı yoktur. Erkeklerin kanalları da, testisi olanların da olmayanların da, yumurtlayanların rahimleri gibidir: hepsinde sırta, omurganın bulunduğu yere bitişiktir. Çünkü oraya buraya kaymamaları, sabit durmaları gerekir; arka bölge de böyledir, çünkü süreklilik ve sağlamlık sağlar. Testisi içeride olanlarda kanallarla birlikte testisler de hemen oraya dayanır; dışarıda olanlarda da aynı şekilde; sonra kanallar erkeklik organının bulunduğu yerde birleşir. Yunuslarda da kanallar böyledir; ama testisleri karnın çevresindeki boşluğun altına gizlenmiştir. Türeyişe katkıda bulunan parçaların konum bakımından nasıl olduğu ve hangi sebeplerden böyle olduğu söylendi.
Ἔστι δὲ καὶ ἕτερος ὁ πόρος δι’ οὗ ἥ τε ξηρὰ περίττωσις ἐξέρχεται καὶ δι’ οὗ ἡ ὑγρὰ τούτοις πᾶσιν. διὸ ἔχουσιν αἰδοῖα τὰ τοιαῦτα πάντα καὶ τὰ ἄρρενα καὶ τὰ θήλεα, καθ’ ὃ ἐκκρίνεται τὸ περίττωμα τὸ ὑγρὸν καὶ τοῖς μὲν ἄρρεσι τὸ σπέρμα, τοῖς δὲ θήλεσι τὸ κύημα. οὗτος δ’ ἐπάνω καὶ ἐν τοῖς προσθίοις ὑπάρχει ὁ πόρος τῆς ξηρᾶς τροφῆς. ὅσα δ’ ᾠοτοκεῖ μὲν ἀτελὲς δ’ ᾠόν, οἷον ὅσοι τῶν ἰχθύων ᾠοτοκοῦσιν, οὗτοι δ’ οὐχ ὑπὸ τῇ γαστρὶ ἀλλὰ πρὸς τῇ ὀσφύϊ ἔχουσι τὰς ὑστέρας. οὔτε γὰρ ἐμποδίζει ἡ τοῦ ᾠοῦ αὔξησις, διὰ τὸ ἔξω τελειοῦσθαι καὶ προϊέναι τὸ αὐξανόμενον· ὅ τε πόρος ὁ αὐτός ἐστι καὶ ἐν τοῖς μὴ ἔχουσι γεννητικὸν αἰδοῖον, ὁ τῆς ξηρᾶς τροφῆς πᾶσι τοῖς ᾠοτόκοις καὶ τοῖς ἔχουσιν αὐτῶν κύστιν, οἷον ταῖς χελώναις. τῆς γενέσεως γὰρ ἕνεκεν, οὐ τῆς τοῦ ὑγροῦ περιττώματος ἐκκρίσεως εἰσὶ διττοὶ οἱ πόροι· διὰ δὲ τὸ ὑγρὰν εἶναι τὴν φύσιν τοῦ σπέρματος καὶ ἡ τῆς ὑγρᾶς τροφῆς περίττωσις κεκοινώνηκε τοῦ αὐτοῦ πόρου. δῆλον δὲ τοῦτο ἐκ τοῦ σπέρμα μὲν πάντα φέρειν τὰ ζῷα, περίττωμα δὲ μὴ πᾶσι γίνεσθαι ὑγρόν. ἐπεὶ οὖν δεῖ καὶ τοὺς τῶν ἀρρένων πόρους τοὺς σπερματικοὺς ἐρηρεῖσθαι καὶ μὴ πλανᾶσθαι, καὶ τοῖς θήλεσι τὰς ὑστέρας, τοῦτο δ’ ἀναγκαῖον ἢ πρὸς τὰ πρόσθια τοῦ σώματος ἢ πρὸς τὰ πρανῆ συμβαίνειν, τοῖς μὲν ζῳοτόκοις διὰ τὰ ἔμβρυα ἐν τοῖς προσθίοις αἱ ὑστέραι, τοῖς δ’ ᾠοτόκοις πρὸς τῇ ὀσφύϊ καὶ τοῖς πρανέσιν, ὅσα δ’ ᾠοτοκήσαντα ἐν αὑτοῖς ζῳοτοκεῖ ἐκτός, ταῦτα δ’ ἀμφοτέρως ἔχει διὰ τὸ μετειληφέναι ἀμφοτέρων καὶ εἶναι καὶ ζῳοτόκα καὶ ᾠοτόκα. τὰ μὲν γὰρ ἄνω τῆς ὑστέρας, καὶ ᾗ γίγνεται τὰ ᾠά, ὑπὸ τὸ ὑπόζωμα πρὸς τῇ ὀσφύϊ ἐστὶ καὶ τοῖς πρανέσι, προϊούσης δὲ κάτω ἐπὶ τῇ γαστρί· ταύτῃ γὰρ ζῳοτοκεῖ ἤδη. ὁ δὲ πόρος εἷς καὶ τούτοις τῆς τε ξηρᾶς περιττώσεως καὶ τῆς ὀχείας· οὐθὲν γὰρ ἔχει τούτων αἰδοῖον, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἀπηρτημένον. ὁμοίως δ’ ἔχουσι καὶ οἱ τῶν ἀρρένων πόροι, καὶ τῶν ἐχόντων καὶ τῶν μὴ ἐχόντων ὄρχεις, ταῖς τῶν ᾠοτόκων ὑστέ ραις. πᾶσι γὰρ πρὸς τοῖς πρανέσι προσπεφύκασι καὶ κατὰ τὸν τόπον τῆς ῥάχεως. δεῖ μὲν γὰρ μὴ πλανᾶσθαι ἀλλ’ ἑδραίους εἶναι, τοιοῦτος δ’ ὁ ὄπισθεν τόπος· οὗτος γὰρ τὸ συνεχὲς παρέχει καὶ τὴν στάσιν. τοῖς μὲν οὖν ἐντὸς ἔχουσι τοὺς ὄρχεις εὐθὺς ἐρηρεισμένοι εἰσὶν ἅμα τοῖς πόροις, καὶ τοῖς ἐκτὸς δ’ ὁμοίως· εἶτ’ ἀπαντῶσιν εἰς ἓν πρὸς τὸν τοῦ αἰδοίου τόπον. ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς δελφῖσιν οἱ πόροι ἔχουσιν· ἀλλὰ τοὺς ὄρχεις ἔχουσι κεκρυμμένους ὑπὸ τὸ περὶ τὴν γαστέρα κύτος. Πῶς μὲν οὖν ἔχουσι τῇ θέσει περὶ τὰ μόρια τὰ συντελοῦντα πρὸς τὴν γένεσιν, καὶ διὰ τίνας αἰτίας, εἴρηται·
1.1414. Bölüm
Öteki hayvanlarda, yani kansızlarda, türeyişe katkıda bulunan parçaların durumu ne kanlılardakiyle ne de kendi aralarında aynıdır. Geriye dört cins kalıyor: birincisi yumuşak kabuklular, ikincisi yumuşakçalar, üçüncüsü böcekler, dördüncüsü kabuklular. Bunların hepsi için belli değil, ama çoğunun birleşmediği açıktır; nasıl oluştuklarını sonra söyleyeceğiz. Yumuşak kabuklular, arkaya doğru işeyen hayvanlar gibi, biri sırt üstü öbürü yüzükoyun durup kuyruklarını birbirine geçirerek birleşir; çünkü yüzgeç parçaları uzun sarkan kuyrukları, sırt üstü olanın yüzükoyun olanın üzerine çıkmasını engeller. Erkeklerin ince tohum kanalları, dişilerin de bağırsağın yanında, iki yana ayrılmış zarımsı rahimleri vardır; yumurta bunların içinde oluşur.
τῶν δ’ ἄλλων ζῴων τῶν ἀναίμων οὐχ ὁ αὐτὸς τρόπος τῶν μορίων τῶν πρὸς τὴν γένεσιν συντελούντων οὔτε τοῖς ἐναίμοις οὔθ’ ἑαυτοῖς. ἔστι δὲ γένη τέτταρα τὰ λοιπά, ἓν μὲν τὸ τῶν μαλακοστράκων, δεύτερον δὲ τὸ τῶν μαλακίων, τρίτον δὲ ·τὸ τῶν ἐντόμων, καὶ τέταρτον τὸ τῶν ὀστρακοδέρμων. τούτων δὲ περὶ μὲν πάντων ἄδηλον, τὰ δὲ πλεῖστα ὅτι οὐ συνδυάζεται φανερόν· τίνα δὲ συνίσταται τρόπον, ὕστερον λεκτέον. τὰ δὲ μαλακόστρακα συνδυάζεται μὲν ὥσπερ τὰ ὀπισθουρητικά, ὅταν τὸ μὲν ὕπτιον τὸ δὲ πρανὲς ἐπαλλάξῃ τὰ οὐραῖα· τοῖς γὰρ ὑπτίοις πρὸς τὰ πρανῆ ἐπιβαίνειν ἐμποδίζει τὰ οὐραὶα μακρὰν ἔχοντα τὴν ἀπάρτησιν τῶν πτερυγίων. ἔχουσι δ’ οἱ μὲν ἄρρενες λεπτοὺς πόρους θορικούς, αἱ δὲ θήλειαι ὑστέρας ὑμενώδεις παρὰ τὸ ἔντερον, ἔνθεν καὶ ἔνθεν ἐσχισμένας· ἐν αἷς ἐγγίνεται τὸ ᾠόν.
1.1515. Bölüm
Yumuşakçalar ağız kısmından birbirine sarılır, kollarını birbirine dayayıp iç içe geçirirler. Bu şekilde sarılmaları zorunludur; çünkü parçalar hakkındaki konuşmalarda daha önce söylendiği gibi, tabiat artığın çıkış ucunu bükerek ağzın yanına getirmiştir. Bu hayvanların her birinde dişinin açıkça rahim benzeri bir parçası vardır; çünkü önce farklılaşmamış bir yumurta taşır, sonra bu ayrışıp birçok yumurta olur ve her birini, yumurtlayan balıklar gibi, eksik olarak bırakır. Yumuşak kabuklularda olduğu gibi bunlarda da artığın kanalı ile rahim benzeri parçanın kanalı aynıdır; erkek de tohumunu bir kanaldan bırakır. Bunlar bedenin alt tarafındadır, kabuğun açıldığı ve denizin içeri girdiği yerde. Bu yüzden erkekle dişinin birleşmesi bu taraftan olur; çünkü erkek ister tohum, ister bir parça, ister başka bir güç bıraksın, rahim kanalına yaklaşması zorunludur. Ahtapotlarda erkeğin kolunu dişinin borusundan içeri sokması —balıkçılar bunun için ahtapotun koluyla çiftleştiğini söyler— sarılmak içindir, türeyişe yarayan bir organ olduğu için değil; çünkü bu kol kanalın ve bedenin dışındadır. Yumuşakçalar bazen sırttan da birleşir; ama bunun türeyiş için mi yoksa başka bir sebeple mi olduğu henüz hiç görülmemiştir.
τὰ δὲ μαλάκια συμπλέκεται μὲν κατὰ τὸ στόμα, ἀντερείδοντα καὶ διαπτύττοντα τὰς πλεκτάνας, συμπλέκεται δὲ τὸν τρόπον τοῦτον ἐξ ἀνάγκης· ἡ γὰρ φύσις παρὰ τὸ στόμα τὴν τελευτὴν τοῦ περιττώματος συνήγαγε κάμψασα, καθάπερ εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ τῶν μορίων λόγοις. ἔχει δ’ ἡ θήλεια μὲν ὑστερικὸν μόριον φανερῶς ἐν ἑκάστῳ τούτων τῶν ζῴων· ᾠὸν γὰρ ἴσχει τὸ μὲν πρῶτον ἀδιόριστον, ἔπειτα δια κρινόμενον γίνεται πολλά, καὶ ἀποτίκτει ἕκαστον τούτων ἀτελές, καθάπερ καὶ οἱ ᾠοτοκοῦντες τῶν ἰχθύων. ὁ δὲ πόρος ὁ αὐτὸς τοῦ περιττώματος καὶ τοῦ ὑστερικοῦ μορίου καὶ τοῖς μαλακοστράκοις καὶ τούτοις. ἐστὶ γὰρ ᾗ τὸν θορὸν ἀφίησι διὰ τὸ πόρου. ταῦτα δ᾽ ἐστὶν ἐν τοῖς ὑπτίοις τοῦ σώματος, ᾗ τὸ κέλυφος ἀφέστηκε καὶ ἡ θάλαττα εἰσέρχεται. διὸ ὁ συνδυασμὸς κατὰ τοῦτο γίνεται τῷ ἄρρενι πρὸς τὴν θήλειαν· ἀναγκαῖον γάρ, εἴπερ ἀφίησιν ὁ ἄρρην εἴτε σπέρμα εἴτε μόριον εἴτε ἄλλην τινὰ δύναμιν, κατὰ τὸν ὑστερικὸν πόρον πλησιάζειν. ἡ δὲ τῆς πλεκτάνης τοῦ ἄρρενος διὰ τοῦ αὐλοῦ δίεσις ἐπὶ τῶν πολυπόδων, ᾗ φασὶν ὀχεύειν πλεκτάνῃ οἱ ἁλιεῖς, συμπλοκῆς χάριν ἐστίν, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς ὀργάνου χρησίμου πρὸς τὴν γένεσιν· ἔξω γάρ ἐστι τοῦ πόρου καὶ τοῦ σώματος. ἐνίοτε δὲ συνδυάζονται καὶ ἐπὶ τὰ πρανῆ τὰ μαλάκια· πότερον δὲ γενέσεως χάριν ἢ δι᾽ ἄλλην αἰτίαν, οὐθεν ὦπταί πω.
1.1616. Bölüm
Böceklerin kimi birleşir ve kanlılarda olduğu gibi kendileriyle aynı adı taşıyan hayvanlardan doğar; mesela çekirgeler, ağustosböcekleri, örümcekler, eşekarıları ve karıncalar. Kimi birleşir ve doğurur ama kendilerine benzeyenleri değil, yalnız kurtçukları doğurur; bunlar da hayvanlardan değil, kimi çürüyen sıvılardan, kimi çürüyen kuru maddelerden oluşur; mesela pireler, sinekler ve kantaritler. Kimi de ne hayvanlardan doğar ne de birleşir; mesela sivrisinekler, tatarcıklar ve bu türden birçok cins. Birleşenlerin çoğunda dişiler erkeklerden büyüktür. Erkeklerin tohum kanalları olduğu görülmez. Genellikle erkek dişinin içine hiçbir parça bırakmaz; dişi aşağıdan yukarı erkeğin içine bir parça uzatır. Bu birçok böcekte gözlenmiştir, hangisinin hangisinin üstüne çıktığı da öyle; birkaçında ise bunun tersi görülmüştür; ama cinslere göre ayrım yapacak kadar henüz gözlem yapılmamıştır. Yumurtlayan balıkların çoğunda ve yumurtlayan dört ayaklılarda da aşağı yukarı böyledir: dişiler erkeklerden büyüktür; çünkü bu, gebelik sırasında yumurtaların onlarda meydana getirdiği hacme elverişlidir. Bunların dişilerinde de, ötekilerde olduğu gibi, rahimlere karşılık gelen parça bağırsağın yanında iki yana ayrılmıştır; ceninler bunun içinde oluşur. Bu, çekirgelerde ve böceklerden büyükçe olup tabiatça birleşenlerde açıkça görülür; çünkü böceklerin çoğu çok küçüktür. Hayvanların türeyişe yarayan, daha önce söz edilmeyen organları böyledir. Türdeş parçalardan geriye meni ile süt kaldı; bunlar hakkında konuşmanın zamanı geldi: meni hakkında hemen şimdi, süt hakkında ise sonraki bölümlerde.
τῶν δ᾽ ἐντόμων τὰ μὲν συνδυάζεται, καὶ ἠ γένεσις αὐτῶν ἐστὶν ἐκ ζῴων συνωνύμων, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἐναίμων, οἷον αἱ τε ἀκρίδες καὶ οἱ τέττιγες καὶ τὰ φαλάγγια καὶ οἱ σφῆκες καὶ οἱ μύρμηκες, τὰ δὲ συνδυάζεται μὲν καὶ γεννῶσιν, οὐχ ὁμογενῆ δ᾽ αὑτοῖς ἀλλὰ σκώληκας μόνον, οὐδὲ γίγνονται ἐκ ζῴων ἀλλ᾽ ἐκ σηπομένων ὑγρῶν, τὰ δὲ ξηρῶν, οἷον αἵ τε ψύλλαι καὶ αἱ μυῖαι καὶ αἱ κανθαρίδες.· τὰ δ᾽ ὔτ᾽ ἐκ ζῴων γίνονται οὔτε συνδυάζονται, καθάπερ ἐμπίδες τε καὶ κώνωπες καὶ πολλὰ τοιαῦτα γένη. τῶν δὲ συνδυαζομένων ἐν τοῖς πλείστοις τὰ θήλεα μείζω τῶν ἀρρένων ἐστίν. πόρους δὲ τὰ ἄρρενα θορικοὺς οὐ φαίνεται ἔχοντα. ἀφίησι δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰπεῖν τὸ ἄρρεν εἰς τὸ θῆλυ οὐδὲν μόριον, ἀλλὰ τὸ θῆλυ εἰς τὸ ἄρρεν κάτωθεν ἄνω. τεθεώρηται δὲ τοῦτο ἐπὶ πολλῶν, καὶ περὶ τοῦ ἀναβαίνειν ὡσαύτως, τοὐναντίον δ᾽ ἐπ᾽ ὀλίγων· ὥστε δὲ γένει διελεῖν, οὔπω συνεώραται. σχεδὸν δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ᾠοτόκων ἰχθύων τῶν πλείστων ἐστί, καὶ ἐπὶ τῶν τετραπόδων καὶ ᾠοτόκων· τὰ γὰρ θήλεα μείζω τῶν ἀρρένων ἐστὶ διὰ τὸ συμφέρον πρὸς τὸν γινόμενον αὐτοῖς ὑπὸ τῶν ᾠῶν ὄγκον ἐν τῇ κυήσει. τοῖς δὲ θήλεσιν αὐτῶν τὸ ταῖς ὑστέραις ἀνάλογον μόριον ἐσχισμένον ἐστὶ παρὰ τὸ ἔντερον, ὥσπερ καὶ τοῖς ἄλλοις· ἐν ᾧ ἐγγίγνεται τὰ κυήματα. δῆλον δὲ τοῦτο ἐπί τε τῶν ἀκρίδων, καὶ ὅσα μέγεθος αὐτῶν ἔχει, συνδυάζεσθαι πεφυκότων· τὰ γὰρ πλεῖστα μικρὰ λίαν τῶν ἐντόμων ἐστίν. Τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν γένεσιν ὄργανα τοῖς ζῴοις, περὶ ὧν οὐκ ἐλέχθη πρότερον, τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον· τῶν δ᾽ ὁμοιομερῶν ἀπελείφθη περὶ γονῆς καὶ γάλακτος, περὶ ὧν καιρός ἐστιν εἰπεῖν, περὶ μὲν γονῆς ἤδη, περὶ δὲ γάλακτος ἐν τοῖς ἐχομένοις.
