Aristoteles · Hayvanların Türeyişi Üzerine
II. Kitap
2.1-11. Bölüm
Dişinin ve erkeğin türeyişin ilkeleri olduğu, kuvvelerinin ve ousialarının logosunun ne olduğu daha önce söylendi. Bir şeyin neden dişi, ötekinin neden erkek olarak oluştuğuna ve öyle olduğuna gelince: bunu zorunluluk bakımından, yani ilk hareket ettiren ve nasıl bir madde bakımından, ilerledikçe anlatmaya çalışmalıyız; daha iyi olan ve bir şey uğruna olan sebep bakımından ise açıklamanın ilkesi daha yukarıdadır. Varlıkların kimi ezelî ve ilahîdir, kimi olabilir de olmayabilir de. Güzel ve ilahî olan, kendi tabiatı gereği, olabilen şeylerde her zaman daha iyi olanın sebebidir; ezelî olmayan ise var olabilir, hem daha kötüden hem daha iyiden pay alabilir. Psykhē bedenden, psykhēsi olan da psykhē sayesinde psykhēsizden daha iyidir; var olmak var olmamaktan, yaşamak yaşamamaktan daha iyidir. İşte bu sebeplerden ötürü hayvanların türeyişi vardır. Çünkü bu tür bir cinsin tabiatı ezelî olamadığından, oluşan şey ancak mümkün olduğu şekilde ezelîdir. Sayıca ezelî olması imkânsızdır —çünkü varlıkların ousiası cüzîdedir; cüzî öyle olsaydı ezelî olurdu—, ama eidosça mümkündür. Bu yüzden insanların, hayvanların ve bitkilerin cinsi hep vardır. Bunların ilkesi de dişi ve erkek olduğuna göre, varlıklar arasında dişi ve erkek türeyiş uğruna bulunuyor olsa gerek. İlk hareket ettiren sebep —logos ve eidos ona aittir— tabiatça maddeden daha iyi ve daha ilahî olduğundan, üstün olanın aşağı olandan ayrı durması da daha iyidir. Bu yüzden mümkün olan yerlerde ve mümkün olduğu ölçüde erkek dişiden ayrılmıştır. Çünkü oluşan şeylerde erkekte bulunan hareket ilkesi daha iyi ve daha ilahîdir; dişi ise maddedir. Erkek, türeyişin işi için dişiyle bir araya gelip karışır; çünkü bu iş ikisinde ortaktır.
Canlı, dişiden ve erkekten pay aldığı için yaşar; bu yüzden bitkiler de hayattan pay alır; hayvanlar cinsi ise his sayesinde vardır. Bunlardan yürüyenlerin hemen hepsinde, söylenen sebeplerle dişi ve erkek ayrıdır. Bunların da kimi, söylendiği gibi, çiftleşmede tohum bırakır, kimi bırakmaz. Bunun sebebi, tohum bırakanların tabiatça daha değerli ve kendine daha yeterli olmaları, dolayısıyla büyüklüğe pay almalarıdır. Bu da psykhēye ait ısı olmadan olmaz; çünkü daha büyük olanın daha büyük bir kuvvetle hareket ettirilmesi zorunludur, sıcak olan da hareket ettiricidir. Bu yüzden genel olarak bakarsak kanlılar kansızlardan, yürüyenler de yerinden kımıldamayan hayvanlardan daha büyüktür; ısıları ve büyüklükleri yüzünden tohum bırakanlar da bunlardır.
Erkek ve dişi hakkında, ikisinin her birinin hangi sebeple var olduğu söylendi. Hayvanların kimi yavrusunu tamamlar ve kendine benzer bir hâlde dışarı çıkarır, mesela açıkça canlı doğuranlar; kimi ise eklemleri belirmemiş, kendi şeklini henüz almamış bir şey doğurur. Bunlardan kanlılar yumurta, kansızlar kurtçuk doğurur. Yumurta ile kurtçuk farklıdır: yumurta, oluşan yavrunun onun bir kısmından oluştuğu, geri kalanının da yavruya besin olduğu şeydir; kurtçuk ise oluşan yavrunun bütünüyle onun bütününden oluştuğu şeydir. Dışarıya kendine benzer bir hayvanı tamamlanmış hâlde çıkaranlardan, yani canlı doğuranlardan kimi doğrudan kendi içinde canlı yavru oluşturur, mesela insan, at, sığır ve denizdekilerden yunus ve benzerleri; kimi ise önce kendi içinde yumurta oluşturup sonra dışarıya canlı yavru doğurur, mesela kıkırdaklı balık denenler. Yumurta doğuranların kimi yumurtayı tamamlanmış olarak bırakır, mesela kuşlar, yumurta doğuran dört ayaklılar ve ayaksızlar, yani kertenkeleler, kaplumbağalar ve yılanların çoğu; bunların yumurtaları dışarı çıkınca artık büyümez. Kimi ise yumurtayı eksik bırakır, mesela balıklar, yumuşak kabuklular ve yumuşakça denenler; bunların yumurtaları dışarı çıktıktan sonra büyür.
Canlı ya da yumurta doğuranların hepsi kanlıdır; kanlıların da, tamamen kısır olanlar dışında, hepsi ya canlı ya yumurta doğurur. Kansızlardan böcekler, çiftleşmeyle oluşanlar da kendileri çiftleşenler de, kurtçuk doğurur. Çünkü böceklerin bazıları kendiliğinden oluşur, ama dişileri ve erkekleri vardır ve çiftleşmelerinden bir şey oluşur; yalnız oluşan şey eksiktir. Bunun sebebi daha önce başka yerde söylendi.
Bu cinsler birbirine çok geçişir. İki ayaklıların hepsi canlı doğurmaz (kuşlar yumurta doğurur), hepsi yumurta da doğurmaz (insan canlı doğurur). Dört ayaklıların hepsi yumurta doğurmaz (at, sığır ve sayısız başka hayvan canlı doğurur), hepsi canlı da doğurmaz (kertenkeleler, timsahlar ve başka birçokları yumurta doğurur). Ayaklı olup olmamak da fark yaratmaz: ayaksızlardan kimi canlı doğurur, mesela engerekler ve kıkırdaklı balıklar; kimi yumurta doğurur, mesela balıklar cinsi ve öteki yılanlar. Ayaklılardan da birçoğu yumurta, birçoğu canlı doğurur, mesela sözü edilen dört ayaklılar. Kendi içinde canlı doğuranlar arasında ayaklılar da vardır, mesela insan, ayaksızlar da, mesela balina ve yunus. Demek ki bölümleme bu yoldan yapılamaz; bu farkın sebebi yürüme organlarından hiçbiri de değildir. Aksine tabiatça daha mükemmel olan ve daha saf bir ilkeden pay alan hayvanlar canlı doğurur; çünkü dışarıdan havayı almayan ve solunum yapmayan hiçbir hayvan kendi içinde canlı doğurmaz. Tabiatça daha sıcak, daha nemli ve topraksı olmayanlar daha mükemmeldir. Kanlı olanlarda tabii ısının ölçütü akciğerdir: genel olarak akciğeri olanlar olmayanlardan daha sıcaktır; bunlar arasında da akciğeri süngerimsi, sıkı ya da az kanlı değil, kanlı ve yumuşak olanlar daha sıcaktır. Hayvan mükemmel, kurtçuk ve yumurta ise eksik olduğu gibi, mükemmel olanın daha mükemmel olandan oluşması da tabiattandır. Akciğerleri olduğu için daha sıcak ama tabiatça daha kuru olanlar ile daha soğuk ama daha nemli olanlara gelince: ilkler tamamlanmış yumurta doğurur, ikinciler kendi içlerinde yumurta oluşturduktan sonra canlı doğurur. Kuşlar ve pullu sürüngenler sıcaklıkları sayesinde yumurtayı tamamlar, kuruluklarından dolayı da yumurta doğururlar. Kıkırdaklı balıklar ise bunlardan daha az sıcak ama daha nemlidir; dolayısıyla ikisinden de pay alırlar: hem yumurta oluşturur hem kendi içlerinde canlı doğururlar; soğuk oldukları için yumurta oluşturur, nemli oldukları için canlı doğururlar. Çünkü nemli olan hayat vericidir, kuru olan ise psykhēli olandan en uzak olandır. Tüylü, pullu ya da kabuk pullu olmadıkları için —bunlar daha kuru ve topraksı bir tabiatın işaretleridir— yumurtaları yumuşaktır: topraksı olan, kendilerinde yüzeye çıkmadığı gibi yumurtalarında da çıkmaz. Bu yüzden kendi içlerine yumurtlarlar; çünkü yumurta dışarı çıksa, koruyucu bir örtüsü olmadığından bozulurdu. Daha soğuk ve daha kuru olanlar ise yumurta doğurur, ama yumurta eksiktir; topraksı oldukları ve yumurtayı eksik bıraktıkları için de yumurta sert kabukludur; kabuksu örtü onu korusun ve yumurta sağ kalsın diye. Balıklar pullu, yumuşak kabuklular da topraksı oldukları için yumurtaları sert kabukludur. Yumuşakçalar ise, kendi bedenleri yapışkan bir tabiatta olduğu gibi, eksik bıraktıkları yumurtaları da bu yolla korur: ceninin çevresine bol yapışkan madde bırakırlar. Böceklerin hepsi kurtçuk doğurur. Böceklerin hepsi kansızdır; bu yüzden kurtçuklarını dışarıya doğururlar. Ama kansızların hepsi düpedüz kurtçuk doğurmaz; çünkü böceklerle eksik yumurta bırakanlar, mesela pullu balıklar, yumuşak kabuklular ve yumuşakçalar birbirine geçişir. Bunların yumurtaları kurtçuğa benzer (dışarıda büyür), böceklerin kurtçukları ise ilerledikçe yumurtaya benzer hâle gelir; bunun nasıl olduğunu ileride belirleyeceğiz.
Tabiatın türeyişi ne kadar güzel ve ne düzenli bir sırayla gerçekleştirdiğini anlamak gerekir. Hayvanların daha mükemmel ve daha sıcak olanları yavruyu keyfiyetçe tamamlanmış olarak verir —kemiyetçe ise hiçbir hayvan böyle vermez, çünkü hepsi doğduktan sonra büyür—; bunlar doğrudan kendi içlerinde canlı yavru doğurur. İkinci sıradakiler kendi içlerinde doğrudan tamamlanmış yavru oluşturmaz (önce yumurta oluşturup sonra canlı doğururlar), ama dışarıya canlı doğururlar. Üçüncüler tamamlanmış hayvan değil yumurta doğurur, ama bu yumurta tamamlanmıştır. Bunlardan da daha soğuk tabiatlı olanlar yumurta doğurur, ama tamamlanmış yumurta değil; yumurta dışarıda tamamlanır, mesela pullu balıklar cinsi, yumuşak kabuklular ve yumuşakçalar. Beşinci ve en soğuk cins kendinden yumurta bile oluşturmaz; söylendiği gibi bu hâl de onda dışarıda gerçekleşir. Çünkü böcekler önce kurtçuk doğurur; kurtçuk ilerledikçe yumurtaya benzer hâle gelir (krizalit denen şey yumurtanın kuvvesine sahiptir); sonra bundan hayvan oluşur ve türeyişin gayesine üçüncü değişimde ulaşır.
Daha önce de söylendiği gibi, hayvanların bazıları tohumdan oluşmaz. Ama kanlılardan çiftleşmeyle oluşanların hepsi tohumdan oluşur: erkek dişiye döl bırakır; döl içeri girince hayvanlar biçimlenir ve kendilerine özgü şekli alır; canlı doğuranlarda bizzat hayvanların içinde, ötekilerde yumurtalarda, tohumlarda ve bu tür başka akıntılarda. Bunlar hakkında büyük bir aporia vardır: bitki ya da herhangi bir hayvan tohumdan nasıl oluşur? Çünkü oluşan şeyin hem bir şeyden, hem bir şeyin etkisiyle, hem de bir şey olarak oluşması zorunludur. Kendisinden oluştuğu şey maddedir. Bazı hayvanlar bu ilk maddeyi dişiden alıp kendi içlerinde taşır, mesela canlı olarak değil de kurtçuk ya da yumurta olarak doğanlar; bazıları ise emzirildikleri için uzun süre dişiden alır, mesela yalnız içte değil dışarıda da canlı doğurulanlar. Kendisinden oluştuğu şey işte budur. Ama şimdi sorulan, parçaların neyden değil, neyin etkisiyle oluştuğudur. Ya dışarıdan bir şey onları yapar, ya da dölde ve tohumda bir şey bulunur; bu da ya psykhēnin bir parçasıdır, ya psykhēdir, ya da psykhēsi olan bir şey olsa gerek.
İç organların ya da öteki parçaların her birini dışarıdan bir şeyin yapması makul görünmez; çünkü dokunmadan hareket ettirmek de, hareket ettirmeyen bir şeyden etkilenmek de imkânsızdır. Demek ki ceninin kendisinde bir şey bulunur; bu ya ceninin bir parçasıdır ya da ondan ayrı bir şeydir. Ayrı bir şey olması makul değildir. Çünkü hayvan doğunca bu şey yok mu olur, kalır mı? Oysa ceninde, bütünün, yani bitkinin ya da hayvanın bir parçası olmayan böyle bir şeyin bulunduğu görülmüyor. Bütün parçaları ya da bazılarını yaptıktan sonra yok olması da saçmadır; çünkü geri kalanları ne yapacak? O şey kalbi yapıp sonra yok olsa, kalp de başka bir parçayı yapsa, aynı akıl yürütmeyle ya hepsinin yok olması ya da hepsinin kalması gerekir. Demek ki kalır. Öyleyse bu, ceninin kendi parçasıdır ve daha baştan tohumda bulunur. Psykhēnin, bedenin bir parçasında bulunmayan hiçbir kısmı yoksa, daha baştan psykhēli bir parça da olmalıdır.
Peki öteki parçalar nasıl oluşur? Ya bütün parçalar, mesela kalp, akciğer, karaciğer, göz ve ötekiler aynı anda oluşur; ya da sırayla oluşur, Orpheus'un denen destan dizelerindeki gibi: orada hayvanın bir ağın örülmesi gibi oluştuğu söylenir. Aynı anda oluşmadıkları his yoluyla da açıktır: bazı parçalar ceninde artık görünür, bazıları görünmez. Küçüklükleri yüzünden görünmedikleri de söylenemez; çünkü akciğer kalpten büyük olduğu hâlde, ilk oluşumda kalpten sonra görünür. Biri önce, öteki sonra olduğuna göre, biri ötekini mi yapar, öteki de kendisine bitişik olan sayesinde mi var olur, yoksa biri yalnızca ötekinden sonra mı oluşur? Demek istiyorum ki, kalp oluşup karaciğeri, karaciğer de başka bir şeyi yapmaz; çocuktan sonra adam olduğu gibi biri ötekinden sonra gelir, ama ötekinin etkisiyle değil. Bunun gerekçesi şudur: tabiatla ya da sanatla oluşan şeylerde kuvvece olan, bilfiil olanın etkisiyle oluşur; dolayısıyla karaciğerin eidosu ve şekli, mesela kalpte bulunmalıydı. Üstelik bu açıklama başka bakımlardan da saçma ve uydurmadır.
Öte yandan, her şey tohumdan ve dölden oluşuyorsa, tohumda hayvanın ya da bitkinin oluşmuş bir parçasının, ister öteki parçaları yapabilsin ister yapamasın, daha baştan bulunması imkânsızdır. Çünkü daha baştan bulunuyorsa, tohumu yapanın etkisiyle oluşmuş olduğu açıktır. Ama önce tohumun oluşması gerekir; bu da doğuranın işidir. Demek ki hiçbir parça önceden var olamaz. Öyleyse parçaları yapan şey tohumun içinde değildir. Ama dışında da değildir; oysa ikisinden birinin olması zorunludur.
O hâlde bu güçlükleri çözmeye çalışmalıyız; belki söylenenlerden biri basit değildir, mesela parçaların dışarıdaki bir şeyin etkisiyle nasıl olup da oluşamayacağı. Bir anlamda oluşabilir, bir anlamda oluşamaz. Tohum demekle tohumun kendisinden geldiği şey demek arasında, tohum o şeyin verdiği hareketi kendinde taşıdığı sürece hiçbir fark yoktur. Bir şeyin şunu, onun da bunu hareket ettirmesi mümkündür; tıpkı kendiliğinden işleyen oyuncaklarda olduğu gibi. Çünkü bu oyuncakların parçaları dururken bir kuvveye sahiptir; dışarıdan bir şey ilk parçayı hareket ettirince, bitişik parça hemen fiile geçer. Kendiliğinden işleyen oyuncaklarda dışarıdaki şey bir anlamda hareket ettirir: şimdi hiçbir şeye dokunmuyordur, ama bir zaman dokunmuştur. Tohumun kendisinden geldiği ya da tohumu yapan şey de öyle hareket ettirir: bir zaman bir şeye dokunmuştur, ama artık dokunmuyor. Başka bir anlamda ise hareket ettiren içerideki harekettir, inşa etmenin evi yapması gibi.
Demek ki yapan bir şey vardır, ama bu belirli bir şey olarak değildir, ilk başta tamamlanmış bir şey olarak içerde de bulunmaz; bu açıktır. Her bir parçanın nasıl oluştuğunu ise şuradan kavramalıyız; ilk olarak şunu ilke edinmeliyiz: tabiatla ya da sanatla oluşan her şey, fiilen öyle olan bir şeyin etkisiyle, kuvvece öyle olan bir şeyden oluşur. Tohum böyle bir şeydir; öyle bir harekete ve ilkeye sahiptir ki hareket durunca parçaların her biri oluşur ve psykhēli olur. Çünkü psykhēsi olmayan yüz yüz, et de et değildir; bunlar yok olunca birine yüz, ötekine et denmesi yalnız ad ortaklığıyladır; tıpkı taştan ya da tahtadan yapılsalardı olacağı gibi. Türdeş parçalar ile organik parçalar aynı anda oluşur. Bir baltayı ya da başka bir aleti yalnız ateşin yaptığını söylemeyeceğimiz gibi, ayağı ya da eli de yalnız ateşin yaptığını söylemeyiz; aynı şekilde eti de: etin de bir işi vardır. Sertliği, yumuşaklığı, yapışkanlığı, kırılganlığı ve psykhēli parçalarda bulunan bu tür öteki hâlleri sıcaklık ve soğukluk yapabilir; ama birini et, ötekini kemik yapan logosu yapamaz. Bunu, doğuranın verdiği hareket yapar; doğuran, kendisinden oluşan şeyin kuvvece olduğu şeydir ve bilfiil odur. Sanatla oluşan şeylerde de böyledir: demiri sıcak ve soğuk sert ya da yumuşak yapar, ama kılıcı, sanatın logosunu taşıyan aletlerin hareketi yapar. Çünkü sanat oluşan şeyin ilkesi ve eidosudur, ama başka bir şeydedir; tabiatın hareketi ise oluşan şeyin kendisindedir ve eidosu fiilen taşıyan başka bir tabiattan gelir.
Tohumun psykhēsi var mıdır, yok mudur? Parçalar için de aynı akıl yürütme geçerlidir. Hiçbir psykhē ait olduğu şeyden başka bir şeyde bulunmaz; psykhēden pay almayan bir parça da, ölünün gözü gibi, ancak ad ortaklığıyla parça olur. Öyleyse tohumun psykhēsi olduğu ve kuvvece psykhē olduğu açıktır. Bir şey kuvvece kendine daha yakın ya da daha uzak olabilir; tıpkı uyuyan geometricinin uyanık olandan, uyanık olanın da o an temaşa edenden daha uzak olması gibi. Bu oluşumun sebebi tohumun hiçbir parçası değil, ilk hareketi dışarıdan veren şeydir. Çünkü hiçbir şey kendi kendini doğurmaz; ama oluştuktan sonra kendi kendini büyütür. Bu yüzden önce bir şey oluşur, hepsi aynı anda oluşmaz. Önce oluşması zorunlu olan da büyümenin ilkesini taşıyandır; çünkü ister bitki ister hayvan olsun, bu besleyici kısım hepsinde aynı şekilde bulunur. Bu da kendine benzer başka bir şeyi doğuran kısımdır; çünkü bu, tabiatça tamamlanmış her hayvanın ve bitkinin işidir. Bunun önce oluşması şundan zorunludur: bir şey oluşunca büyümesi zorunludur. Onu doğuran, kendisiyle aynı adı taşıyan bir şeydir, mesela insan insanı doğurur; ama büyümesi kendi sayesindedir. Demek ki onu büyüten, kendisinden olan bir şeydir. Bu şey bir ve ilk ise, önce onun oluşması zorunludur. Dolayısıyla bazı hayvanlarda önce kalp, kalbi olmayanlarda da kalbe karşılık gelen şey oluşuyorsa, ilke kalbi olanlarda kalpten, ötekilerde de ona karşılık gelen şeyden kaynaklanıyor olsa gerek.
Böylece her bir canlının türeyişinin ilkesi olan sebebin, yani ilk hareket ettiren ve yapan şeyin ne olduğu, daha önce ortaya konan güçlüklere karşılık olarak söylenmiş oldu.
Τὸ δὲ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν ὅτι μέν εἰσιν ἀρχαὶ γενέσεως εἴρηται πρότερον, καὶ τίς ἡ δύναμις καὶ ὁ λόγος τῆς οὐσίας αὐτῶν· διὰ τί δὲ γίνεται καὶ ἔστι τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν, ὡς μὲν ἐξ ἀνάγκης καὶ τοῦ πρώτου κινοῦντος καὶ ὁποίας ὕλης, προϊόντα πειρᾶσθαι δεῖ φράζειν τὸν λόγον, ὡς δὲ διὰ τὸ βέλτιον καὶ τὴν αἰτίαν τὴν ἕνεκά τινος, ἄνωθεν ἔχει τὴν ἀρχήν. ἐπεὶ γάρ ἐστι τὰ μὲν ἀΐδια καὶ θεῖα τῶν ὄντων, τὰ δ’ ἐνδεχόμενα καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, τὸ δὲ καλὸν καὶ τὸ θεῖον αἴτιον ἀεὶ κατὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν τοῦ βελτίονος ἐν τοῖς ἐνδεχομένοις, τὸ δὲ μὴ ἀΐδιον ἐνδεχόμενόν ἐστι καὶ εἶναι καὶ μεταλαμβάνειν καὶ τοῦ χείρονος καὶ τοῦ βελτίονος, βέλτιον δὲ ψυχὴ μὲν σώματος, τὸ δ’ ἔμψυχον τοῦ ἀψύχου διὰ τὴν ψυχήν, καὶ τὸ εἶναι τοῦ μὴ εἶναι καὶ τὸ ζῆν τοῦ μὴ ζῆν, διὰ ταύτας τὰς αἰτίας γένεσις ζῴων ἐστίν. ἐπεὶ γὰρ ἀδύνατος ἡ φύσις τοῦ τοιούτου γένους ἀΐδιος εἶναι, καθ’ ὃν ἐνδέχεται τρόπον, κατὰ τοῦτόν ἐστιν ἀΐδιον τὸ γινόμενον. ἀριθμῷ μὲν οὖν ἀδύνατον (ἡ γὰρ οὐσία τῶν ὄντων ἐν τῷ καθ’ ἕκαστον· τοιοῦτον δ’ εἴπερ ἦν, ἀΐδιον ἂν ἦν), εἴδει δ’ ἐνδέχεται. διὸ γένος ἀεὶ ἀνθρώπων καὶ ζῴων ἐστὶ καὶ φυτῶν. ἐπεὶ δὲ τούτων ἀρχὴ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, ἕνεκα τῆς γενέσεως ἂν εἴη τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν ἐν τοῖς οὖσιν. βελτίονος δὲ καὶ θειοτέρας τὴν φύσιν οὔσης τῆς αἰτίας τῆς κινούσης πρώτης, ᾗ ὁ λόγος ὑπάρχει καὶ τὸ εἶδος τῆς ὕλης, βέλτιον καὶ τὸ κεχωρίσθαι τὸ κρεῖτἐνδέχεται, τον τοῦ χείρονος. διὰ τοῦτ’ ἐν ὅσρισ ἐνδέχεται καὶ καθ’ ὅσον κεχώρισται τοῦ θήλεος τὸ ἄρρεν. βέλτιον γὰρ καὶ θειότερον ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως, ἣ ἄρρεν ὑπάρχει τοῖς γινομένοις· ὕλη δὲ τὸ ἣ θῆλυ. συνέρχεται δὲ καὶ μίγνυται πρὸς τὴν ἐργασίαν τῆς γενέσεως τῷ θήλει τὸ ἄρρεν· αὕτη γὰρ κοινὴ ἀμφοτέροις. κατὰ μὲν οὖν τὸ μετέχειν τοῦ θήλεος καὶ τοῦ ἄρρενος ζῇ, διὸ καὶ τὰ φυτὰ μετέχει ζωῆς· κατὰ δὲ τὴν αἴσθησιν τὸ τῶν ζῴων ἐστὶ γένος. τούτων δὲ σχεδὸν ἐν πᾶσι τοῖς πορευτικοῖς κεχώρισται τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας· καὶ τούτων τὰ μέν, ὥσπερ ἐλέχθη, προΐεται σπέρμα, τὰ δ’ οὐ προΐεται ἐν τῷ συνδυασμῷ. τούτου δ’ αἴτιον ὅτι τὰ τιμιώτερα καὶ αὐταρκέστερα τὴν φύσιν ἐστίν, ὥστε μεγέθους μετειληφέναι. τοῦτο δ’ ὀυκ ἄνευ θερμότητος ψυχικῆς· ἀνάγκη γὰρ τὸ μεῖζον ὑπὸ πλείονος κινεῖσθαι δυνάμεως, τὸ δὲ θερμὸν κινητικόν. διόπερ, ὡς ἐπὶ τὸ πᾶν βλέψαντας εἰπεῖν, τὰ ἔναιμα μείζω τῶν ἀναίμων καὶ τὰ πορευτικὰ τῶν μονίμων ζῴων· ἅπερ προΐεται σπέρμα διὰ τὴν θερμότητα καὶ τὸ μέγεθος. Καὶ περὶ μὲν ἄρρενος καὶ θήλεος, δι’ ἣν αἰτίαν ἐστὶν ἑκάτερον, εἴρηται. τῶν δὲ ζῴων τὰ μὲν τελεσιουργεῖ καὶ ἐκπέμπει θύραζε ὅμοιον ἑαυτῷ, οἷον ὅσα ζῳοτοκεῖ εἰς τοὐμφάνες, τὰ δὲ ἀδιάρθρωτον ἐκτίκτει καὶ οὐκ ἀπειληφὸς τὴν αὑτοῦ μορφήν. τῶν δὲ τοιούτων τὰ μὲν ἔναιμα ᾠοτοκεῖ, τὰ δ’ ἄναιμα σκωληκοτοκεῖ. διαφέρει δ’ ᾠὸν καὶ σκώληξ· ᾠὸν μὲν γάρ ἐστιν ἐξ οὗ γίνεται τὸ γινόμενον ἐκ μέρους, τὸ δὲ λοιπόν ἐστι τροφὴ τῷ γινομένῳ, σκώληξ δ’ ἐξ οὗ τὸ γινόμενον ὅλου ὅλον γίνεται. τῶν δὲ εἰς τὸ φανερὸν ὅμοιον ἀποτελούντων ζῷον καὶ ζῳοτοκούντων τὰ μὲν εὐθὺς ἐν αὑτοῖς ζῳοτοκεῖ, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ βοῦς καὶ τῶν θαλαττίων δὲ δελφὶς καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα, τὰ δ’ ἐν αὑτοῖς ᾠοτοκήσαντα πρῶτον οὕτω ζῳοτοκεῖ θύραζε, οἷον τὰ σελάχη καλούμενα. τῶν δ’ ᾠοτοκούντων τὰ μὲν τέλειον προΐεται τὸ ᾠόν, οἷον ὄρνιθες καὶ ὅσα τετράποδα ᾠοτοκεῖ καὶ ὅσα ἄποδα, οἷον σαῦραι καὶ χελῶναι καὶ τῶν ὄφεων τὸ πλεῖστον γένος (τὰ γὰρ τούτων ᾠὰ ὅταν ἐξέλθῃ, οὐκέτι λαμβάνει αὔξησιν), τὰ δ’ ἀτελῆ, οἷον οἵ τ’ ἰχθύες καὶ τὰ μαλακόστρακα καὶ τὰ μαλάκια καλούμενα· τούτων γὰρ τὰ ᾠὰ αὐξάνεται ἐξελθόντα. πάντα δὲ τὰ ζῳοτοκοῦντα ἢ ᾠοτοκοῦντα ἔναιμά ἐστιν, καὶ τὰ ἔναιμα ἢ ζῳοτοκεῖ ἢ ᾠοτοκεῖ, ὅσα μὴ ὅλως ἄγονά ἐστιν. τῶν δ’ ἀναίμων τὰ ἔντομα σκωληκοτοκεῖ, ὅσα ἢ ἐκ συνδυασμοῦ γίνεται ἢ αὐτὰ συνδυάζεται. ἔστι γὰρ ἔνια τοιαῦτα τῶν ἐντόμων, ἃ γίνεται μὲν αὐτόματα, ἔστι δὲ θήλεα καὶ ἄρρενα, καὶ ἐκ συνδυαζομένων γίνεταί τι αὐτῶν, ἀτελὲς μέντοι τὸ γιγνόμενον· ἡ δ’ αἰτία εἴρηται πρότερον ἐν ἑτέροις. συμβαίνει δὲ πολλὴ ἐπάλλαξις τοῖς γένεσιν. οὔτε γὰρ τὰ δίποδα πάντα ζῳοτοκεῖ (οἱ γὰρ ὄρνιθες ᾠοτοκοῦσιν) οὔτ’ ᾠοτοκεῖ πάντα (ὁ γὰρ ἄνθρωπος ζῳοτοκεῖ), οὔτε τὰ τετράποδα πάντα ᾠοτοκεῖ (ἵππος γὰρ καὶ βοῦς καὶ ἄλλα μυρία ζῳοτοκεῖ) οὔτε ζῳοτοκεῖ πάντα (σαῦραι γὰρ καὶ κροκόδειλοι καὶ ἄλλα πολλὰ ᾠοτοκοῦσιν). οὐδ’ ἐν τῷ πόδας ἔχειν ἢ μὴ ἔχειν διαφέρει· καὶ γὰρ ἄποδα ζῳοτοκεῖ, οἷον οἱ ἔχεις καὶ τὰ σελάχη, τὰ δ’ ᾠοτοκεῖ, οἷον τὸ τῶν ἰχθύων γένος καὶ τὸ τῶν ἄλλων ὄφεων· καὶ τῶν πόδας ἐχόντων καὶ ᾠοτοκεῖ πολλὰ καὶ ζῳοτοκεῖ, οἷον τὰ εἰρημένα τετράποδα. καὶ ἐν αὐτοῖς δὲ ζῳοτοκεῖ καὶ πόδας ἔχοντα, οἷον ἄνθρωπος, καὶ ἄποδα, οἷον φάλαινα καὶ δελφίς. ταύτῃ μὲν οὖν οὐκ ἔστι διελεῖν, οὐδ’ αἴτιον τῆς διαφορᾶς ταύτης οὐθὲν τῶν πορευτικῶν ὀργάνων, ἀλλὰ ζῳοτοκεῖ μὲν τὰ τελεώτερα τὴν φύσιν τῶν ζῴων καὶ μετέχοντα καθαρωτέρας ἀρχῆς· οὐθὲν γὰρ ζῳοτοκεῖ ἐν αὑτῷ, μὴ δεχόμενον τὸ πνεῦμα καὶ ἀναπνέον. τελεώτερα δὲ τὰ θερμότερα τὴν φύσιν καὶ ὑγρότερα καὶ μὴ γεώδη. τῆς δὲ θερμότητος τῆς φυσικῆς ὅρος ὁ πλεύμων, ὅσων ἔναιμός ἐστιν· ὅλως μὲν γὰρ τὰ ἔχοντα πλεύμονα τῶν μὴ ἐχόντων θερμότερα, τούτων δ’ αὐτῶν τὰ μὴ σομφὸν ἔχοντα μηδὲ στιφρὸν μηδ’ ὀλίγαιμον ἀλλ’ ἔναιμον καὶ μαλακόν. ὥσπερ δὲ τὸ μὲν ζῷον τέλεον, ὁ δὲ σκώληξ καὶ τὸ ᾠὸν ἀτελές, οὕτως τὸ τέλειον ἐκ τοῦ τελειοτέρου γίνεσθαι πέφυκεν. τὰ δὲ θερμότερα μὲν διὰ τὸ ἔχειν πλεύμονα, ξηρότερα δὲ τὴν φύσιν, ἢ τὰ ψυχρότερα μὲν ὑγρότερα δέ, τὰ μὲν ᾠοτοκεῖ τέλειον ᾠόν, τὰ δ’ ᾠοτοκήσαντα ζῳοτοκεῖ ἐν αὑτοῖς. οἱ μὲν γὰρ ὄρνιθες καὶ τὰ φολιδωτὰ διὰ μὲν θερμότητα τελεσιουργοῦσι, διὰ δὲ ξηρότητα ᾠοτοκοῦσι, τὰ δὲ σελάχη θερμὰ μὲν ἧττον τούτων, ὑγρὰ δὲ μᾶλλον, ὥστε μετέχει ἀμφοτέρων· καὶ γὰρ ᾠοτοκεῖ καὶ ζῳοτοκεῖ ἐν αὑτοῖς, ᾠοτοκεῖ μὲν ὅτι ψυχρά, ζῳοτοκεῖ δ’ ὅτι ὑγρά· ζωτικὸν γὰρ τὸ ὑγρόν, πορρωτάτω δὲ τοῦ ἐμψύχου τὸ ξηρόν. ἐπεὶ δ’ οὔτε πτερωτὰ οὔτε φολιδωτὰ οὔτε λεπιδωτά ἐστιν, ἃ σημεῖα ξηρᾶς μᾶλλον καὶ γεώδους φύσεως, μαλακὸν τὸ ᾠὸν γεννῶσιν· ὥσπερ γὰρ οὐδ’ ἐν αὐτῷ, οὐδ’ ἐν τῷ ᾠῷ ἐπιπολάζει τὸ γεηρόν. καὶ διὰ τοῦτο εἰς αὑτὸ ᾠοτοκεῖ· θύραζε γὰρ ἂν ἰὸν διεφθείρετο τὸ ᾠόν, οὐκ ἔχον προβολήν. τὰ δὲ ψυχρὰ καὶ ξηρὰ μᾶλλον ᾠοτοκεῖ μέν, ἀτελὲς δὲ τὸ ᾠόν, καὶ σκληρόδερμον δὲ διὰ τὸ γεηρὰ εἶναι καὶ ἀτελὲς προΐεσθαι, ἶνα σώζηται φυλακὴν ἔχον τὸ ὀστρακῶδες. οἱ μὲν οὖν ἰχθύες λεπιδωτοὶ ὄντες καὶ τὰ μαλακόστρακα γεηρὰ ὄντα σκληρόδερμα τὰ ᾠὰ γεννᾷ. τὰ δὲ μαλάκια, ὥσπερ αὐτὰ γλίσχρα τὴν τοῦ σώματός ἐστι φύσιν, οὕτως σώζει ἀτελῆ προϊέμενα τὰ ᾠά· προΐεται γὰρ γλισχρότητα περὶ τὸ κύημα πολλήν. τὰ δ’ ἔντομα πάντα σκωληκοτοκεῖ. ἔστι δ’ ἅπαντα ἄναιμα τὰ ἔντομα, διὸ καὶ σκωληκοτοκοῦντα θύραζε. τὰ δ’ ἄναιμα οὐ πάντα σκωληκοτοκεῖ ἀπλῶς· ἐπαλλάττουσι γὰρ ἀλλήλοις τά τ’ ἔντομα καὶ τὰ ἀτελὲς τίκτοντα τὸ ᾠόν, οἷον οἵ τ’ ἰχθύες οἱ λεπιδωτοὶ καὶ τὰ μαλακόστρακα καὶ τὰ μαλάκια. τούτων μὲν γὰρ τὰ ᾠὰ σκωληκώδη ἐστίν (αὔξησιν γὰρ λαμβάνει θύραζε), ἐκείνων δ’ οἱ σκώληκες γίνονται προϊόντες ᾠοειδεῖς· ὃν δὲ τρόπον, ἐν τοῖς ὕστερον διοριοῦμεν. δεῖ δὲ νοῆσαι ὡς εὗ καὶ ἐφεξῆς τὴν γένεσιν ἀποδίδωσιν ἡ φύσις. τὰ μὲν γὰρ τελεώτερα καὶ θερμότερα τῶν ζῴων τέλειον ἀποδίδωσι τὸ τέκνον κατὰ τὸ ποιόν ( κατὰ δὲ τὸ ποσὸν ὅλως οὐθὲν τῶν ζῴων· πάντα γὰρ γενόμενα λαμβάνει αὔξησιν), καὶ γεννᾷ δὴ ταῦτα ζῷα ἐν αὑτοῖς εὐθύς. τὰ δὲ δεύτερα ἐν αὑτοῖς μὲν οὐ γεννᾷ τέλεια εὐθύς (ζῳοτοκεῖ γὰρ ᾠοτοκήσαντα πρῶτὸν), θύραζε δὲ ζῳοτοκεῖ τὰ δὲ ζῷον μὲν οὐ τέλειον γεννᾷ, ᾠὸν δὲ γεννᾷ, καὶ τοῦτο τέλειον τὸ ᾠόν. τὰ δ’ ἔτι τούτων ψυχροτέραν ἔχοντα τὴν φύσιν ᾠὸν μὲν γεννᾳ οὐ τέλειον δὲ ᾠόν, ἀλλ’ ἔξω τελειοῦται, καθάπερ τὸ τῶν λεπιδωτῶν ἰχθύων γένος καὶ τὰ μαλακόστρακα καὶ τὰ μαλάκια. τὸ δὲ πέμπτον γένος καὶ ψυχρότατον οὐδ’ ᾠοτοκεῖ ἐξ αὑτοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ τοιοῦτον ἔξω συμβαίνει πάθος αὐτῷ, ὥσπερ εἴρηται. τὰ γὰρ ἔντομα σκωληκοτοκεῖ τὸ πρῶτον· προελθὼν δ’ ᾠώδης γίνεται ὁ σκώληξ (ἡ γὰρ χρυσαλλὶς καλουμένη δύναμιν ᾠοῦ ἔχει)· εἶτ’ ἐκ τούτου γίνεται ζῷον, ἐν τῇ τρίτῃ μεταβολῇ λαβὸν τὸ τῆς γενέσεως τέλος. τὰ μὲν οὖν οὐ γίνεται τῶν ζῴων ἀπὸ σπέρματος, ὥσπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον· τὰ δ’ ἔναιμα πάντα γίνεται ἀπὸ σπέρματος, ὅσα ἐκ συνδυασμοῦ γίνεται, προϊεμένου τοῦ ἄρρενος εἰς τὸ θῆλυ γονήν, ἧς εἰσελθούσης τὰ ζῷα συνίσταται καὶ λαμβάνει τὴν οἰκείαν μορφήν, τὰ μὲν ἐν αὐτοῖς τοῖς ζῴοις ὅσα ζῳοτοκεῖ, τὰ δ’ ἐν ᾠοῖς καὶ σπέρμασι καὶ τοιαύταις ἄλλαις ἀποκρίσεσιν. περὶ ὧν ἐστὶν ἀπορία πλείων, πῶς ποτὲ γίνεται ἐκ τοῦ σπέρματος τὸ φυτὸν ἢ τῶν ζῴων ὁτιοῦν. ἀνάγκη γὰρ τὸ γιγνόμενον καὶ ἔκ τινος γίνεσθαι καὶ ὑπό τινος καὶ τί. ἐξ οὗ μὲν οὖν ἐστὶν ὕλη, ἣν ἔνια μὲν ζῷα ἔχει πρώτην ἐν αὑτοῖς, λαμβάνοντα ἐκ τοῦ θήλεος, οἷον ὅσα μὴ ζῳοτοκεῖται ἀλλὰ σκωληκοτοκεῖται ἢ ᾠοτοκεῖται, τὰ δὲ μέ χρι πόρρω ἐκ τοῦ θήλεος λαμβάνει διὰ τὸ θηλάζειν, ὥσπερ ὅσα ζῳοτοκεῖται μὴ μόνον ἐκτὸς ἀλλὰ καὶ ἐντός. ἐξ ποιεῖ, ἢ ἐνυπάρχει τι ἐν τῇ γονῇ καὶ σπέρματι· καὶ τοῦτ’ ἐστὶν ἢ μέρος τι ψυχῆς ἢ ψυχὴ ἢ ἔχον ἂν εἴη ψυχήν. τῶν μὲν οὖν ἔξωθέν τι ποιεῖν ἕκαστον ἢ τῶν σπλάγχνων ἢ τῶν ἄλλων μερῶν ἄλογον ἂν δόξειεν· κινεῖν τε γὰρ μὴ ἁπτόμενον ἀδύνατον καὶ μὴ κινοῦντος πάσχειν τι ὑπὸ τούτου. ἐν αὐτῷ ἄρα τῷ κυήματι ἐνυπάρχει τι, ἢ δὴ αὐτοῦ μόριον ἢ κεχωρισμένον. τὸ μὲν οὖν ἄλλο τι εἶναι κεχωρισμένον ἄλογον. γεννηθέντος γὰρ τοῦ ζῴου πότερον φθείρεται ἢ ἐμμένει; ἀλλ’ οὐδὲν τοιοῦτον φαίνεται ἐνὸν ὃ οὐ μόριον τοῦ ὅλου ἢ φυτοῦ ἢ ζῴου ἐστίν. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ φθείρεσθαί γε ποιῆσαν εἴτε πάντα τὰ μέρη εἴτε τινὰ ἄτοπον· τὰ λοιπὰ γὰρ τί ποιήσει; εἰ γὰρ ἐκεῖνο μὲν τὴν καρδίαν, εἶτ’ ἐφθάρη, αὕτη δ’ ἕτερον, τοῦ αὐτοῦ λόγου ἢ πάντα φθείρεσθαι ἢ πάντα μένειν. σώζεται ἄρα. αὐτοῦ ἄρα μόριόν ἐστιν, ὃ εὐθὺς ἐνυπάρχει ἐν τῷ σπέρματι. εἰ δὲ δὴ μή ἐστι τῆς ψυχῆς μηθὲν ὃ μὴ τοῦ σώματός ἐστιν ἔν τινι μορίῳ, καὶ ἔμψυχον ἄν τι εἴη μόριον εὐθύς. τὰ οὗν ἄλλα πῶς; ἢ γάρ τοι ἅμα πάντα γίγνεται τὰ μόρια, οἷον καρδία πλεύμων ἧπαρ ὀφθαλμὸς καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, ἢ ἐφεξῆς, ὥσπερ ἐν τοῖς καλουμένοις Ὀρφέως ἔπεσιν· ἐκεῖ γὰρ ὁμοίως φησὶ γίγνεσθαι τὸ ζῷον τῇ τοῦ δικτύου πλοκῇ. ὅτι μὲν οὖν οὐχ ἅμα, καὶ τῇ αἰσθήσει ἐστὶ φανερόν· τὰ μὲν γὰρ φαίνεται ἐνόντα ἤδη τῶν μορίων, τὰ δ’ οὔ. ὅτι δ’ οὐ διὰ μικρότητα οὐ φαίνεται, δῆλον· μείζων γὰρ τὸ μέγεθος ὢν ὁ πνεύμων τῆς καρδίας ὕστερον φαίνεται τῆς καρδίας ἐν τῇ ἐξ ἀρχῆς γενέσει. ἐπεὶ δὲ τὸ μὲν πρότερον τὸ δ’ ὕστερον, πότερον θάτερον ποιεῖ θάτερον, καὶ ἔστι διὰ τὸ ἐχόμενον, ἢ μᾶλλον μετὰ τόδε γίνεται τόδε; λέγω δ’ οἷον οὐχ ἡ καρδία γενομένη ποιεῖ τὸ ἧπαρ, τοῦτο δ’ ἑτερόν τι, ἀλλὰ τόδε μετὰ τόδε, ὥσπερ μετὰ τὸ παῖς ἀνὴρ γίνεται, ἀλλ’ οὐχ ὑπ’ ἐκείνου. λόγος δὲ τούτου, ὅτι ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος τὸ δυνάμει ὂν γίνεται ἐν τοῖς φύσει ἢ τέχνῃ γινομένοις, ὥστε δέοι ἂν τὸ εἶδος καὶ τὴν μορφὴν ἐν ἐκείνῳ εἶναι, οἷον ἐν τῇ καρδίᾳ τὸ τοῦ ἥπατος. καὶ ἄλλως δ’ ἄτοπος καὶ πλασματίας ὁ λόγος. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ ἐν τῷ σπέρματι εὐθὺς ἐνυπάρχειν τι μόριον τοῦ ζῴου ἢ φυτοῦ γεγενημένον, εἴτε δυνάμενον ποιεῖν τἆλλα εἴτε μή, ἀδύνατον, εἰ πᾶν ἐκ σπέρματος καὶ γονῆς γίγνεται. δῆλον γὰρ ὅτι ὑπὸ τοῦ τὸ σπέρμα ποιήσαντος ἐγένετο, εἴπερ εὐθὺς ἐνυπάρχει. ἀλλὰ σπέρμα δεῖ γενέσθαι πρότερον, καὶ τοῦτ’ ἔργον τοῦ γεννῶντος. οὐθὲν ἄρα οἶον τε μόριον ὑπάρχειν. οὐκ ἄρα ἔχει τὸ ποιοῦν τὰ μόρια ἐν αὐτῷ. ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ἔξω· ἀνάγκη δὲ τούτων εἶναι θάτερον, πειρατέον δὴ ταῦτα λύειν· ἴσως γάρ τι τῶν εἰρημένων ἐστὶν οὐχ ἁπλοῦν, οἷον πῶς ποτὲ ὑπὸ τοῦ ἔξω οὐκ ἐνδέχεται γίνεσθαι. ἔστι μὲν γὰρ ὡς ἐνδέχεται, ἔστι δ’ ὡς οὔ. τὸ μὲν οὖν τὸ σπέρμα λέγειν ἢ ἀφ’ οὗ τὸ σπέρμα οὐθὲν διαφέρει ᾗ ἔχει τὴν κίνησιν ἐν ἑαυτῷ, ἣν ἐκεῖνο ἐκίνει. ἐνδέχεται δὲ τόδε μὲν τόδε κινῆσαι, τόδε δὲ τόδε, καὶ εἶναι οἷον τὰ αὐτόματα τῶν θαυμάτων. ἔχοντα γάρ πως ὑπάρχει δύναμιν τὰ μόρια ἠρεμοῦντα· ὧν τὸ πρῶτον ὅταν τι κινήσῃ τῶν ἔξωθεν, εὐθὺς τὸ ἐχόμενον γίγνεται ἐνεργείᾳ. ὥσπερ οὖν ἐν τοῖς αὐτομάτοις, τρόπον μέν τινα ἐκεῖνο κινεῖ οὐχ ἁπτόμενον νῦν οὐθενός, ἁψάμενον μέντοι· ὁμοίως δὲ καὶ ἀφ’ οὗ τὸ σπέρμα ἢ τὸ ποιῆσαν τὸ σπέρμα, ἁψάμενον μέν τινος, οὐχ ἁπτόμενον δ’ ἔτι· τρόπον δέ τινα ἡ ἐνοῦσα κίνησις, ὥσπερ ἡ οἰκοδόμησις τὴν οἰκίαν. ὅτι μὲν οὗν ἔστι τι ὃ ποιεῖ, οὐχ οὕτως δὲ ὡς τόδε τι, οὐδ’ ἐνυπάρχει ὡς τετελεσμένον τὸ πρῶτον, δῆλον· πῶς δέ ποτε ἕκαστον γίγνεται, ἐντεῦθεν δεῖ λαβεῖν, ἀρχὴν ποιησαμένους πρῶτον μὲν ὅτι ὅσα φύσει γίγνεται ἢ τέχνη, ὑπ’ ἐνεργείᾳ ὄντος γίνεται ἐκ τοῦ δυνάμει τοιούτου. τὸ μὲν οὖν σπέρμα τοιοῦτον, καὶ ἔχει κίνησιν καὶ ἀρχὴν τοιαύτην, ὥστε παυομένης τῆς κινήσεως γίνεσθαι ἕκαστον τῶν μορίων καὶ ἔμψυχον. οὐ γάρ ἐστι πρόσωπον μὴ ἔχον ψυχήν, οὐδὲ σάρξ, ἀλλὰ φθαρέντα ὁμωνύμως λεχθήσεται τὸ μὲν εἶναι πρόσωπον τὸ δὲ σάρξ, ὥσπερ κἂν εἰ ἐγίγνετο λίθινα ἢ ξύλινα. ἅμα δὲ τὰ ὁμοιομερῆ γίνεται καὶ τὰ ὀργανικά· καὶ ὥσπερ οὐδ’ ἂν πέλεκυν οὐδ’ ἄλλο ὄργανον φήσαιμεν ἂν ποιῆσαι τὸ πῦρ μόνον, οὕτως οὐδὲ πόδα οὐδὲ χεῖρα. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον οὐδὲ σάρκα· καὶ γὰρ ταύτης ἔργόν τι ἐστίν. σκληρὰ μὲν οὖν καὶ μαλακὰ καὶ γλίσχρα καὶ κραῦρα, καὶ ὅσα ἄλλα πάθη ὑπάρχει τοῖς ἐμψύχοις μορίοις, θερμότης καὶ ψυχρότης ποιήσειεν ἄν, τὸν δὲ λόγον ᾧ ἤδη τὸ μὲν σὰρξ τὸ δ’ ὀστοῦν, οὐκέτι, ἀλλ ἡ κίνησις ἡ ἀπὸ τοῦ γεννήσαντος τοῦ ἐντελεχείια ὄντος ὅ ἐστι δυνάμει ἡ ἐξ οὗ γίνεται, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν γινομένων κατὰ τέχνην. σκληρὸν μὲν γὰρ καὶ μαλακὸν τὸν σίδηρον ποιεῖ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, ἀλλὰ ξίφος ἡ κίνησις ἡ τῶν ὀργάνων ἔχουσα λόγον τὸν τῆς τέχνης. ἡ γὰρ τέχνη ἀρχὴ καὶ εἶδος τοῦ γινομένου, ἀλλ’ ἐν ἑτέριω· ἡ δὲ τῆς φύσεως κίνησις ἐν αὐτῷ ἀφ’ ἑτέρας οὖσα φύσεως τῆς ἐχούσης τὸ εἶδος ἐνεργέια. πότερον δ’ ἔχει ψυχὴν τὸ σπέρμα ἢ οὕ; ὁ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τῶν μορίων· οὔτε γὰρ ψυχὴ ἐν ἄλλιω οὐδεμία ἔσται πλὴν ἐν ἐκείνῳ οὗ γ’ ἐστίν, οὔτε μόριον ἔσται μὴ μετέχον ἀλλ’ ἢ ὁμωνύμως, ὥσπερ τεθνεῶτος ὀφθαλμός. δῆλον οὖν ὅτι καὶ ἔχει καὶ ἔστι δυνάμει. ἐγγυτέρω δὲ καὶ πορρωτέρω αὐτὸ αὑτοῦ ἐνδέχεται εἶναι δυνάμει, ὥσπερ ὁ καθεύδων γεωμέτρης τοῦ ἐγρηγορότος πορρωτέρω, καὶ οὗτος τοῦ θεωροῦντος. ταύτης μὲν οὖν οὐθὲν μόριον αἴτιον τῆς γενέσεως, ἀλλὰ τὸ πρῶτον κινῆσαν ἔξωθεν. οὐθὲν γὰρ αὐτὸ ἑαυτὸ γεννιᾶ· ὅταν δὲ γένηται, αὔξει ἤδη αὐτὸ ἑαυτό. διόπερ πρῶτόν τι γίγνεται, καὶ οὐχ ἅμα πάντα. τοῦτο δὲ γίγνεσθαι ἀνάγκη πρῶτον, ὃ αὐξήσεως ἀρχὴν ἔχει· εἴτε γὰρ φυτὸν εἴτε ζῷον, ὁμοίως τοῦτο πᾶσιν ὑπάρχει τὸ θρεπτικόν. τοῦτο δ’ ἔστι τὸ γεννητικὸν ἑτέρου οἷον αὐτό· τοῦτο γὰρ παντὸς φύσει τελείου ἔργον καὶ ζῴου καὶ φυτοῦ. ἀνάγκη δὲ διὰ τόδε, ὅτι ὅταν τι γένηται, αὐξάνεσθαι ἀνάγκη. ἐγέννησε μὲν τοίνυν τὸ συνώνυμον, οἷον ἄνθρωπος ἄνθρωπον, αὔξεται δὲ δι’ ἑαυτοῦ. αὐτὸ ἄρα τι ὂν αὔξει. εἰ δὴ ἕν τι καὶ τοῦτο πρῶτον, τοῦτο ἀνάγκη γίγνεσθαι πρῶτον. ὥστ’ εἰ ἡ καρδία πρῶτον ἔν τισι ζῴοις γίγνεται, ἐν δὲ τοῖς μὴ ἔχουσι καρδίαν τὸ ταύτῃ ἀνάλογον, ἐκ ταύτης ἄν εἴη ἡ ἀρχὴ τοῖς ἔχουσι, τοῖς δ’ ἄλλοις ἐκ τοῦ ἀνάλογον. Τί μὲν οὖν ἐστὶν αἴτιον ὡς ἀρχὴ τῆς περὶ ἕκαστον γενέσεως, κινοῦν πρῶτον καὶ δημιουργοῦν, εἴρηται πρὸς τὰ διαπορηθέντα πρότερον·
2.22. Bölüm
Tohumun tabiatı hakkında da bir güçlük çıkarılabilir. Tohum hayvandan koyu ve beyaz çıkar, soğuyunca da su gibi akışkan olur, rengi de suyun rengine döner. Bu tuhaf görünebilir: çünkü su ısıyla koyulaşmaz; oysa tohum içeriden, sıcak bir yerden koyu çıkar, soğuyunca akışkanlaşır. Hem sulu şeyler donar; ama tohum ayazda açık havaya konunca donmaz, akışkanlaşır; sanki zıddının etkisiyle koyulaşmış gibi. Öte yandan ısıyla koyulaşması da makul değildir. Çünkü toprağı daha çok olan şeyler kaynatılınca katılaşır ve koyulaşır, mesela süt; dolayısıyla tohumun soğuyunca katılaşması gerekirdi. Oysa hiçbir kısmı katılaşmaz, tamamı su gibi olur. Güçlük şudur: tohum suysa, suyun ısıyla koyulaştığı görülmez, oysa tohum koyu ve sıcak çıkar, hem de sıcak bir bedenden çıkar; topraktan ya da toprak ile su karışımından oluşuyorsa, tamamının akışkanlaşıp su hâline gelmemesi gerekirdi.
Belki de olup bitenlerin hepsini ayırt etmedik. Çünkü yalnız sudan ve topraksı bir şeyden oluşan sıvı değil, sudan ve pneumadan oluşan sıvı da koyulaşır. Mesela köpük daha koyu ve beyaz olur; kabarcıklar ne kadar küçük ve görünmez olursa kütle de o kadar beyaz ve sıkı görünür. Zeytinyağı da aynı şeyi yaşar: pneumayla karışınca koyulaşır. Bu yüzden ağartılan yağ da daha koyulaşır; çünkü içindeki sulu kısım ısıyla ayrışıp pneumaya dönüşür. Kurşun cevheri de suyla ya da yağla karıştırılınca azıcık bir şeyden büyük bir kütle, akışkandan sıkı, siyahtan beyaz bir şey çıkarır. Sebebi, içine pneuma karışmasıdır: pneuma hem kütleyi büyütür hem beyazlığı görünür kılar; köpükte ve karda olduğu gibi —kar da bir köpüktür. Su da yağla karışınca koyu ve beyaz olur; çünkü çalkalama sırasında içine pneuma hapsolur, yağın kendisinde de bol pneuma vardır: yağlılık ne topraktan ne sudan, pneumadan gelir. Bu yüzden yağ suyun üstünde yüzer; çünkü içindeki hava, bir kaptaki gibi, onu yukarı taşır, yüzeyde tutar ve hafifliğinin sebebi olur. Soğukta ve ayazda da yağ koyulaşır ama donmaz: sıcaklığı yüzünden donmaz (hava sıcaktır ve donmaz), ama hava soğuğun etkisiyle toplanıp sıkıştığı için yağ koyulaşır.
İşte bu sebeplerden tohum içeriden sıkı ve beyaz çıkar; çünkü içerdeki ısı yüzünden bol sıcak pneuma taşır. Dışarı çıktıktan sonra ısı uçup hava soğuyunca ise akışkanlaşır ve kararır; çünkü geriye su ve, balgamda olduğu gibi, kuruyan tohumda da biraz topraksı madde kalır. Demek ki tohum pneuma ile suyun karışımıdır, pneuma da sıcak havadır; tohum sudan oluştuğu için de tabiatça akışkandır. Knidoslu Ktesias'ın fillerin tohumu hakkında söyledikleri apaçık yalandır. Tohumun kuruyunca öyle sertleştiğini söyler ki kehribara benzermiş. Bu olmaz. Elbette bir hayvanın tohumunun ötekininkinden daha topraksı olması zorunludur; en çok da beden kütlesinde bol topraksı madde bulunanlarınki böyledir. Ama tohum, içine pneuma karıştığı için koyu ve beyazdır. Bütün hayvanların tohumu beyazdır. Herodotos, Etiyopyalıların dölünün siyah olduğunu söylerken doğruyu söylemiyor; sanki derisi siyah olanların her şeyinin siyah olması zorunluymuş gibi; üstelik onların dişlerinin beyaz olduğunu da görüyordu. Tohumun beyazlığının sebebi, dölün bir köpük olmasıdır. Köpük beyazdır; en çok da en küçük parçacıklardan oluşan köpük, hem de öyle ufak parçacıklardan ki her kabarcık görünmez olsun. Bu, daha önce söylendiği gibi, su ile yağ karıştırılıp çalkalandığında da olur. Tohumun tabiatının köpüksü olduğu eskilerin de gözünden kaçmamış görünüyor: birleşmeye hükmeden tanrıçaya, Aphrodite'ye, adını bu özellikten, köpükten (aphros) vermişlerdir.
Söylenen güçlüğün sebebi açıklandı. Tohumun bu yüzden donmadığı da açıktır; çünkü hava donmaz.
περὶ δὲ τῆς τοῦ σπέρματος φύσεως ἀπορήσειεν ἄν τις. τὸ γὰρ σπέρμα ἐξέρχεται μὲν ἐκ τοῦ ζῴου παχὺ καὶ λευκόν, ψυχόμενον δὲ γίνεται ὑγρὸν ὥσπερ ὕδωρ, καὶ τὸ χρῶμα ὕδατος. ἄτοπον δὴ ἂν δόξειεν· οὐ γὰρ παχύνεται ὕδωρ θερμῷ, τὸ δ’ ἔσωθεν ἐκ θερμοῦ ἐξέρχεται παχύ, ψυχόμενον δὲ γίνεται ὑγρόν. καίτοι πήγνυταί γε τὰ ὑδατώδη· τὸ δὲ σπέρμα οὐ πήγνυται τιθέμενον ἐν τοῖς πάγοις ὑπαίθριον, ἀλλ’ ὑγραίνεται, ὡς ὑπὸ τοῦ ἐναντίου παχυνθέν. ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ὑπὸ θερμοῦ παχύνεσθαι εὔλογον. ὅσα γὰρ γῆς πλεῖον ἔχει, ταῦτα συνίσταται καὶ παχύνεται ἑψόριενα, οἷον καὶ τὸ γάλα. ἔδει οὖν ψυχόμενον στερεοῦσθαι. νῦν δ’ οὐθὲν γίνεται στερεόν, ἀλλὰ πᾶν ὥσπερ ύδωρ. ἡ μὲν οὖν ἀπορία αὕτη ἐστίν. εἰ μὲν γὰρ ὕδωρ, τὸ ὕδωρ οὐ φαίνεται παχυνόμενον ὑπὸ τοῦ θερμοῦ, τὸ δ’ ἐξέρχεται παχὺ καὶ θερμὸν καὶ ἐκ θερμοῦ τοῦ σώματος· εἰ δ’ ἐκ γῆς ἢ μικτὸν γῆς καὶ ὕδατος, οὐχ ἔδει ὑγρὸν πᾶν γίνεσθαι καὶ ῾ὕδωρ. ἢ οὐ πάντα τὰ συμβαίνοντα διιηρήκαμεν. οὐ γὰρ μόνον παχύνεται τὸ ἐξ ὕδατος καὶ γεώδους συνιστάμενον ὑγρόν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος, οἷον καὶ ὁ ἀφρὸς γίνεται παχύτερος καὶ λευκός, καὶ ὅσιω ἂν ἐλάττους καὶ ἀδηλότεραι αἱ πομφόλυγες ὦσι, τοσούτῳ καὶ λευκότερος καὶ στιφρότερος ὁ ὄγκος φαίνεται. τὸ δ’ αὐτὸ καὶ τὸ ἕλαιον πάσχει· παχύνεται γὰρ τῷ πνεύματι μιγνύμενον· διὸ καὶ τὸ λευκαινόμοῦ μενον παχύτερον γίνεται, τοῦ ἐνότος ὑδατώδους ὑπὸ τοῦ θερδιακρινομένου καὶ γινομένου πνεύματος. καὶ ἡ μολύβ δαινα μιγνυμένη ὕδατι ἢ καὶ ἐλαὶῳ ἐξ ὀλίγου τε πολὺν ὄγκον ποιεῖ καὶ ἐξ ὑγροῦ στιφρὸν καὶ ἐκ μέλανος λευκόν. αἴτιον δ’ ὅτι ἐγκαταμίγνυται πνεῦμα, ὃ τόν τε ὄγκον ποιεῖ καὶ τὴν λευκότητα διαφαίνει, ὥσπερ ἐν τῷ ἀφρῷ καὶ τῇ χιόνι· καὶ γὰρ ἡ χιών ἐστιν ἀφρός. καὶ αὐτὸ τὸ ὕδωρ τῷ ἐλαίῳ μιγνύμενον γίνεται παχὺ καὶ λευκόν· καὶ γὰρ ὑπὸ τῆς τρίψεως ἐγκατακλείεται πνεῦμα, καὶ αὐτὸ τὸ ἔλαιον ἔχει πνεῦμα πολύ· ἔστι γὰρ οὕτε γῆς οὔτε ὕδατος ἀλλὰ πνεύματος τὸ λιπαρόν. διὸ καὶ ἐπὶ τῷ ὕδατι ἐπιπολάζει· ὁ γὰρ ἐν αὐτῷ ὢν ἀήρ, ὥσπερ ἐν ἀγγείῳ, φέρει ἄνω καὶ ἐπιπολάζει καὶ αἴτιος τῆς κουφότητός ἐστιν. καὶ ἐν τοῖς ψύχεσι δὲ καὶ πάγοις παχύνεται τὸ ἔλαιον, πήγνυται δ’ οὔ· διὰ μὲν γὰρ θερμότητα οὐ πήγνυται (ὁ γὰρ ἀὴρ θερμὸν καὶ ἄπηκτον), διὰ δὲ τὸ συνίστασθαι αὐτὸν καὶ πυκνοῦσθαι ὥσπερ ὑπὸ τοῦ ψύχους παχύτερον γίνεται τὸ ἔλαιον. διὰ ταύτας τὰς αἰτίας καὶ τὸ σπέρμα ἔσωθεν μὲν ἐξέρχεται στιφρὸν καὶ λευκόν, ὑπὸ τῆς ἐντὸς θερμότητος πνεῦμα πολὺ ἔχον θερμόν, ἐξελθόντος δὲ ὅταν ἀποπνεύσιη τὸ θερμὸν καὶ ὁ ἀὴρ ψυχθῇ, ὑγρὸν γίνεται καὶ μέλαν· λείπεται γὰρ τὸ ὕδωρ καὶ εἴ τι μικρὸν γεῶδες, ὥσπερ ἐν φλέγματι, καὶ ἐν τῷ σπέρματι ξηραινομένῳ. ἔστ μὲν οὖν τὸ σπέρμα κοινὸν πεύματος καὶ ὕδατος, τὸ δὲ πνεῦμά ἐστι θερμὸς ἀήρ· διὸ ὑγρὸν τὴν φύσιν, ὅτι ἐξ ὕδατος. Κτησίας γὰρ ὁ Κνίδιος ἃ περὶ τοῦ σπέρματος τῶν ἐλεφάντων εἴρηκε, φανερός ἐστιν ἐψευσμένος. φησὶ γὰρ οὕτω σκληρύνεσθαι ξηραινόμενον ὥστε γίνεσθαι ἠλέκτρῳ ὅμοιον. τοῦτο δ’ οὐ γίνεται· μᾶλλον μὲν γὰρ ἕτερον ἑτέρου σπέρμα γεωδέστερον ἀναγκαῖον εἶναι, καὶ μάλιστα τοιοῦτον ὅσοις πολὺ γεῶδες ὑπάρχει κατὰ τὸν ὄγκον τὸν τοῦ σώματος. παχὺ δὲ καὶ λευκὸν διὰ τὸ μεμῖχθαι πνεῦμα. καὶ γὰρ λευκόν ἐστι τὸ σπέρμα πάντων· Ἡρόδοτος γὰρ οὐκ ἀληθῆ λέγει, φάσκων μέλαιναν εἶναι τὴν τῶν Αἰθιόπων γονήν, ὥσπερ ἀναγκαῖον ὂν τῶν τὴν χρόαν μελάνων εἶναι πάντα μέλανα, καὶ ταῦθ’ ὁρῶν καὶ τοὺς ὀδόντας αὐτῶν ὄντας λευκούς. αἴτιον δὲ τῆς λευκότητος τοῦ σπέρματος ὅτι ἐστὶν ἡ γονὴ ἀφρός, ὁ δ’ ἀφρὸς λευκόν, καὶ μάλιστα τὸ ἐξ ὀλιγίστων συγκείμενον μορίων καὶ οὕτω μικρῶν ὥσπερ ἑκάστης ἀοράτου τῆς πομφόλυγος οὔσης, ὅπερ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ ἐλαίου μιγυμένων καὶ τριβομένων, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον. ἔοικε δὲ οὐδὲ τοὺς ἀρχαίους λανθάνειν ἀφρώδης ἡ τοῦ σπέρματος οὖσα φύσις· τὴν γοῦν κυρίαν θεὸν τῆς μιξεως ἀπὸ τῆς δυνάμεως ταύτης προσηγόρευσαν. Ἡ μὲν οὖν αἰτία τῆς λεχθείσης ἀπορίας εἴρηται, φανερὸν δὲ ὅτι διὰ τοῦτ’ οὐδὲ πήγνυται· ὁ γὰρ ἀὴρ ἄπηκτος.