1.1717. Bölüm
Hayvanlardan kimi açıkça tohum bırakır, mesela tabiatça kanlı olanlar; böceklerin ve yumuşakçaların ise hangisini yaptığı belli değil. Dolayısıyla şunu incelemek gerekir: bütün erkekler mi tohum bırakır, yoksa hepsi değil mi; hepsi değilse, hangi sebeple kimi bırakır kimi bırakmaz? Dişiler de tohum olarak bir katkıda bulunur mu, bulunmaz mı? Tohum değilse, başka hiçbir şey de katmazlar mı, yoksa bir şey katarlar ama bu tohum değil midir? Ayrıca tohum bırakanların tohum aracılığıyla türeyişe ne kattığını ve genel olarak tohumun ve —hayvanlardan bu sıvıyı bırakanlarda— âdet kanı denen şeyin tabiatının ne olduğunu incelemek gerekir. Her şeyin tohumdan, tohumun da doğuranlardan oluştuğu sanılır. Bu yüzden şu sorular aynı incelemeye aittir: tohumu dişi de erkek de mi bırakır, yoksa yalnız biri mi; tohum bütün bedenden mi gelir, yoksa bütün bedenden değil mi? Çünkü bütün bedenden gelmiyorsa, iki doğurandan birden gelmemesi de makuldür. Bazıları tohumun bütün bedenden geldiğini söylediği için önce bunun nasıl olduğunu incelemek gerekir. Tohumun her bir parçadan geldiğine delil olarak kullanılabilecek aşağı yukarı dört şey vardır. Birincisi hazzın şiddetidir: aynı hâl daha büyük olunca daha hoştur; bütün parçalarda olan hâl de birinde ya da birkaçında olandan daha büyüktür. İkincisi sakatlardan sakatların doğmasıdır: parça eksik olduğu için oradan tohum gelmediğini, tohumun gelmediği yerin de oluşmadığını söylerler. Bunlara ek olarak doğuranlara olan benzerlikler: çocuklar bütün bedenleriyle olduğu gibi parça parça da ana babalarına benzer. Bütüne benzerliğin sebebi tohumun bütünden gelmesiyse, parçalardaki benzerliğin sebebi de her parçadan bir şeyin gelmesi olurdu. Ayrıca şu da makul görünebilir: nasıl bütünün ilk olarak kendisinden oluştuğu bir şey varsa, parçaların her birinin de vardır; dolayısıyla bütünün tohumu varsa, parçaların her birinin de kendine has bir tohumu olurdu. Bu görüşleri inandırıcı kılan şöyle tanıklıklar da vardır: çocuklar ana babalarına yalnız doğuştan gelen özelliklerde değil, sonradan edinilenlerde de benzer. Nitekim doğuranlarda yara izi varken, çocuklardan bazılarında aynı yerlerde yara izinin biçimi görülmüştür; Kalkhedon'da da babasının kolunda bir dövme varken çocuğunda aynı harf, belirsiz ve seçilemez de olsa, çıkmıştır. Bazıları tohumun bütün bedenden geldiğine en çok bu delillere dayanarak inanır.
τὰ μὲν γὰρ προΐεται φανερῶς σπέρμα τῶν ζῴων, οἷον ὅσα αὐτῶν ἔναιμα τὴν φύσιν ἐστί, τὰ δ᾽ ἔντομα καὶ τὰ μαλάκια ποτέρως, ἄδηλον. ὥστε τοῦτο θεωρητέον, πότερον πάντα προΐεται σπέρμα τὰ ἄρρενα ἢ οὐ πάντα, καὶ εἰ μὴ πάντα, διὰ τίν᾽ αἰτίαν τὰ μὲν τὰ δ᾽ οὔ· καὶ τὰ θήλεα δὲ πότερον συμβάλλεται σπέρμα τι ἢ οὔ, καὶ εἰ μὴ σπέρμα, πότερον οὐδ᾽ ἄλλο οὐθέν, ἢ συμβάλλεται μέν τι, οὐ σπέρμα δέ. ἔτι δὲ καὶ τὰ προϊέμενα σπέρμα τί συμβάλλεται διὰ τοῦ σπέρματος πρὸς τὴν γένεσιν, σκεπτέον, καὶ ὅλως τίς ἐστιν ἡ τοῦ σπέρματος φύσις καὶ ἡ τῶν καλουμένων καταμηνίων, ὅσα ταύτην τὴν ὑγρότητα προΐεται τῶν ζῴων. δοκεῖ δὲ πάντα γίνεσθαι ἐκ σπέρματος, τὸ δὲ σπέρμα ἐκ τῶν γεννώντων. διὸ τοῦ αὐτοῦ λόγου ἐστί, πότερον καὶ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν προΐεται ἄμφω ἢ θάτερον μόνον, καὶ πότερον ἀπὸ παντὸς ἀπέρχεται τοῦ σώματος ἢ οὐκ ἀπὸ παντός· εὔλογον γάρ, εἰ μὴ ἀπὸ παντός, μηδ᾽ ἀπ᾽ ἀμφοτέρων τῶν γεννώντων, διόπερ ἐπισκεπτέον, ἐπειδὴ φασί τινες ἀπὸ παντὸς ἀπιέναι τοῦ σώματος, περὶ τούτου πῶς ἔχει πρῶτον. ἔστι δὲ σχεδόν, οἷς ἄν τις χρήσαιτο τεκμηρίοις ὡς ἀφ᾽ ἑκάστου τῶν μορίων ἀπιόντος τοῦ σπέρματος, τέτταρα, πρῶτον μὲν ἡ σφοδρότης τῆς ἡδονῆς· μᾶλλον γὰρ ἡδὺ πλέον ταὐτὸ γινόμενον πάθος, πλέον δὲ τὸ πᾶσι τοῖς μορίοις ἢ τὸ ἑνὶ ἢ ὀλίγοις συμβαῖνον αὐτῶν. ἔτι τὸ ἐκ κολοβῶν κολοβὰ γίνεσθαι· διὰ μὲν γὰρ τὸ τοῦ μορίου ἔνδεὲς εἶναι οὐ βαδίζειν σπέρμα ἐντεῦθέν φασιν, ὅθεν δ᾽ ἂν μὴ ἔλθῃ, τοῦτο συμβαίνειν μὴ γίνεσθαι, πρὸς δὲ τούτοις αἱ ὁμοιότητες πρὸς τοὺς γεννήσαντας· γίνονται γὰρ ἐοικότες, ὥσπερ καὶ ὅλον τὸ σῶμα, καὶ μόρια μορίοις· εἴπερ οὖν καὶ τοῦ ὅλου αἴτιον τῆς ὁμοιότητος τὸ ἀφ᾽ ὅλου ἐλθεῖν τὸ σπέρμα, καὶ τοῖς μορίοις αἴτιον ἂν εἴη τὸ ἀφ᾽ ἑκάστου τι τῶν μορίων ἐλθεῖν. ἔτι δὲ καὶ εὔλογον ἂν εἶναι δόξειεν, ὥσπερ καὶ τοῦ ὅλου ἐστί τι ἐξ οὗ γίνεται πρῶτον, οὕτω καὶ τῶν μορίων ἑκάστου, ὥστ᾽ εἰ ἐκείνου σπέρμα, καὶ τῶν μορίων ἑκάστου εἴη ἄν τι σπέρμα ἴδιον, πιθανὰ δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα μαρτύρια ταύταις ταῖς δόξαις· οὐ γὰρ μόνον τὰ σύμφυτα προσεοικότες γίνονται τοῖς γονεῦσιν οἱ παῖδες, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐπίκτητα· οὐλάς τε γὰρ ἐχόντων τῶν γεννησάντων ἤδη τινὲς ἔσχον ἐν τοῖς αὐτοῖς τόποις τῶν ἐκγόνων τὸν τύπον τῆς οὐλῆς, καὶ στίγμα ἔχοντος ἐν τῷ βραχίονι τοῦ πατρὸς ἐπεσήμηνεν ἐν Χαλκηδόνι τῷ τέκνῳ συγκεχυμένον μέντοι καὶ οὐ διηρθρωμένον τὸ γράμμαι ὅτι μὲν οὖν ἀπὸ παντὸς ἔρχεται τὸ σπέρμα, σχεδὸν ἐκ τούτων μάλιστα πιστεύουσι τινές.
1.18-118. Bölüm
Ama meseleyi inceleyenlere daha çok bunun tersi doğru görünür. Çünkü söylenenleri çürütmek zor değildir; üstelik bu görüşü savunanlar başka imkânsız şeyler de söylemek zorunda kalır. Önce, benzerlik tohumun bütün bedenden geldiğinin hiçbir işareti değildir; çünkü çocuklar sese, tırnaklara, saçlara ve hareket tarzına göre de ana babalarına benzer; oysa bunlardan hiçbir şey gelmez. Ana babalar bazı şeylere çocuğu doğurdukları sırada henüz sahip değildir, mesela ak saça ya da sakala. Ayrıca çocuklar, kendilerinden hiçbir şey gelmeyen daha önceki atalara da benzer; çünkü benzerlikler birçok nesil sonra yeniden ortaya çıkar; Elis'te bir Habeşle birleşen kadının durumunda olduğu gibi: Habeş olan onun kızı değil, kızından doğan çocuk oldu. Bitkiler için de aynı şey söylenebilir; çünkü açıktır ki onlarda da tohum bütün parçalardan gelirdi. Oysa birçok bitkinin bazı parçaları yoktur, bazı parçaları kesilip alınabilir, bazıları da sonradan biter. Ayrıca meyve kabuklarından tohum gelmez; oysa bunlar da aynı biçimde oluşur. Bir de şu var: tohum yalnız türdeş parçaların her birinden mi gelir —mesela etten, kemikten, sinirden—, yoksa türdeş olmayan parçalardan da mı —mesela yüzden ve elden? Yalnız türdeş parçalardan geliyorsa, çocukların ana babalarına daha çok benzediği şeyler türdeş olmayan parçalardır: yüz, eller, ayaklar. Bunlardaki benzerlik bütün bedenden gelmekten ileri gelmiyorsa, türdeşlerdeki benzerliğin de bütün bedenden gelmekten değil, başka bir sebepten ileri gelmesine ne engel olur? Yalnız türdeş olmayan parçalardan geliyorsa, o zaman bütün parçalardan gelmiyor demektir. Oysa türdeşlerden gelmesi daha uygun olurdu; çünkü onlar daha öncedir, türdeş olmayanlar onlardan bileşir; çocuklar nasıl yüze ve ellere göre benzer oluyorsa, etlere ve tırnaklara göre de öyle benzer olur. Her ikisinden de geliyorsa, türeyişin şekli ne olabilir? Türdeş olmayanlar türdeşlerden bileşir; dolayısıyla türdeş olmayanlardan gelmek, türdeşlerden ve onların birleşiminden gelmek olurdu; yazılmış bir addan gelmek gibi: bütün addan geliyorsa hecelerin her birinden de gelir, hecelerden geliyorsa harflerden ve onların birleşiminden de gelir. Dolayısıyla etler ve kemikler ateşten ve bu türden şeylerden oluşuyorsa, tohum daha çok unsurlardan gelirdi; çünkü birleşimden nasıl gelebilir? Ama birleşim olmadan da benzerlik olmaz. Bu birleşimi sonradan bir şey meydana getiriyorsa, benzerliğin sebebi bu olur, bütün bedenden gelmek değil. Ayrıca tohumun içinde parçalar dağınıksa nasıl yaşar? Birbirine bitişikse, küçük bir hayvan olurdu. Cinsel organlar ne olacak? Çünkü erkekten gelen ile dişiden gelen birbirine benzemez. Ayrıca her ikisinden de bütün parçalardan aynı şekilde geliyorsa iki hayvan oluşur; çünkü her biri ikisinin de bütün parçalarına sahip olacaktır. Bu yüzden Empedokles, eğer böyle konuşmak gerekiyorsa, en azından bu kadarıyla bu görüşle en çok uyuşan şeyi söylüyor görünür; başka bir şekilde konuşmak gerekiyorsa doğru söylemiyor. Erkekte ve dişide birbirini tamamlayan birer yarım bulunduğunu, bütünün ikisinden hiçbirinden gelmediğini söyler: "ama uzuvların tabiatı (tabiat) bölünmüştür, bir kısmı erkeğinkinde." Çünkü tohum bütün bedenden geliyor ve dişinin onu alacak bir yeri varsa, dişiler niçin kendi kendilerinden doğurmaz? Görünüşe göre ya bütün bedenden gelmez ya da Empedokles'in dediği gibi gelir: her birinden aynı parçalar gelmez; bu yüzden de birbirleriyle birleşmeye muhtaçtırlar. Ama bu da imkânsızdır. Büyük parçaların dağınık hâlde korunması ve canlı olması nasıl imkânsızsa —Empedokles Sevgi döneminde canlıları böyle doğurur ve "orada boyunsuz birçok baş bitti" der, sonra bunların bu şekilde birleştiğini söyler—, bu da öyle imkânsızdır. Bunun imkânsız olduğu açıktır: psykhē'si (psykhē) olmayan ya da bir tür hayatı olmayan şey korunamaz; ayrı hayvanlar gibi olan birçok şey de birleşip yeniden tek bir şey olamaz. Ama tohumun bütün bedenden geldiğini söyleyenler tam da bunu söylemek zorunda kalır: Empedokles'te o zaman, Sevgi döneminde yeryüzünde olan şey, bunlarda bedende olur. Çünkü parçaların bitişik olarak oluşup bir araya gelerek tek bir yere gitmesi imkânsızdır. Sonra yukarı ile aşağı, sağ ile sol, ön ile arka nasıl birbirinden ayrılmış olabilir? Bütün bunlar akla aykırıdır. Ayrıca parçaların kimi yetiyle (yeti), kimi hâllerle ayrılır: türdeş olmayanlar bir şey yapabilmekle, mesela dil ve el; türdeş olanlar ise sertlik, yumuşaklık ve bu türden öteki hâllerle. Dolayısıyla her kan kan, her et et değildir. Demek ki gelen şeyin parçalarla aynı adı taşıması, mesela kandan kan ya da etten et olması imkânsızdır. Ama kan başka bir şeyden oluşuyorsa, bu görüşü savunanların dediği gibi benzerliğin sebebi tohumun bütün parçalardan gelmesi olamaz. Çünkü kan kandan oluşmuyorsa tohumun tek bir parçadan gelmesi yeter. Bütün parçalar niçin tek bir şeyden oluşmasın? Bu görüş, Anaksagoras'ın, türdeş parçalardan hiçbirinin oluşmadığı görüşüyle aynı görünüyor; yalnız Anaksagoras bunu her şey için söyler, bunlar ise hayvanların türeyişi için. Sonra bütün bedenden gelen bu parçalar nasıl büyüyecek? Anaksagoras haklı olarak etlerin besinden gelip etlere eklendiğini söyler; bunu söylemeyip tohumun bütün bedenden geldiğini söyleyenlere göre ise, eklenen şey olduğu gibi kalırsa, başka bir şey eklenince parça nasıl büyüyecek? Eklenen şey değişebiliyorsa, tohum niçin baştan kendisi kan ve et olacak yerde, kendisinden kan ve et oluşabilecek türden bir şey değildir? Büyümenin sonradan, şaraba su katılır gibi bir karışmayla olduğunu da söyleyemeyiz; çünkü o zaman her parça en çok başta, karışmamışken kendisi olurdu; oysa et, kemik ve öteki parçaların her biri sonradan daha çok kendisidir. Tohumun bir kısmının sinir ve kemik olduğunu söylemek ise anlayışımızı fazlasıyla aşan bir sözdür. Ayrıca dişi ile erkek, Empedokles'in dediği gibi gebelik sırasında ayrılıyorsa —"temiz yerlere döküldü; bir kısmı soğukla karşılaşınca kadın olur"—, kadınların da erkeklerin de değiştiği görülür: kısırken doğurgan oldukları gibi, kız doğururken erkek doğurmaya da başlarlar; demek ki sebep tohumun bütün bedenden gelip gelmemesinde değil, kadından ve erkekten gelenin birbiriyle orantılı olup olmamasında ya da buna benzer başka bir sebeptedir. Bunu böyle kabul edersek açıktır ki dişi, bir parçadan tohum gelmesi sayesinde dişi olmaz; dolayısıyla erkeğe ve dişiye has olan parça da bu sayede oluşmaz; çünkü aynı tohum hem dişi hem erkek olabilir, demek ki bu parça tohumda bulunmaz. Öyleyse bu parça hakkında söylemekle öteki parçalar hakkında söylemek arasında ne fark var? Rahimden de tohum gelmiyorsa, aynı şey öteki parçalar için de söylenebilir. Ayrıca bazı hayvanlar ne aynı cinsten ne de cinsçe farklı hayvanlardan doğar; mesela sinekler ve psykhē denen kelebeklerin cinsleri. Bunlardan hayvanlar doğar, ama artık tabiatça kendilerine benzer değil, bir tür kurtçuk cinsi. Benzerlik tohumun bütün bedenden geldiğinin işaretiyse, bu benzemeyen yavrularda tohumun bütün bedenden gelmediği açıktır. Ayrıca bazı hayvanlar tek bir birleşmeden birçok yavru doğurur; bitkiler ise bunu büsbütün yapar: tek bir hareketle bütün yıllık meyvelerini verdikleri açıktır. Tohum bütün bedenden ayrılsaydı bu nasıl mümkün olurdu? Çünkü tek bir birleşmeden ve tek bir ayrışmadan tek bir ayrılma olması zorunludur. Tohumun rahimlerde bölünmesi de imkânsızdır; çünkü o zaman bölünen tohum değil, adeta yeni bir bitki ya da hayvan olurdu. Ayrıca bitkiden kesilip dikilen çelikler de tohum verir; demek ki bitki, çelik kesilmeden önce de meyveyi aynı kütleden veriyordu ve tohum bitkinin bütününden gelmiyordu. Bunun en büyük delilini de böceklerde yeterince gözlemledik. Hepsinde değilse de çoğunda dişi çiftleşme sırasında kendisinin bir parçasını erkeğin içine uzatır. Bu yüzden, daha önce söylediğimiz gibi, çiftleşmeyi böyle yaparlar: gözlenenlerin hepsinde değil ama çoğunda alttakilerin üsttekilerin içine bir şey soktuğu görülür. Böylece açıktır ki erkeklerden meni bırakanlarda bile türeyişin sebebi tohumun bütün bedenden gelmesi değil, başka bir yoldur; bunu sonra incelemeliyiz. Tohum, söyledikleri gibi, gerçekten bütün bedenden gelse bile, onun bütün parçalardan gelmesini istemek gerekmezdi; yalnız işi yapandan gelmesi yeterdi, mesela marangozdan, maddeden değil. Oysa onların söylediği, tohum ayakkabılardan da gelir demeye benziyor; çünkü babasına benzeyen oğul aşağı yukarı babasınınkine benzer ayakkabılar giyer. Cinsel birleşmede hazzın şiddetli olmasının sebebi tohumun bütün bedenden gelmesi değil, güçlü bir kaşınma olmasıdır; bu yüzden bu birleşme sık sık olursa birleşenlerin aldığı zevk azalır. Ayrıca zevk sona doğru gelir; oysa her bir parçada ve aynı anda değil, kiminde önce kiminde sonra gelmesi gerekirdi. Sakatlardan sakatların doğmasının sebebi de çocukların ana babalarına benzemesinin sebebiyle aynıdır. Sakatlardan sakat olmayanlar da doğar; tıpkı çocukların doğuranlara benzemediği de olduğu gibi. Bunların sebebini sonra incelemeliyiz; çünkü bu mesele onlarınkiyle aynıdır. Ayrıca dişi tohum bırakmıyorsa, aynı gerekçeyle tohumun bütün bedenden gelmediğini de söylemek gerekir. Bütün bedenden gelmiyorsa, dişiden de gelmemesi, ama dişinin türeyişe başka bir yolla sebep olması hiç de akla aykırı değildir. Tohumun bütün parçalardan ayrılmadığı açık olduğuna göre, sırada bunu incelemek vardır.
Bu incelemenin ve ardından gelenlerin başlangıcı, önce tohumun ne olduğunu kavramaktır; çünkü böylece tohumun işleri ve onunla ilgili olup bitenler de daha kolay incelenir. Tohum tabiatça öyle bir şey olmak ister ki tabiata uygun olarak kurulan şeyler ilk olarak ondan oluşur; ama bu, onları yapan şeyin, mesela insanın, ondan çıkması anlamında değildir; çünkü insan bundan oluşur, çünkü tohum budur. Bir şey başka bir şeyden birçok anlamda oluşur. Bir anlamda, gündüzden gece, çocuktan adam olur deriz, çünkü biri ötekinden sonra gelir. Başka bir anlamda tunçtan heykel, tahtadan yatak olur; madde olarak bir şeyden oluştuğunu söylediğimiz öteki şeyler de böyledir: bütün, içinde bulunan ve biçim kazanan bir şeyden oluşur. Başka bir anlamda musikiliden musikisiz, sağlıklıdan hasta olur; genel olarak zıt zıttan olur. Bunlardan başka, Epikharmos'un basamak basamak yükselttiği zincirdeki gibi: iftiradan sövgü, sövgüden kavga çıkar; bütün bunlar hareketin ilkesinin geldiği bir şeyden çıkar. Bu türden şeylerin kiminde hareketin ilkesi kendi içlerindedir, mesela az önce söylenenlerde olduğu gibi (çünkü iftira bütün karışıklığın bir parçasıdır); kiminde ise dışarıdadır: mesela sanatlar (sanat) yapılan şeylerin, kandil de yanan evin ilkesidir. Tohumun bu ikisinden birinde yer aldığı açıktır: oluşan şey ya madde olarak ondan oluşur ya da ilk hareket ettiren olarak ondan. Çünkü biri ötekinden sonra gelir anlamında olamaz, Panathenaia'dan sonra deniz yolculuğu gibi; zıttan zıt olur anlamında da olamaz; çünkü zıt, zıddından o yok olurken oluşur ve kendisinden bir şeyin oluşacağı, ilk olarak içinde bulunan başka bir dayanağın bulunması gerekir. Öyleyse tohumu bu ikisinden hangisine koymak gerektiğini belirlemeliyiz: madde ve etkilenen olarak mı, yoksa bir tür eidos (eidos) ve etkileyen olarak mı, yoksa ikisi birden olarak mı? Böylece belki tohumdan oluşan her şeyde türeyişin zıtlardan nasıl olduğu da açıklığa kavuşur; çünkü zıtlardan türeyiş de tabiîdir: kimi canlılar zıtlardan, yani erkekten ve dişiden oluşur, kimi de tek bir şeyden; mesela bitkiler ve hayvanlardan erkeğin ve dişinin ayrı ayrı belirlenmediği bazıları. Tabiatça birleşen canlılarda, türeyişin ilkesini ilk olarak taşıyan ve doğurandan gelen sebebe meni (gonē) denir; tohum (sperma) ise birleşen iki canlının ilkelerini birden taşıyan şeydir; mesela bitkilerin ve dişi ile erkeğin ayrılmadığı bazı hayvanların tohumları; dişiden ve erkekten oluşan ilk karışım da böyledir, sanki bir cenin ya da hayvanmış gibi; çünkü bunlar da artık ikisinden gelen şeyi taşır. Tohum ile meyve, önce ve sonra oluşlarıyla ayrılır: meyve başka bir şeyden olduğu için meyvedir, tohum ondan başka bir şey olacağı için tohumdur; yoksa ikisi aynı şeydir.
Tohum denen şeyin ilk tabiatının ne olduğunu yeniden söylemeliyiz. Bedende bulduğumuz her şey zorunlu olarak ya tabiata uygun parçalardan biridir —bunlar da ya türdeş olmayanlardan ya türdeş olanlardandır—, ya tabiata aykırı şeylerdendir, mesela ur; ya da artıktır, erime ürünüdür ya da besindir. Artık derken besinin kalıntısını, erime ürünü derken de büyümüş dokudan tabiata aykırı bir çözülmeyle ayrılan şeyi kastediyorum. Tohumun bir parça olamayacağı açıktır: türdeştir, ama sinirden ve etten bir şey bileştiği gibi ondan hiçbir şey bileşmez. Ayrıca ayrı da durmaz; oysa öteki bütün parçalar ayrı durur. Tabiata aykırı bir şey ya da bir sakatlık da değildir; çünkü herkeste bulunur ve tabiat ondan oluşur. Besinin ise dışarıdan alındığı açıktır. Dolayısıyla tohumun ya erime ürünü ya da artık olması zorunludur. Eskiler erime ürünü olduğunu düşünüyor görünür; çünkü tohumun hareketten doğan sıcaklıkla bütün bedenden geldiğini söylemek ona erime ürünü değeri vermektir. Erime ürünleri ise tabiata aykırı şeylerdendir; tabiata aykırı şeylerden de tabiata uygun hiçbir şey oluşmaz. Öyleyse tohumun artık olması zorunludur. Her artık ya faydasız ya da faydalı bir besinin artığıdır. Faydasız derken tabiata artık hiçbir katkısı olmayan, çok tüketilince de en çok zarar veren besini, faydalı derken de bunun zıddını kastediyorum. Tohumun böyle faydasız bir artık olamayacağı açıktır: yaş ya da hastalık yüzünden en kötü durumda olanlarda böyle artık en çoktur, tohum ise en az; ya hiç tohumları olmaz ya da faydasız ve hastalıklı artık karıştığı için tohumları doğurgan değildir. Öyleyse tohum faydalı bir artığın bir kısmıdır. En faydalı olan da en son artıktır, her bir parçanın artık kendisinden oluştuğu artık. Çünkü artığın bir öncesi, bir sonrası vardır. İlk besinin artığı balgam ve bu türden başka şeylerdir; balgam da faydalı besinin artığıdır; işareti şudur: saf besine karışınca besler, insanlar zahmet çektiklerinde de tükenir. Son artık ise en çok besinden en az miktarda çıkar. Şunu düşünmek gerekir: hayvanlar ve bitkiler her gün az büyür; yoksa her gün aynı miktarda az bir şey eklense bile büyüklük çok aşılırdı. Öyleyse eskilerin söylediğinin tersini söylemeliyiz. Onlar tohuma bütün bedenden gelen şey derler; biz ise tabiatça bütün bedene gidecek olan şeye tohum diyeceğiz. Onlar erime ürünü der; oysa daha çok artık olduğu görülüyor. Çünkü en son eklenen ile bundan artakalanın aynı türden olması daha makuldür; mesela ressamlarda ten boyasından çoğu zaman kullanılana benzer bir miktar artar. Eriyen her şey ise bozulur ve tabiatından çıkar. Tohumun erime ürünü değil de daha çok artık olduğunun bir delili, büyük hayvanların az, küçük hayvanların çok yavrulamasıdır. Çünkü büyüklerde erime ürününün daha çok, artığın ise daha az olması zorunludur; beden büyük olduğundan besinin çoğu ona harcanır, dolayısıyla artık az kalır. Ayrıca erime ürününe tabiat hiçbir yer ayırmamıştır; bedenin neresinde yol bulursa oradan akar. Tabiata uygun artıkların hepsinin ise bir yeri vardır: kuru besininki alt bağırsak, sıvı besininki sidik kesesi, faydalı besininki mide, tohum artığınınki de rahimler, cinsel organlar ve memelerdir; çünkü artık bu yerlerde toplanır ve birikir. Olup bitenler de söylenen şeyin tohum olduğuna tanıklık eder; bunlar artığın tabiatı böyle olduğu için olur. Çok az tohum çıkınca bile gevşeme belirgin olur; sanki bedenler besinden doğan son üründen yoksun kalmış gibi. Bazı az sayıda insanlarda ise belli yaşlarda, tohum fazlalaşınca, kısa süre içinde onun çıkması rahatlık verir; tıpkı ilk besin miktarca aşırı olduğunda olduğu gibi: o da çıkınca bedenler daha iyi hâle gelir; hele başka artıklar da onunla birlikte çıkınca. Çünkü çıkan yalnız tohum değildir; onunla karışmış başka güçler de birlikte çıkar, bunlar da hastalık yapıcıdır. Bu yüzden bazılarında çıkan şey, tohum kısmı az olduğu için bazen doğurgan olmaz. Ama çoğunda ve genel olarak, söylenen sebepten ötürü cinsel birleşmenin ardından gevşeme ve güçsüzlük gelir. Ayrıca tohum ne ilk yaşlarda ne yaşlılıkta ne de hastalıklarda bulunur: hastalıkta güçsüzlük yüzünden, yaşlılıkta tabiat yeterince hazmedemediği için, gençlerde de büyüme yüzünden; çünkü artık daha önce bütünüyle tükenir. En azından insanlarda bedenin, ömrün geri kalanında kazanacağı bütün büyüklüğün yarısını aşağı yukarı beş yılda kazandığı sanılır. Birçok hayvanda ve bitkide bu bakımdan cinsten cinse fark vardır, aynı cinsin içinde aynı türden olanlar arasında da: insanla insan, asmayla asma arasında olduğu gibi. Kimi çok tohumlu, kimi az tohumlu, kimi de büsbütün tohumsuzdur; bu güçsüzlükten değil, bazılarında tam tersinden ileri gelir: artık bedene harcanır; mesela bazı insanlarda: bunlar sağlıklı ve etli olup şişmanladıkça daha az tohum bırakır ve cinsel birleşmeye daha az istek duyar. Bol besin yüzünden şımarıp aşırı yaprak süren, "tekeleşmiş" denen asmaların hâli de buna benzer; nitekim tekeler de şişman olunca daha az çiftleşir; bu yüzden onları önceden zayıflatırlar, asmaların bu hâline de tekelerin bu hâlinden ötürü "tekeleşme" derler. Şişmanlar, kadın olsun erkek olsun, şişman olmayanlardan daha az doğurgan görünür; çünkü iyi beslenenlerde artık hazmedilince yağa dönüşür; yağ da bol beslenmeden doğan sağlıklı bir artıktır. Bazı bitkiler ise hiç tohum vermez, mesela söğüt ve kavak. Bu hâlin başka sebepleri de vardır: söylendiği gibi kimi güçsüzlükten hazmedemez, kimi gücünden dolayı artığı harcar. Aynı şekilde kimi güçlü olduğu için, kimi güçsüz olduğu için çok döl ve çok tohum verir; çünkü güçsüzlerde tohuma çok miktarda faydasız artık karışır; öyle ki bazılarında, bu artığın temizlenmesi yolunu bulamayınca hastalık bile çıkar. Bazıları iyileşir, bazıları ölür bile; çünkü bu yoldan, idrara eriyip gidenler gibi eriyip giderler; bu hastalık bazı kimselerde görülmüştür bile. Ayrıca artığın ve tohumun kanalı aynıdır: hem sıvı hem kuru besinin artığı olanlarda meni, sıvı artığın çıktığı yerden ayrılır (çünkü meni sıvının artığıdır; bütün canlıların besini de daha çok sıvıdır); sıvı artığı olmayanlarda ise kuru tortunun çıktığı yerden. Ayrıca erime her zaman hastalıklıdır, artığın atılması ise faydalıdır; tohumun çıkması ise faydasız besinden de bir şey aldığı için ikisinin arasındadır. Erime ürünü olsaydı her zaman zarar verirdi; oysa bunu yapmıyor. Öyleyse tohumun faydalı besinin, hem de en son besinin artığı olduğu, ister bütün hayvanlar tohum bıraksın ister bırakmasın, söylenenlerden açıktır.
φαίνεται δ᾽ ἐξετάζουσι τὸν λόγον τοὐναντίον μᾶλλον· τά τε γὰρ εἰρημένα λύειν οὐ χαλεπόν, καὶ πρὸς τούτοις ἄλλα συμβαίνει λέγειν ἀδύνατα. πρῶτον μὲν οὖν ὅτι οὐθὲν σημεῖον ἡ ὁμοιότης τοῦ ἀπιέναι ἀπὸ παντός, ὅτι καὶ φωνὴν καὶ ὄνυχας καὶ τρίχας ὅμοιοι γίγνονται καὶ τὴν κίνησιν, ἀφ᾽ ὧν οὐθὲν ἀπέρχεται. ἔνια δ᾽ οὐκ ἔχουσί πω ὅταν γεννῶσιν, οἷον τρίχωσιν πολιῶν ἢ γενείου. ἔτι τοῖς ἄνωθεν γονεῦσιν ἐοίκασιν, ἀφ᾽ ὧν οὐθὲν ἀπῆλθεν· ἀποδιδόασι γὰρ διὰ πολλῶν γενεῶν αἱ ὁμοιότητες, οἷον καὶ ἐν Ἤλιδι ἡ τῷ Αἰθίοπι συγγενομένη· οὐ γὰρ ἡ θυγάτηρ ἐγένετο, ἀλλ᾽ ὁ ἐκ ταύτης Αἰθίοψ. καὶ ἐπὶ τῶν φυτῶν δὲ ὁ αὐτὸς λόγος· δῆλον γὰρ ὅτι καὶ τούτοις ἀπὸ πάντων ἂν τῶν μερῶν τὸ σπέρμα γίγνοιτο. πολλὰ δὲ τὰ μὲν οὐκ ἔχει, τὰ δὲ καὶ ἀφέλοι τις ἄν, τὰ δὲ προσφύεται. ἔτι οὐδ᾽ ἀπὸ τῶν περικαρπίων ἀπέρχεται καίτοι καὶ ταῦτα γίνεται τὴν αὐτὴν ἔχοντα μορφήν. ἔτι πότερον ἀπὸ τῶν ὁμοιομερῶν μόνον ἀπέρχεται ἀφ᾽ ἑκάστου, οἷον ἀπὸ σαρκὸς καὶ ὀστοῦ καὶ νεύρου, ἢ καὶ ἀπὸ τῶν ἀνομοιομερῶν, οἷον προσώπου καὶ χειρός; εἰ μὲν γὰρ ἀπ᾽ ἐκείνων μόνον, ἐοίκασι δὲ μᾶλλον ταῦτα τοῖς γονεῦσι τὰ ἀνομοιομερῆ, οἷον πρόσωπον καὶ χεῖρας καὶ πόδας· εἴπερ οὖν μηδὲ ταῦτα τῷ ἀπὸ παντὸς ἀπελθεῖν, τί κωλύει μηδ᾽ ἐκεῖνα τῷ ἀπὸ παντὸς ἀπελθεῖν ὅμοια εἶναι, ἀλλὰ δι᾽ ἄλλην αἰτίαν; εἰ δ᾽ ἀπὸ τῶν ἀνομοιομερῶν μόνον, οὐκ ἄρα ἀπὸ πάντων. προσήκει δὲ μᾶλλον ἀπ᾽ ἐκείνων· πρότερα γὰρ ἐκεῖνα, καὶ σύγκειται τὰ ἀνομοιομερῆ ἐξ ἐκείνων, καὶ ὥσπερ πρόσωπον καὶ χεῖρας γίγνονται ἐοικότες, οὕτω καὶ σάρκας καὶ ὄνυχας. εἰ δ᾽ ἀπ᾽ ἀμφοτέρων, τίς ὁ τρόπος ἂν εἴη τῆς γενέσεως; σύγκειται γὰρ ἐκ τῶν ὁμοιομερῶν τὰ ἀνομοιομερῆ, ὥστε τὸ ἀπὸ τούτων ἀπιέναι τὸ ἀπ᾽ ἐκείνων ἂν εἴη ἀπιέναι καὶ τῆς συνθέσεως, ὥσπερ κἂν εἰ ἀπὸ τοῦ γεγραμμένου ὀνόματος· εἰ μὲν ἀπὸ παντός, κἂν ἀπὸ τῶν συλλαβῶν ἑκάστης, εἰ δ᾽ ἀπὸ τούτων, ἀπὸ τῶν στοιχείων καὶ τῆς συνθέσεως. ὥστ᾽ εἴπερ ἐκ πυρὸς καὶ τῶν τοιούτων σάρκες καὶ ὀστᾶ συνεστᾶσιν, ἀπὸ τῶν στοιχείων ἂν εἴη μᾶλλον· ἀπὸ γὰρ τῆς συνθέσεως πῶς ἐνδέχεται; ἀλλὰ μὴν ἄνευ γε ταύτης οὐκ ἂν εἴη ὅμοια. ταύτην δ᾽ εἴ τι δημιουργεῖ ὕστερον, τοῦτ᾽ ἂν εἴη τὸ τῆς ὁμοιότητος αἴτιον, ἀλλ᾽ οὐ τὸ ἀπελθεῖν ἀπὸ παντός. ἔτι εἰ μὲν διεσπασμένα τὰ μέρη ἐν τῷ σπέρματι, πῶς ζῇ; εἰ δὲ συνεχῆ, ζῷον ἂν εἴη μικρόν. καὶ τὰ τῶν αἰδοίων πῶς; οὐ γὰρ ὅμοιον τὸ ἀπιὸν ἀπὸ τοῦ ἄρρενος καὶ τοῦ θήλεος. ἔτι εἰ ἀμφοτέρων ὁμοίως ἀπὸ πάντων ἀπέρχεται, δύο γίγνεται ζῷα· ἑκατέρων γὰρ ἅπαντα ἕξει. διὸ καὶ Ἐμπεδοκλῆς ἔοικεν, εἴπερ οὕτω λεκτέον, μάλιστα λέγειν ὁμολογούμενα τούτῳ τῷ λόγῳ, τό γε τοσοῦτον, ἀλλ᾽ εἴπερ ἑτέρᾳ πῃ, οὐ καλῶς. φησὶ γὰρ ἐν τῷ ἄρρενι καὶ τῷ θήλει οἷον σύμβολον ἐνεῖναι, ὅλον δ᾽ ἀπ᾽ οὐδετέρου ἀπιέναι, " ἀλλὰ διέσπασται μελέων φύσις, ἡ μὲν ἐν ἀνδρός." διὰ τί γὰρ τὰ θήλεα οὐ γεννᾷ ἐξ αὑτῶν, εἴπερ ἀπὸ παντός τε ἀπέρχεται καὶ ἔχει ὑποδοχήν; ἀλλ᾽ ὡς ἔοικεν ἢ οὐκ ἀπέρχεται ἀπὸ παντός, ἢ οὕτως ὥσπερ ἐκεῖνος λέγει, οὐ ταὐτὰ ἀφ᾽ ἑκατέρου, διὸ καὶ δέονται τῆς ἀλλήλων συνουσίας. ἀλλὰ καὶ τοῦτ᾽ ἀδύνατον. ὥσπερ γὰρ καὶ μεγάλα ὄντ᾽ ἀδύνατον διεσπασμένα σώζεσθαι καὶ ἔμψυχα εἶναι, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς γεννᾷ, ἐπὶ τῆς φιλότητος λέγων "ᾗ πολλαὶ μὲν κόρσαι ἀναύχενες, ἐβλάστησαν." εἶθ᾽ οὕτως συμφύεσθαί φησιν. τοῦτο δὲ φανερὸν ὅτι ἀδύνατον· οὔτε γὰρ μὴ ψυχὴν ἔχοντα οὔτε μὴ ζωήν τινα δύναιτ᾽ ἂν σῶζεσθαι, ὅτε ὥσπερ ζῷα ὄντα πλείω συμφύεσθαι ὥστ’ εἶναι πάλιν ἕν. ἀλλὰ μὴν τοῦτον τὸν τρόπον συμβαίνει λέγειν τοῖς ἀπὸ παντὸς ἀπιέναι φάσκουσιν, ὥσπερ τότε ἐν τῇ γῇ ἐπὶ τῆς φιλότητος, οὕτω τούτοις ἐν τῷ σώματι. ἀδύνατον γὰρ συνεχῆ τὰ μόρια γίγνεσθαι, καὶ ἀπιέναι εἰς ἕνα τόπον συνιόντα. εἶτα πῶς καὶ διέσπασται τὰ ἄνω καὶ κάτω καὶ δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ καὶ πρόσθια καὶ ὀπίσθια; πάντα γὰρ ταῦτα ἄλογά ἐστιν. ἔτι τὰ μέρη τὰ μὲν δυνάμει τὰ δὲ πάθεσι διώρισται, τὰ μὲν ἀνομοιομερῆ τῷ δύνασθαί τι ποιεῖν, οἷον γλῶττα καὶ χείρ, τὰ δ᾽ ὁμοιομερῆ σκληρότητι καὶ μαλακότητι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις πάθεσιν, ὀυ πάντως οὖν ἔχον αἷμα οὐδὲ σάρξ. δῆλον τοίνυν ὅτι ἀδύνατον τὸ ἀπελθὸν εἶναι συνώνυμον τοῖς μέρεσιν, οἷον αἷμα ἀπὸ αἷματος ἢ σάρκα ἀπὸ σαρκός. ἀλλὰ μὴν εἴ γ᾽ ἐξ ἑτέρου τινὸς ὄντος αἷμα γίνεται, οὐδ᾽ ἂν τῆς ὁμοιότητος αἴτιον εἴη, ὡς λέγουσιν οἱ φάσκοντες οὕτω, τὸ ἀπελθεῖν ἀπὸ πάντων τῶν μορίων. ἱκανὸν γὰρ ἀφ᾽ ἑνὸς ἀπιέναι μόνον, εἴπερ μὴ ἐξ αἵματος αἷμα γίγνεται. διὰ τί γὰρ οὐκ ἂν καὶ ἅπαντα ἐξ ἑνὸς γίγνοιτο; ὁ αὐτὸς γὰρ λόγος ἔοικεν εἶναι οὗτος τῷ Ἀναξαγόρου, τῷ μηθὲν γίγνεσθαι τῶν ὁμοιομερῶν· πλὴν ἐκεῖνος μὲν ἐπὶ πάντων, οὗτοι δ᾽ ἐπὶ τῆς γενέσεως τῶν ζῴων τοῦτο ποιοῦσιν ἔπειτα τίνα τρόπον αὐξηθήσεται ταῦτα τὰ ἀπελθόντα ἀπὸ παντός; Ἀναξαγόρας μὲν γὰρ εὐλόγως φησὶ σάρκας ἐκ τῆς τροφῆς προσιέναι ταῖς σαρξίν· τοῖς δὲ ταῦτα μὲν μὴ λέγουσιν, ἀπὸ παντὸς δ᾽ ἀπιέναι φάσκουσι πῶς ἑτέρου προσγιγνομένου ἔσται μεῖζον, εἰ μένει τὸ προσελθόν; ἀλλὰ μὴν εἴ γε δύναται μεταβάλλειν τὸ προσελθόν, διὰ τί οὐκ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τὸ σπέρμα τοιοῦτόν ἐστιν ὥστ᾽ ἐξ αὐτοῦ δυνατὸν εἶναι γίνεσθαι αἷμα καὶ σάρκας, ἀλλὰ μὴ αὐτὸ εἶναι ἐκεῖνο καὶ αἷμα καὶ σάρκας; οὐ γὰρ δὴ οὐδὲ τοῦτο ἐνδέχεται λέγειν, ὡς τῇ κατακεράσει αὐξάνεται ὕστερον οἷον οἶνος ὕδατος προσεγχυθέντος. αὐτὸ γὰρ ἂν πρῶτον μάλιστα ἦν ἕκαστον ἄκρατον ὄν· νῦν δὲ ὕστερον μᾶλλον καὶ σὰρξ καὶ ὀστοῦν καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστόν ἐστι μορίων. τοῦ δὲ σπέρματος φάναι τι νεῦρον εἶναι καὶ ὀστοῦν λίαν ἐστὶν ὑπὲρ ἡμᾶς τὸ λεγόμενον. πρὸς δὲ τούτοις εἰ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν ἐν τῇ κυήσει διαφέρει, καθάπερ Ἑμπεδοκλῆς λέγει "ἐν δ᾽ ἐχύθη καθαροῖσι· τὰ μὲν τελέθουσι γυναῖκες, ψύχεος ἀντιάσαντα." φαίνονται δ’ οὖν μεταβάλλουσαι γυναῖκες καὶ ἄνδρες, ὥσπερ ἐξ ἀγόνων γόνιμοι, οὕτω καὶ ἐκ θηλυτόκων ἀρρενοτόκοι, ὡς οὐκ ἐν τῷ ἀπελθεῖν ἀπὸ παντὸς ἢ μὴ τῆς αἰτίας οὔσης, ἀλλ᾽ ἐν τῷ σύμμετρον ἢ ἀσύμμετρον εἶναι τὸ ἀπὸ τῆς γυναικὸς καὶ τοῦ ἀνδρὸς ἀπιόν, ἢ καὶ δι᾽ ἄλλην τινὰ τοιαύτην αἰτίαν. δῆλον τοίνυν, εἰ τοῦτο θήσομεν οὕτως, ὅτι οὐ τῷ ἀπελθεῖν ἀπό τινος τὸ θῆλυ, ὥστ᾽ οὐδὲ τὸ μέρος ὃ ἔχει ἴδιον τό τε ἄρρεν καὶ τὸ θῆλυ, εἴπερ τὸ αὐτὸ σπέρμα καὶ θῆλυ καὶ ἄρρεν δύναται γίγνεσθαι ὡς οὐκ ὄντος τοῦ μορίου ἐν τῷ σπέρματι. τί οὖν διαφέρει ἐπὶ τούτου λέγειν ἢ ἐπὶ τῶν ἄλλων μορίων; εἰ γὰρ μηδ᾽ ἀπὸ τῆς ὑστέρας σπέρμα γίνεται, ὁ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἂν εἴη μορίων. ἔτι ἔνια γίνεται τῶν ζῴων οὔτ’ ἐξ ὁμογενῶν οὔτε τῷ γένει διαφόρων, οἷον αἱ μυῖαι καὶ τὰ γένη τῶν καλουμένων ψυχῶν. ἐκ δὲ τούτων γίνεται μὲν ζῷα, οὐκέτι δ᾽ ὅμοια τὴν φύσιν, ἀλλὰ γένος τι σκωλήκων. δῆλον οὖν ὅτι οὐκ ἀπὸ ἂν ἦν, εἴπερ τοῦ ἀπὸ παντὸς ἀπιέναι σημεῖόν ἐστιν ἡ ὁμοιότης. ἔτι ἀπὸ μιᾶς συνουσίας καὶ τῶν ζῴων ἔνια γεννᾷ πολλά, τὰ δὲ φυτὰ καὶ παντάπασιν· δῆλον γὰρ ὅτι ἀπὸ μιᾶς κινήσεως τὸν ἐπέτειον πάντα φέρει καρπόν. καίτοι πῶς δυνατόν, εἰ ἀπὸ παντὸς ἀπεκρίνετο τὸ σπέρμα; μίαν γὰρ ἀπόκρισιν ἀπὸ μιᾶς ἀναγκαῖον γίνεσθαι συνουσίας καὶ μιᾶς διακρίσεως. ἐν δὲ ταῖς ὑστέραις χωρίζεσθαι ἀδύνατον· ἤδη γὰρ ὥσπερ ἀπὸ νέου φυτοῦ ἢ ζῴου, οὐ σπέρματος εἴη ἡ διαχώρισις. ἔτι τὰ ἀποφυτευόμενα ἀπ᾽ αὐτοῦ φέρει σπέρμα· δῆλον οὖν ὅτι καὶ πρὶν ἀποφυτευθῆναι ἀπὸ τοὺ αὐτοῦ μεγέθους ἔφερε τὸν καρπόν, καὶ οὐκ ἀπὸ παντὸς τοῦ φυτοῦ ἀπῄει τὸ σπέρμα. μέγιστον δὲ τούτων τεκμήριον τεθεωρήκαμεν ἱκανῶς ἐπὶ τῶν ἐντόμων. καὶ γὰρ εἰ μὴ ἐν πᾶσιν, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν πλείστων ἐν τῇ ὀχείᾳ τὸ θῆλυ εἰς τὸ ἄρρεν μέρος τι αὑτοῦ ἀποτείνει. διὸ καὶ τὴν ὀχείαν, καθάπερ εἴπομεν πρότερον, οὕτω ποιοῦνται· τὰ γὰρ κάτωθεν εἰς τὰ ἄνω φαίνεται ἐναφιέντα, οὐκ ἐν πᾶσιν, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς πλείστοις τῶν τεθεωρημένων. ὥστε φανερὸν ἂν εἴη ὅτι οὐδ᾽ ὅσα προΐεται γονὴν τῶν ἀρρένων, οὐ τὸ ἀπὸ παντὸς ἀπιέναι τῆς γενέσεως αἴτιόν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἄλλον τινὰ τρόπον, περὶ οὗ σκεπτέον ὕστερον. καὶ γὰρ εἴπερ τὸ ἀπὸ παντὸς ἀπιέναι συνέβαινεν, ὥσπερ φασίν, οὐθὲν ἔδει ἀπὸ πάντων ἀξιοῦν ἀπιέναι, ἀλλὰ μόνον ἀπὸ τοῦ δημιουργοῦντος, οἷον ἀπὸ τοῦ τέκτονος ἀλλὰ μὴ ἀπὸ τῆς ὕλης. νῦν δ᾽ ὅμοιον λέγουσιν ὥσπερ κἂν εἰ ἀπὸ τῶν ὑποδημάτων· σχεδὸν γὰρ ὅμοιός τις υἱὸς τῷ πατρὶ ὅμοια φορεῖ. ὅτι δ᾽ ἡδονὴ σφοδρὰ γίνεται ἐν τῇ ὁμιλίᾳ τῇ τῶν ἀφροδισίων, οὐ τὸ ἀπὸ παντὸς ἀπιέναι αἴτιον, ἀλλ᾽ ὅτι κνησμός ἐστιν ἰσχυρός· διὸ καὶ εἰ πολλάκις συμβαίνει ἡ ὁμιλία αὕτη, ἧττον γίνεται τὸ χαίρειν τοῖς πλησιάζουσιν. ἔτι πρὸς τῷ τέλει ἡ χαρά· ἔδει δὲ ἐν ἑκάστῳ τῶν μορίων, καὶ μὴ ἅμα, ἀλλ᾽ ἐν μὲν τοῖς πρότερον ἐν δὲ τοῖς ὕστερον. τοῦ δ᾽ ἐκ κολοβῶν γίνεσθαι κολοβὰ ἡ αὐτὴ αἰτία καὶ διὰ τί ὅμοια τοῖς γονεῦσιν. γίνεται δὲ καὶ οὐ κολοβὰ ἐκ κολοβῶν, ὥσπερ καὶ ἀνόμοια τοῖς τεκνώσασιν· περὶ ὧν ὕστερον τὴν αἰτίαν θεωρητέον· τὸ γὰρ πρόβλημα τοῦτ᾽ ἐκείνοις ταὐτόν ἐστιν. ἔτι εἰ τὸ θῆλυ μὴ προΐεται σπέρμα, τοῦ αὐτοῦ λόγου μηδ᾽ ἀπὸ παντὸς ἀπιέναι. κἂν εἰ μὴ ἀπὸ παντὸς ἀπέρχεται, οὐθὲν ἄλογον τὸ μήδ’ ἀπὸ τοῦ θήλεος, ἀλλ᾽ ἄλλον τινὰ τρόπον αἴτιον εἶναι τὸ θῆλυ τῆς γενέσεως. περὶ οὗ δὴ ἐχόμενόν ἐστιν ἐπισκέψασθαι, ἐπειδὴ φανερὸν ὅτι οὐκ ἀπὸ πάντων ἀποκρίνεται τὸ σπέρμα τῶν μορίων. Ἀρχὴ δὲ καὶ ταύτης τῆς σκέψεως καὶ τῶν ἑπομένων πρῶτον λαβεῖν περὶ σπέρματος τί ἐστιν· οὕτω γὰρ καὶ περὶ τῶν ἔργῶν αὐτοῦ καὶ τῶν περὶ αὐτὸ συμβαινόντων ἔσται μᾶλλον εὐθεώρητον. βούλεται δὲ τοιοῦτον τὴν φύσιν εἶναι τὸ σπέρμα, ἐξ οὗ τὰ κατὰ φύσιν συνιστάμενα γίνεται πρώτου, οὐ τῷ ἐξ ἐκείνου τι εἶναι τὸ ποιοῦν, οἷον τοῦ ἀνθρώπου· γίγνεται γὰρ ἐκ τούτου, ὅτι τοῦτό ἐστι τὸ σπέρμα. ἐπεὶ δὲ πολλαχῶς γίγνεται ἄλλο ἐξ ἄλλου· ἕτερον γὰρ τρόπον, ὡς ἐξ ἡμέρας φαμὲν νὺξ γίγνεται καὶ ἐκ παιδὸς ἀνήρ, ὅτι τόδε μετὰ τόδε ἄλλον δὲ τρόπον, ὡς ἐκ χαλκοῦ ἀνδριὰς καὶ ἐκ ζύλου κλίνη, καὶ τἆλλα ὅσα ὡς ἐξ ὕλης γίγνεσθαι τὰ γιγνόμενα λέγομεν, ἔκ τινος ἐνυπάρχοντος καὶ σχηματισθέντος τὸ ὅλον ἐστίν. ἕτερον δὲ τρόπον ὡς ἐκ μουσικοῦ ἄμουσος καὶ ὡς ἐξ ὑγιοῦς κάμνων, καὶ ὅλως ὡς τὸ ἐναντίον ἐκ τοῦ ἐναντίου. ἔτι δὲ παρὰ ταῦτα, ὡς Ἐπίχαρμος ποιεῖ τὴν ἐποικοδόμησιν, ἐκ τῆς διαβολῆς ἡ λοιδορία, ἐκ δὲ ταύτης ἡ μάχη, ταῦτα δὲ πάντα ἔκ τινος ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως. τῶν δὲ τοιούτων ἐνίων μὲν ἐν αὐτοῖς ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεώς ἐστιν, οἷον καὶ ἐν τοῖς νῦν εἰρημένοις (μέρος γάρ τι ἡ διαβολὴ τῆς πάσης ταραχῆς ἐστίν), ἐνίων δ᾽ ἔξω, οἷον αἱ τέχναι τῶν δημιουργουμένων καὶ ὁ λύχνος τῆς καιομένης οἰκίας. τὸ δὲ σπέρμα φανερὸν ὅτι δυοῖν τούτοιν ἐν θατέρῳ ἐστίν· ἢ γὰρ ὡς ἐξ ὕλης αὐτοῦ ἢ ὡς ἐκ πρώτου χινήσαντός τὸ γινόμενον οὐ γὰρ δὴ ὡς τόδε μετὰ τόδε, οἷον ἐκ τῶν Παναθηναίων ὁ πλοῦς, οὐδ’ ὡς ἐξ ἐναντίου· φθειρομένου τε γὰρ γίγνεται τὸ ἐναντίον ἐκ τοῦ ἐναντίου, καὶ ἕτερόν τι δεῖ ὑποκεῖσθαι ἐξ οὗ ἔσται πρώτου ἐνυπάρχοντος. τοῖν δυοῖν δὴ ληπτέον ἐν ποτέρῳ θετέον τὸ σπέρμα, πότερον ὡς ὕλην καὶ πάσχον ἢ ὡς εἶδός τι καὶ ποιοῦν, ἢ καὶ ἄμφω ἅμα γὰρ ἴσως δῆλον ἔσται καὶ πῶς ἐξ ἐναντίων γένεσις ὑπάρχει πᾶσι τοῖς ἐκ τοῦ σπέρματος· φυσικὴ γὰρ καὶ ἡ ἐκ τῶν ἐναντίων γένεσις· τὰ μὲν γὰρ ἐξ ἐναντίων γίγνεται, ἄρρενος καὶ θήλεος, τὰ δ’ ἐξ ἑνὸς μόνου, οἷον τά τε φυτὰ καὶ τῶν ζῴων ἔνια, ἐν ὅσοις μή ἐστι διωρισμένον τὸ ἄρρεν καὶ τὸ θῆλυ χωρίς. γονὴ μὲν οὖν τὸ ἀπὸ τοῦ γεννῶντος καλεῖται αἴτιον, ὅσα συνδυάζεσθαι πέφυκε, τὸ πρῶτον ἔχον ἀρχὴν γενέσεως, σπέρμα δὲ τὸ ἐξ ἀμφοτέρων τὰς ἀρχὰς ἔχον τῶν συνδυασθέντων, οἷον τά τε τῶν φυτῶν καὶ ἐνίων ζῴων, ἐν οἷς μὴ κεχώρισται τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, ὥσπερ τὸ γιγνόμενον ἐκ θήλεος καὶ ἄρρενος πρῶτον μῖγμα οἷον κύημά τι ὂν ἢ ζῷον· καὶ γὰρ ταῦτα ἤδη ἔχει τὸ ἐξ ἀμφοῖν. σπέρμα δὲ καὶ καρπὸς διαφέρει τῷ ὕστερον καὶ πρότερον· καρπὸς μὲν γὰρ τῷ ἐξ ἄλλου εἶναι, σπέρμα δὲ τῷ ἐκ τούτου ἄλλο, ἐπεὶ ἄμφω γε ταὐτόν ἐστιν. ἡ δὲ τοῦ λεγομένου σπέρματος φύσις, ἡ πρώτη, πάλιν λεκτέα τίς ἐστιν, ἀνάγκη δὴ πᾶν, ὃ ἂν λαμβάνωμεν ἐν τῷ σώματι, ἢ μέρος εἶναι τῶν κατὰ φύσιν, καὶ τοῦτο ἢ τῶν ἀνομοιομερῶν ἢ τῶν ὁμοιομερῶν, ἢ τῶν παρὰ φύσιν, οἷον φῦμα, ἢ περίττωμα ἢ σύντηγμα ἢ τροφήν. λέγω δὲ περίττωμα μὲν τὸ τῆς τροφῆς ὑπόλειμμα, σύντηγμα δὲ τὸ ἀποκριθὲν ἐκ τοῦ αὐξήματος ὑπὸ τῆς παρὰ φύσιν ἀναλύσεως. ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἂν εἴη, μέρος, φανερόν. ὁμοιομερὲς μὲν γάρ ἐστιν, ἐκ δὲ τούτου οὐθὲν σύγκειται, ὥσπερ ἐκ νεύρου καὶ σαρκός. ἔτι δὲ οὐδὲ κεχωρισμένον, τὰ δ’ ἄλλα πάντα μέρη. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ παρὰ φύσιν, οὐδὲ πήρωμα· ἐν ἅπασί τε γὰρ ὑπάρχει, καὶ ἡ φύσις ἐκ τούτου γίγνεται. ἡ δὲ τροφὴ φανερῶς ἐπείσακτον, ὥστ’ ἀνάγκη ἢ σύντηγμα ἢ περίττωμα εἶναι. οἱ μὲν οὖν ἀρχαῖοι ἐοίκασιν οἰομένοις εἶναι σύντηγμα· τὸ γὰρ ἀπὸ παντὸς ἀπιέναι φάναι διὰ τὴν θερμότητα τὴν ἀπὸ τῆς κινήσεως συντήγματος ἔχει δύναμιν. τὰ δὲ συντήγματα τῶν παρὰ φύσιν τι, ἐκ δὲ τῶν παρὰ φύσιν οὐθὲν γίνεται τῶν κατὰ φύσιν. ἀνάγκη ἄρα περίττωμα εἶναι. ἀλλὰ μὴν περίττωμά γε πᾶν ἢ ἀχρήστου τροφῆς ἐστὶν ἢ χρησίμης. ἄχρηστον μὲν οὖν λέγω ἀφ’ ἧς μηθὲν ἔτι συντελεῖται εἰς τὴν φύσιν, ἀλλ’ ἀναλισκομένου πλέονος μάλιστα κακοῦται, τὴν δὲ χρησίμην τὴν ἐναντίαν. ὅτι μὲν δὴ τοιοῦτον περίττωμα οὐκ ἂν εἴη, φανερόν· τοῖς γὰρ κάκιστα διακειμένοις δι’ ἡλικίαν ἢ νόσον πλεῖστον ὑπάρχει τοιοῦτον, σπέρμα δὲ ἥκιστα· ἢ γὰρ ὅλως οὐκ ἔχουσιν ἢ οὐ γόνιμον διὰ τὸ μίγνυσθαι ἄχρηστον περίττωμα καὶ νοσηματικόν. χρησίμου ἄρα περιττώματος μέρος τι ἐστὶ τὸ σπέρμα. χρησιμώτατον δὲ τὸ ἔσχατον καὶ ἐξ οὗ ἤδη γίνεται ἕκαστον τῶν μορίων. ἔστι γὰρ τὸ μὲν πρότερον τὸ δ’ ὕστερον. τῆς μὲν οὖν πρώτης τροφῆς περίττωμα φλέγμα καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον. καὶ γὰρ τὸ φλέγμα τῆς χρησίμου τροφῆς περίττωμά ἐστιν· σημεῖον δ’ ὅτι μιγνύμενον τροφῇ καθαρᾷ τρέφει καὶ πονοῦσι καταναλίσκεται. τὸ δὲ τελευταῖον ἐκ πλείστης τροφῆς ὀλίγιστον. ἐννοεῖν δὲ δεῖ ὅτι μικρῷ αὐξάνεται τὰ ζῷα καὶ τὰ φυτὰ τὸ καθ’ ἡμέραν πᾶν· μικροῦ γὰρ ἂν προστιθεμένου τοῦ αὐτοῦ ὑπερέβαλε τὸ μέγεθος. τοὐναντίον ἄρα ἢ οἱ ἀρχαῖοι ἔλεγον λεκτέον. οἱ μὲν γὰρ τὸ ἀπὸ παντὸς ἀπιόν, ἡμεῖς δὲ τὸ πρὸς ἅπαν ἰέναι πεφυκὸς σπέρμα ἐροῦμεν, καὶ οἱ μὲν σύντηγμα, φαίνεται δὲ περίττωμα μᾶλλον. εὐλογώτερον γὰρ ὅμοιον εἶναι τὸ προσιὸν ἔσχατον καὶ τὸ περιττὸν γινόμενον τοῦ τοιούτου, οἷον τοῖς γραφεῦσι τοῦ ἀνδρεικέλου πολλάκις περιγίνεται ὅμοιον τῷ ἀναλωθέντι. συντηκόμενον δὲ φθείρεται πᾶν καὶ ἐξίσταται τῆς φύσεως. τεκμήριον δὲ τοῦ μὴ σύντηγμα εἶναι, ἀλλὰ περίττωμα μᾶλλον, τὸ τὰ μεγάλα τῶν ζῴων ὀλιγοτόκα εἶναι, τὰ δὲ μικρὰ πολύγονα. σύντηγμα μὲν γὰρ πλέον ἀναγκαῖον εἶναι τοῖς μεγάλοις, περίττωμα δ’ ἔλαττον· εἰς γὰρ τὸ σῶμα μέγα ὂν ἀναλίσκεται τὸ πλεῖστον τῆς τροφῆς, ὥστ’ ὀλίγον γίνεται τὸ περίττωμα. ἔτι τόπος συντήγματι μὲν οὐθεὶς ἀποδέδοται κατὰ φύσιν, ἀλλὰ ῥεῖ ὅπου ἂν εὐοδήσῃ τοῦ σώματος, τοῖς δὲ κατὰ φύσιν περιττώμασι πᾶσιν, οἷον τῆς τροφῆς τῆς ξηρᾶς ἡ κάτω κοιλία καὶ τῆς ὑγρᾶς ἡ κύστις καὶ τῆς χρησίμης ἡ ἄνω κοιλία καὶ τῆς σπερματικῆς ὑστέραι καὶ αἰδοῖα καὶ μαστοί· εἰς τούτους γὰρ ἀθροίζεται καὶ συρρεί. καὶ μαρτύρια τὰ συμβαίνοντα, ὅτι τὸ εἰρημένον σπέρμα ἐστίν· ταῦτα, δὲ συμβαίνει διὰ τὸ τὴν φύσιν εἶναι τοῦ περιττώματος τοιαύτην. ἥ τε γὰρ ἔκλυσις ἐλαχίστου ἀπελθόντος τούτου γίνεται ἐπίδηλος, ὡς στεροσκόμενα τὰ σώματα τοῦ ἐκ τῆς τροφῆς γινομένου τέλους. ὀλόγοις δέ τισιν ἐν μικρῷ χρόνῳ κατὰ τὰς ἡλικίας κουφίζει τοῦτ’ ἀπιόν, ὅταν πλεονάσῃ, καθάπερ ἡ πρώτη τροφή, ἂν ὑπερβάλλῃ τῷ πλήθει· καὶ γὰρ ταύτης ἀπιούσης τὰ σώματ’ εὐημερεῖ μᾶλλον, ἔτι ὅταν συναπίῃ ἄλλα περιττώματα· οὐ γὰρ μόνον σπέρμα τὸ ἀπιόν, ἀλλὰ καὶ ἕτεραι μεμιγμέναι δυνάμεις τούτοις συναπέρχονται, αὗται δὲ νοσώδεις, διὸ ἐνίων γε καὶ ἄγονόν ποτε γίνεται τὸ ἀποχωροῦν διὰ τὸ ὀλίγον ἔχειν τὸ σπερματικόν, ἀλλὰ τοῖς πλείστοις καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἰπεῖν συμβαίνει ἐκ τῶν ἀφροδισιασμῶν ἔκλυσις καὶ ἀδυναμία μᾶλλον διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν. ἔτι οὐκ ἐνυπάρχει σπέρμα οὔτ’ ἐν τῇ πρώτῃ ἡλικίᾳ οὔτ’ ἐν τῷ γήρᾳ οὔτ’ ἐν ταῖς ἀρρωστίαις, ἐν μὲν τῷ κάμνειν διὰ τὴν ἀδυναμίαν, ἐν δὲ τῷ γήρᾳ διὰ τὸ μὴ πέττειν τὸ ἱκανὸν τὴν φύσιν, νέοις δ’ οὖσι διὰ τὴν αὔξησιν· φθάνει γὰρ ἀναλισκόμενον πᾶν· ἐν ἔτεσι γὰρ πέντε σχεδὸν ἐπί γε τῶν ἀνθρώπων ἥμισυ λαμβάνειν δοκεῖ τὸ σῶμα τοῦ μεγέθους τοῦ ἐν τῷ ἄλλῳ χρόνῳ γιγνομένου ἅπαντος. πολλοῖς δὲ συμβαίνει καὶ ζῴοις καὶ φυτοῖς καὶ γένεσι πρὸς γένη διαφορὰ περὶ ταῦτα κἀν τῷ γένει τῷ αὐτῷ τοῖς ὁμοειδέσι πρὸς ἄλληλα, οἷον ἀνθρώπῳ πρὸς ἄνθρωπον καὶ ἀμπέλῳ πρὸς ἄμπελον. τὰ μὲν γὰρ πολύσπερμα τὰ δ᾽ ὀλιγόσπερμά ἐστι, τὰ δ᾽ ἄσπερμα πάμπαν, οὐ δι᾽ ἀσθένειαν, ἀλλ᾽ ἐνίοις γε τοὐναντίον· καταναλίσκεται γὰρ εἰς τὸ σῶμα, οἷον τῶν ἀνθρώπων ἐνίοις· εὐεκτικοὶ γὰρ ὄντες καὶ γινόμενοι πολύσαρκοι. ἢ πιότεροι μᾶλλον ἧττον προΐενται σπέρμα καὶ ἧττον. ἐπιθυμοῦσι τοῦ ἀφροδισιάζειν. ὅμοιον δὲ καὶ τὸ περὶ τὰς τραγώσας ἀμπέλους πάθος, αἳ διὰ τὴν τροφὴν ἐξυβρίζουσιν, ἐπεὶ καὶ οἱ τράγοι πίονες ὄντες ἧττον ὀχεύουσιν· διὸ καὶ προλεπτύνουσιν αὐτούς, καὶ τὰς ἀμπέλους τραγᾶν ἀπὸ τοῦ πάθους τῶν τράγων καλοῦσιν. καὶ οἱ πίονες δὲ ἀγονώτεροι φαίνονται εἶναι τῶν μὴ πιόνων, καὶ γυναῖκες καὶ ἄνδρες, διὰ τὸ τοῖς εὐτραφέσι πεττόμενον τὸ περίττωμα γίνεσθαι πιμελήν· ἔστι γὰρ καὶ ἡ πιμελὴ περίττωμα δι’ εὐβοσίαν ὑγιεινόν. ἔνια δ᾽ ὅλως οὐδὲ φέρει σπέρμα, οἷον ἰτέα καὶ αἴγειρος. εἰσὶ μὲν οὖν καὶ ἕτεραι αἰτίαι τούτου τοῦ πάθους. καὶ γὰρ δι᾽ ἀδυναμίαν οὐ πέττουσι καὶ διὰ δύναμιν ἀναλίσκουσιν, ὥσπερ εἴρηται. ὁμοίως δὲ καὶ πολύχοά ἐστι καὶ πολύσπερμα τὰ μὲν διὰ δύναμιν τὰ δὲ δι᾽ ἀδυναμίαν, πολὺ γὰρ καὶ ἄχρηστον περίττωμα συμμίγνυται, ὥστ᾽ ἐνίοις γίγνεσθαι καὶ ἀρρώστημα, ὅταν αὐτῶν μὴ εὐοδήσῃ ἡ ἀποκάθαρσις. καὶ ἔνιοι· μὲν ὑγιάζονται, οἱ δὲ καὶ ἀναιροῦνται. συντήκονται γὰρ ταύτῃ ὥσπερ καὶ εἰς τὸ οὖρον· ἤδη γὰρ καὶ τοῦτ᾽ ἀσθένημα συνέβη τισίν. ἔτι ὁ πόρος ὁ αὐτὸς τῷ περιττώματι καὶ τῷ σπέρματι· καὶ ὅσοις μὲν ἀμφοῖν γίγνεται περίττωμα, καὶ τῆς ὑγρᾶς καὶ τῆς ξηρᾶς τροφῆς, ᾗπερ ἡ τοῦ ὑγροῦ, ταύτῃ καὶ ἡ τῆς γονῆς γίγνεται ἀπόκρισις (ὑγροῦ γὰρ περίττωμά ἐστιν· ἡ γὰρ τροφὴ πάντων ὑγρὰ μᾶλλον), οἷς δὲ μή ἐστιν αὕτη; κατὰ τὴν τῆς ξηρᾶς ὑποστάσεως ἀποχώρησιν. ἔτι ἡ μὲν σύντηξις ἀεὶ νοσώδης, ἡ δὲ τοῦ περιττώματος ἀφαίρεσις ὠφέλιμος· ἡ δὲ τοῦ σπέρματος ἀποχώρησις ἀμφοτέρων διὰ τὸ προσλαμβάνειν τῆς μὴ χρησίμου τροφῆς. εἰ δέ γ᾽ ἦν σύντηξις, ἀεὶ ἔβλαπτεν ἄν· νῦν δ᾽ οὐ ποιεῖ τοῦτο. Ὅτι μὲν οὖν περίττωμά ἐστι τὸ σπέρμα χρησίμου τροφῆς καὶ τῆς ἐσχάτης, εἴτε πάντα προΐεται σπέρμα εἴτε μή, ἐν τοῖς προειρημένοις φανερόν.
1.19-119. Bölüm
Bundan sonra tohumun hangi besinin artığı olduğunu belirlemeli, âdet kanını da ele almalıyız; çünkü canlı doğuran hayvanların bazılarında âdet kanı olur. Bunlar sayesinde dişi hakkında da şu açığa çıkacak: dişi de erkek gibi tohum bırakır mı, oluşan şey iki tohumdan meydana gelen tek bir karışım mıdır, yoksa dişiden hiç tohum ayrılmaz mı? Hiç ayrılmıyorsa dişi türeyişe başka hiçbir şey katmayıp yalnız yer mi sağlar, yoksa bir şey katar mı; katarsa bu nedir ve nasıl katar?
Kanlı hayvanlarda son besinin kan, kansızlarda ise ona karşılık gelen şey olduğu daha önce söylendi. Döl de besinin, hem de son besinin artığı olduğuna göre, ya kan ya kana karşılık gelen şey ya da bunlardan oluşan bir şey olsa gerek. Parçaların her biri, kanın pişip bir şekilde bölüştürülmesiyle oluşur. Tohum ise iyi pişmişse kandan epey farklı bir hâlde ayrılır; pişmemişse, ya da biri cinsel ilişkiyi sık sık tekrarlayarak kendini zorlarsa, bazılarında kana benzer hâlde dışarı çıkar. Öyleyse tohumun, parçalara dağıtılan son kanlı besinin artığı olduğu açıktır. Bu yüzden büyük bir gücü de vardır: temiz ve sağlıklı kanın kaybı da insanı bitkin düşürür. Yavruların ana babaya benzemesi de bu sayede makuldür; çünkü parçalara giden besin, geride kalana benzer. Böylece elin, yüzün ya da bütün hayvanın tohumu, henüz ayrışmamış hâlde bir el, bir yüz ya da bütün bir hayvandır; o parçaların her biri fiilen neyse tohum da kuvvece odur. Bu ya kendi kütlesinden ötürüdür ya da tohum içinde bir kuvve taşıdığı içindir. Şimdiye kadar belirlediklerimizden bu henüz açık değildir: türeyişin sebebi tohumun cismi midir, yoksa tohumun doğurucu bir melekesi ve bir hareket ilkesi mi vardır? Çünkü ne el ne de başka bir parça, psykhē ya da başka bir kuvve olmadan el ya da herhangi bir parça değildir; yalnız adı aynıdır.
Tohumun eriyip aktığı kimselerde bu akıntının da bir artık olduğu açıktır. Bu, artık, yeni eklenen besine çözüldüğünde olur; tıpkı sıva sürülür sürülmez döküldüğünde dökülenin ilk sürülenle aynı olması gibi. Aynı şekilde son artık da ilk erime ürünüyle aynıdır. Bunlar hakkında bu kadar belirleme yeterli olsun.
Daha zayıf olanda artığın daha bol ve daha az pişmiş olması zorunludur; böyle olunca da bunun bir kanlı sıvı kütlesi olması zorunludur. Tabiatça daha az ısıya sahip olan daha zayıftır; dişinin de böyle olduğu daha önce söylendi. Öyleyse dişide oluşan kanlı akıntının da bir artık olması zorunludur. Âdet kanı denen akıntı da işte böyledir.
Demek ki âdet kanının bir artık olduğu, erkeklerde döl neyse dişilerde de âdet kanının ona karşılık geldiği açıktır. Bunun doğru söylendiğini âdet kanıyla ilgili olgular gösterir. Erkeklerde dölün oluşup ayrılmaya başladığı yaşta dişilerde âdet kanı başlar, sesleri değişir, memelerde belirtiler görülür. Yaş ilerleyince de erkeklerde doğurma gücü, kadınlarda âdet kesilir. Şunlar da bu akıntının dişilerde bir artık olduğunun işaretleridir: âdet sürdükçe kadınlarda genellikle ne basur kanaması ne burun kanaması ne de başka bir kanama olur; bunlardan biri olursa, akıntı bunlara harcandığı için âdet temizlenmeleri kötüleşir. Ayrıca dişilerin damarları erkeklerinki kadar belirgin değildir; dişiler daha zarif ve daha pürüzsüzdür, çünkü bu kısımlara gidecek artık âdet kanıyla birlikte atılır. Canlı doğuranlarda dişilerin bedenlerinin erkeklerinkinden ufak olmasının sebebinin de bu olduğunu düşünmek gerekir; çünkü âdet kanı yalnız bunlarda dışarı akar, en belirgin biçimde de kadınlarda: hayvanlar içinde en çok akıntıyı kadın bırakır. Bu yüzden kadın her zaman göze çarpacak ölçüde soluk renkli ve damarları belirsizdir; bedence erkekten geri kaldığı da apaçıktır.
Dişilerde oluşan bu şey erkeklerdeki döle karşılık geldiğine ve aynı anda iki tohum akıntısı oluşamayacağına göre, dişinin türeyişe tohum katmadığı açıktır. Tohum olsaydı âdet kanı olmazdı; oysa âdet kanı olduğu için tohum yoktur.
Âdet kanının da tohum gibi bir artık olduğu söylendi; buna hayvanlarda görülen bazı olgular tanık gösterilebilir. Daha önce söylendiği gibi, yağlı hayvanlar yağsızlardan daha az tohum üretir. Sebebi şudur: yağ da tohum gibi bir artıktır, pişmiş kandır, ama tohumla aynı şekilde pişmemiştir. Bu yüzden artık yağa harcandığında üremeyle ilgili şeylerin eksik kalması makuldür. Kansızlardan yumuşakçalar ve yumuşak kabuklular da bu yüzden gebe kalmada en verimli hayvanlardır: kansız oldukları ve içlerinde yağ oluşmadığı için, yağa karşılık gelen şey tohum artığına ayrılır.
Dişinin erkeğinki gibi bir tohum bırakmadığının ve türeyişin, bazılarının dediği gibi, ikisinin tohumu karışarak olmadığının bir işareti de şudur: dişi çoğu zaman birleşmede haz duymadan gebe kalır; haz duyduğunda, hatta erkekle dişi aynı anda boşaldığında bile, âdet kanı denen sıvı uygun ölçüde değilse gebelik olmaz. Bu yüzden dişi ne âdet hiç görülmüyorken doğurur ne de çoğunlukla âdet kanı akarken; temizlenmeden sonra doğurur. Çünkü bir yandan, erkekten gelip dölde bulunan kuvvenin hayvanı kurabileceği besin de madde de bazen ortada yoktur; öte yandan döl, akıntının bolluğu yüzünden onunla birlikte yıkanıp gider. Âdet kanı gelip gittikten sonra ise geride kalan kısım biçimlenir. Âdet görmezken gebe kalan ya da âdet sırasında gebe kalıp sonrasında kalmayan kadınlara gelince, sebep şudur: birincilerde, doğurgan kadınlarda temizlenmeden sonra geride kalan miktar kadar sıvı oluşur, ama dışarı akacak kadar fazla artık oluşmaz; ötekilerde ise temizlenmeden sonra rahmin ağzı kapanır. Dolayısıyla akıntının çoğu gitmiş olduğunda, temizlenme hâlâ sürüyor ama tohumu yıkayıp götürecek kadar bol değilse, o zaman birleşen kadınlar gebe kalır. Gebe kaldıktan sonra da âdetin sürmesi tuhaf değildir; çünkü âdet bir süre daha gelir, ama az ve kesintili olarak. Bu ise hastalıklı bir durumdur; bu yüzden az kadında ve seyrek olur; çoğunlukla olan şeyler ise tabiata en uygun olanlardır.
Demek ki dişinin türeyişe maddeyi kattığı, bu maddenin âdet kanının yapısında bulunduğu ve âdet kanının bir artık olduğu açıktır.