2.33. Bölüm
Bunun ardından şu güçlüğü ortaya koyup ele almak gerekir: dişiye döl bırakan hayvanlarda içeri giren şey oluşan ceninin hiçbir parçası değilse, dölün cismani kısmı nereye gider —madem döl içindeki kuvveyle iş görüyor? Ayrıca dişide biçimlenen şeyin içeri giren dölden bir şey alıp almadığını belirlemek gerekir. Bir şeye hayvan denmesini sağlayan psykhē hakkında da —hayvan olmak, psykhēnin his kısmı sayesindedir— bu psykhēnin tohumda ve ceninde bulunup bulunmadığını, bulunuyorsa nereden geldiğini belirlemek gerekir. Çünkü kimse ceninin psykhēsiz, hayattan her bakımdan yoksun olduğunu ileri süremez; hayvanların tohumları ve ceninleri bitkilerinkinden hiç de az yaşamaz ve belli bir noktaya kadar doğurgandır. Besleyici psykhēye sahip oldukları açıktır (bu psykhēye neden ilk olarak sahip olmaları gerektiği, başka yerde psykhē hakkında belirlenenlerden açıktır); ilerledikçe de hayvan olmalarını sağlayan his psykhēsine sahip olurlar. Çünkü bir şey aynı anda hem hayvan hem insan, ya da hem hayvan hem at olmaz; öteki hayvanlarda da böyledir. Çünkü gaye en son oluşur; her bir canlının türeyişinin gayesi de ona özgü olandır. Bu yüzden nous hakkında da, bu ilkeden pay alanların ondan ne zaman, nasıl ve nereden pay aldıkları çok büyük bir aporiadır; elden geldiğince ve mümkün olduğu ölçüde bunu kavramaya gayret etmek gerekir.
Ayrı duran tohumların ve ceninlerin besleyici psykhēye kuvvece sahip olduğu, ama fiilen sahip olmadığı kabul edilmelidir; ta ki ayrılan ceninler gibi besini çekip bu tür psykhēnin işini yapana kadar. Çünkü başlangıçta bu tür şeylerin hepsi bir bitki hayatı yaşıyor görünür. Bundan sonra his psykhēsi ve düşünen psykhē hakkında da aynı şeyin söylenmesi gerektiği açıktır; çünkü hepsine fiilen sahip olmadan önce kuvvece sahip olmaları zorunludur. Ya bunların hepsi önceden yokken sonradan içte oluşur, ya hepsi önceden vardır, ya da kimi vardır kimi yoktur. İçte oluşuyorlarsa da ya erkeğin tohumuyla gelmeksizin maddede oluşurlar, ya da erkeğin tohumundan oraya gelirler; erkekte ise ya hepsi dışarıdan girer, ya hiçbiri, ya da kimi girer kimi girmez. Hepsinin önceden var olamayacağı şuradan açıktır: fiilleri bedene bağlı olan ilkelerin beden olmadan var olamayacağı açıktır; ayaksız yürümenin olamayacağı gibi. Dolayısıyla dışarıdan da giremezler. Çünkü bedenden ayrılamaz olduklarından ne kendi başlarına girebilirler ne de bir beden içinde girebilirler; çünkü tohum, dönüşen besinin bir artığıdır. Geriye yalnız nousun dışarıdan girmesi ve yalnız onun ilahî olması kalır; çünkü onun fiiline hiçbir bedensel fiil ortak olmaz.
Her psykhēnin kuvvesi, öğe denenlerden farklı ve onlardan daha ilahî bir cisimle ortaklık içinde görünür; psykhēler değerce birbirinden ne kadar üstün ya da aşağıysa, bu cismin tabiatı da o kadar farklıdır. Herkesin tohumunda, tohumları doğurgan kılan şey, sıcak denen şey bulunur. Bu, ateş ya da ateşe benzer bir kuvve değildir; tohumda ve köpüksü kısmında hapsolmuş pneuma ve bu pneumadaki tabiattır; bu tabiat yıldızların öğesine karşılık gelir. Bu yüzden ateş hiçbir hayvanı doğurmaz; ateşte yakılan şeylerde, ister nemli ister kuru olsun, bir canlının biçimlendiği görülmez. Oysa güneşin ısısı da hayvanların ısısı da —yalnız tohum aracılığıyla etkiyen ısı değil, tabiatın başka bir artığı olsa bile— hayat verici bir ilke taşır. Hayvanlardaki ısının ne ateş olduğu ne de ilkesini ateşten aldığı bunlardan açıktır.
Dölün cismine gelince, psykhē ilkesinin tohumu onunla birlikte çıkar; bu ilkenin bir kısmı, ilahî olanın içine kapandığı canlılarda bedenden ayrılabilir (nous denen şey böyledir), bir kısmı ayrılamaz. Dölün bu cismi ise akışkan ve sulu bir tabiatta olduğundan çözülür ve pneumaya dönüşür. Bu yüzden onun hep dışarı çıktığını aramak gerekmez, biçimlenen şeklin bir parçası olmasını da beklememek gerekir; sütü kesen maya da öyledir: o da dönüşür ve kesilip katılaşan kütlelerin hiçbir parçası değildir.
Ceninlerin ve dölün psykhēye nasıl sahip olduğu ve nasıl olmadığı belirlenmiş oldu: kuvvece sahiptirler, fiilen sahip değildirler. Tohum bir artık olduğundan ve bedenin, son besin bölüştürülürken büyüdüğü hareketin aynısıyla hareket ettiğinden, rahme girince dişinin artığını biçimlendirir ve onu, kendisinin hareket ettiği hareketin aynısıyla hareket ettirir. Çünkü dişinin artığı da bir artıktır ve bütün parçalara kuvvece sahiptir, fiilen hiçbirine sahip değildir; dişiyi erkekten ayıran parçalara da kuvvece sahiptir. Nasıl sakatlardan bazen sakat, bazen sağlam yavru doğarsa, dişiden de bazen dişi, bazen de dişi değil erkek doğar. Çünkü dişi adeta sakat bir erkektir; âdet kanı da tohumdur, ama saf değildir: yalnız bir şeyden, psykhē ilkesinden yoksundur. Bu yüzden rüzgâr yumurtası yapan hayvanlarda biçimlenen yumurta her ikisinin parçalarına sahiptir ama ilkeye sahip değildir; bu yüzden psykhēli olmaz, çünkü bu ilkeyi erkeğin tohumu getirir. Dişinin artığı böyle bir ilkeden pay alınca cenin olur.
Akışkan ama cismani şeyler ısıtılınca çevrelerinde bir kabuk oluşur; kaynatılmış yemeklerin soğurken etrafında kuru bir tabaka oluşması gibi. Bütün cisimleri bir arada tutan yapışkan kısımdır; cenin ilerleyip büyüdükçe bu kısım, hayvanların parçalarını bir arada tutan sinirin tabiatını alır; bu, kimi hayvanlarda sinir, kimilerinde ona karşılık gelen şeydir. Deri, damar, zar ve bu cinsten her şey de aynı biçimdendir; bunlar az ya da çok olmakla, genel olarak fazlalık ve eksiklikle birbirinden ayrılır.
τούτου δ’ ἐχόμενόν ἐστιν ἀπορῆσαι καὶ εἰπεῖν, εἰ τῶν προϊεμένων εἰς τὸ θῆλυ γονὴν μηθὲν μόριόν ἐστι τὸ εἰσελθὸν τοῦ γιγνομένου κυήματος, ποῦ τρέπεται τὸ σωματῶδες αὐτοῦ, εἴπερ ἐργάζεται τῇ δυνάμει τῇ ἐνούσῃ ἐν αὐτῷ διορίσαι τε δεῖ πότερον μεταλαμβάνει τὸ συνιστάμενον ἐν τῷ θήλει ἀπὸ τοῦ εἰσελθόντος τι ἢ ουθέν, καὶ περὶ ψυχῆς καθ’ ἣν λέγεται ζῷον (ζῷον δ’ ἐστι κατὰ τὸ μόριον τῆς ψυχῆς τὸ αἰσθητικόν) πότερον ἐνυπάρχει τῷ σπέρματι καὶ τῷ κυήματι ἢ οὔ, καὶ πόθεν. οὔτε γὰρ ὡς ἄψυχον ἂν θείη τις τὸ κύημα κατὰ πάντα τρόπον ἐστερημένον ζωῆς· οὐδὲν γὰρ ἧττον τά τε σπέρματα καὶ τὰ κυήματα τῶν ζῴων ζῇ τῶν φυτῶν, καὶ γόνιμα μέχρι τινός ἐστιν. ὅτι μὲν οὖν τὴν θρεπτικὴν ἔχουσι ψυχήν, φανερόν (δι’ ὅ τι δὲ ταύτην πρῶτον ἀναγκαῖόν ἐστι λαβεῖν, ἐκ τῶν περὶ ψυχῆς διωρισμένων ἐν ἄλλοις φανερόν)· προϊόντα δὲ καὶ τὴν αἰσθητικήν, καθ’ ἣν ζῷον. οὐ γὰρ ἅμα γίνεται ζῷον καὶ ἄνθρωπος οὐδὲ ζῷον καὶ ἵππος, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων· ὕστερον γὰρ γίνεται τὸ τέλος, τὸ δ’ ἴδιόν ἐστι τὸ ἑκάστου τῆς γενέσεως τέλος. διὸ καὶ περὶ νοῦ, πότε καὶ πῶς μεταλαμβάνει καὶ πόθεν τὰ μετέχοντα ταύτης τῆς ἀρχῆς, ἔχει τ’ ἀπορίαν πλείστην, καὶ δεῖ προθυμεῖσθαι κατὰ δύναμιν λαβεῖν καὶ καθ’ ὅσον ἐνδέχεται. τὴν μὲν οὖν θρεπτικὴν ψθχὴν τὰ σπέρματα καὶ τὰ κυήματα τὰ χωριστὰ δῆλον ὅτι δυνάμει μὲν ἔχοντα θετέον, ἐνεργείᾳ δ’ οὐκ ἔχοντα, πρὶν ἢ καθάπερ τὰ χωριζόμενα τῶν κυημάτων ἕλκει τὴν τροφὴν καὶ ποιεῖ τὸ τῆς τοιαύτης ψυχῆς ἔργον. πρῶτον μὲν γὰρ ἅπαντ’ ἔοικε ζῆν τὰ τοιαῦτα φυτοῦ βίον, ἑπομένως δὲ δῆλον ὅτι καὶ περὶ τῆς αἰσθητικῆς λεκτέον ψυχῆς καὶ περὶ τῆς νοητικῆς. πάσας γὰρ ἀναγκαῖον δυνάμει πρότερον ἔχειν ἢ ἐνεργείᾳ. ἀναγκαῖον δὲ ἤτοι μὴ οὔσας πρότερον ἐγγίνεσθαι πάσας, ἢ πάσας προϋπαρχούσας, ἢ τὰς μὲν τὰς δὲ μή, καὶ ἐγγίνεσθαι ἢ ἐν τιῆ ὕλιη μὴ εἰσελθούσας ἐν τῷ τοῦ ἄρρενος σπέρματι, ἢ ἐνταῦθα μὲν ἐκεῖθεν ἐλούσας, ἐν δὲ τῷ ἄρρενι ἢ θύραθεν ἐγγινομένας ἁπάσας ἢ μηδεμίαν ἢ τὰς μὲν τὰς δὲ μή. ὅτι μὲν τοίνυν οὐχ οἷόν τε πάσας προϋπάρχειν, φανερόν ἐστιν ἐκ τῶν τοιούτων. ὅσων γάρ ἐστιν ἀρχῶν ἡ ἐνέργεια σωματική, δῆλον ὅτι ταύτας ἄνευ σώματος ἀδύνατον ὑπάρχειν, οἷον βαδίζειν ἄνευ ποδῶν· ὥστε καὶ θύραθεν εἰσιέναι ἀδύνατον. οὔτε γὰρ αὐτὰς καθ’ αὑτὰς εἰσιέναι οἷόν τε ἀχωρίστους οὔσας, οὔτ’ ἐν σώματι εἰσιέναι· τὸ γὰρ σπέρμα περίττωμα μεταβαλλούσης τῆς τροφῆς ἐστίν. λείπεται δὲ τὸν ηοῦν μόνον θύραθεν ἐπεισιέναι καὶ θεῖον εἶναι μόνον· οὐθὲν γὰρ αὐτοῦ τῇ ἐνεργείᾳ κοινωνεῖ σωματικὴ ἐνέργεια. πάσης μὲν οὖν ψυχῆς δύναμις ἑτέρου σώματος ἔοικε κεκοινωνηκέναι καὶ θειοτέρου τῶν καλουμένων στοιχείων· ὡς δὲ διαφέρουσι τιμιότητι αἱ ψυχαὶ καὶ ἀτιμίια ἀλλήλων, οὕτω καὶ ἡ τοιαύτη διαφέρει φύσις. πάντων μὲν γὰρ ἐν τῷ σπέρματι ἐνυπάρχει, ὅπερ ποιεῖ γόνιμα εἶναι τὰ σπέρματα, τὸ καλούμενον θερμόν. τοῦτο δ’ οὐ πῦρ οὐδὲ τοιαύτη δύναμίς ἐστιν, ἀλλὰ τὸ ἐμπεριλαμβανόμενον ἐν τῷ σπέρματι καὶ ἐν τῷ ἀφρώδει πνεῦμα καὶ ἡ ἐν τῷ πνεύματι φύσις, ἀνάλογον οὖσα τῷ τῶν ἄστρων στοιχείῳ. διὸ πῦρ μὲν οὐθὲν γεννᾷ ζῷον, οὐδὲ φαίνεται συνιστάμενον πυρουμένοις οὔτ’ ἐν ὑγροῖς οὔτ’ ἐν ξηροῖς οὐθέν· ἡ δὲ τοῦ ἡλίου θερμότης καὶ ἡ τῶν ζῴων οὐ μόνον ἡ διὰ τοῦ σπέρματος, ἀλλα κἄν τι περίττωμα τύχῃ τῆς φύσεως ὂν ἕτερον, ὅμως ἔχει καὶ τοῦτο ζωτικὴν ἀρχήν. ὅτι μὲν οὖν ἡ ἐν τοῖς ζῴοις θερμότης οὔτε πῦρ οὔτε ἀπὸ πυρὸς ἔχει τὴν ἀρχήν, ἐκ τῶν τοιούτων ἐστὶ φανερόν· τὸ δὲ τῆς γονῆς σῶμα, ἐν ᾧ συναπέρχεται τὸ σπέρμα τὸ τῆς ψυχικῆς ἀρχῆς, τὸ μὲν χωριστὸν ὂν σώματος, ὅσοις ἐμπεριλαμβάνεται τὸ θεῖον (τοιοῦτος δ᾽ ἐστὶν ὁ καλούμενος νῦ), τὸ δ᾽ ἀχώριστον, τοῦτο τὸ σπέρμα τῆς γονῆς διαλύεται καὶ πνευματοῦτα, φύσιν ἔχον ὑγρὰν καὶ ὑδατώδη. δόπερ οὐ δεῖ ζητεῖν ἀεὶ θύραζε αὐτὸ ἐξιέναι, οὐδὲ μόριον οὐθὲν εἶναι τῆς συστάσης μορφῆς, ὥσπερ οὐδὲ τὸν ὀπὸν τὸν τὸ γάλα συνιστάντα· καὶ γὰρ οὗτος μεταβάλλει καὶ μόριον οὐθέν ἐστι τῶν συνισταμένων ὄγκων. περὶ μὲν οὖν ψυχῆς, πῶς ἔχει τὰ κυήματα καὶ ἡ γονὴ καὶ πῶς οὐκ ἔχει, διώρισται· δυνάμει μὲν γὰρ ἔχει, ἐνεργείᾳ δ᾽ οὐκ ἔχει. τοῦ δὲ σπέρματος ὄντος περιττώματος καὶ κινουμένου κίνησιν τὴν αὐτὴν καθ᾽ ἥνπερ τὸ σῶμα αὐξάνεται μεριζομένης τῆς ἐσχάτης τροφῆς, ὅταν ἔλθῃ εἰς τὴν εὑστέραν, συνίστησι καὶ κινεῖ τὸ περίττωμα τὸ τοῦ θήλεος τὴν αὐτὴν κίνησιν ἥνπερ αὐτὸ τυγχάνει κινούμενον κἀκεῖνο. καὶ γὰρ ἐκεῖνο περίττωμα, καὶ πάντα τὰ μόρια ἔχει δυνάμει, ἐνεργείᾳ δ᾽ οὐθέν, καὶ γὰρ τὰ τοιαῦτ᾽ ἔχει μόρια δυνάμει, ιἧ διαφέρει τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος. ὥσπερ γὰρ καὶ ἐκ πεπηρωμένων ὁτὲ μὲν γίνεται πεπηρωμένα ὁτὲ δ᾽ οὔ, οὕτω καὶ ἐκ θήλεος ὁτὲ μὲν θῆλυ, ὁτὲ δ᾽ οὔ, ἀλλ᾽ ἄρρεν. τὸ γὰρ θῆλυ ὥσπερ ἄρρεν ἐστὶ πεπηρωμένον, καὶ τὰ καταμήνια σπέρμα, οὐ καθαρὸν δέ ἓν γὰρ οὐκ ἔχει μόνον, τὴν τῆς ψυχῆς ἀρχήν. καὶ διὰ τοῦτο ὅσοις ὑπηνέμια γίνεται τῶν ζῴων, ἀμφοτέρων ἔχει τὰ μέρη τὸ συνιστάμενον ᾠόν, ἀλλὰ τὴν ἀρχὴν οὐκ ἔχει, διὸ οὐ γίνεται ἔμψυχον· ταύτην γὰρ τὸ τοῦ ἄρρενος ἐπιφέρει σπέρμα. ὅταν δὲ μετάσχῃ τοιαύτης ἀρχῆς τὸ περίττωμα τὸ τοῦ θήλεος, κύημα γίνεται. τοῖς δ᾽ ὑγροῖς μὲν σωματώδεσι δὲ θερμαινομένοις περιίσταται, καθάπερ ἐν τοῖς ἑψήμασι ψυχομένοις τὸ περίξηρον. πάντα δὲ τὰ σώματα συνέχει τὸ γλίσχρον· ὅπερ καὶ προϊοῦσι καὶ μείζοσι γιγνομένοις ἡ τοῦ νεύρου λαμβάνει φύσις, ἥπερ συνέχει τὰ μόρια τῶν ζῴων, ἐν μὲν τοῖς οὖσα νεῦρον, ἐν δὲ τοῖς τὸ ἀνάλογον. τῆς δ᾽ αὐτῆς μορφῆς ἐστὶ καὶ δέρμα καὶ φλὲψ καὶ ὑμὴν καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον γένος· διαφέρει γὰρ ταῦτα τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ ὅλως ἐν ὑπεροχῇ καὶ ἐλλείψει.
2.4-14. Bölüm
Hayvanlardan tabiatı daha eksik olanlar, cenin tamamlandığında ama henüz tamamlanmış bir hayvan olmadan onu dışarı bırakır; bunun sebepleri daha önce söylendi. Doğan yavrular arasında erkeklik ve dişilik farkı bulunan hayvanlarda cenin, erkek ya da dişi olarak belirdiğinde artık tamamlanmış sayılır. Çünkü bazıları ne dişi ne erkek doğurur; bunlar, kendileri de dişiyle erkekten ya da çiftleşen hayvanlardan oluşmayanlardır. Bunların türeyişinden daha sonra söz edeceğiz. Hayvanların tamamlanmışları, yani kendi içinde canlı doğuranlar, oluşan hayvanı doğurup dışarı çıkarana kadar onu kendilerine bitişik olarak taşır. Dışarıya canlı doğurup kendi içinde önce yumurta oluşturanlarda ise yumurta tamamlanınca, bazılarında yumurta, dışarıya yumurtlayanlarda olduğu gibi serbest kalır ve hayvan yumurtadan dişinin içinde oluşur; bazılarında ise yumurtadaki besin tükenince yavru rahimden beslenerek tamamlanır, bu yüzden de yumurta rahimden ayrılmaz. Bu fark kıkırdaklı balıklarda vardır; bunlardan daha sonra ayrıca söz etmek gerekir.
Şimdi ilk olanlardan başlamalıyız. İlk olanlar tamamlanmış hayvanlardır; bunlar da canlı doğuranlardır, bunlar arasında da ilk sırada insan gelir.
Tohum bütün hayvanlarda başka herhangi bir artık gibi ayrılır. Çünkü her artık kendine uygun yere gider; ne pneuma onu zorla iter ne de başka bir sebep zorlar. Bazıları ise böyle olduğunu söyler: üreme organlarının vantuzlar gibi tohumu çektiğini, insanların da pneumayla zorladığını ileri sürerler; sanki bu artık, ya da sıvı ve kuru besinin artığı, zorlanmadıkça başka bir yere gidebilirmiş gibi. Bunu, insanlar bu artıkları dışarı atarken toplanmış pneumayla birlikte çıkardıkları için söylerler; ama bu, bir şeyi hareket ettirmek gereken her durumda ortaktır: çünkü güç, nefesi tutmakla gelir. Oysa bu zorlama olmadan da artıklar dışarı atılır, uyurken bile, eğer ilgili bölgeler gevşek ve artıkla dolu ise. Bu, bitkilerde tohumların her seferinde pneuma tarafından, meyve vermeleri gereken yere ayrıldığını söylemeye benzer. Bunun asıl sebebi, söylendiği gibi, bütün hayvanlarda artıkları kabul eden parçaların bulunmasıdır: yararsız olanlar için, yani kuru ve sıvı artık için de, kan için de, damar denen parçalar.
Dişilerde rahim bölgesinde, yukarıdan gelen iki damar —büyük damar ve aort— dallandığı için birçok ince damar rahimde son bulur. Bunlar besinle aşırı dolup tabiat soğukluğu yüzünden besini pişiremeyince, artık en ince damarlardan rahme atılır; damarlar darlıkları yüzünden bu aşırı bolluğu taşıyamaz ve kanamaya benzer bir hâl ortaya çıkar. Kadınlarda bu devrin zamanı kesin olarak düzenli değildir; ama ayın sonuna doğru gelmek ister, bu da makuldür. Çünkü çevre soğuk olduğunda hayvanların bedenleri de daha soğuk olur; ay sonları da ayın ışığının kaybolması yüzünden soğuktur; bu yüzden ay sonlarının ay ortalarından daha fırtınalı olduğu görülür. Artık kana dönüşmüşse âdet söylenen devre göre gelmek ister; pişmemişse hep azar azar bir şey ayrılır. Bu yüzden kızlarda, daha küçük çocukken bile, beyaz akıntı olur. Bu iki artık akıntısı ölçülü olduğunda bedenleri korur; çünkü bedenlerde hastalığa sebep olan artıklardan bir temizlenme olur. Olmadıklarında ya da fazla olduklarında ise zarar verir: ya hastalığa ya da bedenin erimesine yol açar. Bu yüzden sürekli ve bol beyaz akıntı çocukların büyümesini de engeller.
Bu artık dişilerde, söylenen sebeplerle zorunluluktan oluşur: tabiat pişiremediği için yalnız yararsız besinin artığının değil, damarlarda da bir artığın oluşması ve bolluğu yüzünden en ince damarlardan taşması zorunludur. Ama tabiat, daha iyi olan ve gaye uğruna, bu artığı bu bölgede türeyiş için kullanır; öyle ki, doğuran ne idiyse o türden başka bir canlı oluşsun. Çünkü bu akıntı, kendisinden ayrıldığı beden neyse, kuvvece zaten odur.
Bütün dişilerde bir artık oluşması zorunludur; kanlılarda daha çok, bunlar arasında da en çok insanda; ama öteki dişilerde de rahim bölgesinde belli bir madde toplanması zorunludur. Kanlılarda daha çok, bunlar arasında da en çok insanda olmasının sebebi daha önce söylendi. Böyle bir artığın bütün dişilerde bulunup bütün erkeklerde bulunmamasına gelince: bazı erkekler döl bırakmaz; nasıl yukarıda sözü edilenler dişideki maddeden biçimlenen şeyi döldeki hareketle yapıyorsa, bunlar da tohumun ayrıldığı parçada kendi içlerindeki hareketle aynı şeyi yapar ve biçimlendirir. Bu parça, diyaframı olanların hepsinde diyafram çevresindeki bölgedir; çünkü tabiatın ilkesi kalp ve ona karşılık gelen şeydir, aşağı kısım ise bir ektir ve onun uğruna vardır. Demek ki doğurucu artığın bütün dişilerde bulunup bütün erkeklerde bulunmamasının sebebi, hayvanın psykhēli bir cisim olmasıdır. Dişi her zaman maddeyi, erkek de yapanı sağlar; çünkü ikisinin her birinin bu kuvveye sahip olduğunu söylüyoruz; dişi olmak da erkek olmak da budur. Dolayısıyla dişinin cisim ve kütle sağlaması zorunludur, erkeğin ise zorunlu değildir; çünkü ne aletlerin ne de yapanın oluşan şeyin içinde bulunması zorunludur. Cisim dişiden, psykhē erkekten gelir; çünkü psykhē belli bir cismin ousiasıdır. Bu yüzden aynı cinsten olmayan dişi ve erkek çiftleştiğinde (gebelik süreleri eşit, gebelikleri yakın ve beden büyüklükleri pek farklı olmayanlar çiftleşir) ilk nesil benzerlik bakımından ikisinin ortağı olur; mesela tilki ile köpekten, keklik ile horozdan doğanlar gibi. Ama zaman geçip nesiller birbirinden doğdukça, sonunda şekil dişiye çeker; tıpkı yabancı tohumların zamanla ekildikleri toprağa çekmesi gibi. Çünkü tohumlara maddeyi ve cismi sağlayan topraktır. Bu yüzden dişilerde kabul eden parça bir kanal değildir, rahmin bir genişliği vardır; tohum bırakan erkeklerde ise kanallar vardır ve bunlar kansızdır. Artıkların her biri, kendine uygun yerlerde bulunduğu anda artık olur; daha önce değil, çok büyük ve tabiata aykırı bir zorlama olmadıkça. Hayvanlarda doğurucu artıkların hangi sebeple ayrıldığı söylendi.
Tohum bırakanlarda tohum erkekten gelince, artığın en saf kısmını biçimlendirir. Çünkü âdet kanının da çoğu yararsız ve sıvıdır; tıpkı erkeğin dölünün en sıvı kısmının, tek bir boşalmada da ilk kısmının, çoğu kimsede sonrakinden daha kısır olması gibi. Çünkü pişmediği için daha az psykhē ısısı taşır; pişmiş olan ise koyudur ve daha çok cisimleşmiştir. Kadınlardan ya da öteki hayvanlardan dışarıya akıntı olmayanlarda, bu tür akıntıda bol yararsız artık bulunmadığından, içte oluşan miktar, dışarıya akıntı bırakan hayvanlarda geride kalan miktar kadardır. Bunu, ya ayrılan tohumdaki erkeğin kuvvesi biçimlendirir, ya da rahme karşılık gelen parça erkeğe girer ve orada biçimlenir; bazı böceklerde böyle olduğu görülür.