μετὰ δὲ ταῦτα διοριστέον περίττωμά τε ποίας τροφῆς, καὶ περὶ καταμηνίων· γίγνεται γάρ τισι καταμήνια τῶν ζῳοτόκων. διὰ τούτων γὰρ φανερὸν ἔσται καὶ περὶ τοῦ θήλεος, πότερον προΐεται σπέρμα ὥσπερ τὸ ἄρρεν καὶ ἔστιν ἓν μῖγμα τὸ γινόμενον ἐκ δυοῖν σπερμάτοιν, ἢ οὐθὲν σπέρμα ἀποκρίνεται ἀπὸ τοῦ θήλεος· καὶ εἰ μηθέν, πότερον οὐδὲ ἄλλο οὐθὲν συμβάλλεται εἰς τὴν γένεσιν ἀλλὰ μόνον παρέχει τόπον, ἢ συμβάλλεταί τι, καὶ τοῦτο πῶς καὶ τίνα τρόπον. ὅτι μὲν οὖν ἐστὶν ἐσχάτη τροφὴ τὸ αἷμα τοῖς ἐναίμοις, τοῖς δ᾽ ἀναίμοις τὸ ἀνάλογον, εἴρηται πρότερον· ἐπεὶ δὲ καὶ ἡ γονὴ περίττωμά ἐστι τροφῆς καὶ τῆς ἐσχάτης, ἤτοι αἷμα ἂν εἴη ἢ τὸ ἀνάλογον ἢ ἐκ τούτων τι. ἐπεὶ δ᾽ ἐκ τοῦ αἵματος πεττομένου καὶ μεριζομένου πως γίνεται τῶν μορίων ἕκαστον, τὸ δὲ σπέρμα πεφθὲν μὲν ἀλλοιότερον ἀποκρίνεται τοῦ αἵματος, ἄπεπτον δ᾽ ὄν, καὶ ὅταν τις προσβιάζηται πλεονάκις χρώμενος τῷ ἀφροδισιάζειν, ἐνίοις αἱματῶδες ἤδη προελήλυθεν, φανερὸν ὅτι τῆς αἱματικῆς ἂν εἴη περίττωμα τροφῆς τὸ σπέρμα, τῆς εἰς τὰ μέρη διαδιδομένης τελευταίας. καὶ διὰ τοῦτο μεγάλην ἔχει δύναμιν· καὶ γὰρ ἡ τοῦ καθαροῦ καὶ ὑγιεινοῦ αἵματος ἀποχώρηρησις ἐκλυτικόν· καὶ τὸ ὅμοια γίγνεσθαι τὰ ἔκγονα τοῖς γεννήσασιν εὔλογον· ὅμοιον γὰρ τὸ προσελθὸν πρὸς τὰ μέρη τῷ ὑπολειφθέντι. ὥστε τὸ σπέρμα ἐστὶ τὸ τῆς χειρὸς ἢ τὸ τοῦ προσώπου ἢ ὅλου τοῦ ζῴου ἀδιορίστως χεὶρ ἢ πρόσωπον ἢ ὅλον ζῷον· καὶ οἷον ἐκείνων ἕκαστον ἐνεργείᾳ, τοιοῦτον τὸ σπέρμα δυνάμει, ἢ κατὰ τὸν ὄγκον τὸν ἑαυτοῦ, ἢ ἔχει τινὰ δύναμιν ἐν ἑαυτῷ. τοῦτο γὰρ οὔπω δῆλον ἡμῖν ἐκ τῶν διωρισμένων, πότερον τὸ σῶμα τοῦ σπέρματός ἐστι τὸ αἴτιον τῆς γενέσεως, ἢ ἔχει τινὰ ἕξιν καὶ ἀρχὴν κινήσεως γεννητικήν· οὐδὲ γὰρ ἡ χεὶρ οὐδ᾽ ἄλλο τῶν μορίων οὐδὲν ἄνευ ψυχῆς ἢ ἄλλης τινὸς δυνάμεώς ἐστι χεὶρ οὐδὲ μόριον οὐθέν, ἀλλὰ μόνον ὁμώνυμον. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ὅσοις σύντηξις γίνετο σπερματική, καὶ τοῦτο περίττωμά ἐστιν. συμβαίνει δὲ τοῦτο ὅταν ἀναλύηται εἰς τὸ προσελθόν, ὥσπερ ὅταν ἀποπέσῃ τὸ ἐναλειφθὲν τοῦ κονιάματος εὐθύς· ταὐτὸν γάρ ἐστι τὸ ἀπελθὸν τῷ πρώτῳ προστεθέντι. τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ τελευταῖον περίττωμα τῷ πρώτῳ συντήγματι ταὐτόν ἐστιν. καὶ περὶ μὲν τούτων διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον. ἐπεὶ δ᾽ ἀναγκαῖον καὶ τῷ ἀσθενεστέρῳ γίγνεσθαι περίττωμα πλεῖον καὶ ἧττον πεπεμμένον, τοιοῦτον δ᾽ ὂν ἀναγκαῖον εἶναι αἱματώδους ὑγρότητος πλῆθος, ἀσθενέστερον δὲ τὸ ἐλάττονος θερμότητος κοινωνοῦν κατὰ φύσιν, τὸ δὲ θῆλυ ὅτι τοιοῦτον εἴρηται πρότερον, ἀναγκαῖον καὶ τὴν ἐν τῷ θήλει γινομένην αἱματώδη ἀπόκρισιν περίττωμα εἶναι. γίνεται δὲ τοιαύτη ἡ τῶν καλουμένων καταμηνίων ἔκκρισις. ὅτι μὲν οὖν ἐστὶ τὰ καταμήνια περίττωμα, καὶ ὅτι ἀνάλογον ὡς τοῖς ἄρρεσιν ἡ γονὴ οὕτω τοῖς θήλεσι τὰ καταμήνια, φανερόν. ὅτι δ᾽ ὀρθῶς εἴρηται, σημεῖα τὰ συμβαίνοντα περὶ αὐτά. κατὰ γὰρ τὴν αὐτὴν ἡλικίαν τοῖς μὲν ἄρρεσιν ἄρχεται ἐγγίνεσθαι γονὴ καὶ ἀποκρίνεται, τοῖς δὲ θήλεσι ῥήγνυται τὰ καταμήνια καὶ φωνήν τε μεταβάλλουσι καὶ ἐπισημαίνει τὰ περὶ τοὺς μαστούς. καὶ παύεται τῆς ἡλικίας ληγούσης τοῖς μὲν τὸ δύνασθαι γεννᾶν, ταῖς δὲ τὰ καταμήνια. ἔτι δὲ καὶ τὰ τοιάδε σημεῖα ὅτι περίττωμά ἐστιν αὕτη ἡ ἔκκρισις τοῖς θήλεσιν. ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ οὔθ’ αἱμορροΐδες γίνονται ταῖς γυναιξὶν οὔτ᾽ ἐκ τῶν ῥινῶν ῥύσις αἵματος οὔτε τι ἄλλο μὴ τῶν καταμηνίων ἱσταμένων· ἐάν τε συμβῇ τι τούτων, χείρους γίγνονται αἱ καθάρσεὶς ὡς ἀναλισκομένης εἰς ταῦτα τῆς ἀποχρίσεως. ἔτι δὲ οὔτε φλεβώδεις ὀμοίως γλαφυρώτερά τε καὶ λειότερα τὰ θήλεα τῶν ἀρρένων ἐστὶ διὰ τὸ συνεκκρίνεσθαι τὴν εἰς ταῦτα περίττωσιν ἐν τοῖς καταμηνίοις. τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο δεῖ νομίζειν αἴτιον εἶναι καὶ τοῦ τοὺς ὄγκους ἐλάττους εἶναι τῶν σωμάτων τοῖς θήλεσιν ἢ τοῖς ἄρρεσιν ἐν τοῖς ζῳοτοκοῦσιν· ἐν τούτοις γὰρ ἡ τῶν καταμηνίων γίνεται ῥύσις θύραζε μόνοις, καὶ τούτων ἐπιδηλότατα ἐν ταῖς γυναιξίν· πλείστην γὰρ ἀφίησιν ἀπόκρισιν γυνὴ τῶν ζῴων. διόπερ ἐπιδηλοτάτως ἀεὶ ὠχρόν τέ ἐστι καὶ ἀδηλόφλεβον, καὶ τὴν ἔλλειψιν πρὸς τοὺς ἄρρενας ἔχει τοῦ σώματος φανεράν. ἐπεὶ δὲ τοῦτ’ ἐστὶν ὃ γίγεται τοῖς θήλεσιν ὡς ἡ γονὴ τοῖς ἄρρεσιν, δύο δ’ οὐκ ἐνδέχεται σπερματικὰς ἅμα γίνεσθαι ἀποκρίσεις, φανερὸν ὅτι τὸ θῆλυ οὐ συμβάλλεται σπέρμα εἰς τὴν γένεσιν· εἰ μὲν γὰρ σπέρμα ἦν, τὰ καταμήνια οὐκ ἂν ἦν· νῦν δὲ διὰ τὸ ταῦτα γίγνεσθαι ἐκεῖνο οὐκ ἔστιν. διότι μὲν οὖν, ὥσπερ τὸ σπέρμα, καὶ τὰ καταμήνια περίττωμά ἐστιν, εἴρηται· λάβοι δ’ ἄν τις εἰς τοῦτο μαρτύρια ἔνια τῶν συμβαινόντων τοῖς ζῴοις. τά τε γὰρ πίονα ἧττόν ἐστι σπερματικὰ τῶν ἀπιμέλων, ὥσπερ εἴρηται πρότερον. αἴτιον δ’ ὅτι καὶ ἡ πιμελὴ περίττωμά ἐστι καθάπερ τὸ σπέρμα, καὶ πεπεμμένον αἷμα, ἀλλ’ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον τῷ σπέρματι. ὥστ’ εὐλόγως εἰς τὴν πιμελὴν ἀνηλωμένης τῆς περιττώσεως ἐλλείπει τὰ περὶ τὴν γονήν, οἷον τῶν τε ἀναίμων τὰ μαλάκια καὶ τὰ μαλακόστρακα περὶ τὴν κύησίν ἐστιν ἄριστα. διὰ τὸ ἄναιμα γὰρ εἶναι καὶ μὴ γίνεσθαι πιμελὴν ἐν αὐτοῖς, τὸ ἀνάλογον αὐτοῖς τῇ πιμελῇ ἀποκρίνεται εἰς τὸ περίττωμα τὸ σπερματικόν. σημεῖον δ’ ὅτι οὐ τοιοῦτο σπέρμα προΐεται τὸ θῆλυ οἷον τὸ ἄρρεν. οὐδὲ μιγνυμένων ἀμφοῖν γίνεται, ὥσπερ τινές φασιν, ὅτι πολλάκις τὸ θῆλυ συλλαμβάνει οὐ γενομένης αὐτῇ τῆς ἐν τῇ ὁμιλίᾳ ἡδονῆς· καὶ γιγνομένης πάλιν οὐδὲν ἧττον, καὶ ἰσοδρομησάντων παρὰ τοῦ ἄρρενος καὶ τοῦ θήλεος, οὐ γίγνεται, ἐὰν μὴ ἡ τῶν καλουμένων καταμηνίων ἰκμὰς ὑπάρχῃ σύμμετρος. διὸ οὔτε ὅλως μὴ γιγνομένων αὐτῶν γεννᾷ τὸ θῆλυ, οὔτε γιγνομένων ὅταν ἐξικμάζῃ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἀλλὰ μετὰ τὴν κάθαρσιν. ὁτὲ μὲν γὰρ οὐκ ἔχει τροφὴν οὐδ’ ὕλην, ἐξ ἧς δυνήσεται συστῆσαι τὸ ζῷον ἡ ἀπὸ τοῦ ἄρρενος ἐνυπάρχουσα ἐν τῇ γονῇ δύναμις· ὁτὲ δὲ συνεκκλύζεται διὰ τὸ πλῆθος. ὅταν δὲ γενομένων ἀπέλθῃ, τὸ ὑπολειφθὲν συνίσταται. ὅσαι δὲ μὴ γιγνομένων τῶν καταμηνίων συλλαμβάνουσιν, ἢ μεταξὺ γιγνομένων ὕστερον δὲ μή, αἴτιον ὅτι ταῖς μὲν τοσαύτη γίνεται ἰκμὰς ὅση μετὰ τὴν κάθαρσιν ὑπολείπεται ταῖς γονίμοις, πλείων δ’ οὐ γίγνεται περίττωσις ὥστε καὶ θύραζε ἀπελθεῖν, ταῖς δὲ μετὰ τὴν κάθαρσιν συμμύει τὸ στόμα τῶν ὑστερῶν. ὅταν οὖν πολὺ μὲν τὸ ἀπεληλυθὸς ᾖ, ἔτι δὲ γίγνηται μὲν κάθαρσις, μὴ τοσαύτη δὲ ὥστε ἐξικμάζειν τὸ σπέρμα, τότε πλησιάζουσαι συλλαμβάνουσι πάλιν. οὐδὲν δὲ ἄτοπον τὸ συνειληφυίαις ἔτι γίγνεσθαι· καὶ γὰρ ὕστερον μέχρι τινὸς φοιτᾷ τὰ καταμήνια, ὀλίγα δὲ καὶ οὐ διὰ παντός. ἀλλὰ τοῦτο μὲν νοσηματῶδες, διόπερ ὀλίγαις καὶ ὀλιγάκις συμβαίνει· τὰ δ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γινόμενα μάλιστα κατὰ φύσιν ἐστίν. Ὅτι μὲν οὖν συμβάλλεται τὸ θῆλυ εἰς τὴν γένεσιν τὴν ὕλην, τοῦτο δ’ ἐστὶν ἐν τῇ τῶν καταμηνίων συστάσει, τὰ δὲ καταμήνια περίττωμα, δῆλον.
1.20-120. Bölüm
Bazıları dişinin birleşmede tohum kattığını sanır; çünkü kadınlar bazen erkeklerinkine yakın bir haz duyar ve aynı zamanda sıvı bir akıntı bırakır. Ama bu sıvı tohum değildir; her kadında o bölgeye özgü bir sıvıdır. Rahimden gelen bir akıntıdır; kiminde olur, kiminde olmaz. Genel olarak söylersek beyaz tenli ve kadınsı yapılı kadınlarda olur, esmer ve erkeksi görünüşlülerde olmaz. Olduğu kadınlarda miktarı bazen tohum boşalmasıyla kıyaslanamayacak kadar fazladır. Ayrıca yiyecekler de bu akıntının az ya da çok olmasında büyük fark yaratır; mesela bazı acı yiyecekler akıntıyı gözle görülür ölçüde artırır. Birleşmede duyulan haz da yalnız tohum bırakılmasından değil, pneumadan da ileri gelir; tohum, bu pneuma bir araya toplanınca dışarı atılır. Bu, henüz tohum bırakamayan ama o yaşa yaklaşmış çocuklarda ve kısır erkeklerde açıktır: bunların hepsi sürtünmeyle haz duyar. Üreme gücü bozulmuş olanlarda da bazen bağırsaklar gevşer; çünkü pişip tohum hâline gelemeyen artık bağırsağa ayrılır.
Kadın görünüşçe de çocuğa benzer; kadın adeta kısır bir erkektir. Çünkü dişi, bir güçsüzlük yüzünden dişidir: son besinden tohum pişiremez. Bu son besin kandır, kansızlarda da ona karşılık gelen şeydir; pişirememesinin sebebi ise tabiatının soğukluğudur. Nasıl bağırsaklarda hazımsızlık yüzünden ishal olursa, damarlarda da öteki kanamalar ve âdet kanaması olur. Bu da bir kanamadır; ama ötekiler hastalıktan, bu ise tabiattan ileri gelir. Dolayısıyla türeyişin âdet kanından olması makuldür. Çünkü âdet kanı tohumdur, ama saf değil, işlenmesi gereken bir tohum; tıpkı meyvelerin oluşumunda, henüz süzülüp arınmamış meyvede besinin bulunduğu, ama arınması için işlenmesi gerektiği gibi. Bu yüzden âdet kanı döle karışınca doğurur, o besin de saf besine karışınca besler.
Dişinin tohum bırakmadığının bir işareti de şudur: birleşmede haz, erkeklerdeki yere karşılık gelen aynı yerin dokunuşuyla oluşur; oysa kadınlar bu sıvıyı oradan bırakmaz. Ayrıca bu akıntı bütün dişilerde olmaz; yalnız kanlılarda, onların da hepsinde değil, rahmi diyaframın yakınında olmayan ve yumurta doğurmayanlarda olur. Kanı olmayıp ona karşılık gelen bir şeye sahip olanlarda da olmaz; çünkü bazılarında kan neyse, bunlarda başka bir karışım vardır. Ne bunlarda ne de kanlılardan sözü edilenlerde, rahmi aşağıda olup yumurta doğurmayanlarda, dışarıya görünür bir temizlenme olmamasının sebebi bedenlerinin kuruluğudur: kuruluk az artık bırakır; ancak türeyişe yetecek kadar, dışarı atılacak kadar değil. Yumurta evresi olmadan canlı doğuranlarda —bunlar insan ve arka bacaklarını içe doğru büken dört ayaklılardır; bunların hepsi yumurta evresi olmadan canlı doğurur— âdet hepsinde olur, doğuştan sakat olanlar hariç, mesela katır; ama temizlenmeler insanlardaki gibi dışa vurmaz. Bunların her hayvanda tam olarak nasıl olduğu hayvanlarla ilgili araştırmalarda yazılmıştır.
Hayvanlar içinde en çok temizlenme kadınlarda, büyüklüklerine oranla en çok tohum boşalması da erkeklerde olur. Sebebi, insan bedeninin yapısının nemli ve sıcak olmasıdır; böyle bir bedende artığın en bol olması zorunludur. Ayrıca insanın bedeninde, öteki hayvanlardaki gibi artığın yöneldiği parçalar yoktur: bedeninde ne bol kıl vardır ne de kemik, boynuz ve diş gibi çıkıntılar.
Tohumun âdet kanında bulunduğunun bir işareti de şudur: daha önce söylendiği gibi, erkeklerde bu artık, dişilerde de âdet kanı aynı yaşta kendini gösterir; sanki her iki artığı kabul eden bölgeler aynı anda açılıyormuş gibi. Yakınlarındaki bölgeler de gevşeyip seyrekleşince ergenlik kılları çıkar. Bölgeler açılmak üzereyken pneumanın etkisiyle şişer; erkeklerde bu daha çok hayalarda belli olur, ama memelerde de belirti görülür; dişilerde ise daha çok memelerde: memeler iki parmak kabardığında kadınların çoğunda âdet başlar.
Canlılardan dişisi erkeğinden ayrılmamış olanlarda tohum bir cenin gibidir; cenin derken dişiyle erkeğin ilk karışımını kastediyorum. Bu yüzden bir tohumdan tek bir cisim oluşur; mesela bir buğday tanesinden tek bir sap çıkar, tıpkı bir yumurtadan tek bir hayvan çıktığı gibi; çünkü ikiz yumurtalar aslında iki yumurtadır. Dişisiyle erkeği ayrılmış cinslerde ise bir tohumdan birçok hayvan olabilir; demek ki tohum bitkilerde ve hayvanlarda tabiatça farklıdır. Bunun işareti, birden fazla yavru doğurabilen hayvanlarda tek çiftleşmeden birçok yavru olmasıdır. Buradan dölün bütün bedenden gelmediği de açıktır; çünkü ne aynı parçadan daha baştan ayrı ayrı çıkardı, ne de birlikte rahme girip orada ayrışırdı. Olan şey, beklenebileceği gibidir: erkek eidosu ve hareket ilkesini, dişi ise cismi ve maddeyi sağlar. Sütün kesilmesinde süt cisimdir, incir özsuyu ya da peynir mayası ise onu bir arada tutan ilkeyi taşıyan şeydir; erkekten gelip dişide bölüşülen şey de böyledir. Bunun neden kiminde daha çok, kiminde daha az parçaya bölündüğü, kiminde ise hiç bölünmediği başka bir konudur. Ama eidosça hiçbir fark olmadığından, bölünen kısım maddeye oranla uygun ölçüde olduğu sürece —ne pişirip biçimlendiremeyecek kadar az ne de kurutacak kadar çok— böylece birden çok yavru doğar. İlk biçimlenen şeyden ise artık yalnız tek bir hayvan oluşur.
Demek ki dişinin türeyişe döl katmadığı, ama bir şey kattığı ve bunun âdet kanının yapısı, kansızlarda da ona karşılık gelen şey olduğu hem söylenenlerden hem de meseleyi küllî olarak inceleyenlere açıktır. Çünkü doğuranın ve kendisinden doğurulan şeyin bulunması zorunludur; bunlar bir olsa bile eidosça ayrılmaları ve logoslarının farklı olması gerekir; kuvveleri birbirinden ayrı olanlarda ise yapanın ve etkilenenin cisimleri de tabiatları da farklı olmalıdır. Öyleyse erkek hareket ettiren ve yapan, dişi de dişi olarak etkilenen ise, dişi erkeğin dölüne döl değil madde katar. Görünen de budur: âdet kanının tabiatı ilk madde mertebesindedir.
ὃ δ’ οἴονταί τινες σπέρμα συμβάλλεσθαι ἐν τῇ συνουσίᾳ τὸ θῆλυ διὰ τὸ γίνεσθαι παραπλησίαν τε χαρὰν ἐνίοτε αὐταῖς τῇ τῶν ἀρρένων καὶ ἅμα ὑγρὰν ἀπόκρισιν, οὐκ ἔστιν ἡ ὑγρασία αὕτη σπερματικὴ ἀλλὰ τοῦ τόπου ἴδιος ἑκάσταις. ἔστι γὰρ τῶν ὑστερῶν ἔκκρισις, καὶ ταῖς μὲν γίγνεται ταῖς δ’ οὔ. γίγνεται μὲν ταῖς λευκοχρόοις καὶ θηλυκαῖς ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἰπεῖν, οὐ γίνεται δὲ ταῖς μελαίναις καὶ ἀρρενωποῖς. τὸ δὲ πλῆθος, αἷς γίγνεται, ἐνίοτε οὐ κατὰ σπέρματος πρόεσίν ἐστιν, ἀλλὰ πολὺ ὑπερβάλλει. ἔτι δὲ καὶ ἐδέσματα ἕτερα ἑτέρων ποιεῖ πολλὴν διαφορὰν τοῦ γίγνεσθαι τὴν ἔκκρισιν ἢ ἐλάττω ἢ πλείω τὴν τοιαύτην, οἷον ἔνια τῶν δριμέων ἐπίδηλον ποιεῖ εἰς πλῆθος τὴν ἀπόκρισιν. τὸ δὲ συμβαίνειν ἡδονὴν ἐν τῇ συνουσίᾳ οὐ μόνον τοῦ σπέρματος προϊεμένου ἐστίν, ἀλλὰ καὶ πνεύματος, ἐξ οὗ συνισταμένου ἀποσπερματίζει. δῆλον δ’ ἐπὶ τῶν παίδων τῶν μήπω δυναμένων προΐεσθαι, ἐγγὺς δὲ τῆς ἡλικίας ὄντων, καὶ τῶν ἀγόνων ἀνδρῶν· γίνεται γὰρ πᾶσι τούτοις ἡδονὴ ξυομένοις. καὶ τοῖς γε διεφθαρμένοις τὴν γένεσιν ἔστιν ὅτε ἀναλύονται αἱ κοιλίαι διὰ τὸ ἀποκρίνεσθαι περίττωμα εἰς τὴν κοιλίαν οὐ δυνάμενον πεφθῆναι καὶ γενέσθαι σπέρμα. ἔοικε δὲ καὶ τὴν μορφὴν γυνὴ καὶ παῖς, καὶ ἔστιν ἡ γυνὴ ὥσπερ ἄρρεν ἄγονον. ἀδυναμίᾳ γάρ τινι τὸ θῆλύ ἐστι, τῷ μὴ δύνασθαι πέττειν ἐκ τῆς τροφῆς σπέρμα τῆς ὑστάτης. τοῦτο δ’ ἐστὶν ἢ αἷμα ἢ τὸ ἀνάλογον ἐν τοῖς ἀναίμοις διὰ ψυχρότητα τῆς φύσεως. ὥσπερ οὖν ἐν ταῖς κοιλίαις διὰ τὴν ἀπεψίαν γίνεται διάρροια, οὕτως ἐν ταῖς φλεψὶν αἵ τ’ ἄλλαι αἱμορροΐδες καὶ αἱ τῶν καταμηνίων· καὶ γὰρ αὕτη αἱμορροΐς ἐστιν, ἀλλ’ ἐκεῖναι μὲν διὰ νόσον, αὕτη δὲ φυσική. ὥστε φανερὸν ὅτι εὐλόγως γίνεται ἐκ τούτου ἡ γένεσις. ἔστι γὰρ τὰ καταμήνια σπέρμα οὐ καθαρὸν ἀλλὰ δεόμενον ἐργασίας, ὥσπερ ἐν τῇ περὶ τοὺς καρποὺς γενέσει, ὅταν ᾖ μήπω διῃτημένη, ἔνεστι μὲν ἡ τροφή, δεῖται δ’ ἐργασίας πρὸς τὴν κάθαρσιν. διὸ καὶ μιγνυμένη ἐκείνη μὲν τῇ γονῇ, αὕτη δὲ καθαρᾷ τροφῇ, ἡ μὲν γεννᾷ, ἡ δὲ τρέφει. σημεῖον δὲ τοῦ τὸ θῆλυ μὴ προΐεσθαι σπέρμα καὶ τὸ γίνεσθαι ἐν τῇ ὁμιλίᾳ τὴν ἡδονὴν τῇ ἀφῇ κατὰ τὸν αὐτὸν τόπον τοῖς ἄρρεσιν· καίτοι οὐ προΐενται τὴν ἰκμάδα ταύτην ἐντεῦθεν. ἔτι δ’ οὐ πᾶσι γίνεται τοῖς θήλεσιν αὕτη ἡ ἔκκρισις, ἀλλὰ τοῖς αἱματικοῖς, καὶ οὐδὲ τούτοις πᾶσιν, ἀλλ’ ὅσων αἱ ὑστέραι μὴ πρὸς τῷ ὑποζώματί εἰσι μηδ’ ᾠοτοκοῦσιν, ἔτι δ’ οὐδὲ τοῖς αἷμα μὴ ἔχουσιν ἀλλὰ τὸ ἀνάλογον· ὅπερ γὰρ ἐνίοις τὸ αἷμα, ἐν τούτοις ἑτέρα ὑπάρχει σύγκρισις. τοῦ δὲ μήτε τούτοις γίγνεσθαι κάθαρσιν μήτε τῶν αἷμα ἐχόντων τοῖς εἰρημένοις, τοῖς κάτω ἔχουσι καὶ μὴ ᾠοτακοῦσιν, αἰτία ἡ ξηρότης τῶν σωμάτων, ὀλίγον λείπουσα τὸ περίττωμα, καὶ τοσοῦτον ὅσον εἰς τὴν γένεσιν ἱκανὸν μόνον, ἔξω δὲ μὴ προΐεσθαι. ὅσα δὲ ζῳοτόκα ἄνευ ᾠοτοκίας (ταῦτα δ’ ἐστὶν ἄνθρωπος καὶ τῶν τετραπόδων ὅσα κάμπτει τὰ ὀπίσθια σκέλη ἐντός· ταῦτα μὲν γὰρ πάντα ζῳοτοκεῖ ἄνευ ᾠοτοκίας) τούτοις δὲ γίγνεται μὲν πᾶσιν, πλὴν εἴ τι πεπήρωται ἐν τῇ γενέσει, οἷον ὀρεύς, οὐ μὴν ἐπιπολάζουσί γε αἱ καθάρσεις ὥσπερ ἀνθρώποις. δι’ ἀκριβείας δέ, πῶς συμβαίνει ταῦτα περὶ ἕκαστον τῶν ζῴων, γέγραπται ἐν ταῖς περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαις. πλείστη δὲ γίνεται κάθαρσις τῶν ζῴων ταῖς γυναιξί, καὶ τοῖς ἄρρεσι πλείστη τοῦ σπέρματος πρόεσις κατὰ λόγον τοῦ μεγέθους. αἴτιον δ’ ἡ τοῦ σώματος σύστασις ὑγρὰ καὶ θερμὴ οὖσα· ἀναγκαῖον γὰρ ἐν τῷ τοιούτῳ γίνεσθαι πλείστην περίττωσιν. ἔτι δὲ οὐδὲ τὰ τοιαῦτ᾽ ἔχει ἐν τῷ σώματι μέρη, εἰς ἅ τρέπεται ἡ περίττωσις, ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις· οὐ γὰρ ἔχει οὔτε τριχῶν πλῆθος κατὰ τὸ σῶμα, οὔτε ὀστῶν καὶ κεράτων καὶ ὀδόντων ἐκκρίσεις. σημεῖον δ’ ὅτι ἐν τοῖς καταμηνίοις τὸ σπέρμα ἐστίν· ἅμα γάρ, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, τοῖς ἄρρεσι γίνεται τὸ περίττωμα τοῦτο, καὶ τοῖς θήλεσι τὰ καταμήνια ἐπισημαίνει ἐν τῇ αὐτῇ ἡλικίᾳ, ὡς καὶ ἅμα διισταμένων, τῶν τόπων τῶν δεκτικῶν ἑκατέρου τοῦ περιττώματος· καὶ ἀραιουμένων ἑκατέρων τῶν πλησίον τόπων ἐξανθεῖ ἡ τῆς ἥβης τρίχωσις. μελλόντων δὲ διίστασθαι οἱ τόποι ἀνοιδοῦσιν ὑπὸ τοῦ πνεύματος, τοῖς μὲν ἄρεσιν ἐπιδηλότερον περὶ τοὺς ὄρχεις, ἐπισημαίνει δὲ καὶ περὶ τοὺς μαστούς, τοῖς δὲ θήλεσι περὶ τοὺς μαστοὺς μᾶλλον· ὅταν γὰρ δύο δακτύλους ἀρθῶσι, τότε γίνεται τὰ καταμήνια ταῖς πλείσταις. ἐν ὅσοις μὲν οὖν τῶν ζωὴν ἐχόντων μὴ κεχώρισται τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, τούτοις μὲν τὸ σπέρμα οἷον κύημά ἐστιν, λέγω δὲ κύημα τὸ πρῶτον μῖγμα θήλεος καὶ ἄρρενος. διὸ καὶ ἐξ ἑνὸς σπέρματος ἓν σῶμα γίνεται, οἷον ἑνὸς πυροῦ εἷς πυθμήν, ὥσπερ ἐξ ἑνὸς ᾠοῦ ἓν ζῷον· τὰ γὰρ δίδυμα τῶν ᾠῶν δύο ᾠά ἐστιν. ἐν ὅσοις δὲ τῶν γενῶν διώρισται τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, ἐν δὲ τούτοις ἀφ’ ἑνὸς σπέρματος ἐνδέχεται πολλὰ γίνεσθαι ζῷα, ὡς διαφέροντος τῇ φύσει τοῦ σπέρματος ἐν τοῖς φυτοῖς τε καὶ ζῴοις. σημεῖον δέ, ἀπὸ μιᾶς γὰρ ὀχείας πλείω γίνεται ἐν τοῖς πλείω δυναμένοις γεννᾶν ἑνός. ᾗ καὶ δῆλον ὅτι οὐκ ἀπὸ παντὸς ἔρχεται ἡ γονή· οὔτε γὰρ ἂν κεχωρισμένα ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ μέρους εὐθὺς ἀπεκρίνετο, οὔτε ἅμα ἐλθόντα εἰς τὰς ὑστέρας ἐκεῖ διεχωρίζετο· ἀλλὰ συμβαίνει ὥσπερ εὔλογον, ἐπειδὴ τὸ μὲν ἄρρεν παρέχεται τό τε εἶδος καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς κινήσεως, τὸ δὲ θῆλυ τὸ σῶμα καὶ τὴν ὕλην, οἷον ἐν τῇ τοῦ γάλακτος πήξει τὸ μὲν σῶμα τὸ γάλα ἐστίν, ὁ δὲ ὀπός, ἡ πυτία, τὸ τὴν ἀρχὴν ἔχον τὴν συνιστᾶσαν, οὕτω τὸ ἀπὸ τοῦ ἄρρενος ἐν τῷ θήλει μεριζόμενον. δι’ ἣν δ’ αἰτίαν μερίζεται ἔνθα μὲν εἰς πλείω ἔνθα δ’ εἰς ἐλάττω ἔνθα δὲ μοναχῶς, ἕτερος ἔσται λόγος. ἀλλὰ διὰ τὸ μηθέν γε διαφέρειν τῷ εἴδει, ἀλλ᾽ ἐὰν μόνον σύμμετρον ᾖ τὸ διαιρούμενον πρὸς τὴν ὕλην, καὶ μήτε ἔλαττον ὥστε μὴ πέττειν μηδὲ συνιστάναι, μήτε πλεῖον ὥστε ξηρᾶναι, πλείω οὕτω γεννᾶται. ἐκ δὲ τοῦ συνιστάντος πρώτου, ἐξ ἑνὸς ἤδη ἓν γίνεται μόνον. ὅτι μὲν οὖν τὸ θῆλυ εἰς τὴν γένεσιν γονὴν μὲν οὑ συμβάλλεται, συμβάλλεται δέ τι, καὶ τοῦτ᾽ ἐστὶν ἡ τῶν καταμηνίων σύστασις καὶ τὸ ἀνάλογον ἐν τοῖς ἀναίμοις, ἔκ τε τῶν εἰρημένων δῆλον καὶ κατὰ τὸν λόγον καθόλου σκοπουμένοις. ἀνάγκη γὰρ εἶναι τὸ γεννῶν καὶ ἐξ οὗ, καὶ τοῦτ᾽ ἂν καὶ ἓν ᾖ, τῷ γε εἴδει διαφέρειν καὶ τῷ τὸν λόγον αὐτῶν εἶναι ἕτερον, ἐν δὲ τοῖς κεχωρισμένας ἔχουσι τὰς δυνάμεις καὶ τὰ σώματα καὶ τὴν φύσιν ἑτέραν εἶναι τοῦ τε ποιοῦντος καὶ τοῦ πάσχοντος. εἰ οὖν τὸ ἄρρεν ἐστὶν ὡς κινοῦν καὶ ποιοῦν, τὸ δὲ θῆλυ, ᾗ θῦλυ, ὡς παθητικόν, εἰς τὴν τοῦ ἄρρενος γονὴν τὸ θῆλυ ἂν συμβάλλοιτο οὐ γονὴν ἀλλ᾽ ὕλην. ὅπερ καὶ φαίνεται συμβαῖνον· κατὰ γὰρ τὴν πρώτην ὕλην ἐστὶν ἡ τῶν καταμηνίων φύσις.
1.2121. Bölüm
Bunlar hakkında bu kadar belirleme yeterli olsun. Bundan, sırada incelenmesi gereken şey de aynı zamanda açığa çıkıyor: erkek türeyişe nasıl katkıda bulunur ve erkekten gelen tohum oluşan şeyin sebebi nasıl olur? Oluşan cismin içinde bulunan, daha baştan onun bir parçası olan ve dişiden gelen maddeyle karışan bir şey olarak mı? Yoksa tohumun cismi hiçbir şekilde katılmaz da yalnız içindeki kuvve ve hareket mi katılır? Çünkü yapan budur; biçimlenip şekil alan ise dişideki artığın geri kalanıdır. Hem akıl yürütme hem de olgular bunu böyle gösteriyor.
Meseleyi küllî olarak inceleyenler görür ki, yapan oluşan şeyin içinde bulunacak şekilde, etkilenenle yapandan tek bir şey oluşmaz; genel olarak hareket ettirilenle hareket ettirenden de oluşmaz. Oysa dişi, dişi olarak etkilenendir; erkek de erkek olarak etkin olan ve hareket ilkesinin kaynağıdır. Dolayısıyla ikisinin uç hâlleri alınırsa, yani biri yapan ve hareket ettiren, öteki etkilenen ve hareket ettirilen olarak alınırsa, bunlardan oluşan şey bir olmaz; ancak marangozla tahtadan yatağın, ya da balmumuyla şekilden kürenin oluştuğu anlamda oluşur. Demek ki ne erkekten bir şeyin çıkması zorunludur, ne de bir şey çıkıyorsa oluşan şey bu yüzden içinde bulunan bir şey olarak ondan oluşur; aksine onu hareket ettirenden ve eidostan oluşur, iyileşenin hekimlik sanatından iyileşmesi gibi.
Olgular da bu akıl yürütmeyle uyuşur. Bu yüzden bazı erkekler dişilerle çiftleştikleri hâlde dişiye hiçbir parça bırakmıyor görünür; tam tersine dişi erkeğe bırakır. Bu, bazı böceklerde olur. Tohum bırakanlarda tohumun dişide gerçekleştirdiği şeyi, bunlarda hayvanın kendisindeki sıvı ve kuvve gerçekleştirir; dişi ise artığı kabul eden parçasını erkeğin içine sokar. Bu yüzden bu tür hayvanlar, tıpkı dölün yaptığı gibi erkek ceninin oluşumunu tamamlayana kadar uzun süre birbirine yapışık kalır; ayrılınca da dişi ceninini hızla bırakır. Çünkü eksik doğurur: bu türlerin hepsi kurtçuk doğurur.
Tohumun bütün parçalardan gelmediğinin ve erkeğin, doğan yavruda içkin olacak türden bir parça bırakmadığının, yalnız döldeki kuvveyle hayat verdiğinin en büyük işareti, kuşlarda ve yumurta doğuran balıklarda görülen olgudur; tıpkı dişinin erkeğe bıraktığı böceklerde söylediğimiz gibi. Bir tavuk rüzgâr yumurtası taşıyorsa ve bundan sonra, yumurta tamamen sarı hâlden beyazlaşmaya henüz geçmemişken çiftleşirse, rüzgâr yumurtaları döllü yumurtaya dönüşür. Bir horozla çiftleşmiş bir tavuk, yumurta henüz sarıyken bir başka horozla çiftleşirse, civcivlerin hepsi sonraki horozun soyuna çeker. Bu yüzden soylu kuşlarla uğraşanların bazıları böyle yapar: ilk çiftleşmede ve sonrakinde horozları değiştirirler. Bunu, tohumun karışıp içkin olmadığını, bütün bedenden de gelmediğini bildikleri için yaparlar; öyle olsaydı her iki horozdan gelirdi ve yavrunun aynı parçaları iki kez olurdu. Aksine erkeğin tohumu, kuvvesiyle dişideki maddeye ve besine belli bir nitelik kazandırır. Sonradan giren tohum bunu ısıtıp pişirerek yapabilir; çünkü yumurta, büyüdüğü sürece besin alır.
Yumurta doğuran balıkların türeyişinde de aynısı olur. Dişi yumurtalarını bırakınca erkek üzerlerine sütünü serper; dokunduğu yumurtalar döllü, dokunmadıkları dölsüz olur. Demek ki erkek yavrulara kemiyetçe değil, keyfiyetçe katkıda bulunur.
Demek ki tohum bırakan hayvanlarda tohumun bütün bedenden gelmediği, dişinin de oluşan yavrulara türeyişte erkek gibi katkıda bulunmadığı, erkeğin hareket ilkesini, dişinin ise maddeyi kattığı söylenenlerden açıktır. Bu yüzden dişi kendi başına da doğurmaz; çünkü bir ilkeye, hareket ettirip belirleyecek bir şeye ihtiyacı vardır. Ama bazı hayvanlarda, mesela kuşlarda, tabiat bir yere kadar doğurabilir: dişi kuşlar bir şey biçimlendirir, ama biçimlendirdikleri, rüzgâr yumurtası denen eksik yumurtalardır.
περὶ μὲν τούτων διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον. ἅμα δ᾽ ἐκ τούτων φανερόν, περὶ ὧν ἐχόμενόν ἐστιν ἐπισκέψασθαι, πῶς ποτὲ συμβάλλεται εἰς τὴν γένεσιν τὸ ἄρρεν, καὶ πῶς αἴτιόν ἐστι τοῦ γινομένου τὸ σπέρμα τὸ ἀπὸ τοῦ ἄρρενος, πότερον ὡς ἐνυπάρχον καὶ μόριον ὂν εὐθὺς τοῦ γινομένου σώματος, μιγνύμενον τῇ ὕλῃ τῇ παρὰ τοῦ θήλεος, ἢ τὸ μὲν σῶμα οὐθὲν κοινωνεῖ τοῦ σπέρματος, ἡ δ᾽ ἐν αὐτῷ δύναμις καὶ κίνησις· αὕτη μὲν γάρ ἐστιν ἡ ποιοῦσα, τὸ δὲ συνιστάμενον καὶ λαμβάνον τὴν μορφὴν τὸ τοῦ ἐν τῷ θήλει περιττώματος λοιπόν. κατά τε δὴ τὸν λόγον οὕτω φαίνεται καὶ ἐπὶ τῶν ἔργων. καθόλου τε γὰρ ἐπισκοποῦσιν οὐ φαίνεται γιγνόμενον ἓν ἐκ τοῦ παθητικοῦ καὶ τοῦ ποιοῦντος ὡς ἐνυπάρχοντος ἐν τῷ γινομένῳ τοῦ ποιοῦντος, οὐδ᾽ ὅλως δὴ ἐκ τοῦ κινουμένου καὶ κινοῦντος. ἀλλὰ μὴν τό γε θῆλυ, ᾗ θῆλυ, παθητικόν, τὸ δ᾽ ἄρρεν, ιἧ ἄρρεν, ποιητικὸν καὶ ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως. ὥστε ἂν ληφθῇ τὰ ἄκρα ἑκατέρων, ᾗ τὸ μὲν ποιητικὸν καὶ κινοῦν, τὸ δὲ παθητικὸν καὶ κινούμενον, οὐκ ἔστιν ἐκ τούτων τὸ γιγνόμενον ἕν, ἀλλ᾽ ἢ οὕτως ὡς ἐκ τοῦ τέκτονος καὶ ξύλου ἡ κλίνη, ἢ ὡς ἐκ τοῦ κηροῦ καὶ τοῦ εἴδους ἡ σφαῖρα. δῆλον ἄρα ὅτι οὔτ᾽ ἀνάγκη ἀπιέναι τι ἀπὸ τοῦ ἄρρενος, οὔτ᾽ εἴ τι ἀπέρχεται, διὰ τοῦτο ἐκ τούτου ὡς ἐνυπάρχοντος τὸ γιγνόμενόν ἐστιν, ἀλλ᾽ ὡς ἐκ κινήσαντος καὶ τοῦ εἴδους, ὡς καὶ ἀπὸ τῆς ἰατρικῆς ὁ ὑγιασθείς. συμβαίνει δ᾽ ὁμολογούμενα τῷ λόγῳ καὶ ἐπὶ τῶν ἔργων. διὰ τοῦτο γὰρ ἔνια τῶν ἀρρένων καὶ συνδυαξομένων τοῖς θήλεσιν οὐδὲ μόριον οὐθὲν φαίνεται προϊέμενα εἰς τὸ θῆλυ, ἀλλὰ τοὐναντίον τὸ θῆλυ, εἰς τὸ ἄρρεν, ὃ συμβαίνει ἐνίοις τῶν ἐντόμων. ὃ γὰρ ἐν τοῖς προϊεμένοις ἀπεργάζεται τὸ σπέρμα ἐν τῷ θήλει, τοῦτο ἡ ἐν τῷ ζῴῳ αὐτῷ ὑγρότης καὶ δύναμις ἀπεργάζεται, εἰσ φέροντος τοῦ θήλεος τὸ δεκτικὸν τοῦ περιττώματος μόριον, καὶ διὰ τοῦτο τὰ τοιαῦτα τῶν ζῴων συμπλέκεται μὲν ποοῦν μέχρι ἂν συστήσῃ, ὥσπερ ἡ γονή· διαλυθέντα δὲ προΐεται τὸ κύημα ταχέως. γεννᾷ γὰρ ἀτελές· σκωληκοτοκεῖ γὰρ παντα τὰ τοιαῦτα. μέγιστον δὲ σημεῖον τὸ συμβαῖνον. περὶ τοὺς ὄρνιθας καὶ τὸ τῶν ἰχθύων γένος τῶν ᾠοτόκων τοῦ μήτε ἀπὸ πάντων εἶναι τὸ σπέρμα τῶν μορίων, μήτε προΐεσθαι τὸ ἄρρεν τοιοῦτόν τι μόριον ὃ ἔσται ἐνυπάρχον τῷ γεννηθέντι, ἀλλὰ μόνον τῇ δυνάμει τῇ ἐν τῇ γονῇ ζῳοποιεῖν, ὥσπερ εἴπομεν ἐπὶ τῶν ἐντόμων, ἐν οἷς τὸ θῆλυ προΐεται εἰς τὸ ἄρρεν. ἐάν τε γὰρ ὑπηνέμια τύχῃ κύουσα ἡ ὄρνις, ἐὰν μετὰ ταῦτα ὀχεύηται μήπω μεταβεβληκότος τοῦ ᾠοῦ ἐκ τοῦ ὠχρὸν ὅλον εἶναι εἰσ τὸ λευκαίνεσθαι, γόνιμα γίνεται ἀντὶ ὑπηνεμίων· ἐάν τε ὑφ᾽ ἑτέρου ὠχευμένη καὶ ἔτι ὠχροῦ ὄντος, κατὰ τὸν ὕστερον ὀχεύσαντα τὸ γένος ἀποβαίνει πᾶν τὸ τῶν νεοττῶν. διὸ ἔνιος τοῦτον τὸν τρόπον τῶν περὶ τὰς ὄρνιθας τὰς γενναίας σπουδαζόντων ποιοῦσι, μεταβάλλοντες τὰ πρῶτα ὀχεῖα καὶ τὰ ὕστερα, ὡς οὐ συμμιγνύμενον καὶ ἐνυπάρχον, οὐδ᾽ ἀπὸ παντὸς ἐλθὸν τὸ σπέρμα. ἀπ᾽ ἀμφοῖν γὰρ ἂν ἦλθεν, ὥστ᾽ εἶχεν ἂν δὶς ταὐτὰ μέρη. ἀλλὰ τῇ δυνάμει τὸ τοῦ ἄρρενος σπέρμα τὴν ἐν τῷ θήλει ὕλην καὶ τροφὴν ποιάν τινα κατασκευάζει. τοῦτο γὰρ ἐνδέχεται ποιεῖν τὸ ὕστερον ἐπεισελθὸν ἐκ τοῦ θερμᾶναι καὶ πέψαι· λαμβάνει γὰρ τροφὴν τὸ ᾠὸν ἕως ἂν αὐξάνηται. τὸ δ᾽ αὐτὸ συμβαίνει καὶ περὶ τὴν τῶν ἰχθύων γένεσιν τῶν ᾠοτοκουμένων. ὅταν γὰρ ἀποτέκῃ τὰ ᾠὰ ἡ θήλεια, ὁ ἄρρην ἐπιρραίνει τὸν θορόν· καὶ ὧν μὲν ἂν ἐφάψηται, γόνιμα ταῦτα γίνεται τὰ ᾠᾴ, ὧν δ᾽ ἂν μή, ἄγονα, ὡς οὐκ εἰς τὸ ποσὸν συμβαλλομένου τοῖς ζῴοις τοῦ ἄρρενος, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ποιόν. Ὅτι μὲν οὖν οὔτ’ ἀπὸ παντὸς ἀπέρχεται τὸ σπέρμα τοῖς προϊεμένοις σπέρμα τῶν ζῴων, οὔτε τὸ θῆλυ πρὸς τὴν γένεσιν οὕτω συμβάλλεται τοῖς συνισταμένοις ὡς τὸ ἄρρεν, ἀλλὰ τὸ μὲν ἄρρεν ἀρχὴν κινήσεως, τὸ δὲ θῆλυ τὴν ὕλην, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων. διὰ γὰρ τοῦτο οὔτ᾽ αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ γεννᾷ τὸ θῆλυ· δεῖται γὰρ ἀρχῆς καὶ τοῦ κινήσοντος καὶ διοριοῦντος. ἀλλ᾽ ἐνίοις γε τῶν ζῴων, οἷον τοῖς ὄρνισι, μέχρι τινὸς ἡ φύσις δύναται γεννᾶν· αὗται γὰρ συνιστᾶσι μέν, ἀτελῆ δὲ συνιστᾶσι τὰ καλούμενα ὑπηνέμια ᾠά.