Dişilerde hazla birlikte oluşan sıvının ceninin oluşumuna hiçbir katkısı olmadığı daha önce söylendi. Buna en çok, erkeklerde olduğu gibi kadınlarda da geceleri ihtilam denen şeyin olması delil sanılabilir. Ama bu bir işaret değildir; çünkü bu, tohum bırakacak yaşa yaklaşmış ama henüz hiçbir şey bırakmayan genç erkeklerde de, kısır döl bırakanlarda da olur. Birleşmede erkeğin boşalması olmadan, kadının artığı da olmadan —ister dışarı aksın ister içte yeterli miktarda bulunsun— gebe kalmak imkânsızdır. Ama kadınlar bu birleşmede alışılmış hazzı duymadan da, bölge kızışmış ve rahim aşağı inmişse gebe kalır. Yine de çoğu zaman öteki türlü olur; çünkü akıntı olduğunda rahmin ağzı kapalı değildir, hem erkeklerde hem kadınlarda haz da genellikle bu akıntıyla birlikte olur; böyle olunca erkeğin tohumu da daha kolay yol bulur. Tohum, bazılarının sandığı gibi rahmin içine bırakılmaz (rahmin ağzı dardır), önüne bırakılır: dişinin, bazılarında oluşan sıvıyı bıraktığı yere erkek de bırakır —eğer bir şey bırakırsa. Tohum bazen orada öylece kalır; bazen de rahim uygun hâldeyse ve temizlenme yüzünden sıcaksa onu içeri çeker. Bunun işareti şudur: öne konan ıslak fitiller kuru olarak çıkarılır. Ayrıca rahimleri diyaframın yakınında olan hayvanlarda, mesela kuşta ve canlı doğuran balıklarda, tohumun oraya çekilmeden, yalnız bırakılmakla ulaşması imkânsızdır. Bölge, içindeki ısı yüzünden dölü çeker. Âdet kanının atılması ve toplanması da bu parçada bir ısı yakar; böylece sıcak suyla çalkalanmış temiz kaplar ağızları ters çevrilince suyu nasıl içlerine çekerse, rahim de öyle çeker. Çekme böyle olur; bazılarının dediği gibi birleşme organları tarafından hiçbir şekilde olmaz. Kadının da tohum bıraktığını söyleyenlere ise tersi gerekir: kadın tohumu dışarı bırakıyorsa, erkeğin dölüyle karışması için rahmin onu yeniden içeri çekmesi gerekir. Böyle olması gereksiz bir dolambaçtır; tabiat ise gereksiz hiçbir şey yapmaz.
Dişinin rahimdeki akıntısı erkeğin dölüyle biçimlenir. Döl, peynir mayasının süte yaptığına benzer bir şey yapar; çünkü maya, hayat verici ısı taşıyan bir süttür, benzeri bir araya toplayıp biçimlendirir; döl de âdet kanının tabiatına karşı aynı şeyi yapar; çünkü sütün ve âdet kanının tabiatı aynıdır. Cismani kısım bir araya gelince sıvı ayrılır, topraksı kısımlar kuruyunca da etrafında zarlar oluşur; bu hem zorunluluktan hem bir gaye uğruna olur. Çünkü ısıtılan ve soğutulan şeylerin dış yüzeylerinin kuruması zorunludur; hayvanın da sıvının içinde değil, ondan ayrı durması gerekir. Bunların bir kısmına zar, bir kısmına koryon denir; az ya da çok olmakla birbirinden ayrılırlar. Bunlar yumurta doğuranlarda da canlı doğuranlarda da aynı şekilde bulunur.
Cenin biçimlenince ekilen tohumlara benzer bir şey yapar. Tohumlarda da ilk ilke tohumun kendisindedir; daha önce kuvvece içinde bulunan bu ilke ayrışınca filiz ve kök ondan çıkar. Kök, bitkinin besin aldığı kısımdır; çünkü bitkinin büyümeye ihtiyacı vardır. Ceninde de bir bakıma bütün parçalar kuvvece bulunur, ama ilke en önde yer alır. Bu yüzden önce kalp fiilen ayrışır. Bu yalnız his yoluyla açık değildir (olan budur), akıl yürütmeyle de açıktır. Çünkü oluşan şey her iki ebeveynden ayrılınca kendi kendini yönetmelidir, babasından ayrılıp ayrı ev kuran bir evlat gibi. Dolayısıyla bir ilkesi olmalıdır; hayvanlarda bedenin düzenlenmesi de sonradan bu ilkeden gelir. İlke bir gün dışarıdan gelecek ve içine sonradan girecek olsaydı, yalnız bunun ne zaman olacağı sorulmazdı; şu da sorun olurdu: parçaların her biri ayrışırken, öteki parçaların büyümesinin ve hareketinin kaynağı olan bu ilkenin önce bulunması zorunludur. Bu yüzden Demokritos gibi, hayvanların önce dış parçalarının, sonra iç parçalarının ayrıştığını söyleyenler doğru söylemiyor; sanki tahtadan ya da taştan hayvanlardan söz ediyorlar. Çünkü böyle şeylerin hiç ilkesi yoktur; hayvanların ise hepsinin ilkesi vardır ve bu ilke içlerindedir. Bu yüzden bütün kanlılarda önce kalp belirginleşmiş görünür; çünkü kalp hem türdeş hem türdeş olmayan parçaların ilkesidir. Hayvan ve onun yapısı besine ihtiyaç duyduğu andan itibaren bunu ilke saymak yerindedir; çünkü var olan şey büyür. Hayvanın son besini kan ve ona karşılık gelen şeydir; bunların kabı da damarlardır; bu yüzden kalp bunların da ilkesidir. Bu, araştırmalardan ve kesip incelemelerden açıktır.
Cenin kuvvece hayvandır ama henüz eksiktir; dolayısıyla besini başka bir yerden alması zorunludur. Bu yüzden, bitkinin toprağı kullandığı gibi, besin almak için rahmi ve anneyi kullanır; ta ki artık kuvvece yürüyebilen bir hayvan olacak kadar tamamlanana kadar. Bu yüzden tabiat önce kalpten çıkan iki damarı çizmiştir; bunlardan rahme doğru küçük damarlar uzanır: göbek bağı denen şey budur. Göbek bağı bir damardır; hayvanların kiminde bir, kiminde birden fazla damardır. Damarların etrafında deriden bir kılıf vardır; çünkü damarların zayıflığı korunmaya ve örtülmeye muhtaçtır. Damarlar kökler gibi rahme bağlanır; cenin besini bunlar aracılığıyla alır. Hayvan rahimde bunun için kalır; Demokritos'un dediği gibi, parçaları annenin parçalarına göre biçimlensin diye değil. Bu, yumurta doğuranlarda açıktır: onların yavruları ana rahminden ayrı olarak yumurtalarda biçimlenir.
Biri şöyle bir güçlük ileri sürebilir: kan besinse, kalp de kanlı olarak ilk oluşan şeyse ve besin dışarıdan geliyorsa, ilk besin nereden girdi? Belki de her besinin dışarıdan geldiği doğru değildir. Bitkilerin tohumlarında ilk görünen sütümsü bir şey nasıl daha baştan bulunuyorsa, hayvanların maddesinde de yapının artığı daha baştan besindir. Ceninin büyümesi göbek bağı aracılığıyla, bitkilerin kökleri aracılığıyla büyümesi gibi olur; hayvanların kendileri de, içlerindeki besinden ayrıldıktan sonra öyle büyür. Bunlardan konuşmanın uygun yerinde daha sonra söz etmek gerekir.
Parçaların ayrışması, bazılarının sandığı gibi, benzerin tabiatça benzere gitmesiyle gerçekleşmez (bu açıklamanın başka birçok güçlüğü bir yana, bu sebep kabul edilirse türdeş parçaların her biri ayrı ayrı oluşurdu; mesela kemikler kendi başlarına, sinirler kendi başlarına, etler de kendi başlarına). Asıl sebep şudur: dişinin artığı kuvvece, hayvanın tabiatça olduğu şeydir; parçalar onda kuvvece bulunur, fiilen hiçbiri bulunmaz; her biri bu sebeple oluşur. Bir de yapan ile etkilenen, biri yapan öteki etkilenen olacak biçimde temas ettiğinde (biçim derken nasıl, nerede ve ne zaman olduğunu kastediyorum), biri hemen yapar, öteki etkilenir. Maddeyi dişi, hareket ilkesini erkek sağlar. Sanatla oluşan şeyler aletler aracılığıyla, daha doğrusu aletlerin hareketi aracılığıyla oluşur; bu hareket sanatın fiilidir, sanat da başka bir şeyde oluşan şeyin şeklidir. Aynı şekilde besleyici psykhēnin kuvvesi de, daha sonra hayvanların ve bitkilerin kendilerinde besinden büyümeyi nasıl sağlıyorsa ve bunu yaparken sıcaklığı ve soğukluğu alet olarak nasıl kullanıyorsa (çünkü onun hareketi bunlardadır ve her şey belli bir logosa göre oluşur), tabiatla oluşan şeyi de daha baştan öyle biçimlendirir. Çünkü canlının büyüdüğü madde ile ilk olarak biçimlendiği madde aynıdır; dolayısıyla yapan kuvve de baştakiyle aynıdır, yalnız şimdi daha büyüktür. Eğer bu besleyici psykhē ise, doğuran da odur; bu da her canlının tabiatıdır ve bütün bitkilerde ve hayvanlarda bulunur. Psykhēnin öteki kısımları ise hayvanların kiminde bulunur, kiminde bulunmaz. Bitkilerde dişi erkekten ayrılmamıştır; ayrıldığı hayvanlarda ise erkek ile dişi birbirine muhtaçtır.
Τῶν δὲ ζῴων τὰ μὲν ἀτελεστέραν ἔχοντα τὴν φύσιν, ὅταν γένηται κύημα τέλειον, ζῷον δὲ μήπω τέλειον θύραζε προΐεται· δι᾽ ἃς δ᾽ αἰτίας εἴρηται πρότερον. τέλειον δ᾽ ἤδη τότ᾽ ἐστίν, ὅταν τὸ μὲν ἄρρεν ᾖ τὸ δὲ θῆλυ τῶν κυημάτων, ἐν ὅσοις ἐστὶν αὕτη ἡ διαφορὰ τῶν γινομένων· ἔνια γὰρ οὔτε θῆλυ γενᾷ οὔτ᾽ ἄρρεν, ὅσα μηδ᾽ αὐτὰ γίνεται ἐκ θήλεος καὶ ἄρρενος μηδ᾽ ἐκ ζῴων μιγνυμένων. καὶ περὶ μὲν τῆς τούτων γενέσεως ὕστερον ἐροῦμεν· τὰ δὲ ζῳοτοκοῦντα ἐν αὑτοῖς τὰ τέλεια τῶν ζῴων, μέχρι περ ἂν οὗ γενήσῃ ζῷον καὶ θύραζε ἐκπέμψῃ, ἔχει συμφυὲς ἐν αὑτῷ τὸ γιγνόμενον ζῷον. ὅσα δὲ θύραζε μὲν ζῳοτοκεῖ ἐν αὑτοῖς δ᾽ ᾠοτοκεῖ τὸ πρῶτον, ὅταν γεννήσῃ τὸ ᾠὸν τέλειον, τούτων ἐνίων μὲν ἀπὸλύεται τὸ ᾠὸν ὥσπερ τῶν θύραζε ᾠοτοκούντων, καὶ τὸ ζῷον ἐκ τοῦ ᾠοῦ γίνεται ἐν τῷ θήλει, ἐνίων δ᾽ ὅταν καταναλωθῇ ἡ ἐκ τοῦ ᾠοῦ τροφή, τελειοῦται ἀπὸ τῆς ὑστέρας, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἀπολύεται τὸ ᾠὸν ἀπὸ τῆς ὑστέρας. ταύτην δ᾽ ἔχουσι τὴν διαφορὰν οἱ σελαχώδεις ἰχθύες, περὶ ὧν ὕστερον καθ᾽ αὑτὰ λεκτέον. νῦν δ᾽ ἀπὸ τῶν πρώτων ἀρκτέον πρῶτον. ἔστι δὲ τὰ τέλεια ζῷα πρῶτα, τοιαῦτα δὲ τὰ ζῳοτοκοῦντα, καὶ τούτων ἄνθρωπος πρῶτον. ἡ μὲν οὗν ἀπόκρισις γίνεται πᾶσι τοῦ σπέρματος ὥσπερ ἄλλου τινὸς περιττώματος. φέρεται γὰρ ἕκαστον εἰς τὸν οἰκεῖον τόπον οὐθὲν ἀποβιαζομένου τοῦ πνεύματος, οὐδ᾽ ἄλλης αἰτίας τοιαύτης ἀναγκαζούσης, ὥσπερ τινές φασιν, ἕλκειν τὰ αἰδοῖα φάσκοντες ὥσπερ τὰς σικύας, τῷ τε πνεύματι βιαζομένων, ὥσπερ ἐνδεχόμενον ἄλλοθί που πορευθῆναι μὴ βιασαμένων ταύτην τὴν περίττωσιν τὴν τῆς ὑγράς ἢ ξηρᾶς τροφῆς, ὅτι τὰς ἐξόδους αὐτῶν ἠθροισμένῳ τῷ πνεύματι συνεκκρίνουσιν, τοῦνο δὲ κοινὸν κατὰ πάντων ὅσα δεῖ κινῆσαι· διὰ γὰρ τοῦ τὸ πνεῦμα κατασχεῖν ἡ ἰσχὺς ἐγγίνεται, ἐπεὶ καὶ ἄνευ ταύτης τῆς βίας ἐκκρίνεται τὰ περιττώματα καὶ καθεύδουσιν, ἂν ἄνετοί τε καὶ πλήρεις περιττώματος οἱ τόποι τύχωσιν ὄντες. ὅμοιον δὲ κἂν εἴ τις φαίη τοῖς φυτοῖς ὑπὸ τοῦ πνεύματος ἑκάστοτε τὰ σπέρτὸν καρπόν. ἀλλὰ τούτου μὲν αἴτιον, ὥσπερ εἴρηται, τὸ πᾶσιν εἶναι μόρια δεκτικὰ τοῖς περιττώμασι, τοῖς τ᾽ ἀχρήστοις, οἷον τῇ τε ξηρᾷ καὶ τῇ ὑγρᾷ, καὶ τῷ αἵματι τὰς καλουμένας φλέβας. τοῖς μὲν οὖν θήλεσι περὶ τὸν τῶν ὑστερῶν τόπον, σχιζομένων ἄνωθεν τῶν δύο φλεβῶν, τῆς τε μεγάλης καὶ τῆς ἀορτῆς, πολλαὶ καὶ λεπταὶ φλέβες τελευτῶσιν εἰς τὰς ὑστέρας, ὧν ὑπερπληρουμένων ἐκ τῆς τροφῆς, καὶ τῆς φύσεως διὰ ψυχρότητα πέττειν οὐ δυναμένης, ἐκκρίνεται διὰ λεπτοτάτων φλεβῶν εἰς τὰς ὑστέρας, οὐ δυναμένων διὰ τὴν στενοχωρίαν δέχεσθαι τὴν ὑπερβολὴν τοῦ πλήθους, καὶ γίνεται τὸ πάθος οἷον αἰμορροΐς. ἀκριβῶς μὲν οὖν ἡ περίοδος οὐ τέτακται ταῖς γυναιξί, βούλεται δὲ φθινόντων γίνεσθαι τῶν μηνῶν εὐλόγως• ψυχρότερα γὰρ τὰ σώματα τῶν ζῴων, ὅταν καὶ τὸ περιέχον συμβαίνῃ γίγνεσθαι τοιοῦτον, αἱ δὲ τῶν μηνῶν σύνοδοι ψυχραὶ διὰ τὴν τῆς σελήνης ἀπόλειψιν, διόπερ καὶ χειμερίους συμβαίνει τὰς συνόδους εἶναι τῶν μηνῶν μᾶλλον ἢ τὰς μεσότητας. μεταβεβληκότος μὲν οὗν εἰς αἷμα τοῦ περιττώματος βούλεται γίγνεσθαι τὰ καταμήνια κατὰ τὴν εἰρημένην περίοδον, μὴ πεπεμμένου δὲ κατὰ μικρὸν ἀεί τι ἀποκρίνεται· διὸ τὰ λευκὰ μικροῖς ἔτι καὶ παιδίοις οὗσι γίνεται τοῖς θήλεσιν. μετριάζουσαι μὲν οὖν ἀμφότεραι αὗται αἱ ἀποκρίσεις τῶν περιττωμάτων τὰ σώματα σώζουσιν, ἅτε γιγνομένης καθάρσεως τῶν περιττωμάτων, ῾ἃ τοῦ νοσεῖν αἴτια τοῖς σώμασιν μὴ γινομένων δὲ ἢ πλειόνων γιγνομἐνων βλάπτει· ποιεῖ γὰρ ἢ νόσους ἢ τῶν σωμάτων καθαίρεσιν, διὸ καὶ τὰ λευκὰ συνεχῶς γινόμενα καὶ πλεονάζοντα τὴν αὔξησιν ἀφαιρεῖται τῶν παιδίων. ἐξ ἀνάγκης μὲν οὖν ἡ περίττωσις αὕτη γίνεται τοῖς θήλεσι διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας· μὴ δυναμένης τε γὰρ πέττειν τῆς φύσεως ἀνάγκη περίττωμα γίγνεσθαι μὴ μόνον τῆς ἀχρήστου τροφῆς, ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς φλεψίν, ὑπερβάλλειν τε πληθύνοντα κατὰ τὰς λεπτστάτας φλέβας. ἕνεκα δὲ τοῦ βελτίονος καὶ τοῦ τέλους ἡ φύσις καταχρῆται πρὸς τὸν τόπον τοῦτον τῆς γενέσεως χάριν, ὅπως οἷον ἔμελλε τοιοῦτον γένηται ἕτερον· ἤδη γὰρ ὑπάρχει δυνάμει γε ὂν τοιοῦτον οἴου πέρ ἐστι σώματος ἀπόκρισις. τοῖς μὲν οὖν θήλεσιν ἅπασιν ἀναγκαῖον γίγνεσθαι περίττωμα, τοῖς μὲν αἱματικοῖς πλεῖον, καὶ τούτων ἀνθρώπῳ πλεῖστον· ἀνάγκη δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις ἀθροίζεσθαί τινα σύστασιν εἰς τὸν ὑστερικὸν τόπον. τὸ δ᾽ αἵτίον, ὅτι τοῖς θ᾽ αἱματικοῖς πλεῖον καὶ τούτων ὅτι πλεῖστον τοῖς ἀνθρώποις, εἴρηται πρότερον· τοῦ δ᾽ ἐν μὲν τοῖς θήλεσι πᾶσιν ὑπάρχειν περίττωμα τοιοῦτον, ἐν δὲ τοῖς ἄρρεσι μὴ πᾶσιν, ἔνια γὰρ οὐ προΐεται γονήν, ἀλλ᾽ ὥσπερ τὰ προειρημένα τῇ ἐν τῇ γονῇ κινήσει δημιουργεῖ τὸ συνιστάμενον ἐκ τῆς ἐν τοῖς θήλεσιν ὕλης, οὕτω τὰ τοιαῦτα ἐν τῇ ἐν αὑτοῖς κινήσει ἐν τῷ μορίῳ τούτῳ, ὅθεν ἀποκρίνεται τὸ σπέρμα, ταὐτὸ ποιεῖ καὶ συνίστησιν. τοῦτο δ᾽ ἐστὶν ὁ τόπος ὁ περὶ τὸ ὑπόζωμα πᾶσι τοῖς ἔχουσιν· ἀρχὴ γὰρ τῆς φύσεως ἡ καρδία καὶ τὸ ἀνάλογον, τὸ δὲ κάτω προσθήκη καὶ τούτου χάριν. αἴτιον δὴ τοῦ τοῖς μὲν ἄρρεσι μὴ πᾶσιν εἶναι περίττωμα γεννητικόν, τοῖς δὲ θήλεσι πᾶσιν, ὅτι τὸ ζῷον σῶμα ἔμψυχόν ἐστιν. ἀεὶ δὲ παρέχει τὸ μὲν θῆλυ τὴν ὕλην, τὸ δ᾽ ἄρρεν τὸ δημιουργοῦν· ταύτην γὰρ αὐτῶν φαμὲν ἔχειν τὴν δύναμιν ἑκάτερον, καὶ τὸ εἶναι τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ᾽ ἄρρεν τοῦτο. ὥστε τὸ μὲν θῆλυ ἀναγκαῖον παρέχειν σῶμα καὶ ὄγκον, τὸ δ᾽ ἄρρεν οὐκ ἀναγκαῖον· οὔτε γὰρ τὰ ὄργανα ἀνάγκη ἐνυπάρχειν ἐν τοῖς γιγνομένοις οὔτε τὸ ποιοῦν. ἔστι δὲ τὸ μὲν σῶμα ἐκ τοῦ θήλεος, ἡ δὲ ψυχὴ ἐκ τοῦ ἄρρενος· ἡ γὰρ ψυχὴ οὐσία σώματός τινός ἐστιν. καὶ διὰ τοῦτο ὅσα τῶν μὴ ὁμογενῶν μίγνυται θῆλυ καὶ ἄρρεν (μίγνυται δὲ ὧν ἴσοι οἱ χρόνοι καὶ ἐγγὺς αἱ κυήσεις, καὶ τὰ μεγέθη τῶν σωμάτων μὴ πολὺ διέστηκεν), τὸ μὲν πρῶτον κατὰ τὴν ὁμοιότητα γίγνεται κοινὸν ἀμφοτέρων, οἷον τὰ γιγνόμενα ἐξ ἀλώπεκος καὶ κυνὸς καὶ πέρδικος καὶ ἀλεκτρυόνος, προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου καὶ ἐξ ἑτέρων ἕτερα γιγνόμενα τέλος ἀποβαίνει κατὰ τὸ θῆλυ τὴν μορφήν, ὥσπερ τὰ σπέρματα τὰ ξενικὰ κατὰ τὴν χώραν. αὕτη γὰρ ἡ τὴν ὕλην παρέχουσα καὶ τὸ σῶμα τοῖς σπέρμασιν ἐστίν. καὶ διὰ τοῦτο τοῖς μὲν θήλεσι τὸ μόριον τὸ δεκτικὸν οὐ πόρος ἐστίν, ἀλλ᾽ ἔχουσι διάστασιν αἱ ὑστέαι· τοῖς δ᾽ ἄρρεσι πόροι τοῖς σπέρμα προϊεμένοις, ἄναιμοι δ᾽ οὗτοι, τῶν δὲ περιττωμάτων ἕκαστον ἅμα ἔν τε τοῖς οἰκείοις τόποις ἐστὶ καὶ γίγνεται περίττωμα· πρότερον δ᾽ οὐθέν, ἂν μή τι βίᾳ πολλῇ καὶ παρὰ φύσιν. δι᾽ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν ἀποκρίνεται τὰ περιττώματα τὰ γεννητικὰ τοῖς ζῴοις, εἴρηται. ὅταν δ᾽ ἔλθῃ τὸ σπέρμα ἀπὸ τοῦ ἄρρενος τῶν σπέρμα προϊεμένων, συνίστησι τὸ καθαρώτατον τοῦ περιττώματος. τὸ γὰρ πλεῖστον ἄχρηστον καὶ ἐν τοῖς καταμηνίοις ἐστὶν ὑγρόν, ὥσπερ καὶ τῆς τοῦ ἄρρενος γονῆς τὸ ὑγρότατον, καὶ τῆς εἰσάπαξ προέσεως· καὶ ἡ προτέρα τῆς ὑστέρας ἄγονος μᾶλλον τοῖς πλείστοις· ἐλάττω γὰρ ἔχει θερμότητα ψυχικὴν διὰ τὴν ἀπεψίαν, τὸ δὲ πεπεμμένον πάχος ἔχει καὶ σεσωμάτωται μᾶλλον. ὅσαις δὲ μὴ γίνεται θύραζέ τις πρόεσις, ἢ τῶν γυναικῶν ἢ τῶν ἄλλων ζῴων, διὰ τὸ μὴ ἐνυπάρχειν ἄχρηστον περίττωμα πολὺ ἐν τῇ ἀποκρίσει τῇ τοιαύτῃ, τοσοῦτόν ἐστι τὸ ἐγγινόμενον ὅσον τὸ ὑπολειπόμενον τοῖς θύραζε προϊεμένοις ζῴοις, ὃ συνίστησιν ἡ τοῦ ἄρρενος δύναμις ἡ ἐν τῷ σπέρματι τῷ ἀποκρινομένῳ, ἢ εἰς τὸ ἄρρεν ἐλθόντος τοῦ ἀνάλογον μορίου ταῖς ὑστέραις, ὥσπερ ἔν τισι τῶν ἐντόμων φαίνεται συμβαῖνον. ὅτι δ᾽ ἡ γινομένη ὑγρότης μετὰ τῆς ἡδονῆς τοῖς θήλεσιν οὐδὲν συμβάλλεται εἰς τὸ κύημα, εἴρηται πρότερον. μάλιστα δ’ ἂν δόξειεν, ὅτι καθάπερ τοῖς ἄρρεσι, γίγνεται καὶ ταῖς γυναιξὶ νύκτωρ ὃ καλοῦσιν ἐξονειρώττειν. ἀλλὰ τοῦτο σημεῖον οὐθέν· γίνεται γὰρ καὶ τοῖς νέοις τῶν ἀρρένων τοῖς μέλλουσι μὲν μηθὲν δὲ προϊεμένοις, ἢ τοῖς ἐπιπροϊεμένοις ἄγονον. ἄνευ μὲν οὖν τῆς τοῦ ἄρρενος προέσεως ἐν τῇ συνουσίᾳ ἀδύνατον συλλαβεῖν, καὶ ἄνευ τῆς τῶν γυναικείων περιττώσεως ἢ θύραζε προελθούσης ἢ ἐντὸς ἱκανῆς οὔσης. οὐ συμβαινούσης μέντοι τῆς εἰωθυίας γίγνεσθαι τοῖς θήλεσιν ἡδονῆς περὶ τὴν ὁμιλίαν τὴν τοιαύτην συλλαμβάνουσιν, ἂν τύχῃ ὁ τόπος ὀργῶν καὶ καταβεβηκυῖαι αἱ ὑστέραι ἐγγύς. ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ συμβαίνει ἐκείνως διὰ τὸ μὴ συμμεμυκέναι τὸ στόμα γινομένης τῆς ἐκκρίσεως, μεθ’ ἧς εἴωθε γίγνεσθαι καὶ τοῖς ἄρρεσιν ἡ ἡδονὴ καὶ ταῖς γυναιξίν· οὕτω δ’ ἔχοντος εὐοδεῖται μᾶλλον καὶ τῷ τοῦ ἄρρενος σπέρματι. ἡ δ’ ἄφεσις οὐκ ἐντὸς γίγνεται, καθάπερ οἴονταί τινες (στενὸν γὰρ τὸ στόμα τῶν ὑστερῶν), ἀλλ’ εἰς τὸ πρόσθεν, οὗπερ τὸ θῆλυ προΐεται τὴν ἐν ἐνίαις αὐτῶν ἰκμάδα γινομένην, ἐνταῦθα καὶ τὸ ἄρρεν προΐεται, ἐάν τις ἐξικμάσῃ. ὁτὲ μὲν οὖν μένει τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον, ὁτὲ δέ, ἂν τύχῃ συμμέτρως ἔχουσα καὶ θερμὴ διὰ τὴν κάθαρσιν ἡ ὑστέρα, εἴσω σπᾷ. σημεῖον δέ· καὶ γὰρ τὰ πρόσθεν ὑγρὰ προστεθέντα ἀφαιρεῖται ξηρά. ἔτι δὲ ὅσα τῶν ζῴων πρὸς τῷ ὑποζώματι ἔχει τὰς ὑστέρας, καθάπερ ὄρνις καὶ τῶν ἰχθύων οἱ ζῳοτοκοῦντες, ἀδύνατον ἐκεῖ μὴ σπᾶσθαι τὸ σπέρμα, ἀλλ’ ἀφεθὲν ἐλθεῖν. ἕλκει δὲ τὴν γονὴν ὁ τόπος διὰ τὴν θερμότητα τὴν ὐπάρχουσαν. καὶ ἡ τῶν καταμηνίων δὲ ἔκκρισις καὶ συνάθροισις ἐμπυρεύει θερμότητα ἐν τῷ μορίῳ τούτῳ, ὥστε καθάπερ τὰ ἀκόνιτα τῶν ἀγγείων, ὅταν θερμῷ διακλυσθῇ, σπᾷ τὸ ὕδωρ εἰς αὑτὰ καταστρεφομένου τοῦ στόματος. καὶ τοῦτον μὲν τὸν τρόπον γίγνεται σπάσις, ὡς δέ τινες λέγουσι, τοῖς ὀργανικοῖς πρὸς τὴν συνουσίαν μορίοις οὐ γίνεται κατ’ οὐθένα τρόπον. ἀνάπαλιν δὲ συμβαίνει καὶ τοῖς λέγουσι προϊεσθαι καὶ τὴν γυναῖκα σπέρμα. προϊεμέναις γὰρ ἔξω συμβαίνει ταῖς ὑστέραις πάλιν εἴσω σπᾶν, εἴπερ μιχθήσεται τῇ γονῇ τῇ τοῦ ἄρρενος. τὸ δ᾽ οὕτω γίγνεσθαι περίεργον, ἡ δὲ φύσις οὐδὲν ποιεῖ περίεργον. ὅταν δὲ συστῇ ἡ ἐν ταῖς ὑστέραις ἀπόκρισις τοῦ θήλεος ὑπὸ τῆς τοῦ ἄρρενος γονῆς, παραπλήσιον ποιούσης ὥσπερ ἐπὶ τοῦ γάλακτος τῆς πυετίας· καὶ γὰρ ἡ πυετία γάλα ἐστὶ θερμότητα ζωτικὴν ἔχον, ἣ τὸ ὅμοιον εἰς ἓν ἄγει καὶ συνίστησι, καὶ ἡ γονὴ πρὸς τὴν τῶν καταμηνίων φύσιν τοῦτο πέπονθεν· ἡ γὰρ αὐτὴ φύσις ἐστὶ γάλακτος καὶ καταμηνίων. συνιόντος δὲ τοῦ σωματώδους ἐκκρίνεται τὸ ὑγρόν, καὶ περιίστανται κύκλῳ ξηραινομένων τῶν γεηρῶν, ὑμένες, καὶ ἐξ ἀνάγκης καὶ ἕνεκά τινος· καὶ γὰρ θερμαινομένων ξηραίνεσθαι ἀναγκαῖον τὰ ἔσχατα καὶ ψυχομένων, καὶ δεῖ μὴ ἐν ὑγρῷ τὸ ζῷον εἶναι ἀλλὰ κεχωρισμένον. καλοῦνται δὲ τούτων οἱ μὲν ὑμένες τὰ δὲ χόρια, διαφέροντα τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον· ὁμίως δ᾽ ἐνυπάρχουσιν ἔν τε τοῖς ᾠοτόκοις ταῦτα καὶ τοῖς ζῳοτόκοις. ὅταν δὲ συστῇ τὸ κύημα ἤδη, παραπλήσιον ποιεῖ τοῖς σπειρομένοις. ἡ μὲν γὰρ ἀρχὴ καὶ ἐν τοῖς σπέρμασιν ἐν αὐτοῖς ἐστὶν ἡ πρώτη· ὅταν δ᾽ αὕτη ἀποκριθῇ ἐνοῦσα δυινάμει πρότερον, ἀπὸ ταύτης ἀφίεται ὅ τε βλαστὸς καὶ ἡ ῥίζα. αὕτη δ᾽ ἐστὶν ᾗ τὴν τροφὴν λαμβάνει· δεῖται γὰρ αὐξήσεως τὸ φυτόν. οὕτω καὶ ἐν τῷ κυήματι τρόπον τινὰ πάντων ἐνόντων τῶν μορίων δυνάμει ἡ ἀρχὴ πρὸ ὁδοῦ μάλιστα ἐνυπάρχει. διὸ ἀποκρίνεται πρῶτον ἡ καρδία ἐνεργείᾳ. καὶ τοῦτο οὐ μόνον ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως δῆλον (συμβαίνει γὰρ οὕτως), ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ λόγου. ὅταν γὰρ ἀπ᾽ ἀμφοῖν ἀποκριθῇ, δεῖ αὐτὸ αὑτὸ διοικεῖν τὸ γενόμενον, καθάπερ ἀποικισθὲν τέκνον ἀπὸ πατρός. ὥστε