1.2222. Bölüm
Oluşan yavruların türeyişi erkekte değil, dişide gerçekleşir. Ne erkek ne dişi dölü dışarıya bırakır; ikisi de kendilerinden gelen şeyi dişinin içine katar; çünkü yapılan şeyin kendisinden oluştuğu madde dişidedir. Ceninin ilk olarak biçimlendiği maddenin daha baştan bir arada hazır bulunması, ceninin büyümesi için de maddenin üstüne sürekli eklenmesi gerekir. Dolayısıyla doğumun dişide gerçekleşmesi zorunludur. Çünkü marangoz tahtanın, çömlekçi çamurun başındadır; genel olarak her işleme ve son hareket maddenin yanında olur; mesela inşa etme, inşa edilen şeylerde olur.
Erkeğin türeyişe nasıl katkıda bulunduğu da buradan anlaşılabilir. Her erkek tohum bırakmaz; bırakanlarda da tohum, oluşan ceninin hiçbir parçası değildir. Tıpkı marangozdan tahta malzemeye hiçbir şey geçmediği ve oluşan şeyde marangozluk sanatının hiçbir parçası bulunmadığı gibi; şekil ve eidos marangozdan hareket aracılığıyla maddeye geçer. Eidosu ve epistemeyi taşıyan psykhē elleri ya da başka bir parçayı belli bir harekete sokar: oluşan şey farklıysa hareket de farklıdır, aynıysa aynıdır; eller ve aletler de maddeyi hareket ettirir. Aynı şekilde tohum bırakan erkekteki tabiat da tohumu bir alet olarak, fiilen hareket taşıyan bir şey olarak kullanır; tıpkı sanatla yapılan şeylerde aletlerin hareket etmesi gibi: sanatın hareketi bir bakıma o aletlerdedir.
Tohum bırakanlar türeyişe böyle katkıda bulunur. Tohum bırakmayan, aksine dişinin kendi parçalarından birini erkeğin içine soktuğu hayvanlarda ise durum, sanki biri maddeyi zanaatkâra götürmüş gibidir. Çünkü bu tür erkeklerdeki zayıflık yüzünden tabiat hiçbir şeyi başka araçlarla yapamaz; tabiat bizzat başında beklese bile hareketler güç bela yeterli olur. Tabiat burada marangozlara değil, kil yoğuranlara benzer: biçimlenen şeye başka bir şey aracılığıyla dokunarak değil, kendi parçalarıyla doğrudan işler.
ἥ τε γένεσις ἐν τῷ θήλει συμβαίνει τῶν γινομένων, ἀλλ᾽ οὐκ εἰς τὸ ἄρρεν· οὕτ᾽ αὖ τὸ ἄρρεν προΐεται τὴν γονὴν οὔτε τὸ θῆλυ, ἀλλ᾽ ἄμφω εἰς τὸ θῆλυ συμβάλλονται τὸ παρ᾽ αὐτῶν γιγνόμενον, διὰ τὸ ἐν τῷ θήλει εἶναι τὴν ὕλην ἐξ ἧς ἐστὶ τὸ δημιουργούμενον. καὶ εὐθὺς τὴν μὲν ἀθρόον ὑπάρχειν ἀναγκαῖον ἐξ ἧς συνίσταται τὸ κύημα τὸ πρῶτον, τὴν δ᾽ ἐπιγίνεσθαι δεῖ τῆς ὕλης ἵν᾽ αὐξάνηται τὸ κυόμενον. ὥστ᾽ ἀνάγκη ἐν τῷ θήλει ὑπάρχειν τὸν τόκον· καὶ γὰρ πρὸς τῷ ξύλῳ ὁ τέκτων καὶ πρὸς τῷ πηλῷ ὁ κεραμεύς, καὶ ὅλως πᾶσα ἡ ἐργασία καὶ ἡ κίνησις ἡ ἐσχάτη πρὸς τῇ ὕλῃ, οἷον ἡ οἰκοδόμησις ἐν τοῖς οἰκοδομουμένοις. λάβοι δ᾽ ἄν τις ἐκ τούτων καὶ τὸ ἄρρεν πῶς συμβάλλεται πρὸς τὴν γένεσιν· οὐδὲ γὰρ τὸ ἄρρεν ἅπαν προΐεται σπέρμα, ὅσα τε προΐεται τῶν ἀρρένων, οὐθὲν μόριον τοῦτ᾽ ἐστὶ τοῦ γιγνομένου κυήματος, ὥσπερ οὐδ᾽ ἀπὸ τοῦ τέκτονος πρὸς τὴν τῶν ξύλων ὕλην οὔτ᾽ ἀπέρχεται οὐθέν, οὔτε μόριον οὐθέν ἐστιν ἐν τῷ γιγνομένῳ τῆς τεκτονικῆς, ἀλλ᾽ ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος ἀπ᾽ ἐκείνου ἐγγίνεται διὰ τῆς κινήσεως ἐν τῇ ὕλῃ, καὶ ἡ μὲν ψυχὴ ἐν ᾗ τὸ εἶδος καὶ ἡ ἐπιστήμη κινοῦσι τὰς χεῖρας ἤ τι μόριον ἕτερον ποιάν τινα κίνησιν, ἑτέραν μὲν ἀφ᾽ ὧν τὸ γιγνόμενον ἕτερον, τὴν αὐτὴν δὲ ἀφ᾽ ὧν τὸ αὐτό, αἱ δὲ χεῖρες καὶ τὰ ὄργανα τὴν ὕλην. ὁμοίως δὲ καὶ ἡ φύσις ἡ ἐν τῷ ἄρρενι τῶν σπέρμα προιϊεμένων χρῆται τῷ σπέρματι ὡς ὀργάνῳ καὶ ἔχοντι κίνησιν ἐνεργείᾳ, ὥσπερ ἐν τοῖς κατὰ τέχνην γινομένοις τὰ ὄργανα κινεῖται· ἐν ἐκείνοις γάρ πως ἡ κίνησις τῆς τέχνης. ὅσα μὲν οὗν προΐεται σπέρμα, συμβάλλεται τοῦτον τὸν τρόπον εἰς τὴν γένεσιν· ὅσα δὲ μὴ προΐεται σπέρμα, ἀλλ’ ἐναφίησι τὸ θῆλυ εἰς τὸ ἄρρεν τῶν αὑτοῦ τι μο ρίων, ὅμοιον ἔοικε ποιοῦντι ὥσπερ ἂν εἰ τὴν ὕλην κομίσειε ρένων οὐθὲν δι’ ἑτέρων οἵα τε ποιεῖν ἡ φύσις, ἀλλὰ μόλις αὐτῆς προσεδρευούσης ἰσχύουσιν αἱ κινήσεις, καὶ ἔοικε τοῖς πλάττουσιν, οὐ τοῖς τεκταινομένοις· οὐ γὰρ δι’ ἑτέρου θιγγάνουσα δημιουργεῖ τὸ συνιστάμενον, ἀλλ’ αὐτὴ τοῖς αὑτῆς μορίοις.
1.2323. Bölüm
Yürüyen bütün hayvanlarda dişi erkekten ayrıdır: dişi bir hayvan, erkek başka bir hayvandır, ama eidosça aynıdırlar; mesela ikisi de insandır. Bitkilerde ise bu kuvveler karışıktır, dişi erkekten ayrılmamıştır. Bu yüzden bitkiler kendi kendilerinden doğurur ve döl değil, cenin bırakır; tohum denenler bunlardır. Empedokles bunu şiirinde güzel söylemiştir: Böylece uzun ağaçlar, önce zeytinler, yumurta doğurur. Çünkü yumurta bir cenindir: hayvan onun bir kısmından oluşur, geri kalanı besindir. Tohumdan da büyüyen bitki bir kısmından oluşur, geri kalanı filize ve ilk köke besin olur.
Hayvanlarda da bir bakıma aynı şey olur. Dişisiyle erkeği ayrı olanlarda, doğurmaları gerektiğinde ikisi bitkilerdeki gibi ayrılmaz olur ve tabiatları bir olmak ister. Bu, karışıp çiftleştiklerinde gözle de görülür: ikisinden tek bir hayvan oluşur. Tohum bırakmayanlar, ceninin oluşumunu tamamlayana kadar uzun süre birbirine yapışık kalır, mesela çiftleşen böcekler. Ötekiler ise, ceninin oluşumunu daha uzun bir sürede tamamlayacak bir şeyi kendilerinden dişiye gönderene kadar yapışık kalır, mesela kanlılar. Çünkü bunlar günün bir kısmı kadar birleşik kalır, döl ise ceninin oluşumunu birkaç günde tamamlar; böyle bir şeyi bıraktıktan sonra da ayrılırlar. Hayvanlar adeta bölünebilir bitkilere benzer; sanki biri bitkileri de, tohum verdikleri sırada, ayırıp içlerindeki dişi ve erkeğe bölmüş gibi.
Bütün bunları tabiat makul biçimde yapar. Bitkilerin ousiasının tohum üretmekten başka hiçbir işi, hiçbir faaliyeti yoktur. Bu da dişiyle erkeğin birleşmesiyle olduğu için tabiat ikisini karıştırıp bir arada yerleştirmiştir; bu yüzden bitkilerde dişi ile erkek birbirinden ayrılmaz. Bitkiler başka yerde incelendi. Hayvanın işi ise yalnız doğurmak değildir —bu bütün canlılarda ortaktır—; hayvanların hepsi bir tür bilgiye de pay alır: kimi daha çok, kimi daha az, kimi pek az. Çünkü hisleri vardır, his de bir tür bilgidir. Bu bilginin değerli mi değersiz mi olduğu, phronesise göre mi yoksa cansızlar cinsine göre mi bakıldığına bağlı olarak çok farklı görünür. Düşünmeyle kıyaslandığında yalnız dokunma ve tat alma hissine sahip olmak hiçbir şey sayılmaz; hissizlikle kıyaslandığında ise en iyisidir. Çünkü ölü ve yok olarak yatmaktansa bu bilgiye bile kavuşmak sevindirici görünür. Hayvanlar öteki canlılardan yalnız his sayesinde ayrılır. Ama hayvan olunca yaşamak da zorunlu olduğundan, canlının işini yerine getirmek gerektiğinde çiftleşip birleşirler ve, dediğimiz gibi, adeta bir bitki olurlar.
Kabuklu hayvanlar, hayvanlarla bitkiler arasında yer alıp iki cinse de ait gibi olduklarından, ikisinin de işini yapmazlar. Bitki olarak dişileri ve erkekleri yoktur ve başkasının içinde doğurmazlar; hayvan olarak da bitkiler gibi kendilerinden meyve vermezler; topraksı ve nemli bir yapıdan biçimlenip doğarlar. Bunların türeyişi hakkında daha sonra konuşmak gerekir.
Ἐν μὲν οὖν τοῖς ζῴοις πᾶσι τοῖς πορευτικοῖς κεχώρισται τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος, καὶ ἔστιν ἕτερον ζῷον θῆλυ καὶ ἕτερον ἄρρεν, τῷ δὲ εἴδει ταὐτόν, οἷον ἄνθρωπος ἀμφότερα· ἐν δὲ τοῖς φυτοῖς μεμιγμέναι αὗται αἱ δυνάμεις εἰσί, καὶ οὐ κεχώρισται τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος. διὸ καὶ γέννᾷ αὐτὰ ἐξ αὑτῶν, καὶ προΐεται οὐ γονὴν ἀλλὰ κύημα τὰ καλούμενα σπέρματα. καὶ τοῦτο καλῶς λέγει Ἐμπεδοκλῆς ποιήσας "οὕτω δ᾽ ᾠοτοκεῖ μακρὰ δένδρεα πρῶτον ἐλαίας." τὸ τε γὰρ ᾠὸν κύημά ἐστι, καὶ ἔκ τινος αὐτοῦ γίγνεται τὸ ζῷον, τὸ δὲ λοιπὸν τροφή, καὶ ἐκ τοῦ σπέρματος καὶ ἐκ μέρους γίγνεται τὸ φυόμενον, τὸ δὲ λοιπὸν τροφὴ γίγνεται τῷ βλαστῷ καὶ τῇ ῥίζῃ τῇ πρώτῃ. τρόπον δέ τινα ταῦτα συμπερ ἐν τοῖς φυτοῖς, καὶ βούλεται ἡ φύσις αὐτῶν ἓν γίνεσθαι· ὅπερ ἐμφαίνεται κατὰ τὴν ὄψιν μιγνυμένων καὶ συνδυαζομένων, ἕν τι ζῷον γίγνεσθαι ἐξ ἀμφοῖν. καὶ τὰ μὲν κεν, ἕως ἂν συστήσῃ τὸ κύημα, οἷον τὰ συνδυαζόμενα τῶν ἐντόμων · τὰ δ’, ἕως ἂν ἀποπέμψῃ τι τῶν ἐπεισάκτων αὐτοῦ μορίων, ὃ συστήσει τὸ κύημα ἐν πλείονι χρόνῳ, οἷον ἐπὶ τῶν ἐναίμων. τὰ μὲν γὰρ ἡμέρας τι μόριον συνέχεται, ἡ δὲ γονὴ ἐν ἡμέραις συνίστησι πλείοσιν· προϊέμενα δὲ τὸ τοιοῦτον ἀπολύεται. καὶ ἀτεχνῶς ἔοικε τὰ ζῷα ὥσπερ φυτὰ εἶναι διαιρετά, οἷον εἴ τις κἀκεῖνα, ὅτε σπέρμα ἐξενέγκειεν, διαλύσειε καὶ χωρίσειεν εἰς τὸ ἐνυπάρχον θῆλυ καὶ ἄρρεν. καὶ ταῦτα πάντα εὐλόγως ἡ φύσις δημιουργεῖ. τῆς μὲν γὰρ τῶν φυτῶν οὐσίας οὐθέν ἐστιν ἄλλο ἔργον οὐδὲ πρᾶξις οὐδεμία πλὴν ἡ τοῦ σπέρματος γένεσις, ὥστ’ ἐπεὶ τοῦτο διὰ τοῦ θήλεος γίνεται καὶ τοῦ ἄρρενος συνδεδυασμένων, μίξασα ταῦτα διέθηκε μετ’ ἀλλήλων· διὸ ἐν τοῖς φυτοῖς ἀχώριστον τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν. ἀλλὰ περὶ μὲν φυτῶν ἐν ἑτέροις ἐπέσκεπται, τοῦ δὲ ζῴου οὐ μόνον τὸ γεννῆσαι ἔργον (τοῦτο μὲν γὰρ κοινὸν τῶν ζώντων πάντων), ἀλλὰ καὶ γνώσεώς τινος πάντα μετέχουσι, τὰ μὲν πλείονος, τὰ δ’ ἐλάττονος, τὰ δὲ πάμπαν μικρᾶς. αἴσθησιν γὰρ ἔχουσιν, ἡ δ’ αἴσθησις γνῶσίς τις. ταύτης δὲ τὸ τίμιον καὶ ἄτιμον πολὺ διαφέρει σκοποῦσι πρὸς φρόνησιν καὶ πρὸς τὸ τῶν ἀψύχων γένος. πρὸς μὲν γὰρ τὸ φρονεῖν ὥσπερ οὐδὲν εἶναι δοκεῖ τὸ κοινωνεῖν ἁφῆς καὶ γεύσεως μόνον, πρὸς δὲ ἀναισθησίαν βέλτιστον· ἀγαπητὸν γὰρ ἂν δόξειε καὶ ταύτης τυχεῖν τῆς γνώσεως, ἀλλὰ μὴ κεῖσθαι τεθνεὸς καὶ μὴ ὄν. διαφέρει δ’ αἰσθήσει τὰ ζῷα τῶν ζώντων μόνον. ἐπεὶ δ’ ἀνάγκη καὶ ζῆν, ἐὰν ᾗ ζῷον, ὅταν δεήσῃ ἀποτελεῖν τὸ τοῦ ζῶντος ἔργον, τότε συνδυάζεται καὶ μίγνυται καὶ γίγνεται ὡσπερανεὶ φυτόν, καθάπερ εἴπομεν. τὰ δ’ ὀστρακόδερμα τῶν ζῴων μεταξὺ ὄντα τῶν ζῴων καὶ τῶν φυτῶν, ὡς ἐν ἀμφοτέροις ὄντα τοῖς γένεσιν, οὐδετέρων ποιεῖ τὸ ἔργον· ὡς μὲν γὰρ φυτὸν ὂν οὐκ ἔχει τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν καὶ οὐ γεννᾷ εἰς ἕτερον, ὡς δὲ ζῷον οὐ φέρει ἐξ αὐτοῦ καρπὸν ὥσπερ τὰ φυτά, ἀλλὰ συνίσταται καὶ γέννᾶται ἔκ τινος συστάσεως γεοειδοῦς καὶ ὑγρᾶς. ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς τούτων γενέσεως ὕστερον λεκτέον.