δεῖ ἀρχὴν ἔχειν, ἀφ᾽ ἧς καὶ ὕστερον ἡ διακόσμησις τοῦ σώματος γίνεται τοῖς ζῴοις. εἰ γὰρ ἔξωθέν ποτ᾽ ἔσται καὶ ὕστερον ἐνεσομένη, οὐ μόνον διαπορήσειεν ἄν τις τὸ πότε, ἀλλ᾽ ὅτι ἀνάγκη, ὅταν ἕκαστον χωρίζηται τῶν μορίων, ταύτην ὑπάρχειν πρῶτον, ἐξ ἧς καὶ ἡ αὔξησις ὑπάρχει καὶ ἡ χίνησις τοῖς ἄλλοις μορίοις. διόπερ ὅσοι λέγουσιν, ὥσπερ Δημόκριτος, τὰ ἔξω πρῶτον διακρίνεσθαι τῶν ζῴων, ὕστερον δὲ τὰ ἐντός, οὐκ ὁρθῶς λέγουσιν, ὥσπερ ξυλίνων ἢ λιθίνων ζῴων. τὰ μὲν γὰρ τοιαῦτ᾽ οὐκ ἔχει ἀρχὴν ὅλως, τὰ δὲ ζῷα πάντ᾽ ἔχει καὶ ἐντὸς ἔχει. διὸ πρῶτον ἡ καρδία φαίνεται διωρισμένη πᾶσι τοῖς ἐναίμοις· ἀρχὴ γὰρ αὕτη καὶ τῶν ὁμοιομερῶν καὶ τῶν ἀνομοιομερῶν. ἤδη γὰρ ἀρχὴν ταύτην ἄξιον ἀκοῦσαι τοῦ ζῴου καὶ τοῦ συστήματος, ὅταν δέηται τροφῆς· τὸ γὰρ δὴ ὂν αὐξάνεται. τροφὴ δὲ ζῴου ἡ ἐσχάτη αἷμα καὶ τὸ ἀνάλογον. τούτων δ᾽ ἀγγεῖον αἱ φλέβες· διὸ ἡ καρδία καὶ τούτων ἀρχή. δῆλον δὲ τοῦτο ἐκ τῶν ἱστοριῶν καὶ τῶν ἀνατομῶν. ἐπεὶ δὲ δυνάμει μὲν ἤδη ζῷον ἀτελὲς δέ, ἄλλοθεν ἀναγκαῖον λαμβάνειν τὴν τροφήν· διὸ χρῆται τῇ ὑστέρᾳ καὶ τῇ ἐχούσῃ, ὥσπερ γῇ φυτόν, τοῦ λαμβάνειν τροφήν, ἕως ἂν τελεωθῇ πρὸς τὸ εἶναι ἤδη ζῷον δυνάμει πορευτικόν. διὸ ἐκ τῆς καρδίας τὰς δύο φλέβας πρῶτον ἡ φύσις ὑπέγραψεν· ἀπὸ δὲ τούτων φλέβια ἀπήρτηται πρὸς τὴν ὑστέραν ὁ καλούμενος ὀμφαλός. ἔστι γὰρ ὁ ὀμφαλὸς φλέψ, τοῖς μὲν μία, τοῖς δὲ πλείους τῶν ζῴων. περὶ δὲ ταύτας κέλυφος δερματικὸν [ὁ καλούμενος ὀμφαλός] διὰ τὸ δεῖσθαι σωτηρίας καὶ σκέπης τὴν τῶν φλεβῶν ἀσθένειαν. αἱ δὲ φλέβες οἷον ῥίζαι πρὸς τὴν ὑστέραν συνάπτουσι, δι᾽ ὧν λαμβάνει τὸ κύημα τὴν τροφήν. τούτου γὰρ χάριν ἐν ταῖς ὑστέραις μένει τὸ ζῷον, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς Δημόκριτός φησιν, ἵνα διαπλάττηται τὰ μόρια κατὰ τὰ μόρια τῆς ἐχούσης. τοῦτο γὰρ ἐπὶ τῶν ᾠοτοκούντων φανερόν· ἐκεῖνα γὰρ ἐν τοῖς ᾠοῖς λαμβάνει τὴν διάκρισιν, κεχωρισμένα τῆς μήτρας. ἀπορήσειε δ᾽ ἄν τις, εἰ τὸ αἷμα μὲν τροφή ἐστιν, ἡ δὲ καρδία πρώτη γίνεται ἔναιμος οὖσα, τὸ δ᾽ αἷμα τροφή, ἡ δὲ τροφὴ θύραθεν, πόθεν εἰσῆλθεν ἡ πρώτη τροφή; ἢ τοῦτ᾽ οὐκ ἀληθές, ὡς πᾶσα θύραθεν, ἀλλ᾽ εὐθύς, ὥσπερ ἐν τοῖς τῶν φυτῶν σπέρμασιν ἔνεστί τι τοιοῦτον τὸ φαινόμενον πρῶτον γαλακτῶδες, οὕτω καὶ ἐν τῇ ὕλῃ τῶν ζῴων τὸ περίττωμα τῆς συστάσεως τροφή ἐστιν. ἡ μὲν οὖν αὔξησις τῷ κυήματι γίνεται διὰ τοῦ ὀμφαλοῦ τὸν αὐτὸν τρόπον ὅνπερ διὰ τῶν ῥιζῶν τοῖς φυτοῖς, καὶ τοῖς ζῴοις αὐτοῖς, ὅταν ἀπολυθῶσιν ἐκ τῆς ἐν αὑτοῖς τροφῆς· περὶ ὧν ὕστερον λεκτέον κατὰ τοὺς οἰκείους τῶν λόγων καιρούς. ἡ δὲ διάκρισις γίγνεται τῶν μορίων οὐχ ὥς τινες ὑπολαμβάνουσι, διὰ τὸ πεφυκέναι φέρεσθαι τὸ ὅμοιον πρὸς τὸ ὅμοιον (πρὸς γὰρ πολλαῖς ἄλλαις αἷς ὁ λόγος οὗτος ἔχει δυσχερείαις, συμβαίνει χωρὶς ἕκαστον γίνεσθαι τῶν μορίων τῶν ὁμοιομερῶν, οἷον ὀστᾶ καθ’ αὑτὰ καὶ νεῦρα, καὶ τὰς σάρκας καθ’ αὑτάς, εἴ τις ἀποδέξαιτο ταύτην τὴν αἰτίαν)· ἀλλ’ ὅτι τὸ περίττωμα τὸ τοῦ θήλεος δυνάμει τοιοῦτόν ἐστιν οἷον φύσει τὸ ζῷον, καὶ ἔνεστι δυνάμει τὰ μόρια, ἐνεργείᾳ δ’ οὐθέν, διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν γίνεται ἕκαστον αὐτῶν, καὶ ὅτι τὸ ποιητικὸν καὶ τὸ παθητικόν, ὅταν θίγωσιν ὃν τρόπον ἐστὶ τὸ μὲν ποιητικὸν τὸ δὲ παθητικόν (τὸν δὲ τρόπον λέγω τὸ ὣς καὶ οὗ καὶ ὅτε), εὐθὺς τὸ μὲν ποιεῖ τὸ δὲ πάσχει. ὕλην μὲν οὖν παρέχει τὸ θῆλυ, τὴν δ’ ἀρχὴν τῆς κινήσεως τὸ ἄρρεν. ὥσπερ δὲ τὰ ὑπὸ τῆς τέχνης γινόμενα γίνεται διὰ τῶν ὀργάνων, ἔστι δ’ ἀληθέστερον εἰπεῖν διὰ τῆς κινήσεως αὐτῶν, αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ ἐνέργεια τῆς τέχνης, ἡ δὲ τέχνη μορφὴ τῶν γινομένων ἐν ἄλλῳ, οὕτως ἡ τῆς θρεπτικῆς ψυχῆς δύναμις, ὥσπερ καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς ζῴοις καὶ τοῖς φυτοῖς ὕστερον ἐκ τῆς τροφῆς ποιεῖ τὴν αὔξησιν, χρωμένη οἷον ὀργάνοις θερμότητι καὶ ψυχρότητι (ε᾽ν γὰρ τούτοις ἡ κίνησις ἐκείνης, καὶ λόγῳ τινὶ ἕκαστον γίνεται), οὕτω καὶ έξ ἀρχῆς συνίστησι τὸ φύσει γιγνόμενον. ἡ γὰρ αὐτή ἐστιν ὕλη ᾗ αὐξάνεται καὶ ἐξ ἧς συνίσταται τὸ πρῶτον, ὥστε καὶ ἡ ποιοῦσα δύναμις ταὐτὸ τῷ ἐξ ἀρχῆς. μείζων δὲ αὕτη ἐστίν. εἰ οὖν αὕτη ἐστὶν ἡ θρεπτικὴ ψυχή, αὕτη ἐστὶ καὶ ἡ γεννῶσα· καὶ τοῦτ’ ἐστὶν ἡ φύσις ἡ ἑκάστου, ἐνυπάρχουσα καὶ ἐν φυτοῖς καὶ ἐν ζῴοις πᾶσιν. τὰ δ’ ἄλλα μόρια τῆς ψυχῆς τοῖς μὲν ὑπάρχει τοῖς δ’ οὐχ ὑπάρχει τῶν ζῴων. ἐν μὲν οὖν τοῖς φυτοῖς οὐ κεχώρισται τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος· ἐν δὲ τοῖς ζῴοις ἐν οἷς κε χώρισται, προσδεῖται τοῦ θήλεος τὸ ἄρρεν.
2.55. Bölüm
Yine de biri şu güçlüğü ileri sürebilir: dişinin psykhēsi de aynıysa ve madde dişinin artığıysa, dişi neden erkeğe muhtaçtır da kendi kendinden doğurmaz? Sebebi, hayvanın bitkiden his sayesinde ayrılmasıdır. His psykhēsi içinde bulunmadan —fiilen ya da kuvvece, bir bakıma ya da mutlak olarak— bir yüzün, elin, etin ya da başka bir parçanın var olması imkânsızdır; yoksa bir ölü ya da ölünün parçası gibi olur. Öyleyse böyle bir psykhēyi yapan erkekse, dişi ile erkeğin ayrı olduğu yerlerde dişinin kendi kendinden hayvan doğurması imkânsızdır; çünkü erkek olmak, işte söylenen buydu. Söylenen güçlüğün yerinde olduğu da, rüzgâr yumurtası yumurtlayan kuşlarda dişinin bir yere kadar doğurabildiğinden açıktır.
Şu da bir güçlüktür: bunların yumurtalarının ne anlamda yaşadığını söyleyeceğiz? Döllü yumurtalar gibi yaşamaları mümkün değildir (yoksa onlardan fiilen psykhēli bir şey oluşurdu); tahta ya da taş gibi de değildirler. Çünkü bu yumurtaların da bir bozulması vardır; demek ki önceden bir bakıma hayattan pay almışlardır. Öyleyse kuvvece bir psykhēleri olduğu açıktır. Hangi psykhē? Zorunlu olarak en alt düzeydeki; bu da besleyici psykhēdir, çünkü bütün hayvanlarda ve bitkilerde aynı şekilde bulunur. Öyleyse bu psykhē neden parçaları ve hayvanı tamamlamaz? Çünkü bunların his psykhēsine sahip olması gerekir; hayvanların parçaları bitkininkiler gibi değildir. Bu yüzden erkekle ortaklığa ihtiyaç vardır; çünkü bunlarda erkek ayrıdır. Olan da budur: rüzgâr yumurtaları, erkek belli bir zamanda dişiyle çiftleşirse döllü olur. Bunun sebebi daha sonra belirlenecek.
Dişisi olup ayrı bir erkeği olmayan bir cins varsa, bunun kendi kendinden hayvan doğurması mümkündür. Bu şimdiye kadar güvenilir biçimde gözlenmedi; ama balıklar cinsinde bir durum kuşku uyandırıyor: eritrinos denen balıkların hiç erkeği görülmemiş, dişileri ise görülmüş, hem de yumurta dolu olarak. Ama bunlar hakkında henüz güvenilir bir deneyimimiz yok. Balıklar cinsinde ne dişi ne erkek olanlar da vardır, mesela yılanbalıkları ve bataklık nehirlerinde yaşayan bir kefal türü. Dişi ile erkeğin ayrı olduğu hayvanlarda ise dişinin kendi başına sonuna kadar doğurması imkânsızdır; yoksa erkek boşuna olurdu; tabiat ise hiçbir şeyi boşuna yapmaz. Bu yüzden bu tür hayvanlarda türeyişi her zaman erkek tamamlar; çünkü his psykhēsini erkek koyar, ya kendisi ya da dölü aracılığıyla.
Parçalar maddede kuvvece bulunduğundan, bir hareket ilkesi oluşunca, kendiliğinden işleyen oyuncaklarda olduğu gibi, ardından gelen parça zincirleme olarak takip eder. Bazı tabiat filozoflarının söylemek istediği "benzerin benzere gitmesi" de, parçaların yer değiştirerek hareket etmesi olarak değil, yerlerinde kalıp yumuşaklık, sertlik, renkler ve türdeş parçaların öteki farkları bakımından değişmesi, daha önce kuvvece oldukları şey fiilen olmaları olarak anlaşılmalıdır. Önce ilke oluşur. Bu, sık sık söylendiği gibi, kanlılarda kalp, ötekilerde ona karşılık gelen şeydir. Kalbin önce oluştuğu yalnız his yoluyla değil, ölümde de açıktır: hayat en son oradan çekilir. Her şeyde ilk oluşan en son terk eder; sanki tabiat gidiş-dönüş koşusu yapıyor ve geldiği başlangıca geri dönüyor. Çünkü oluş var olmayandan var olana, yok oluş ise var olandan yeniden var olmayana doğrudur.
Καίτοι τις ἀπορήσειεν ἂν διὰ τίν’ αἰτίαν, εἴπερ ἔχει τὸ θῆλυ τὴν αὐτὴν ψυχὴν καὶ ἡ ὕλη τὸ περίττωμα τὸ τοῦ θήλεός ἐστι, τί προσδεῖται τοῦ ἄρρενος, ἀλλ’ οὐκ αὐτὸ ἐξ αὑτοῦ γεννᾷ τὸ θῆλυ. αἴτιον δ’ ὅτι διαφέρει τὸ ζῷον τοῦ φυτοῦ αἰσθήσει· ἀδύνατον δὲ πρόσωπον ἢ χεῖρα ἢ σάρκα εἶναι ἢ ἄλλο τι μόριον μὴ ἐνούσης αἰσθητικῆς ψυχῆς, ἢ ἐνεργείᾳ ἢ δυνάμει, καὶ ἢ πῇ ἢ ἁπλῶς· ἔσται γὰρ οἷον νεκρὸς ἢ νεκροῦ μόριον. εἰ οὖν τὸ ἄρρεν ἐστὶ τὸ τῆς τοιαύτης ποιητικὸν ψυχῆς, ὅπου κεχώρισται τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, ἀδύνατον τὸ θῆλυ αὐτὸ ἐξ αὑτοῦ γεννᾶν ζῷον· τὸ γὰρ εἰρημένον ἦν τὸ ἄρρεν εἶναι· ἐπεὶ ὅτι γ’ ἔχει λόγον ἡ λεχθεῖσα ἀπορία, φανερὸν ἐπὶ τῶν ὀρνίθων τῶν τὰ ὑπηνέμια τικτόντων, ὅτι δύναται μέχρι γέ τινος τὸ θῆλυ γεννᾶν. ἔτι δ’ ἔχει καὶ τοῦτο ἀπορίαν, πῶς τις αὐτῶν τὰ ᾠὰ φήσει ζῆν. οὔτε γὰρ οὕτως ὡς τὰ γόνιμα ᾠὰ ἐνδέχεται (ἐγίγνετο γὰρ ἂν ἐξ αὐτῶν ἐνεργείᾳ ἔμψυχον) οὔθ’ οὕτως ὥσπερ ξύλον ἢ λίθος. ἔστι γὰρ καὶ τούτων τῶν ᾠῶν φθορά τις ὡς μετεχόντων τρόπον τινὰ ζωῆς πρότερον. δῆλον οὖν ὅτι ἔχει τινὰ δυνάμει ψυχήν. ποίαν οὖν ταύτην; ἀνάγκη δὴ τὴν ἐσχάτην. αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ θρεπτική· αὕτη γὰρ ὑπάρχει πᾶσιν ὁμοίως ζῴοις τε καὶ φυτοῖς. διὰ τί οῦν οὐκ ἀποτελεῖ τὰ μόρια καὶ τὸ ζῷον; ὅτι δεῖ αἰσθητικὴν αὐτὰ ἔχειν ψυχήν· οὐ γάρ ἐστιν ὥσπερ φυτοῦ τὰ μόρια τῶν ζῴων. διὸ δεῖται τῆς τοῦ ἄρρενος κοινωνίας· κεχώρισται γὰρ ἐν τούτοις τὸ ἄρρεν. ὅπερ καὶ συμβαίνει· τὰ γὰρ ὑπηνέμια γίνεται γόνιμα, ἐὰν ἔν τινι καιρῷ τὸ ἄρρεν ἐποχεύσῃ. ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς τούτων αἰτίας ὕστερον διορισθήσεται· εἰ δ’ ἔστι τι γένος ὃ θῆλυ μέν ἐστιν, ἄρρεν δὲ μὴ ἔχει κεχωρισμένον, ἐνδέχεται τοῦτο ζῷον ἐξ αὑτοῦ γεννᾶν. ὅπερ ἀξιοπίστως μὲν οὐ συνῶπται μέχρι γε τοῦ νῦν, ποιεῖ δὲ διστάζειν ἐν τῷ γένει τῷ τῶν ἰχθύων· τῶν γὰρ καλουμένων ἐρυθρίνων ἄρρην μὲν οὐθεὶς ὦπταί πω, θήλειαι δὲ καὶ κυημάτων πλήρεις. ἀλλὰ τούτων μὲν οὔπω πεῖραν ἔχομεν ἀξιόπιστον, οὔτε δὲ θήλεα οὔτε ἄρρενα καὶ ἐν τῷ τῶν ἰχθύων γένει ἐστίν, οἷον αἷ τ’ ἐγχέλεις καὶ γένος τι κεστρέων περὶ τοὺς τελματιαίους ποταμούς. ἐν ὅσοις δὲ κεχώρισται τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, ἀδύνατον αὐτὸ καθ’ αὑτὸ τὸ θῆλυ γεννᾶν εἰς τέλος· τὸ γὰρ ἄρρεν μάτην ἂν ἦν, ἡ δὲ φύσις οὐδὲν ποιεῖ μάτην. διόπερ ἐν τοῖς τοιούτοις ἀεὶ τὸ ἄρρεν ἐπιτελεῖ τὴν γένεσιν. ἐμποιεῖ γὰρ τοῦτο τὴν αἰσθητικὴν ψυχήν, ἢ δι’ αὑτοῦ ἢ διὰ τῆς γονῆς. ἐνυπαρχόντων δ’ ἐν τῇ ὕλῃ δυνάμει τῶν μορίων, ὅταν ἀρχὴ γένηται κινήσεως, ὥσπερ ἐν τοῖς αὐτομάτοις θαύμασι, συνείρεται τὸ ἐφεξῆς· καὶ ὃ βούλονται λέγειν τινὲς τῶν φυσικῶν, τὸ φέρεσθαι εἰς τὸ ὅμοιον, λεκτέον οὐχ ὡς τόπον μεταβάλλοντα τὰ μόρια κινεῖσθαι, ἀλλὰ μένοντα καὶ ἀλλοιούμενα μαλακότητι καὶ σκληρότητι καὶ χρώμασι καὶ ταῖς ἄλλαις ταῖς τῶν ὁμοιομερῶν διαφοραῖς, γινόμενα ἐνεργείᾳ ἃ ὑπῆρχεν ὄντα δυνάμει πρότερον. γίγνεται δὲ πρῶτον ἡ ἀρχή. αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ καρδία τοῖς ἐναίμοις, τοῖς δ’ ἄλλοις τὸ ἀνάλογον, ὥσπερ εἴρηται πολλάκις. καὶ τοῦτο φανερὸν οὐ μόνον κατὰ τὴν αἴσθησιν, ὅτι γίνεται πρῶτον, ἀλλὰ καὶ περὶ τὴν τελευτήν· ἀπολείπει γὰρ τὸ ζῆν ἐντεῦθεν τελευταῖον, συμβαίνει δ’ ἐπὶ πάντων τελευταῖον, ὥσπερ τῆς φύσεως διαυλοδρομούσης καὶ ἀνελιττομένης ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ὅθεν ἦλθεν. ἔστι γὰρ ἡ μὲν γένεσις ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ ὄν, ἡ δὲ φθορὰ ἐκ τοῦ ὄντος πάλιν εἰς τὸ μὴ ὄν.
2.6-16. Bölüm
Söylendiği gibi, ilkeden sonra iç parçalar dış parçalardan önce oluşur. Büyük olan parçalar küçüklerden önce görünür, oysa bazıları onlardan önce oluşmaz. Önce diyaframın üstündeki parçalar eklemlenip belirginleşir ve büyüklükçe öne çıkar; alt kısım ise daha küçük ve daha belirsizdir. Bu, üst ile altı birbirinden ayrılmış olan bütün hayvanlarda olur, böcekler hariç; böceklerden kurtçuk olarak doğanlarda büyüme yukarıya doğrudur, çünkü üst kısım baştan daha küçüktür. Yürüyen hayvanlar içinde üst ile alt yalnız yumuşakçalarda belirsizdir. Söylenen şey bitkilerde de olur: oluşumda üst gövde alttakinden önce gelir; çünkü tohumlar kökleri dallardan önce salar.
Hayvanların parçaları pneuma ile ayrışıp belirginleşir; ama bazı tabiat filozoflarının dediği gibi ne doğuran annenin pneumasıyla ne de yavrunun kendi pneumasıyla. Bu, kuşlarda, balıklarda ve böceklerde açıktır. Bunların kimi doğurandan ayrılmış olarak yumurtadan oluşur ve eklemlenmesini yumurtada kazanır; kimi hiç solumaz, kurtçuk ya da yumurta olarak doğar. Soluyup eklemlenmesini rahimde kazananlar da akciğer tamamlanmadan solumaz; akciğer de öndeki parçalar da soluma başlamadan önce eklemlenir. Ayrıca çok parmaklı dört ayaklıların hepsi, mesela köpek, aslan, kurt, tilki ve çakal, yavrularını kör doğurur; göz kapakları doğumdan sonra ayrılır. Dolayısıyla öteki bütün hayvanlarda da aynı şekilde, keyfiyet gibi kemiyetin de önce kuvvece bulunduğu, sonra fiilen oluştuğu açıktır; bu, keyfiyeti belirleyen sebeplerin aynılarıyla olur ve birden iki şey oluşur. Pneumanın bulunması zorunludur, çünkü orada nemli ve sıcak bir şey vardır: sıcak yapan, nemli etkilenendir.
Eski tabiat bilginlerinden bazıları hangi parçanın hangisinden sonra oluştuğunu söylemeye çalıştı; ama olup bitenlere pek deneyimli değillerdi. Başka şeylerde olduğu gibi parçalarda da tabiatça biri ötekinden öncedir. Ama "önce" birçok anlamda söylenir. Bir şeyin uğruna olduğu şey ile o şeyin uğruna olan farklıdır; biri oluşta önce, öteki ousiada öncedir. Uğruna olunan şey ile ayrılan şeyin de iki çeşidi vardır: biri hareketin kaynağıdır, öteki uğruna olunan şeyin kullandığı şeydir. Demek istiyorum ki, oluşan şey için doğurucu olan ile alet olan farklıdır. Bunlardan yapan, mesela öğretenin öğrenenden önce bulunması gerekir; flütler ise flüt çalmayı öğrenenden sonra gelir; çünkü flüt çalmayı bilmeyenlerin flüt sahibi olması gereksizdir. Üç şey vardır: birincisi, uğruna olunan dediğimiz gaye; ikincisi, onun uğruna olanlardan hareket ettiren ve doğuran ilke (çünkü yapan ve doğuran, böyle oldukları ölçüde, yapılana ve doğurulana göredir); üçüncüsü, işe yarayan ve gayenin kullandığı şey. Önce, hareket ilkesinin içinde bulunduğu bir parçanın bulunması zorunludur (bu parça daha baştan gayenin bir parçası, hem de en hâkim parçasıdır); bundan sonra bütün ve gaye; üçüncü ve en son da bunların bazı işler için kullandığı alet parçalar gelir. Dolayısıyla hayvanlarda, bütün tabiatın ilkesini ve gayesini taşıyan böyle bir şeyin bulunması zorunluysa, önce bunun oluşması zorunludur: hareket ettirici olarak önce, gayenin parçası olarak da bütünle birlikte. Bu yüzden alet parçalardan tabiatça doğurucu olanların her zaman önce bulunması gerekir (çünkü bunlar, ilke gibi, başka bir şeyin uğrunadır); başkasının uğruna olup böyle olmayanlar ise sonra gelir. Bu yüzden parçalardan başka bir şeyin uğruna olanların mı, yoksa bunların uğruna oldukları şeyin mi önce geldiğini ayırmak kolay değildir. Çünkü hareket ettirici parçalar oluşta gayeden önce araya girer; hareket ettiricileri de alet olanlardan ayırmak kolay değildir. Yine de neyin neyden sonra oluştuğu bu yöntemle aranmalıdır; çünkü gaye kimi şeylerden sonra, kimilerinden öncedir. Bu yüzden önce ilkeyi taşıyan parça oluşur, ardından üst gövde. Bu yüzden ceninlerde başlangıçta baş ve gözler çok büyük görünür, göbeğin altındaki parçalar, mesela bacaklar ise küçüktür; çünkü alttakiler üsttekiler uğruna vardır; ne gayenin parçalarıdır ne de onu doğuranlardır.
"Neden" sorusunun zorunluluğunu da doğru söylemiyorlar: işler hep böyle oluyor deyip bunu kendi içinde bir ilke sayanlar, mesela Abderalı Demokritos. Demokritos, her zaman olanın ve sonsuzun ilkesi olmadığını, "neden"in ise bir ilke olduğunu, her zaman olanın da sonsuz olduğunu söyler; dolayısıyla bu tür şeylerin herhangi biri hakkında "neden" diye sormanın, sonsuzun ilkesini aramak olduğunu ileri sürer. Oysa "neden"in aranmaması gerektiğini söyledikleri bu akıl yürütmeye göre ezelî şeylerin hiçbirinin ispatı olmayacaktır. Ama birçoğunun ispatı olduğu görülür, kimi her zaman oluşan, kimi her zaman var olan şeylerin; çünkü üçgenin açılarının toplamının her zaman iki dik açıya eşit olması da, köşegenin kenarla ölçüştürülemez olması da ezelîdir, yine de bunların bir sebebi ve ispatı vardır. Her şeyin ilkesini aramamak gerektiğini söylemek doğrudur; ama her zaman var olan ve oluşan her şey için bunu söylemek doğru değildir; yalnız ezelî şeylerin ilkeleri için doğrudur; çünkü ilkenin bilgisi başka türlüdür, ispat değildir. Hareketsiz şeylerde ilke "ne olduğu"dur; oluşan şeylerde ise birden çok ilke vardır, ama başka türden ve hepsi aynı türden değil. Bunlardan biri, hareketin kaynağı olandır.
Bu yüzden bütün kanlılarda, başta söylendiği gibi, önce kalp vardır; ötekilerde de önce kalbe karşılık gelen şey oluşur. Damarlar kalpten, duvarlara insan taslağı çizenlerin çizgileri gibi uzanır; çünkü parçalar bunların çevresindedir, bunlardan oluşurlar. Oluşum, türdeş parçalardan soğukluk ve sıcaklık etkisiyle gerçekleşir; çünkü kimi şeyler soğukla, kimi sıcakla katılaşıp donar. Bunların farkı hakkında, yani hangilerinin suyla ve ateşle çözüldüğü, hangilerinin suyla çözülmeyip ateşle erimediği hakkında daha önce başka yerde konuşuldu. Besin, sırsız çömleklerden suyun sızması gibi, damarlardan ve her parçadaki kanallardan sızar ve soğuğun etkisiyle katılaşarak etler ya da onlara karşılık gelen şeyler oluşur; bu yüzden etler ateşle çözülür. Büyüyen parçalardan pek topraksı olanlar, az nem ve az ısı taşıdıklarından, soğuyunca nem ısıyla birlikte buharlaşır ve sert, topraksı bir biçim alırlar; mesela tırnaklar, boynuzlar, toynaklar ve gagalar. Bu yüzden bunlar ateşle yumuşar ama hiçbiri erimez; bazıları ise sıvılarda erir, mesela yumurta kabukları. Sinirler ve kemikler içerdeki ısının etkisiyle, nem kuruyunca oluşur. Bu yüzden kemikler de çömlek gibi ateşle çözülmez; çünkü oluşumdaki ısıyla, sanki fırında pişirilmiş gibidir. Ama bu ısı ne rastgele bir şeyden et ya da kemik yapar, ne de rastgele bir yerde; tabiatça olması gerekeni, tabiatça olması gereken yerde ve zamanda yapar. Çünkü ne kuvvece olan şey fiile sahip olmayan bir hareket ettiricinin etkisiyle var olur, ne de fiile sahip olan rastgele bir şeyden yapar; tıpkı marangozun tahtadan başka bir şeyden sandık yapamayacağı, tahtadan da marangoz olmadan sandık olmayacağı gibi. Isı tohum artığında, parçaların her biri için uygun ölçüde hareket ve fiille bulunur. Bu ölçüden ne kadar eksik ya da fazla olursa, oluşan şeyi o kadar kötü ya da sakat yapar; tıpkı dışarıda, yemek ya da başka bir iş için kaynatılarak hazırlanan şeylerde olduğu gibi. Ama orada ısının harekete uygun ölçüsünü biz hazırlarız; burada ise onu doğuranın tabiatı verir. Kendiliğinden oluşan şeylerde sebep, mevsimin hareketi ve ısısıdır.
Soğuma ısının yoksunluğudur. Tabiat ikisini de kullanır. İkisinin de zorunluluktan gelen bir kuvvesi vardır: biri şunu, öteki bunu yapar. Ama bir şeyin uğruna oluşan şeylerde, birinin soğutması, ötekinin ısıtması ve parçaların her birinin oluşması da bir gayeye hizmet eder: et yumuşak olur, bunu bir yandan zorunluluk, bir yandan da bir gaye böyle yapar; sinir kuru ve esnek, kemik kuru ve kırılgan olur. Deri, et kuruyunca oluşur; kaynatılan yemeklerin üstünde oluşan ve "kocakarı" denen kaymak tabakası gibi. Derinin oluşmasının sebebi yalnız en dışta bulunması değildir; yapışkan kısım buharlaşamadığı için yüzeye çıkar. Ötekilerde bu yapışkan kısım kurudur (bu yüzden kansız hayvanların en dıştaki kısmı sert kabuklu ya da yumuşak kabukludur); kanlılarda ise yapışkan kısım daha yağlıdır. Bunlardan tabiatça pek topraksı olmayanlarda yağlı madde derinin örtüsü altında toplanır; çünkü deri bu tür bir yapışkanlıktan oluşur; yağlı olanda da bir yapışkanlık vardır. Bütün bunların, dediğimiz gibi, bir yandan zorunluluktan, bir yandan da zorunluluktan değil, bir gaye uğruna oluştuğu söylenmelidir.
Kanlılarda oluşum sırasında önce üst gövde belirlenir, alt kısım ise zamanla büyür. Bütün parçalar önce dış çizgileriyle belirlenir, sonra renklerini, yumuşaklıklarını ve sertliklerini alır; tıpkı tabiat bir ressammış da onları o yapıyormuş gibi. Çünkü ressamlar da hayvanı önce çizgilerle taslak olarak çizer, sonra renkleri sürer.
Hislerin ve bütün hayvanın ilkesi kalpte olduğu için önce kalp oluşur. Kalbin ısısı yüzünden, damarların yukarıda son bulduğu yerde, soğuk, kalbin çevresindeki ısının karşılığı olarak beyni oluşturur. Bu yüzden baş çevresindeki parçalar kalpten hemen sonra oluşur ve büyüklükçe ötekilerden ayrılır; çünkü beyin baştan büyük ve nemlidir.
Hayvanların gözleriyle ilgili olan durum bir güçlük taşır. Gözler, karada, suda ya da havada yaşayan bütün hayvanlarda başta çok büyük görünür, ama parçaların en sonuncusu olarak tamamlanır; çünkü arada geçen zamanda küçülürler. Sebebi şudur: gözün his organı da öteki his organları gibi kanallar üzerinde bulunur. Ama dokunma ve tat alma organı doğrudan hayvanın bedeni ya da bedeninin bir kısmıdır; koku alma ve işitme ise dışarıdaki havaya bağlanan, doğuştan pneumayla dolu kanallardır ve kalpten beyne uzanan küçük damarlarda son bulur. His organları arasında yalnız gözün kendine özgü bir cismi vardır. Göz nemli ve soğuktur; öteki parçalar gibi önce kuvvece bulunup sonra fiilen oluşmaz; beynin çevresindeki nemden en saf kısım, gözlerden beynin zarına uzandığı görülen kanallar yoluyla ayrılır. Bunun kanıtı şudur: başta beyinden başka nemli ve soğuk hiçbir parça yoktur; göz de soğuk ve nemlidir. Dolayısıyla göz bölgesi zorunlu olarak önce büyük olur, sonra küçülür. Beyinde de aynı şey olur: beyin başta nemli ve büyüktür; buharlaşıp piştikçe hem daha cisimleşir hem küçülür; beyin de gözlerin büyüklüğü de böyledir. Başlangıçta beyin yüzünden baş çok büyük, gözlerdeki nem yüzünden de gözler büyük görünür. Gözler en son tamamlanır, çünkü beyin de güç bela katılaşır; soğukluğu ve nemi geç geçer; bu bütün hayvanlarda böyledir, en çok da insanlarda. Bu yüzden kafatası kemikleri arasında bıngıldak en son oluşur: cenin dışarı doğduktan sonra bile çocukların bu kemiği yumuşaktır. Bunun en çok insanlarda olmasının sebebi, hayvanlar içinde en nemli ve en büyük beynin insanda bulunmasıdır. Bunun sebebi de kalpteki ısının insanda en saf olmasıdır. İyi karışımı düşünce gösterir; çünkü insan hayvanların en akıllısıdır. Çocuklar da beynin ağırlığı yüzünden uzun süre başlarını tutamaz. Hareket ettirilmesi gereken parçalarda da böyledir: hareket ilkesi, hareketi kendisine doğrudan bağlı olmayan üst parçalara geç ve en son hâkim olur; bacaklar böyle değildir. Göz kapağı böyle bir parçadır. Tabiat gereksiz ve boşuna hiçbir şey yapmadığına göre, hiçbir şeyi ne gerekenden sonra ne de önce yapar; yoksa yapılan şey boşuna ya da gereksiz olurdu. Dolayısıyla göz kapaklarının birbirinden ayrılması ile hareket edebilmesi aynı anda olmalıdır. Hayvanlarda gözler, beyin çevresindeki pişirmenin çokluğu yüzünden geç tamamlanır; en son tamamlanmalarının sebebi ise, ilkeden bu kadar uzak ve soğumuş parçaları hareket ettirebilmenin hareketin iyice güçlenmesini gerektirmesidir. Göz kapakları da böyle bir tabiata sahip olduklarını gösterir: uyku, sarhoşluk ya da benzeri bir şey yüzünden başta azıcık bir ağırlık olsa bile, ağırlıkları bu kadar az olduğu hâlde göz kapaklarımızı kaldıramayız.
Gözlerin nasıl ve neden oluştuğu, eklemlenmelerini neden en son kazandıkları söylendi. Öteki parçaların her biri besinden oluşur: en değerli ve en hâkim ilkeden pay almış olanlar, pişmiş, en saf ve ilk besinden; zorunlu parçalar ve bunlar uğruna var olanlar ise daha kötü besinden, kalıntılardan ve artıklardan. Çünkü tabiat da iyi bir ev idarecisi gibi, kendisinden yararlı bir şey yapılabilecek hiçbir şeyi atmaz. Ev idaresinde de elde edilen yiyeceğin en iyisi hür insanlara, daha kötüsü ve artığı hizmetkârlara ayrılır, en kötüsü de evde beslenen hayvanlara verilir. Nasıl dışarıda akıl büyümeye yönelik olarak bunu yapıyorsa, oluşan canlılarda da tabiat en saf maddeden etleri ve öteki his organlarının cisimlerini, artıklardan da kemikleri, sinirleri, kılları, ayrıca tırnakları, toynakları ve bu türden her şeyi oluşturur. Bu yüzden bunlar en son, tabiatta artık oluşmaya başladığında biçimlenir. Kemiklerin tabiatı parçaların ilk oluşumunda tohum artığından meydana gelir; hayvanlar büyüdükçe de hâkim parçaların beslendiği tabii besinden büyür, ama bu besinin kalıntılarından ve artık kısımlarından. Çünkü her şeyde bir ilk ve bir ikinci vardır; besinin de bir kısmı besleyici, bir kısmı büyütücüdür: besleyici olan bütüne ve parçalara varlık sağlayan, büyütücü olan ise büyüklükte artış sağlayandır; bunları daha sonra daha ayrıntılı belirlemek gerekir. Sinirler de kemiklerle aynı şekilde ve aynı şeylerden, tohum artığından ve besleyici artıktan oluşur. Tırnaklar, kıllar, toynaklar, boynuzlar, gagalar, kuşların mahmuzları ve buna benzer başka parçalar ise sonradan edinilen büyütücü besinden oluşur; bu besin dişiden ve dışarıdan edinilir. Bu yüzden kemikler bir yere kadar büyür; çünkü bütün hayvanların büyüklüğünün bir sınırı vardır, dolayısıyla kemiklerin büyümesinin de. Kemikler hep büyüseydi, hayvanlardan kemiği ya da ona karşılık gelen şeyi olanlar yaşadıkları sürece büyürdü; çünkü hayvanların büyüklüğünün sınırı bunlardır. Kemiklerin neden hep büyümediği daha sonra söylenmeli. Kıllar ve onlara yakın parçalar ise var oldukları sürece büyür; hastalıklarda, bedenler yaşlanıp eridiğinde daha da çok büyür; çünkü yaşlılık ve hastalıklar yüzünden hâkim parçalara daha az harcandığından daha çok artık kalır. Ama yaş yüzünden bu da azalınca kıllar da azalır. Kemiklerde ise tersi olur: bedenle ve parçalarla birlikte erirler. Kıllar ölülerde de büyür, ama yeni kıl çıkmaz.
Dişler hakkında bir güçlük ileri sürülebilir. Dişler kemiklerle aynı tabiattadır ve kemiklerden oluşur; tırnaklar, kıllar, boynuzlar ve benzerleri ise deriden oluşur; bu yüzden deriyle birlikte renk değiştirir: derinin rengine göre beyaz, siyah ve her renkten olur. Dişler ise hiç değiştirmez; çünkü dişi ve kemiği olan hayvanlarda dişler kemiklerden oluşur. Öteki kemikler arasında ömür boyu büyüyen yalnız dişlerdir; bu, karşısındaki dişle temasını yitirip yana kayan dişlerde açıktır. Büyümelerinin sebebi, bir gaye bakımından, işlevleridir; çünkü sürekli bir besin akışı olmasa çabucak aşınırlardı. Nitekim şimdi bile çok yiyen ama dişleri büyük olmayan bazı kimselerde dişler yaşlılıkta tamamen aşınır; çünkü büyüdüklerinden daha hızlı yıpranırlar. Bu yüzden tabiat bunu da olup bitene göre güzelce düzenlemiştir: dişlerin tükenmesini yaşlılığa ve ölüme denk getirir. Ömür on bin ya da bin yıl olsaydı, dişlerin baştan çok büyük olması ve birçok kez yeniden çıkması gerekirdi; çünkü sürekli büyüseler bile, aşınıp düzleşince işe yaramaz olurlardı.
Dişlerin neden büyüdüğü söylendi. Dişlerin öteki kemiklerle aynı tabiatta olmadığı da görülür. Öteki kemiklerin hepsi ilk oluşumda oluşur, hiçbiri sonradan oluşmaz; dişler ise sonradan oluşur. Bu yüzden düşünce yeniden çıkabilirler; çünkü kemiklere dokunurlar ama onlarla kaynaşmış değildir. Yine de kemiklere dağıtılan besinden oluşurlar; bu yüzden aynı tabiattadırlar, kemikler kendi sayılarını tamamladığında oluşurlar. Öteki hayvanlar, tabiata aykırı bir şey olmadıkça, dişlerle ya da dişlere karşılık gelen bir şeyle doğar; çünkü insandan daha tamamlanmış olarak doğumdan ayrılırlar. İnsan ise tabiata aykırı bir şey olmadıkça dişsiz doğar. Dişlerin bazılarının neden çıkıp düştüğü, bazılarının neden düşmediği daha sonra söylenecek.
Bu tür parçalar artıktan oluştuğu için, insan bütün hayvanlar içinde bedeni en tüysüz olan ve büyüklüğüne oranla en küçük tırnaklara sahip olandır; çünkü onda topraksı artık en azdır. Artık pişmemiş olandır; bedenlerde topraksı olan da her şeyden daha zor pişendir.
Γίνεται δὲ μετὰ τὴν ἀρχήν, ὥσπερ ἐλέχθη, τὰ ἐντὸς πρότερον τῶν ἐκτός. φαίνεται δὲ πρότερα τὰ μέγεθος ἔχοντα τῶν ἐλαττόνων, οὐδ’ ἔνια γιγνόμενα. πρότερον. πρῶτον δὲ τὰ ἄνω διαρθροῦται τοῦ διαζώματος, καὶ διαφέρει μεγέθει· τὸ δὲ κάτω καὶ ἔλαττον καὶ ἀδιοριστότερον. καὶ τοῦτο γίγνεται ἐν πᾶσιν, ὅσοις τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω διώρισται, πλὴν ἐν τοῖς ἐντόμοις· τούτων δ’ ἐν τοῖς σκωληκοτοκουμένοις ἐπὶ τὸ ἄνω ἡ αὔξησις γίνεται· τὸ γὰρ ἄνω ἐξ ὑπαρχῆς ἔλαττον. ἀδιόριστον δὲ καὶ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω τοῖς μαλακίοις τῶν πορευτικῶν μόνοις. τὸ δὲ λεχθὲν συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν φυτῶν, τὸ προτερεῖν τῇ γενέσει τὸ ἄνω κύτος τοῦ κάτωθεν· τὰς γὰρ ῥίζας πρότερον ἀφιᾶσι τὰ σπέρματα τῶν πτόρθων. διορίζεται δὲ τὰ μέρη τῶν ζῴων πνεύματι, οὐ μέντοι οὔτε τῷ τῆς γεννώσης οὔτε τῷ αὐτοῦ, καθάπερ τινὲς τῶν φυσικῶν φασίν. φανερὸν γὰρ τοῦτο ἐπὶ τῶν ὀρνίθων καὶ τῶν ἰχθύων καὶ τῶν ἐντόμων. τὰ μὲν γὰρ χωρισθέντα τῆς γεννώσης γίνεται ἐξ ᾠοῦ, ἐν ᾧ λαμβάνει τὴν διάρθρωσιν· τὰ δ’ ὅλως οὐκ ἀναπνεῖ τῶν ζῴων, σκωληκοτοκεῖται δὲ καὶ ᾠοτοκεῖται· τὰ δ’ ἀναπνέοντα καὶ ἐν τῇ μήτρᾳ λαμβάνοντα τὴν διάρθρωσιν οὐκ ἀναπνεῖ, πρὶν ἢ ὁ πλεύμων λάβῃ τέλος· διαρθροῦται δὲ καὶ οὗτος καὶ τὰ ἔμπροσθεν μόρια πρὶν ἀναπνεῖν. ἔτι δ’ ὅσα πολυσχιδῆ τῶν τετραπόδων, οἷον κύων λέων λύκος ἀλώπηξ θώς, πάντα τυφλὰ γεννᾷ, καὶ διίσταται τὸ βλέφαρον γενομένων ὕστερον. ὥστε δῆλον ὅτι τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσι, καθάπερ καὶ τὸ ποιόν, καὶ τὸ ποσὸν γίνεται δυνάμει προϋπάρχον, ἐνεργείᾳ δ’ ὕστερον, ὑπὸ τῶν αὐτῶν αἰτίων ὑφ’ ὧνπερ καὶ τὸ ποιὸν διορίζεται, καὶ γίγνεται δύο ἐξ ἑνός. πνεῦμα δ’ ὑπάρχειν ἀναγκαῖον, ὅτι ὑγρὸν καὶ θερμόν, τοῦ μὲν ποιοῦντος, τοῦ δὲ πάσχοντος. τῶν δ’ ἀρχαίων τινὲς φυσιολόγων τί μετὰ τί γίγνεται τῶν μορίων ἐπειράθησαν λέγειν, οὐ λίαν ἐμπειρικῶς ἔχοντες τῶν συμβαινόντων. τῶν γὰρ μορίων, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, πέφυκεν ἕτερον ἑτέρου πρότερον. τὸ δὲ πρότερον ἤδη, πολλαχῶς ἐστίν, τό τε γὰρ οὗ ἕνεκα καὶ τὸ τούτου ἕνεκα διαφέρει, καὶ τὸ μὲν τῇ γενέσει πρότερον αὐτῶν ἐστί, τὸ δὲ τῇ οὐσίᾳ. δύο δὲ διαφορὰς ἔχει καὶ τὸ οὗ ἕνεκα· τὸ μὲν γάρ ἐστιν ὅθεν ἡ κίνησις, τὸ δὲ ᾧ χρῆται τὸ οὗ ἕνεκα. λέγω δ’ οἷον τό τε γεννητικὸν καὶ τὸ ὀργανικὸν τῷ γενομένῳ· τούτων γὰρ τὸ μὲν ὑπάρχειν δεῖ πρότερον, τὸ ποιητικόν, οἷον τὸ διδάξαν τοῦ μανθάνοντος, τοὺς δ’ αὐλοὺς ὕστερον τοῦ μανθάνοντος αὐλεῖν· περίεργον γὰρ μὴ ἐπισταμένοις αὐλεῖν ὑπάρχειν αὐλούς. τριῶν δ’ ὄντων, ἑνὸς μὲν τοῦ τέλους, ὃ λέγομεν εἶναι οὗ ἕνεκα, δευτέρου δὲ τῶν τούτου ἕνεκα τῆς ἀρχῆς τῆς κινητικῆς καὶ γεννητικῆς (τὸ γὰρ ποιητικὸν καὶ γεννητικόν, ᾗ τοιαῦτα, πρὸς τὸ ποιούμενόν ἐστι καὶ γεννώμενον), τρίτου δὲ τοῦ χρησίμου καὶ ᾧ χρῆται τὸ τέλος, πρῶτον μὲν ὑπάρχειν ἀναγκαῖόν τι μόριον ἐν ᾧ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως (καὶ γὰρ εὐθὺς τοῦτο μόριόν ἐστι τοῦ τέλους ἓν καὶ κυριώτατον), ἔπειτα μετὰ τοῦτο τὸ ὅλον καὶ τὸ τέλος, τρίτον δὲ καὶ τελευταῖον τὰ ὀργανικὰ τούτοις μέρη πρὸς ἐνίας χρήσεις. ὥστ’ εἴ τι τοιοῦτόν ἐστιν, ὅπερ ἀναγκαῖον ὑπάρχειν ἐν τοῖς ζῴοις, τὸ πάσης ἔχον τῆς φύσεως ἀρχὴν καὶ τέλος, τοῦτο γίνεσθαι πρῶτον ἀναγκαῖον, ᾗ μὲν κινητικόν, πρῶτον, ᾗ δὲ μόριον τοῦ τέλους, μετὰ τοῦ ὅλου. ὥστε τῶν μορίων τῶν ὀργανικῶν ὅσα μέν ἐστι γεννητικὰ τῆν φύσιν, ἀεὶ πρότερον δεῖ ὑπάρχειν αὐτά (ἄλλου γὰρ ἕνεκά ἐστιν, ὡς ἡ ἀρχή), ὅσα δὲ μὴ τοιαῦτα τῶν ἄλλου ἕνεκα, ὕστερον. διὸ οὐ ῥᾴδιον διελεῖν πότερα πρότερα τῶν μορίων, ὅσα ἄλλου ἕνεκα, ἢ οὗ ἕνεκα ταῦτα. παρεμπίπτει γὰρ τὰ κινητικὰ τῶν μορίων πρότερον ὄντα τῇ γενέσει τοῦ τέλους, τὰ δὲ κινητικὰ πρὸς τὰ ὀργανικὰ διελεῖν οὐ ῥᾴδιον. καίτοι κατὰ ταύτην τὴν μέθοδον δεῖ ζητεῖν τί γίνεται μετὰ τί· τὸ γὰρ τέλος ἐνίων μὲν ὕστερον, ἐνίων δὲ πρότερον. καὶ διὰ τοῦτο πρῶτον μὲν τὸ ἔχον τὴν ἀρχὴν γίνεται μόριον, εἶτ’ ἐχόμενον τὸ ἄνω κύτος. διὸ τὰ περὶ τὴν κεφαλὴν καὶ τὰ ὄμματα μέγιστα κατ’ ἀρχὰς φαίνετα τοῖς ἐμβρύοις, τὰ δὲ κάτω τοῦ ὀμφαλοῦ, οἷον τὰ κῶλα, μικρά· τοῦ γὰρ ἄνω τὰ κάτω ἕνεκεν, καὶ οὔτε μόρια τοῦ τέλους οὔτε γεννητικὰ αὐτοῦ. οὐ καλῶς δὲ λέγουσιν οὐδὲ τοῦ διὰ τί τὴν ἀνάγκην, ὅσοι λέγουσιν ὅτι οὕτως ἀεὶ γίνεται, καὶ ταύτην εἶναι νομίζουσιν ἀρχὴν ἐν αὐτοῖς, ὥσπερ Δημόκριτος ὁ Ἀβδηρίτης, ὅτι τοῦ μὲν ἀεὶ καὶ ἀπείρου οὐκ ἔστιν ἀρχή, τὸ δὲ διὰ τί ἀρχή, τὸ δ᾽ ἀεὶ ἄπειρον, ὥστε τὸ ἐρωτᾶν τὸ διὰ τί περὶ τῶν τοιούτων τινὸς τὸ ζητεῖν εἶναί φησι τοῦ ἀπείρου ἀρχήν. καίτοι κατὰ τοῦτο τὸν λόγον, καθ᾽ ὃν ἀξιοῦσι τὸ διὰ τί μὴ ζητεῖν, οὐθενὸς ἀπόδειξις ἔσται τῶν ἀϊδίων· φαίνεται δ᾽ οὖσα πολλῶν, τῶν μὲν γινομένων ἀεὶ τῶν δ᾽ ὄντων, ἐπεὶ καὶ τὸ τρίγωνον ἔχειν δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἀεὶ καὶ τὸ τὴν διάμετρον ἀσύμμετρον εἶναι πρὸς τὴν πλευρὰν ἀΐδιον, ἀλλ᾽ ὅμως ἐστὶν αὐτῶν αἴτιόν τι καὶ ἀπόδειξις. τὸ μὲν οὖν μὴ πάντων ἀξιοῦν ζητεῖν ἀρχὴν λέγεται καλῶς, τὸ δὲ τῶν ὄντων ἀεὶ καὶ γινομένων πάντων οὐ καλῶς, ἀλλ᾽ ὅσαι τῶν ἀϊδίων ἀρχαὶ τυγχάνουσιν οὖσαι· τῆς γὰρ ἀρχῆς ἄλλη γνῶσις καὶ οὐκ ἀπόδειξις. ἀρχὴ δ᾽ ἐν μὲν τοῖς ἀκινήτοις τὸ τί ἐστιν, ἐν δὲ τοῖς γινομένοις ἤδη πλείους, τρόπον δ᾽ ἄλλον καὶ οὐ πᾶσαι τὸν αὐτόν· ὧν μία τὸν ἀριθμόν, ὅθεν ἡ κίνησίς ἐστιν. διὸ πάντα τὰ ἔναιμα καρδίαν ἔχει πρῶτον, ὥσπερ ἐλέχθη κατ᾽ ἀρχάς· ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις τὸ ἀνάλογον γίνεται τῇ καρδίᾳ πρῶτον. ἐκ δὲ τῆς καρδίας αἱ φλέβες διατεταμέναι, καθάπερ οἱ τοὺς κανάβους γράφοντες ἐν τοῖς τοίχοις· τὰ γὰρ μέρη περὶ ταύτας ἐστίν, ἅτε γινόμενα ἐκ τούτων, ἡ δὲ γένεσίς ἐστιν ἐκ τῶν ὁμοιομερῶν ὑπὸ ψύξεως καὶ θερμότητος. συνίσταται γὰρ καὶ πήγνυται τὰ μὲν ψυχρῷ τὰ δὲ θερμῷ. περὶ δὲ τῆς τούτων διαφορᾶς εἴρηται πρότερον ἐν ἑτέροις, ποῖα λυτὰ ὑγρῷ καὶ πυρί, καὶ ποῖα ἄλυτα ὑγρῷ καὶ ἄτηκτα πυρί. διὰ μὲν οὖν τῶν φλεβῶν καὶ τῶν ἐν ἑκάστοις πόρων διαπιδύουσα ἡ τροφή, καθάπερ ἐν τοῖς ὠμοῖς κεραμίοις τὸ ὕδωρ, γίνονται σάρκες ἢ τὸ ταύταις ἀνάλογον, ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ συνιστάμεναι, διὸ καὶ λύονται ὑπὸ πυρός. ὅσα δὲ γεηρὰ λίαν τῶν ἀνατελλόντων, ὀλίγην ἔχοντα ὑγρότητα καὶ θερμότητα, ταῦτα δὲ ψυχόμενα ἐξατμίζοντος τοῦ ὑγροῦ μετὰ τοῦ θερμοῦ γίνεται σκληρὰ καὶ γεώδη τὴν μορφήν, οἷον ὄνυχες καὶ κέρατα καὶ ὁπλαὶ καὶ ῥύγχη· διὸ μαλάττεται μὲν πυρί, τήκεται δ’ οὐθέν, ἀλλ’ ἔνια τοῖς ὑγροῖς, οἷον τὰ κελύφη τῶν ᾠῶν. ὑπὸ δὲ τῆς ἐντὸς θερμότητος τά τε νεῦρα καὶ τὰ ὀστᾶ γίνεται, ξηραινομένης τῆς ὑγρότητος. διὸ καὶ ἄλυτά ἐστι τὰ ὀστᾶ ὑπὸ τοῦ πυρός, καθάπερ κέραμος· οἷον γὰρ ἐν καμίνῳ, ὠπτημένα ὑπὸ τῆς ἐν τῇ γενέσει θερμότητος. αὕτη δὲ οὔτε ὅ τι ἔτυχε ποιεῖ σάρκα ἢ ὀστοῦν, οὔθ’ ὅπῃ ἔτυχεν, ἀλλὰ τὸ πεφυκὸς καὶ ᾗ πέφυκε καὶ ὅτε πέφυκεν. οὔτε γὰρ τὸ δυνάμει ὂν ὑπὸ τοῦ μὴ τὴν ἐνέργειαν ἔχοντος κινητικοῦ ἔσται, οὔτε τὸ τὴν ἐνέργειαν ἔχον ποιήσει ἐκ τοῦ τυχόντος, ὥσπερ οὔτε κιβωτὸν μὴ ἐκ ξύλου ὁ τέκτων ποιήσειεν ἄν, οὔτ’ ἄνευ τούτου κιβωτὸς ἔσται ἐκ τῶν ξύλων. ἡ δὲ θερμότης ἐνυπάρχει ἐν τῷ σπερματικῷ περιττώματι τοσαύτην καὶ τοιαύτην ἔχουσα τὴν κίνησιν καὶ τὴν ἐνέργειαν, ὅση σύμμετρος εἰς ἕκαστον τῶν μορίων. καθ’ ὅσον δ’ ἂν ἐλλείπῃ ἢ ὑπερβάλλῃ, ἢ χεῖρον ἀποτελεῖ ἢ ἀνάπηρον τὸ γινόμενον, παραπλησίως τοῖς ἔξω συνισταμένοις διὰ τῆς ἑψήσεως πρὸς τροφῆς ἀπόλαυσιν ἤ τινα ἄλλην ἐργασίαν. ἀλλ’ ἐνταῦθα μὲν ἡμεῖς τὴν τῆς θερμότητος συμμετρίαν εἰς τὴν κίνησιν παρασκευάζομεν, ἐκεῖ δὲ δίδωσιν ἡ φύσις ἡ τοῦ γεννῶντος. τοῖς δὲ αὐτομάτως γινομένοις ἡ τῆς ὥρας αἰτία κίνησις καὶ θερμότης. ἡ δὲ ψύξις στέρησις θερμότητός ἐστιν. χρῆται δ’ ἀμφοτέροις ἡ φύσις ἔχουσι μὲν δύναμιν ἐξ ἀνάγκης ὥςτε τὸ μὲν τοδὶ τὸ δὲ τοδὶ ποιεῖν, ἐν μέντοι τοῖς γινομένοις ἕνεκά τινος συμβαίνει τὸ μὲν ψύχειν αὐτῶν τὸ δὲ θερμαίνειν, καὶ γίνεσθαι τῶν μορίων ἕκαστον, τὴν μὲν σάρκα μαλακὴν τῇ μὲν ἐξ ἀνάγκης ποιούντων τοιαύτην τῇ δ’ ἕνεκά τινος, τὸ δὲ νεῦρον ξηρὸν καὶ ἑλκτόν, τὸ δ’ ὀστοῦν ξηρὸν καὶ θραυστόν. τὸ δὲ δέρμα ξηραινομένης τῆς σαρκὸς γίνεται, καθάπερ ἐπὶ τοῖς ἑψήμασιν ἡ καλουμένη γραῦς. οὐ μόνον δὲ διὰ τὸ ἔσχατον συμβαίνει αὐτοῦ ἡ γένεσις, ἀλλὰ καὶ διότι ἐπιπολάζει τὸ γλίσχρον διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἐξατμίζειν. ἐν μὲν οὖν τοῖς ἄλλοις αὐχμηρὸν τὸ γλίσχρον (διὸ ὀστρακόδερμα καὶ μαλακόστρακα τὰ ἔσχατά ἐστι τῶν ἀναίμων ζῴων), ἐν δὲ τοῖς ἐναίμοις τὸ γλίσχρον λιπαρώτερόν ἐστιν. καὶ τούτων ὅσα μὴ γεώδη τὴν φύσιν ἔχει λίαν, ἀθροίζεται τὸ πιμελῶδες ὑπὸ τὴν τοῦ δέρματος σκέπην, ὡς τοῦ δέρματος γινομένου ἐκ τῆς τοιαύτης γλισχρότητος· ἔχει γάρ τινα γλισχρότητα τὸ λι παρόν. πάντα δὲ ταῦτα, καθάπερ εἴπομεν, λεκτέον γίνεσθαι τῇ μὲν ἐξ ἀνάγκης τῇ δ’ οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἀλλ’ ἐνεκά τινος. πρῶτον μὲν οὖν τὸ ἄνω κύτος ἀφορίζεται κατὰ τὴν γένεσιν, τὸ δὲ κάτω προϊόντος τοῦ χρόνου λαμβάνει τὴν αὔξησιν ἐν τοῖς ἐναίμοις. ἅπαντα δὲ ταῖς περιγραφαῖς διορίζεται πρότερον, ὕστερον δὲ λαμβάνει τὰ χρώματα καὶ τὰς μαλακότητας καὶ τὰς σκληρότητας, ἀτεχνῶς ὥσπερ ἂν ὑπὸ ζωγράφου τῆς φύσεως δημιουργούμενα· καὶ γὰρ οἱ γραφεῖς ὑπογράψαντες ταῖς γραμμαῖς οὕτως ἐναλείφουσι τοῖς χρώμασι τὸ ζῷον. διὰ μὲν οὖν τὸ τὴν ἀρχὴν ἐν τῇ καρδία τῶν αἰσθήσεων εἶναι καὶ τοῦ ζῴου παντὸς αὕτη γίνεται πρῶτον· διὰ δὲ τὴν θερμότητα τὴν ταύτης, ᾗ τελευτῶσιν αἱ φλέβες ἄνω, τὸ ψυχρὸν συνίστησιν ἀντίστροφον τῇ θερμότητι τῇ περὶ τὴν καρδίαν τὸν ἐγκέφαλον. διόπερ τὰ περὶ τὴν κεφαλὴν λαμβάνει συνεχῆ τὴν γένεσιν μετὰ τὴν καρδίαν, καὶ μεγέθει τῶν ἄλλων διαφέρει· πολὺς γὰρ καὶ ὑγρὸς ἐξ ἀρχῆς ὁ ἐγκέφαλος. ἔχει δ’ ἀπορίαν τὸ περὶ τοὺς ὀφθαλμοῦς συμβαῖνον τῶν ζῴων. μέγιστοι μὲν γὰρ ἐξ ἀρχῆς φαίνονται καὶ πεζοῖς καὶ πλωτοῖς καὶ πτηνοῖς, τελευταῖοι δὲ γίνονται τῶν μορίων· ἐν τῷ μεταξὺ γὰρ χρόνῳ συμπίπτουσιν. αἴτιον δ’ ὅτι τὸ τῶν ὀφθαλμῶν αἰσθητήριον ἐστὶ μέν, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα αἰσθητήρια, ἐπὶ πόρων· ἀλλὰ τὸ μὲν τῆς ἁφῆς καὶ γεύσεως εὐθύς ἐστι ἢ σῶμα ἢ τοῦ σώματός τι τῶν ζῴων, ἡ δ’ ὄσφρησις καὶ ἡ ἀκοὴ πόροι συνάπτοντες πρὸς τὸν ἀέρα τὸν θύραθεν, πλήρεις συμφύτου πνεύματος, περαίνοντες δὲ πρὸς τὰ φλέβια τὰ περὶ τὸν ἐγκέφαλον τείνοντα ἀπὸ τῆς καρδίας· ὁ δ’ ὀφθαλμὸς σῶμα μόνον ἴδιον ἔχει τῶν αἰσθητηρίων. ἔστι δ’ ὑγρὸν καὶ ψυχρόν, καὶ οὐ προϋπάρχον ἐν τῷ τόπῳ, καθάπερ καὶ τὰ ἄλλα μόρια δυνάμει, ἔπειτα ἐνεργείᾳ γινόμενα ὕστερον· ἀλλ’ ἀπὸ τῆς περὶ τὸν ἐγκέφαλον ὑγρότητος ἀποκρίνεται τὸ καθαρώτατον διὰ τῶν πόρων, οἰ φαίνονται φέροντες ἀπ’ αὐτῶν πρὸς τὴν μήνιγγα τὴν περὶ τὸν ἐγκέφαλον. τούτου δὲ τεκμήριον· οὔτε γὰρ ἄλλο μόριον ὑγρὸν καὶ ψυχρόν ἐστιν ἐν τῇ κεφαλῇ παρὰ τὸν ἐγκέφαλον, τό τ’ ὄμμα ψυχρὸν καὶ ὑγρόν. ἐξ ἀνάγκης οὖν ὁ τόπος λαμβάνει μέγεθος τὸ πρῶτον, συμπίπτει δ’ ὕστερον. καὶ γὰρ περὶ τὸν ἐγκέφαλον συμβαίνει τὸν αὐτὸν τρόπον· τὸ πρῶτον ὑγρὸς καὶ πολύς, ἀποπνέοντος δὲ καὶ πεττομένου σωματοῦταί τε μᾶλλον καὶ συμπίπτει καὶ ὁ ἐγκέφαλος (καὶ τὰ σώματα) καὶ τὸ μέγεθος τὸ τῶν ὀμμάτων. ἐξ ἀρχῆς δὲ διὰ μὲν τὸν ἐγκέφαλον ἡ κεφαλὴ μεγίστη, διὰ δὲ τὸ ὑγρὸν τὸ ἐν τοῖς ὄμμασιν οἱ ὀφθαλμοὶ μεγάλοι φαίνονται. τελευταῖοι δὲ λαμβάνουσι τέλος διὰ τὸ καὶ τὸν ἐγκέφαλον συνίστασθαι μόλις· ὀψὲ γὰρ παύεται τῆς ψυχρότητος καὶ τῆς ὑγρότητος, ἐπὶ πάντων μέν, μάλιστα δ’ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων. διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τὸ βρέγμα τῶν ὀστῶν γίνεται τελευταῖον· ἤδη γὰρ γεγενημένων θύραζε τῶν ἐμβρύων μαλακόν ἐστι τοῦτο τὸ ἐστοῦν τῶν παιδίων. αἶτιον δὲ τοῦ μάλιστ’ επὶ τῶν ἀνθρώπων τοῦτο συμβαίνειν, ὅτι τὸν ἐγκέφαλον ὑγρότατον ἔχουσι καὶ πλεῖστον τῶν ζῴων. τούτου δ’ αἴτιον ὅτι καὶ τὴν ἐν τῇ καρδίᾳ θερμότητα καθαρωτάτην. δηλοῖ δὲ τὴν εὐκρασίαν ἡ διάνοια· φρονιμώτατον γάρ ἐστι τῶν ζῴων ἄνθρωπος. ἀκρατῆ δὲ καὶ τὰ παιδία μέχρι πόρρω τῆς κεφαλῆς ἐστὶ διὰ τὸ βάρος τὸ περὶ τὸν ἐγκέφαλον. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν μορίων ὅσα δεῖ κινεῖν· ἡ γὰρ ἀρχὴ τῆς κινήσεως ὀψὲ κρατεῖ τῶν ἄνωθεν καὶ τελευταῖον, ὅσων ἡ κίνησις μὴ συνήρτηται πρὸς αὐτὴν ὥσπερ τῶν κώλων. τοιοῦτον δ’ ἐστὶ μόριον τὸ βλέφαρον. ἐπεὶ δ’ οὐθὲν ποιεῖ περίεργον οὐδὲ μάτην ἡ φύσις, δῆλον ὡς οὐδ ὕστερον οὐδὲ πρότερον· ἔσται γὰρ τὸ γεγονὸς μάτην ἢ περίεργον. ὥσθ᾽ ἄμ᾽ ἀνάγκη τὰ βλέφαρα διαχωρίζεσθαι καὶ δύνασθαι κινεῖν. ὀψὲ μὲν οὖν διὰ τὸ πλῆθος τῆς περὶ τὸν ἐγκέφαλον πέψεως τελειοῦται τὰ ὄμματα τοῖς ζῴοις, τελευταῖα δὲ διὰ τὸ σφόδρα κρατούσης τῆς κινήσεως εἶναι τὸ κινεῖν καὶ τὰ οὕτως πόρρω τῆς ἀρχῆς καὶ ἀπεψυγμένα τῶν μορίων. δηλοῖ δὲ τὰ βλέφαρα τοιαύτην ἔχοντα τὴν φύσιν· ἂν γὰρ καὶ ὁποσονοῦν βάρος γένηται περὶ τὴν κεφαλὴν δι᾽ ὕπνον ἢ μέθην ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων, οὐ δυνάμεθα τὰ βλέφαρα αἴρειν, οὕτω βάρος αὐτῶν ἐχόντων μικρόν. περὶ μὲν οὖν ὀφθαλμῶν εἴρηται πῶς γίνονται καὶ διʼ ὅ τι, καὶ διὰ τίν᾽ αἰτίαν τελευταίαν λαμβάνουσι τὴν διάρθρωσιν· τῶν δ᾽ ἄλλων γίνεται μορίων ἕκαστον ἐκ τῆς τροφῆς, τὰ μὲν τιμιώτατα καὶ μετειληφότα τῆς κυριωτάτης ἀρχῆς ἐκ τῆς πεπεμμένης καὶ καθαρωτάτης καὶ πρώτης τροφῆς, τὰ δ᾽ ἀναγκαῖα μόρια καὶ τούτων ἕνεκεν ἐκ τῆς χείσονος καὶ τῶν ὑπολειμμάτων καὶ περιττωμάτων. ἅσπερ γὰρ οἰκονόμος ἀγαθός, καὶ ἡ φύσις. οὐθὲν ἀποβάλλειν εἴωθεν ἐξ ὧν ἔστι ποιῆσαί τι χρηστόν. ἐν δὲ ταῖς οἰκονομίαις τῆς γινομένης τροφῆς ἡ μὲν βελτίστη τέτακται τοῖς ἐλευθέροις, ἡ δὲ χείρων καὶ τὸ περίττωμα ταύτης οἰκέταις, τὰ δὲ χείριστα καὶ τοῖς συντρεφομένοις διδόασι ζῴοις. καθάπερ οὖν τὴν αὔξησιν ὁ θύραθεν ταῦτα ποιεῖ νοῦς, οὕτως ἐν τοῖς γινομένοις αὐτοῖς ἡ φύσις ἐκ μὲν τῆς καθαρωτάτης ὕλης σάρκας καὶ τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων τὰ σώματα συνίστησιν, ἐκ δὲ τῶν περιττωμάτων ὀστᾶ καὶ νεῦρα καὶ τρίχας, ἔτι δ᾽ ὄνυχας καὶ ὁπλὰς καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα· διὸ τελευταῖα ταῦτα λαμβάνει τὴν σύστασιν, ὅταν ἤδη γίγνηται περίττωμα τῆς φύσεως. ἡ μὲν οὖν τῶν ὀστῶν φύσις ἐν τῇ πρώτη συστάσει γίνεται τῶν μορίων ἐκ τῆς σπερματικῆς περιττώσεως, καὶ τῶν ζῴων αὐξανομένων ἐκ τῆς φυσικῆς τροφῆς λαμβάνει τὴν αὔξησιν, ἐξ ἥσπερ τὰ μόρια τὰ κύρια, ταύτης μέντοι αὐτῆς τὰ ὑπολείμματα καὶ τὰ περιττωματικά. γίνεται γὰρ ἐν παντὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον, καὶ τῆς τροφῆς τὸ μὲν θρεπτικὸν τὸ δ᾽ αὐξητικόν, θρεπτικὸν μὲν ὃ τὸ εἶναι παρέχεται τῷ τε ὅλω καὶ τοῖς μορίοις, αὐξητικὸν δὲ τὸ εἰς μέγεθος ποιοῦν. τὴν ἐπίδοσιν· περὶ ὧν ὕστερον διοριστέον μᾶλλον. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον τοῖς ὀστοῖς καὶ τὰ νεῦρα συνίσταται καὶ ἐκ τῶν αὐτῶν, ἐκ τῆς σπερματικῆς περιττώσεως καὶ τῆς θρεπτικῆς. ὄνυχες δὲ καὶ τρίχες καὶ ὁπλαὶ καὶ κέρατα καὶ ῥύγχη καὶ τὰ πλῆκτρα τῶν ὀρίθων, καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερόν ἐστι μόριον, ἐκ τῆς ἐπικτήτου τροφῆς καὶ τῆς αὐξητικῆς, ἥν τε παρὰ τοῦ θήλεος ἐπικτᾶται καὶ τῆς θύραθεν. διὰ τοῦτο τὰ μὲν ὀστᾶ μέχρι τινὸς λαμβάνει τὴν αὔξησιν. ἔτι γάρ τι πᾶσι τοῖς ζῴοις πέρας τοῦ μεγέθους, διὸ καὶ τῆς τῶν ὀστῶν αὐξήσεως. εἰ γὰρ ταῦτ᾽ εἴχεν αὔξησιν ἀεί, καὶ τῶν ζῴων ὅσα ἔχει ὁστοῦν τὸ ἀνάλογον, ηὐξάνετ’ ἄν ἕως ἕξη· τοῦ γὰρ μεγέθους ὅρος ἐστὶ ταῦτα τοῖς ζῴοις. δι’ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν οὐκ ἀεὶ λαμβάνουσιν αὔξησιν, λεκτέον ὕστερον· τρίχες δὲ καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις, ἕως ἂν ὑπάρχωσιν, αὐξάνονται, καὶ μᾶλλον ἐν νόσοις καὶ τῶν σωμάτων γηρασκόντων καὶ φθινόντων διὰ τὸ λείπεσθαι περίττωμα πλεῖον ἐλάττονος εἰς τὰ κύρια δαπανωμένου διὰ τὸ γῆρας καὶ τὰς νόσους, ἐπεί γ᾽ ὅταν ὑπολείπῃ καὶ τοῦτο διὰ τὴν ἡλικίαν, καὶ αἱ τρίχες ὑπολείπουσιν. τὰ δ᾽ ὀστᾶ τοὐναντίον· συμφθίνει γὰρ τῷ σώματι καὶ τοῖς μέρεσιν. αὐξάνονται δ᾽ αἱ τρίχες καὶ τεθνεώτων, οὐ μέντοι γίνονονταί γ᾽ ἐξ ὑπαρχῆς. περὶ δ᾽ ὀδόντων ἀπορήσειεν ἄν τις. εἰσὶ γὰρ τὴν μὲν φύσιν τὴν αὐτὴν ἔχοντες τοῖς ὀστοῖς, καὶ γίνονται ἐκ τῶν ὀστῶν, ὄνυχες δὲ καὶ τρίχες καὶ κέρατα καὶ τὰ τοιαῦτα ἐκ τοῦ δέρματος, διὸ καὶ συμμεταβάλλουσι τῷ δέρματι τὰς χρόας· λευκά τε γὰρ καὶ μέλανα γίνονται καὶ παντοδαπὰ κατὰ τὴν τοῦ δέρματος χρόαν, οἱ δ᾽ ὀδόντες οὐθέν· ἐκ γὰρ τῶν ὀστῶν εἰσίν, ὅσα τῶν ζῴων ἔχει ὀδόντας καὶ ὀστᾶ. αὐξάνονται δὲ διὰ βίου μόνοι τῶν ἄλλων ὀστῶν· τοῦτο δὲ δῆλον ἐπὶ τῶν παρακλινόντων ὀδόντων τὴν ἀρὴν τὴν ἀλλήλων. αἴτιον δὲ τῆς αὐξήσεως, ὡς μὲν ἕνεκά του, διὰ τὸ ἔργον· ταχὺ γὰρ ἂν κατετρίβοντο μὴ γινομένης τινὸς ἐπιρρύσεως, ἐπεὶ καὶ νῦν ἐνίοις γηράσκουσι, τοῖς βρωτικοῖς μὲν μὴ μεγάλους δ᾽ ἔχουσι, κατατρίβονται πάμπαν· πλείονι γὰρ λόγῳ καθαιροῦνται τῆς αὐξήσεως. διὸ καὶ τοῦτο εὖ μεμηχάνηται πρὸς τὸ συμβαῖνον ἡ φύσις· συνάγει γὰρ εἰς τὸ γῆρας καὶ τὴν τελευτὴν τὴν ὑπόλειψιν τῶν ὀδόντων. εἰ δ᾽ ἦν μυριετὴς ὁ βίος ἢ χιλιετής, παμμεγέθεις τ᾽ ἂν ἔδει γίνεσθαι τοὺς ἐξ ἀρχῆς καὶ φύεσθαι πολλάκις· καὶ γὰρ εἰ συνεχῆ τὴν αὔξησιν εἶχον, ὅμως ἂν ἄχρηστοι λεαινόμενοι πρὸς τὴν ἐργασίαν ἥσαν. οὗ μὲν οὗν ἕνεκα λαμβάνουσι τὴν αὔξησιν εἴρηται· συμβαίνει δὲ μηδὲ τὴν αὐτὴν ἔχειν φύσιν τοῖς ἄλλοις ὀστοῖς τοὺς ὀδόντας. τὰ μὲν γὰρ ἐν τῇ πρώτῃ συστάσει γίνεται πάντα καὶ οὐθὲν ὕστερον, οἱ δ᾽ ὀδόντες ὕστερον. διὸ καὶ πάλιν δύνανται φύεσθαι ἐκπεσόντες · ἅπτονται γάρ, ἀλλ᾽ οὐ συμπεφύκασι τοῖς ὀστοῖς. ἐκ μέντοι τῆς τροφῆς τῆς εἰς τὰ ὀστᾶ διαδιδομένης γίνονται, διὸ τὴν αὑτὴν ἔχουσι φύσιν, καὶ τότε ὅταν ἐκεῖνα ἔχη ἤδη τὸν ἀριθμὸν τὸν αὑτῶν. τὰ μὲν οὖν ἄλλα ζῷα ἔχοντα γίνεται ὀδόντας καὶ τὸ ἀνάλογον τοῖς ὀδοῦσιν, ἐὰν μή τι γίγνηται παρὰ φύσιν, διὰ τὸ ἀπολύεσθαι τῆς γενέσεως τετελεσμένα τοῦ ἀνθρώπου μᾶλλον· ὁ δ᾽ ἄνθρωπος, ἂν μή τι συμβῇ παρὰ φύσιν, οὐκ ἔχων. δὶ ἣν δ᾽ αἰτίαν οἱ μὲν γίνονται τῶν ὀδόντων καὶ ἐκπίπτουσιν, οἱ δ᾽ οὐκ ἐκπίπτουσιν, ὕστερον λεχθήσεται. διότι δ’ ἐκ περιττώματός ἐστι τὰ τοιαῦτα τῶν μορίων, διὰ τοῦτ᾽ ἄνθρωπος ψιλότατόν τε κατὰ τὸ σῶμα τῶν ζῴων πάντων ἐστὶ καὶ ὄνυχας ἐλαχίστους ἔχει ὡς κατὰ μέγεθος· ἐλάχιστον γὰρ ἔχει περίττωμα γεῶδες, ἔστι δὲ περίττωμα μὲν τὸ ἄπεπτον, τὸ δὲ γεηρὸν ἐν τοῖς σώμασι πάντων ἀπεπτότατον.
2.7-17. Bölüm
Parçaların her birinin nasıl biçimlendiği ve türeyişin sebebinin ne olduğu söylendi. Canlı doğurulan ceninler, daha önce söylendiği gibi, göbek bağının rahme tutunmasıyla büyür. Hayvanlarda psykhēnin besleyici kuvvesi de bulunduğundan, cenin göbek bağını hemen bir kök gibi rahme salar. Göbek bağı, bir kılıf içindeki damarlardır: büyük hayvanlarda, mesela sığır ve benzerlerinde, birden çok; orta büyüklükte olanlarda iki; en küçüklerde bir damar. Cenin kanlı besini bunun aracılığıyla alır; çünkü rahim birçok damarın son bulduğu yerdir. İki çenesinde de dişi olmayan hayvanların hepsinde, iki çenesinde dişi olanlardan da rahminde boydan boya uzanan büyük tek bir damar değil, onun yerine sık ve çok sayıda damar bulunanlarda, rahimde kotiledon denen şeyler vardır; bunların dışbükey yüzü rahme, içbükey yüzü cenine bakar. Rahim ile cenin arasında koryon ve zarlar bulunur. Cenin büyüyüp tamamlandıkça kotiledonlar küçülür, cenin tamamlanınca da sonunda kaybolur. Çünkü tabiat rahmin kanlı besinini ceninlere, memelere koyar gibi buraya hazır koyar; besin azar azar ve birçok yerden toplandığı için kotiledonun cismi bir döküntü ya da iltihap gibi olur. Cenin küçük olup çok besin alamadığı sürece kotiledonlar belirgin ve büyüktür; cenin büyüyünce küçülürler. Boynuzsuz ve iki çenesinde de dişi olan hayvanların çoğunun rahminde ise kotiledon yoktur; göbek bağı tek bir damara uzanır, bu damar da büyük olarak rahim boyunca uzanır. Bu tür hayvanların kimi tek, kimi çok yavru doğurduğundan, birden çok cenin de tek cenin gibi durur. Bunlar, kesip incelemelerdeki örneklerden ve araştırmalarda yazılanlardan incelenmelidir. Çünkü yavrular göbek bağına, göbek bağları da damara birbiri ardınca bağlıdır; damar sanki akan bir su arkıdır, yavrular onun kıyısında dizilmiştir. Ceninlerin her birinin çevresinde zarlar ve koryon vardır.
Çocukların rahimde küçük bir et parçasını emerek beslendiğini söyleyenler doğru söylemiyor. Böyle olsaydı aynı şey öteki hayvanlarda da olurdu; oysa görülmüyor (bunu kesip incelemeyle görmek kolaydır). Ayrıca bütün ceninleri, kuşlarınkini, suda yaşayanlarınkini ve karada yürüyenlerinkini aynı şekilde ince zarlar sarar; bu zarlar ceninleri rahimden ve içerde oluşan sıvılardan ayırır. Ne bu zarlarda böyle bir şey bulunur, ne de bunlar aracılığıyla böyle bir şeyden yararlanmak mümkündür. Yumurtayla doğanların hepsinin ana rahminden ayrıldıktan sonra dışarıda büyüdüğü de açıktır.
Hayvanlarda çiftleşme tabiatça aynı cinsten olanlar arasında olur; ama tabiatları birbirine yakın, eidosça da pek farklı olmayanlar arasında da olur, eğer büyüklükleri birbirine yakın ve gebelik süreleri eşitse. Bu tür çiftleşmeler başka hayvanlarda seyrektir, ama köpeklerde, tilkilerde ve kurtlarda olur. Hint köpekleri de köpeğe benzer bir yaban hayvanından ve köpekten doğar. Çiftleşmeye düşkün kuşlarda da bunun olduğu görülmüştür, mesela keklikler ile tavuklarda. Pençeli kuşlardan da eidosça farklı şahinlerin birbiriyle çiftleştiği sanılır; başka bazı kuşlarda da durum aynıdır. Deniz hayvanlarında kayda değer bir şey görülmedi; ama en çok, rinobatos denen balıkların rina ile batosun çiftleşmesinden doğduğu sanılır. Libya hakkındaki o atasözü de —Libya hep yeni bir şey besler— aynı soydan olmayan hayvanların orada birbiriyle çiftleşmesinden ötürü söylenmiştir. Çünkü su kıtlığı yüzünden hayvanların hepsi su kaynağı bulunan az sayıda yerde karşılaşır ve aynı cinsten olmayanlar da çiftleşir. Böyle bir çiftleşmeden doğanların ötekileri yeniden birbiriyle çiftleşip birleşir ve dişi de erkek de doğurabilir görünür; bunlar arasında yalnız katırlar kısırdır: ne birbirleriyle ne başka hayvanlarla çiftleşerek doğururlar.
Genel olarak sorun şudur: bir erkek ya da dişi hangi sebeple kısırdır? Çünkü kısır kadınlar ve erkekler de vardır; öteki hayvanların da her cinsinde, mesela atlarda ve koyunlarda, kısırlar vardır. Ama katırların cinsi bütünüyle kısırdır. Ötekilerde kısırlığın birçok sebebi vardır. Doğuştan, birleşmeye yarayan bölgeleri sakat olan kadınlar da erkekler de kısır olur; öyle ki kadınlar ergenliğe girmez, erkeklerin sakalı çıkmaz, hep hadım gibi kalırlar. Bazılarının başına da aynı şey yaş ilerledikçe gelir: kimi zaman bedenin aşırı iyi beslenmesi yüzünden (çünkü daha şişman olan kadınlarda ve fazla gürbüz erkeklerde tohum artığı bedene harcanır; kadınlarda âdet, erkeklerde döl oluşmaz); kimi zaman hastalık yüzünden: erkekler sıvı ve soğuk döl bırakır, kadınlarda da temizlenmeler kötüdür ve hastalıklı artıklarla doludur. Birçok erkekte ve kadında bu hâl, birleşmeye yarayan parçalardaki ve bölgelerdeki sakatlıklar yüzünden de olur. Bunların kimi iyileşir, kimi iyileşmez; en çok da ilk oluşumda böyle olanlar ömür boyu kısır kalır. Çünkü erkeksi kadınlar ve kadınsı erkekler olur; kadınlarda âdet görülmez, erkeklerde tohum ince ve soğuktur. Bu yüzden erkeklerin tohumu kısır mı diye suda denenmesi makuldür: ince ve soğuk tohum yüzeyde çabucak dağılır, doğurgan olan ise dibe çöker; çünkü pişmiş olan sıcaktır, pişmiş olan da koyulaşmış ve kıvamlı olandır. Kadınları ise rahme konan fitillerle, kokunun aşağıdan yukarı dışarı verilen nefese ulaşıp ulaşmadığına bakarak, ve gözlere sürülen boyalarla, ağızdaki tükürüğü boyayıp boyamadığına bakarak denerler. Bunlar olmuyorsa, artığın atıldığı kanalların bedende karışmış ve kapanmış olduğu anlaşılır. Çünkü baş çevresindeki bölgeler içinde tohumla en çok ilgili olan göz çevresidir. Bunu şu gösterir: cinsel birleşmede biçimi gözle görülür şekilde değişen tek bölge orasıdır; cinsel ilişkiye çok düşkün olanların gözleri de belirgin biçimde çöker. Sebebi, dölün tabiatının beyninkine benzemesidir: dölün maddesi suludur, ısısı ise sonradan edinilmiştir. Tohum boşalmaları da diyaframdan gelir; çünkü tabiatın ilkesi oradadır; dolayısıyla eklemlerdeki hareketler göğse ulaşır, göğüsten gelen kokular da soluk yoluyla hissedilir.
Πῶς μὲν οὖν ἕκαστον συνίσταται τῶν μορίων, εἴρηται, καὶ τί τῆς γενέσεως αἴτιον· ἔχει δὲ τὴν αὔξησιν τὰ ζῳοτοκούμενα τῶν ἐμβρύων, ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον, διὰ τῆς τοῦ ὀμφαλοῦ προσφύσεως. ἐπεὶ γὰρ ἔνεστιν ἐν τοῖς ζῴοις καὶ ἡ θρεπτικὴ δύναμις τῆς ψυχῆς, ἀφίησιν εὐθὺς οἷν ῥίζαν τὸν ὀμφαλὸν εἰς τὴν ὑστέραν. ἔστι δὲ ὁ ὀμφαλὸς ἐν κελύφει φλέβες, τοῖς μὲν μείζοσι πλείους, οἷον βοῒ καὶ τοῖς τοιούτοις, τοῖς δὲ μέσοις δύο, μία δὲ τοῖς ἐσχάτοις. διὰ δὲ τούτου λαμβάνει τὴν τροφὴν αἱματικήν. αἱ γὰρ ὑστέραι πέρατα φλεβῶν πολλῶν εἰσίν. τὰ μὲν οὖν μὴ ἀμφώδοντα πάντα, καὶ τῶν ἀμφωδόντων ὅσων ἡ ὑστέρα μὴ μίαν φλέβα μεγάλην ἔχει διατείνουσαν ἀλλ᾽ ἀντὶ μιᾶς πυκνὰς πολλάς, ταῦτα ἐν ταῖς ὑστέραις ἔχει τὰς καλουμένας κοτυληδόνας, τὸ μὲν περιφερὲς ἐχούσας πρὸς τὴν ὑστέραν, τὸ δὲ κοῖλον πρὸς τὸ ἔμβρυον. μεταξὺ δὲ τῆς ὑστέρας καὶ τοῦ ἐμβρύου τὸ χόριον καὶ οἱ ὑμένες εἰσίν. αἱ δὲ κοτυληδόνες αὐξανομένου καὶ τελεουμένου τοῦ ἐμβρύου γίνονται ἐλάττους, καὶ τέλος ἀφανίζονται τελεωθέντος. εἰς τοῦτο γὰρ προεκτίθεται τοῖς ἐμβρύοις ἡ φύσις τὴν αἱματικὴν τροφὴν τῆς ὑστέρας ὥσπερ εἰς μαστούς, καὶ διὰ τὸ ἀθροίζεσθαι καὶ κατὰ μικρὸν ἐκ πολλῶν οἷον ἐξάνθημα καὶ φλεγμασία γίνεται τὸ σῶμα τὸ τῆς κοτυληδόνος. ἕως μὲν ἄν οὖν ἔλαττον ᾖ τὸ ἔμβρυον, οὐ δυνάμενον πολλὴν λαμβάνειν τροφήν, δῆλαί εἰσι καὶ μείζονες, αὐξηθέντος δὲ συμπίπτουσιν. τὰ δὲ πολλὰ τῶν κολοβῶν ζῴων καὶ ἀμφωδόντων οὐκ ἔχει κοτυληδόνα ἐν ταῖς ὑστέραις, ἀλλ’ ὁ ὀμφαλὸς εἰς φλέβα τείνει μίαν, αὕτη δὲ τέταται διὰ τῆς ὑστέρας ἔχουσα μέγεθος. ἐπεὶ δὲ τὰ μὲν μονοτόκα τὰ δὲ πολυτόκα τῶν τοιούτων ἐστὶ ζῷων, καὶ τὰ πλείω τῶν ἐμβρύων τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον τῷ ἑνί. δεῖ δὲ ταῦτα θεωρεὶν ἔκ τε τῶν παραδειγμάτων τῶν ἐν ταῖς ἀνατομαῖς καὶ τῶν ἐν ταῖς ἱστορίαις γεγραμμένων. πεφύκασι γὰρ τὰ ζῷα ἐκ τοῦ ὀμφαλοῦ, ὁ δ’ ὀμφαλὸς ἐκ τῆς φλεβὸς ἐφεξῆς ἀλλήλοις, ὡσπερανεὶ παρ’ ὀχετὸν τὴν φλέβα ῥέουσαν· περὶ δὲ ἕκαστον τῶν ἐμβρύων οἷ θ’ ὑμένες καὶ τὸ χόριόν ἐστιν. οἱδὲ λέγοντες τρέφεσθαι τὰ παιδία ἐν ταῖς ὑστέραις διὰ τοῦ σαρκίδιόν τι βδάλλειν οὐκ ὀρθῶς λέγουσιν· ἐπί τε γὰρ τῶν ἄλλων ζῴων ταὐτὸν συνέβαινεν ἄν, νῦν δ’ οὐ φαίνεται (θεωρῆσαι γὰρ τοῦτο ῥᾴδιον διὰ τῶν ἀνατομῶν), καὶ περὶ ἅπαντα τὰ ἔμβρυα καὶ τὰ πτηνὰ καὶ τὰ πλωτὰ καὶ τὰ τῶν πεζῶν ὁμοίως λεπτοὶ περιέχουσιν ὑμένες χωρίζοντες ἀπὸ τῆς ὑστέρας καὶ τῶν ἐγγινομένων ὑγρῶν, ἐν οἷς οὔτ’ αὐτοῖς ἔνεστι τοιοῦτον οὐθέν, οὔτε διὰ τούτων οὐθενὸς ἐνδέχεται ποιεῖσθαι τὴν ἀπόλαυσιν. τὰ δ’ ᾠοτοκούμενα πάντα ὅτι λαμβάνει τὴν αὔξησιν χωρισθέντα τῆς μήτρας ἔξω, φανερόν. Γίνεται δὲ ὁ συνδυασμὸς τοῖς ζῴοις κατὰ φύσιν μὲν τοῖς ὁμογενέσιν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῖς μὲν ἐγγὺς τὴν φύσιν ἔχουσιν, οὐκ ἀδιαφόροις δὲ τῷ εἴδει, ἐὰν τά τε μεγέθη παραπλήσια ᾖ καὶ οἱ χρόνοι ἴσοι ὦσι τῆς κυήσεως. σπάνια μὲν οὖν γίνεται τὰ τοιαῦτα ἐπὶ τῶν ἄλλων, γίνεται δὲ καὶ ἐπὶ κυνῶν καὶ ἀλωπέκων καὶ λύκων· καὶ οἱ Ἰνδικοὶ δὲ κύνες ἐκ θηρίου τινὸς κυνώδους γεννῶνται καὶ κυνός. καὶ ἐπὶ τῶν ὀρνίθων δὲ τῶν ὀχευτικῶν ὦπται τοῦτο συμβαῖνον, οἷον ἐπὶ περδίκων καὶ ἀλεκτορίδων· καὶ τῶν γαμψωνύχων οἱ ἱέρακες δοκοῦσιν οἱ διαφέροντες τῷ εἴδει μίγνυσθαι πρὸς ἀλλήλους· καὶ ἐπ’ ἄλλων δέ τινων ὀρνέων ἔχει τὸν αὐτὸν τρόπον. ἐπὶ δὲ τῶν θαλαττίων οὐθὲν ἀξιόλογον ἑώραται, δοκοῦσι δὲ μάλιστα οἱ ῥινοβάται καλούμενοι γίνεσθαι ἐκ ῥίνης καὶ βάτου συνδυαζομένων. λέγεται δὲ καὶ τὸ περὶ τῆς Λιβύης παροιμιαζόμενον, ὡς ἀεί τι τῆς Λιβύης τρεφούσης καινόν, διὰ τὸ μίγνυσθαι καὶ τὰ μὴ ὁμόφυλα ἀλλήλοις λεχθῆναι τοῦτο· διὰ γὰρ τὴν σπάνιν τοῦ ὕδατος ἀπαντῶντα πάντα πρὸς ὀλίγους τόπους τοὺς ἔχοντας νάματα μίγνυσθαι καὶ τὰ μὴ ὁμογενῆ. τὰ μὲν οὖν ἄλλα τῶν ἐκ τοιαύτης μίξεως γινομένων συνδυαζόμενα φαίνεται πάλιν ἀλλήλοις καὶ μιγνύμενα καὶ δυνάμενα τό τε θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν γεννᾶν, οἱ δ’ ὀρεῖς ἄγονος μόνοι τῶν τοιούτων· οὔτε γὰρ ἐξ ἀλλήλων οὔτ’ ἄλλοις μιγνύμενοι γεννῶσιν. ἔστι δὲ τὸ πρόβλημα καθόλου μέν, διὰ τίν’ αἰτίαν ἄγονον ἢ ἄρρεν ἢ θῆλύ ἐστιν· εἰσὶ γὰρ καὶ γυναῖκες καὶ ἄνδρες ἄγονοι, καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ἐν τοῖς γένεσιν ἑκάστοις οἷον ἵπποις καὶ προβάτοις. ἀλλὰ τοῦτο τὸ ὅλον ἄγονόν ἐστι, τὸ τῶν ἡμιόνων. τὰ δ’ αἴτια τῆς ἀγονίας ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων πλείω συμβαίνει· καὶ γὰρ ἐκ γενετῆς, ὅταν πηρωθῶσι τοὺς τόπους τοὺς πρὸς τὴν μίξιν χρησίμους, ἄγονοι γίνονται καὶ γυναῖκες καὶ ἄνδρες, ὥστε τὰς μὲν μὴ ἡβᾶν τοὺς δὲ μὴ γενειᾶν, ἀλλ’ εὐνουχίας διατελεῖν ὄντας· τοῖς δὲ προϊούσης τῆς ἡλικίας ταὐτὸν συμβαίνει πάσχειν, ὁτὲ μὲν δι’ εὐτροφίαν τῶν σωμάτων (ταῖς μὲν γὰρ πιοτέραις γινομέναις τοῖς δ’ εὐεκτικωτέροις εἰς τὸ σῶμα καταναλίσκεται τὸ περίττωμα τὸ σπερματικόν, καὶ ταῖς μὲν οὐ γίνεται καταμήνια τοῖς δὲ γονή), ὁτὲ δὲ διὰ νόσον οἱ μὲν ὑγρὸν καὶ ψυχρὸν προΐενται, ταῖς δὲ γυναιξὶν αἱ καθάρσεις φαῦλαι καὶ πλήρεις νοσηματικῶν περιττωμάτων, πολλοῖς δὲ καὶ πολλαῖς καὶ διὰ πηρώματα τοῦτο συμβαίνει τὸ πάθος περὶ τὰ μόρια καὶ τοὺς τόπους τοὺς περὶ τὴν ὁμιλίαν χρησίμους. γίνεται δὲ τὰ μὲν ἰατὰ τὰ δ’ ἀνίατα τῶν τοιούτων, μάλιστα δὲ διατελοῦσιν ἄγονα κατὰ τὴν πρώτην σύστασιν τοιαῦτα γενόμενα· γίνονται γὰρ γυναῖκές τε ἀρρενωποὶ καὶ ἄνδρες θηλυκοί, καὶ ταῖς μὲν οὐ γίνεται τὰ καταμήνια, τοῖς δὲ τὸ σπέρμα λεπτὸν καὶ ψυχρόν. διόπερ εὐλόγως βασανίζεται ταῖς πείραις τό γε τῶν ἀνδρῶν, εἰ ἄγονον, ἐν τῷ ὕδατι· ταχὺ γὰρ διαχεῖται τὸ λεπτὸν καὶ ψυχρὸν ἐπιπολῆς, τὸ δὲ γόνιμον εἰς βυθὸν χωρεῖ· θερμὸν μὲν γὰρ τὸ πεπεμμένον ἐστί, πέπεπται δὲ τὸ συνεστηκὸς καὶ πάχος ἔχον. τὰς δὲ γυναῖκας βασανίζουσι τοῖς τε προσθέτοις, ἐὰν διικνῶνται αἱ ὁσμαὶ πρὸς τὸ πνεῦμα τὸ θύραζε κάτωθεν ἄνω, καὶ τοῖς ἐγχρίστοις εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς χρώμασιν, ἂν χρωματίζωσι τὸ ἐν τῷ στόματι πτύελον. ταῦτα γὰρ οὐ συμβαίνοντα δηλοῖ τὸ σῶμα τοὺς πόρους δι’ ὧν ἀποκρίνεται τὸ περίττωμα, συγκεχυμένους ἔχειν καὶ συμπεφυκότας ὅ τε γὰρ περὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τόπος τῶν περὶ τὴν κεφαλὴν σπερματικώτατός ἐστιν. δηλοῖ δ’ ἐν μὲν ταῖς ὁμιλίαις μετασχηματιζόμενος ἐπιδήλως μόνος, καὶ τοῖς χρωμένοις πλείοσιν ἀφροδισίοις ἐνδιδόασι τὰ ὄμματα φανερῶς. αἴτιον δ’ ὅτι ἡ τῆς γονῆς φύσις ὁμοίως ἔχει τῇ τοῦ ἐγκεφάλου· ὑδατώδης γάρ ἐστιν ἡ ὕλη αὐτῆς, ἡ δὲ θερμότης ἐπίκτητος. καὶ αἱ σπερματικαὶ καθάρσεις ἀπὸ τοῦ ὑποζώμάτος εἰσιν, ἡ γὰρ ἀρχὴ τῆς φύσεως ἐντεῦθεν, ὥστε διικνεῖσθαι πρὸς τὸν θώρακα τὰς κινήσεις ἀπὸ τῶν ἄρθρων· αἱ δ’ ἐκ τοῦ θώρακος ὀσμαὶ ποιοῦσιν αἴσθησιν διὰ τῆς ἀναπνοῆς.
2.8-18. Bölüm
İnsanlarda ve öteki cinslerde, daha önce söylendiği gibi, böyle bir sakatlık tek tek bireylerde olur; katırların cinsi ise bütünüyle kısırdır. Sebebi hakkında Empedokles ve Demokritos'un söyledikleri —Empedokles açık seçik değil, Demokritos daha anlaşılır biçimde söyler— doğru değildir. Çünkü akrabalık dışında çiftleşen bütün hayvanlar için aynı şekilde ispat ileri sürerler. Demokritos, hayvanın türeyişinin ilkesi akraba hayvanlardan gelmediği için katırların rahimdeki kanallarının bozulduğunu söyler. Ama başka hayvanlarda bu durum vardır, yine de hiç de az doğurmazlar; oysa sebep bu olsaydı, bu şekilde çiftleşen öteki hayvanların da kısır olması gerekirdi. Empedokles ise sebep olarak, iki döl de yumuşak olduğu hâlde tohumların karışımının sıkı olmasını gösterir: birinin boşlukları ötekinin sıkı kısımlarına uyar, böyle şeylerden de yumuşaklardan sert bir şey oluşur, tıpkı kalayla karışan bakır gibi. Ama ne bakır ile kalay için sebebi doğru söylüyor (bunlardan Problemler'de söz edildi), ne de genel olarak ilkelerini bilinen şeylerden alıyor. Boşluklar ile katı kısımlar birbirine uyarak nasıl bir karışım, mesela şarap ile suyun karışımını yapar? Söylenen şey bizim kavrayışımızı aşar; çünkü şarabın ve suyun boşluklarını nasıl anlamamız gerektiği hissin çok ötesindedir. Ayrıca atlardan at, eşeklerden eşek, at ile eşekten de —hangisi erkek hangisi dişi olursa olsun, iki türlü de— katır doğduğuna göre, neden bunlardan, doğan yavru kısır olacak kadar sıkı bir şey oluşur da dişi ve erkek attan ya da dişi ve erkek eşekten kısır bir yavru oluşmaz? Oysa erkek atınki de dişi atınki de yumuşaktır. Dişi at da erkek at da eşekle, erkekle de dişiyle de çiftleşir. Onun dediğine göre, iki taraftan doğanların kısır olmasının sebebi, tohumlar yumuşak olduğu hâlde ikisinden tek bir şey oluşmasıdır. Öyleyse erkek ve dişi attan doğan yavrunun da kısır olması gerekirdi. Çünkü yalnız biri çiftleşseydi, birinin eşeğin dölüne benzer bir yavru doğurmamasına sebep olduğunu söylemek mümkün olurdu; oysa o döl nasılsa, kendi soyundan olanın dölüyle de öyle karışır. Ayrıca ispat dişi için de erkek için de aynı şekilde ileri sürülmüştür; oysa söylendiğine göre yalnız erkek katır yedi yaşındayken doğurabilir; dişi ise tamamen kısırdır, bunun da sebebi yavruyu sonuna kadar besleyememesidir, çünkü bir dişi katırın gebe kaldığı görülmüştür.
Belki de söylenenlerden daha inandırıcı görünen bir ispat mantıkî ispattır. Ona mantıkî diyorum, çünkü ne kadar küllî olursa, konuya özgü ilkelerden o kadar uzaktır. Bu ispat şöyledir: eidosça aynı olan bir erkek ile dişiden tabiatça ana babasıyla eidosça aynı bir erkek ya da dişi doğuyorsa —mesela erkek ve dişi köpekten erkek ya da dişi köpek—, eidosça farklı olanlardan da eidosça farklı bir şey doğar; mesela köpek aslandan farklıysa, erkek köpek ile dişi aslandan da, erkek aslan ile dişi köpekten de farklı bir şey doğar. Dolayısıyla, erkek ve dişi katırlar birbirinden eidosça farklı olmadığına göre, katır da at ile eşekten doğduğuna, bunlar ile katırlar da eidosça farklı olduğuna göre, katırlardan bir yavru doğması imkânsızdır. Çünkü eidosça aynı olan erkek ile dişiden eidosça aynı bir şey doğduğu için, onlardan başka bir cins doğamaz; katır da olamaz, çünkü katır eidosça farklı olan at ile eşekten doğar, eidosça farklı olanlardan da farklı bir hayvan doğduğu kabul edilmişti. Bu akıl yürütme fazlasıyla küllî ve boştur. Çünkü konuya özgü ilkelerden yola çıkmayan akıl yürütmeler boştur; konuya ait gibi görünürler ama değildirler. Geometrik ilkelerden yola çıkanlar geometrik akıl yürütmelerdir, öteki alanlarda da böyledir; boş olan ise bir şeymiş gibi görünür, ama hiçbir şey değildir. Üstelik doğru da değildir; çünkü daha önce söylendiği gibi, eidosça aynı olmayanlardan doğanların birçoğu doğurgandır. Demek ki ne başka konularda ne de tabiatla ilgili konularda bu yolla araştırma yapmak gerekir.
At ve eşek cinslerinde bulunan özelliklere bakan biri sebebi daha iyi kavrayabilir. Önce, ikisi de kendi soyundan hayvanlarla tek yavru doğurur; sonra dişiler erkeklerden her zaman gebe kalmaz; bu yüzden atları belli aralıklarla aşıma çekerler, çünkü kısraklar ardı ardına gebe kalamaz. Kısrak âdetli bir hayvan değildir, dört ayaklılar içinde en az akıntıyı o bırakır; dişi eşek ise aşımı kabul etmez, dölü idrarla dışarı atar; bu yüzden peşinden gidip kamçılarlar. Ayrıca eşek soğuk bir hayvandır; bu yüzden tabiatça soğuğa dayanıksız olduğundan kışı sert yerlerde, mesela İskitlerin ülkesinde ve komşu topraklarda, İberya'nın ötesindeki Keltlerin ülkesinde yetişmek istemez; çünkü o ülke de soğuktur. Bu sebeple eşekleri aşıma, atlar gibi ekinoks zamanında değil, yaz gündönümü sıralarında çekerler; sıpalar sıcak mevsimde doğsun diye. Çünkü yavru, aşımın yapıldığı mevsimde doğar; at da eşek de bir yıl gebe kalır. Eşek, söylendiği gibi tabiatça soğuk olduğundan, böyle bir hayvanın dölünün de soğuk olması zorunludur. Bunun işareti şudur: eşekle çiftleşmiş bir kısrağa at aşarsa eşeğin aşımını bozmaz; ama atın aşımından sonra eşek aşarsa, tohumunun soğukluğu yüzünden atın aşımını bozar. Birbirleriyle çiftleştiklerinde ise döl birinin sıcaklığı sayesinde korunur; çünkü attan ayrılan şey daha sıcaktır: eşeğin hem maddesi hem dölü soğuktur, atınki ise daha sıcaktır. Sıcak soğuğa ya da soğuk sıcağa karıştığında, bunlardan oluşan ceninin kendisi korunur ve bunlar birbirleriyle doğurgan olur; ama bunlardan doğan yavru artık doğurgan değildir, tamamlanmış yavru doğurmaya elverişsizdir.
Genel olarak ikisi de kısırlığa yatkındır. Eşekte söylenen öteki özellikler vardır; üstelik ilk süt dişlerini döktükten sonra doğurmaya başlamazsa bir daha hiç doğurmaz; eşeklerin bedeni kısırlığa bu kadar yakındır. At da öyledir: kısırlığa yatkındır, kısır olmaktan ancak ondan doğacak yavrunun daha soğuk olması kadar uzaktır; bu da eşeğin akıntısıyla karıştığında olur. Eşek de aynı şekilde kendi soyuyla çiftleşmede kısıra yakın yavru doğurur. Dolayısıyla buna tabiata aykırı bir şey de eklenince —ki bu hayvanlar birbirleriyle ancak güç bela tek bir yavru doğurabiliyordu—, bunlardan doğan yavru daha da kısır ve tabiata aykırı olur, kısır olmak için başka hiçbir şeye ihtiyacı kalmaz; zorunlu olarak kısır olur.
Katırların bedenlerinin büyük olması da, âdet kanına gidecek akıntının büyümeye yönelmesinden ötürüdür. Bu tür hayvanların gebeliği bir yıl sürdüğünden, dişi katırın yalnız gebe kalması değil, yavruyu beslemesi de gerekir; bu da âdet kanı olmadan imkânsızdır. Dişi katırlarda âdet kanı oluşmaz; yararsız kısım mesaneden gelen artıkla birlikte atılır (bu yüzden erkek katırlar, öteki tek toynaklılar gibi dişilerin cinsel organlarını değil, doğrudan bu artığı koklar); geri kalanı büyümeye ve iriliğe yönelir. Dolayısıyla dişinin bazen gebe kalması mümkündür, nitekim bunun olduğu görülmüştür; ama yavruyu besleyip sonuna kadar taşıması imkânsızdır. Erkek ise bazen döl verebilir; çünkü erkek tabiatça dişiden daha sıcaktır ve erkek birleşmeye hiçbir cisim katmaz. Bu birleşmenin ürünü ginnos olur; bu da sakat bir katırdır. Çünkü at ile eşekten de, cenin rahimde hastalanırsa ginnoslar doğar. Ginnos, domuzlardaki "metakhoiron"lara benzer; orada da rahimde sakatlanan yavruya metakhoiron denir; domuz yavrularından herhangi biri böyle olabilir. Cüceler de aynı şekilde oluşur; bunlar da gebelik sırasında parçaları ve büyüklükleri bakımından sakatlanır; metakhoironlar ve ginnoslar gibidirler.
ἐν μὲν οὖν τοῖς ἀνθρώποις καὶ τοῖς ἄλλοις γένεσιν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, κατὰ μέρος ἡ τοιαύτη συμβαίνει πήρωσις, τὸ δὲ τῶν ἡμιόνων γένος ὅλον ἄγονόν ἐστιν. περὶ δὲ τῆς αἰτίας, ὡς μὲν λέγουσιν Ἐμπεδοκλῆς καὶ Δημόκριτος, λέγων ὁ μὲν οὐ σαφῶς, Δημόκριτος δὲ γνωρίμως μᾶλλον, οὐ οκαλῶς εἰρήκασιν. λέγουσι γὰρ ἐπὶ πάντων ὁμοίως τὴν ἀπόδειξιν τῶν παρὰ τὴν συγγένειαν συνδυαζομένων. Δημόκριτος μὲν γάρ φησι διεφθάρθαι τοὺς πόρους τῶν ἡμιόνων ἐν ταῖς ὑστέραις διὰ τὸ μὴ ἐκ συγγενῶν γίνεσθαι τὴν ἀρχὴν τῶν ζῴων. συμβαίνει δ’ ἐφ’ ἑτέρων ζῴων τοῦτο μὲν ὑπάρχειν, γεννᾶν δὲ μηδὲν ἧττον· καίτοι χρῆν, εἴπερ αἴτιον τοῦτ’ ἦν, ἄγονα καὶ τἇλλ’ εἶναι τὰ μιγνύμενα τὸν τρόπον τοῦτον. Ἐμπεδοκλῆς δ’ αἰτιᾶται τὸ μῖγμα τὸ τῶν σπερμάτων γίνεσθαι πυκνὸν ἐκ μαλακῆς τῆς γονῆς οὔσης ἑκατέρας· συναρμόττειν γὰρ τὰ κοῖλα τοῖς πυκνοῖς ἀλλήλων, ἐκ δὲ τῶν τοιούτων γίνεσθαι ἐκ μαλακῶν σκληρόν, ὥσπερ τῷ καττιτέρῳ μιχθέντα τὸν χαλκόν, λέγων οὔτ’ ἐπὶ τοῦ χαλκοῦ καὶ τοῦ καττιτέρου τὴν αἰτίαν ὀρθῶς (εἴρηται δ’ ἐν τοῖς προβλήμασι περὶ αὐτῶν) οὖθ᾽ ὅλως ἐκ γνωρίμων ποιούμενος τὰς ἀρχάς. τὰ γὰρ κοῖλα καὶ τὰ στερεὰ ἁρμόττοντα ἀλλήλοις πῶς ποιεῖ τὴν μίξιν, οἷον οἴνου καὶ ὕδατος; τοῦτο γὰρ ὑπὲρ ἡμᾶς ἐστὶ τὸ λεγόμενον· πῶς γὰρ δεῖ λαβεῖν τὰ κοῖλα τοῦ οἴνου καὶ τοῦ ὕδατος, λίαν ἐστὶ παρὰ τὴν αἴσθησιν. ἔτι δ’ ἐπειδὴ συμβαίνει καὶ ἐξ ἵππων γίνεσθαι ἵππον καὶ ἐξ ὄνων ὄνον καὶ ἐξ ἵππου καὶ ὄνου ἡμίονον, ἀμφοτέρως ἄρρενος καὶ θήλεος ὁποτερουοῦν ὄντος, διὰ τί ἐκ μὲν τούτων γίνεται πυκνὸν οὕτως ὥστ’ ἄγονον εἶναι τὸ γενόμενον, ἐκ δ’ ἵππου θήλεος καὶ ἄρρενος ἢ ὄνου θήλεος καὶ ἄρρενος οὐ γίνεται ἄγονον; καίτοι μαλακὸν καὶ τὸ τοῦ ἄρρενος ἵππου ἐστὶ καὶ τὸ τοῦ θήλεος. μίγνυται δὲ καὶ ὁ θῆλυς ἵππος καὶ ὁ ἄρρην τῷ ὄνῳ, καὶ τῷ ἄρρενι καὶ τῷ θήλει. καὶ διὰ τοῦτο γίνονται ἄγονα ἐξ ἀμφοτέρων, ὡς φησίν, ὅτι ἐξ ἀμφοῖν ἕν τι γίνεται, μαλακῶν ὄντων τῶν σπερμάτων. ἔδει οὖν καὶ τὸ ἐξ ἵππου ἄρρενος καὶ θήλεος γινόμενον. εἰ μὲν γὰρ θάτερον ἐμίγνυτο μόνον, ἐνῆν ἂν λέγειν ὅτι θάτερον αἴτιον τοῦ μὴ γεννᾶν ὅμοιον τῇ τοῦ ὄνου γονῇ· νῦν δ’ οἵᾳπερ οὔσῃ ἐκείνῃ μίγνυται, τοιαύτῃ καὶ τῇ τοῦ συγγενοῦς. ἔτι δ’ ἡ μὲν ἀπόδειξις κατ’ ἀμφοτέρων εἴρηται ὁμοίως καὶ τοῦ θήλεος καὶ τοῦ ἄρρενος, γεννᾷ δ’ ὁ ἄρρην ἑπταέτης ὢν μόνος, ὡς φασίν· ἀλλ’ ἡ θήλεια ἄγονος ὅλως, καὶ αὕτη τῷ μὴ ἐκτρέφειν εἰς τέλος, ἐπεὶ ἤδη κύημα ἔσχεν ἡμίονος. ἴσως δὲ μᾶλλον ἂν δόξειεν ἀπόδειξις εἶναι πιθανὴ τῶν εἰρημένων λογική. λέγω δὲ λογικὴν διὰ τοῦτο, ὅτι ὅσῳ καθόλου μᾶλλον, πορρωτέρω τῶν οἰκείων ἐστὶν ἀρχῶν. ἔστι δὲ τοιαύτη τις. εἰ γὰρ ἐξ ὁμοειδῶν ἄρρενος καὶ θήλεος ὁμοειδὲς γίνεσθαι πέφυκε τοῖς γεννήσασιν ἄρρεν ἢ θῆλυ, οἷον ἐκ κυνὸς ἄρρενος καὶ θήλεος κύων ἄρρην ἢ θήλεια, καὶ ἐξ ἑτέρων εἴδει ἕτερον τῷ εἴδει, οἷον εἰ κύων ἕτερον λέοντος, καὶ ἐκ κυνὸς ἄρρενος καὶ λέοντος θήλεος ἕτερον καὶ ἐκ λέοντος ἄρρενος καὶ κυνὸς θήλεος ἕτερον· ὥστ’ ἐπειδὴ γίνεται ἡμίονος ἄρρην καὶ θῆλυς ἀδιαφόρων ὄντων τῷ εἴδει ἀλλήλοις, γίνεται δ’ ἐξ ἵππου καὶ ὅνου ἡμίονος, ἕτερα δ’ ἐστὶ τῷ εἴδει ταῦτα καὶ οἱ ἡμίονοι, ἀδύνατον γενέσθαι ἐξ ἡμιόνων. ἕτερον γὰρ γένος οὐχ οἷόν τε διὰ τὸ ἐξ ἄρρενος καὶ θήλεος τῶν ὁμοειδῶν ταὐτὸ γίνεσθαι τῷ εἴδει· ἡμίονος δ’ ὅτι ἐξ ἵππου καὶ ὄνου γίνεται ἑτέρων ὄντων τῷ εἴδει, ἐκ δὲ τῶν ἑτέρων τῷ εἴδει ἕτερον ἐτέθη γίνεσθαι ζῷον. οὕτος μὲν οὖν ὁ λόγος καθόλου λίαν καὶ κενός. οἱ γὰρ μὴ ἐκ τῶν οἰκείων ἀρχῶν λόγος κενοί, ἀλλὰ δοκοῦσιν εἶναι τῶν πραγμάτων οὐκ ὄντες. οἱ γὰρ ἐκ τῶν ἀρχῶν τῶν γεωμετρικῶν γεωμετρικοί, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· τὸ δὲ κενὸν δοκεῖ μὲν εἶναί τι, ἔστι δ’ οὐθέν. οὐκ ἀληθὲς δέ, ὅτι πολλὰ τῶν μὴ ὁμοειδῶν γενομένων γίνεται γόνιμα, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον. τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον οὔτε περὶ τῶν ἄλλων δεῖ ζητεῖν οὔτε περὶ τῶν φυσικῶν· ἐκ δὲ τῶν ὑπαρχόντων τῷ γένει τῷ τῶν ἵππων καὶ τῷ τῶν ὄνων θεωρῶν ἄν τις μᾶλλον λάβοι τὴν αἰτίαν, ὅτι πρῶτον μὲν ἑκάτερον αὐτῶν ἐστὶ μονοτόκον ἐκ τῶν συγγενῶν ζῴων, ἔπειτ’ οὐ συλληπτικὰ τὰ θήλεα ἐκ τῶν ἀρρένων ἀεί, διόπερ τοὺς ἴππους διαλείποντες ὀχεύουσι διὰ τὸ μὴ δύνασθαι συνεχῶς φέρειν. ἀλλ’ ἡ μὲν ἵππος οὐ καταμηνιώδης, ἀλλ’ ἐλάχιστον προΐεται τῶν τετραπόδων· ἡ δ’ ὄνος οὐ δέχεται τὴν ὀχείαν, ἀλλ’ ἐξουρεῖ τὸν γόνον, διὸ μαστιγοῦσιν ἀκολουθοῦντες. ἔτι δὲ ψυχρὸν τὸ ζῷον ὁ ὂνος ἐστί, διόπερ ἐν τοῖς χειμερινοῖς οὐ θέλει γίνεσθαι τόποις διὰ τὸ δύσριγον εἶναι τὴν φύσιν, οἷον περὶ Σκύθας καὶ τὴν ὅμορον χώραν, οὐδὲ περὶ Κελτοὺς τοὺς ὑπὲρ τῆς Ἰβηρίας· ψυχρὰ γὰρ καὶ αὕτη ἡ χώρα. διὰ ταύτην δὲ τὴν αἰτίαν καὶ τὰ ὀχεῖα ἐπιβάλλουσι τοῖς ὄνοις οὐχ ὥσπερ τοῖς ἵπποις κατ’ ἰσημερίαν, ἀλλὰ περὶ τροπὰς θερινάς, ὅπως ἐν ἀλεεινῇ γίνηται ὥρᾳ τὰ πωλία· ἐν τῇ αὐτῇ γὰρ γίνεται ἐν ᾗ ἂν ὀχευθῇ· ἐνιαυτὸν γὰρ κύει καὶ ἵππος καὶ ὄνος. ὄντος δ’ ὥσπερ εἴρηται ψυχροῦ τὴν φύσιν, καὶ τὴν γονὴν ἀναγκαῖον εἶναι τοῦ τοιούτου ψυχράν. σημεῖον δὲ τούτου· διὰ τοῦτο γάρ, ἐὰν μὲν ἵππος ἀναβῇ ἐπὶ ὠχευμένην ὑπὸ ὄνου, οὐ διαφθείρει τὴν τοῦ ὄνου ὀχείαν, ὁ δ’ ὄνος ἐὰν ἐπαναβῇ, διαφθείρει τὴν τοῦ ἵππου διὰ ψυχρότητα τὴν τοῦ σπέρματος. ὅταν μὲν οὖν ἀλλήλοις μιχθῶσι, σώζεται διὰ τὴν θατέρου θερμότητα. θερμότερον γὰρ τὸ ἀπὸ τοῦ ἵππου ἀποκρινόμενον· ἡ μὲν γὰρ τοῦ ὅνου ψυχρὰ καὶ ἡ ὕλη καὶ ἡ γονή, ἡ δὲ τοῦ ἵππου θερμοτέρα. ὅταν δὲ μιχθῇ ἢ θερμὸν ἐπὶ ψυχρὸν ἤ ψυχρὸν ἐπὶ θερμόν, συμβαίνει αὐτὸ μὲν τὸ ἐκ τούτων κύημα γίνομενον σώζεσθαι καὶ ταῦτ’ ἐξ ἀλλήλων εἶναι γόνιμα, τὸ δ’ ἐκ τούτων μηκέτι γόνιμον ἀλλ’ ἄγονον εἰς τελειογονίαν. ὅλως δ’ ὑπάρχοντος ἑκατέρου εὐφυοῦς πρὸς ἀγονίαν, τῷ τε γὰρ ὄνῳ ὑπάρχει τὰ ἄλλα τὰ εἰρημένα, καὶ ἐὰν μὴ μετὰ τὸν βόλον τὸν πρῶτον ἄρξηται γεννᾶν, οὐκέτι γεννᾷ τὸ παράπαν· οὕτως ἐπὶ μικροῦ ἔχεται τὸ ἄγονον εἶναι τὸ σῶμα τῶν ὄνων. ὁμοίως δὲ καὶ ὁ ἵππος· εὐφυὴς γὰρ πρὸς τὴν ἀγονίαν, καὶ τοσοῦτον λείπει τοῦ ἄγονος εἶναι ὅσον τὸ γενέσθαι τὸ ἐκ τούτου ψυχρότερον· τοῦτο δὲ γίνεται, ὅταν μιχθῇ τῇ τοῦ ὅου ἀποκρίσει. καὶ ὁ ὄνος δὲ ὡσαύτως μικροῦ δεῖν κατὰ τὸν οἰκεῖον συνδυασμὸν ἄγονον γεννᾷ ὥστε ὅταν προσγένηται τὸ παρὰ φύσιν, εἰ τότε ἑνὸς μόλις γεννητικὸν ἐξ ἀλλήλων ἦν, τὸ ἐκ τούτων ἔτι μᾶλλον ἄγονον καὶ παρὰ φύσιν οὐθενὸς δεήσει τοῦ ἄγονον εἶναι, ἀλλ’ ἐξ ἀνάγκης ἔσται ἄγονον. συμβαίνει δὲ καὶ τὰ σώματα τὰ τῶν ἡμιόνων μεγάλα γίνεσθαι διὰ τὸ τὴν ἀπόκρισιν τὴν εἰς τὰ καταμήνια τρέπεσθαι εἰς τὴν αὔξησιν. ἐπεὶ δ’ ἐνιαύσιος ὁ τοκετὸς τῶν τοιούτων, οὐ μόνον συλλαβεῖν δεῖ τὴν ἡμίονον ἀλλὰ καὶ ἐκθρέψαι· τοῦτο δ’ ἀδύνατον μὴ γινομένων καταοὐδὲ μηνίων. ταῖς δ᾽ ἡμιόνοις οὐ γίνεται ἀλλὰ τὸ μὲν ἄχπμστον μετὰ τοῦ περιττώματος τοῦ ἐκ τῆς κύστεως ἐκκρίνεται (διόπερ τῶν ἄθρῶν οἱ ἡμίονοι οἰ ἄρρενες ὁσφραίνονται τῶν θηλειῶν, ὥσπερ τἄλλα τὰ μώνυχα, ἀλλ’ αὐτοῦ τοῦ περιττώματος), τὰ δ’ ἄλλα τρέπεται εἰς τὴν αὔξησιν καὶ τὸ μέγεθος. ὥστε συλλαβεῖν μὲν ἐνδέχεταί ποτε τὴν θήλειαν, ὅπερ ἤδη φαίνεται γεγονός, ἐκθρέψαι δὲ καὶ ἐξενεγκεῖν εἰς τέλος ἀδύνατον. ὁ δ ἄρρην ποτὲ γεννήσειεν ἂν διά τε τὸ θερμότερον εἶναι τοῦ θήλεος φύσει τὸ ἄρρεν, καὶ διὰ τὸ μὴ συμβάλλεσθαι πρὸς τὴν μίξιν σῶμα μηδὲν τὸ ἄρρεν. τὸ δ’ ἀποτελεσθὲν γίνεται γῖννος. τοῦτο δ’ ἐστὶν ἡμίονος ἀνάπηρος· καὶ γὰρ ἐκ τοῦ ἵππου καὶ τοῦ ὄνου γίνονται γῖννοι, ὅταν νοσήσῃ τὸ κύημα ἐν τῇ ὑστέρᾳ. ἔστι γὰρ ὁ γῖννος ὥσπερ τὰ μετάχοιρα ἐν τοῖς χοίροις· καὶ γὰρ ἐκεῖ τὸ πηρωθὲν ἐν τῇ ὑστέρᾳ καλεῖται μετάχοιρον. γίνεται δὲ τοιοῦτος ὃς ἂν τύχη τῶν χοίρων. ὁμοίως δὲ γίνονται καὶ οἱ πυγμαῖοι· καὶ γὰρ οὔτοι πηροῦνται τὰ μέρη καὶ τὸ μέγεθος ἐν τῇ κυήσει, καὶ εἰσὶν ὥσπερ μετάχοιρα καὶ γῖννοι.