Aristoteles · Hayvanların Türeyişi Üzerine
III. Kitap
3.1-11. Bölüm
Katırların kısırlığı hakkında, dışarıya ve kendi içinde canlı doğuran hayvanlar hakkında söylenmesi gerekenler söylendi. Kanlılardan yumurta doğuranlarda türeyişle ilgili durumlar bir yönden birbirlerine ve karada yürüyenlere benzer, hepsi için ortak bir şey söylemek mümkündür; bir yönden de hem birbirlerinden hem de karada yürüyen hayvanlardan farklıdır. Hepsi istisnasız çiftleşmeyle ve erkeğin dişiye döl bırakmasıyla oluşur. Yumurta doğuranlardan kuşlar, bir hastalık yüzünden sakatlanmadıkça tamamlanmış ve sert kabuklu yumurta bırakır; kuşların yumurtalarının hepsi iki renklidir. Balıklardan kıkırdaklılar, sık sık söylendiği gibi, kendi içlerinde yumurta oluşturup canlı doğurur; yumurta rahmin bir yerinden başka bir yerine geçer; yumurtaları yumuşak kabuklu ve tek renklidir. Bunlar arasında kendi içinde canlı doğurmayan yalnız bir tane vardır, batrakhos denen balık; bunun sebebini daha sonra söylemek gerekir. Yumurta doğuran öteki balıklar tek renkli yumurta bırakır, ama bu yumurta eksiktir; çünkü dışarıda büyür, hem de içerde tamamlanan yumurtaların büyüdüğü sebeple. Rahimlerin ne gibi farkları olduğu ve bunların sebepleri daha önce söylendi. Canlı doğuranların kiminde rahim yukarıda, diyaframın yanında, kiminde aşağıda, cinsel organların yanındadır: kıkırdaklılarda yukarıda, hem kendi içlerinde hem dışarıya canlı doğuranlarda, mesela insanda, atta ve bunlara benzeyen öteki her hayvanda aşağıdadır. Yumurta doğuranların da kiminde aşağıda, mesela yumurta doğuran balıklarda, kiminde yukarıda, mesela kuşlarda.
Kuşlarda kendiliğinden de cenin oluşur; bunlara rüzgâr yumurtası, bazıları da zefir yumurtası der. Bunlar kuşlardan iyi uçamayan ve pençeli olmayan, ama çok yavru veren kuşlarda olur; çünkü bunlarda bol artık vardır. Pençeli kuşlarda ise bu tür akıntı kanatlara ve tüylere yönelir, bedenleri de küçük, kuru ve sıcaktır; âdete benzer akıntı ile döl ise artıktır. Tüylerin tabiatı da tohumun tabiatı da artıktan oluştuğuna göre, tabiat ikisine birden bol bol harcayamaz. Aynı sebeple pençeli kuşlar ne çiftleşmeye düşkündür ne de çok yavru verir; ağır kuşlar ise, uçanlardan da bedeni iri olanlar, mesela güvercin ve benzerleri, öyledir. Ağır ve iyi uçamayan kuşlarda, mesela tavuklarda, kekliklerde ve benzerlerinde bu tür artık bol olur. Bu yüzden erkekleri çiftleşmeye düşkündür, dişileri de bol madde bırakır; bunların kimi bir defada çok yumurtlar, kimi sık sık yumurtlar: tavuk, keklik ve Libya devekuşu bir defada çok yumurtlar; güvercingiller ise çok değil, sık yumurtlar. Çünkü bunlar pençeliler ile ağır kuşlar arasındadır: pençeliler gibi iyi uçarlar, ağırlar gibi de bedenleri iridir. Dolayısıyla iyi uçtukları ve artık oraya yöneldiği için az yumurtlarlar; bedenlerinin iriliği, midelerinin sıcak ve çok iyi sindirici olması, üstelik besini kolayca bulmaları yüzünden de —pençeliler ise güçlükle bulur— sık yumurtlarlar. Küçük kuşlar da çiftleşmeye düşkün ve çok yavru verir, tıpkı bazen bitkilerde olduğu gibi; çünkü bedenin büyümesine gidecek olan tohum artığı olur. Bu yüzden tavuklardan Adriya tavukları en çok yumurtlayanlardır; çünkü bedenlerinin küçüklüğü yüzünden besin yavru yapmaya harcanır. Soysuz tavuklar da soylulardan daha çok yumurtlar; çünkü bunların bedenleri daha nemli ve iri, ötekilerinki daha zayıf ve kurudur; soylu thymos da daha çok böyle bedenlerde bulunur. Bacakların inceliği ve zayıflığı da bu tür kuşların tabiatının çiftleşmeye düşkün ve çok doğurgan olmasına katkıda bulunur, insanlarda olduğu gibi; çünkü bunlarda bacaklara gidecek besin tohum artığına yönelir: tabiat oradan aldığını buraya ekler. Pençeli kuşların ise, yaşayış tarzları yüzünden ayakları güçlü, bacakları kalındır; dolayısıyla bütün bu sebeplerle ne çiftleşmeye düşkündürler ne de çok yavru verirler. Pençeliler içinde en çok yavru veren kerkenezdir; çünkü pençelilerden hemen hemen yalnız o su içer; nem de, hem doğuştan olanı hem dışarıdan alınanı, kendisindeki ısıyla birlikte tohum üretir. Ama o da çok fazla yumurtlamaz, en çok dört yumurta. Guguk kuşu pençeli olmadığı hâlde az yumurtlar, çünkü tabiatça soğuktur (bunu kuşun ödlekliği gösterir); oysa tohumu bol bir hayvanın sıcak ve nemli olması gerekir. Ödlek olduğu açıktır: bütün kuşlar onu kovalar, o da yumurtalarını başka kuşların yuvalarına bırakır. Güvercingiller çoğunlukla iki yumurta yumurtlar. Çünkü ne tek yumurtlarlar (guguk kuşundan başka tek yumurtlayan kuş yoktur, o da bazen iki yumurtlar) ne de çok; sık yumurtlarlar, en çok iki ya da üç, çoğunlukla da iki yumurta; çünkü bu sayılar bir ile çok arasındadır.
Çok yavru verenlerde besinin tohuma yöneldiği olgulardan açıktır. Ağaçların çoğu aşırı meyve verince, bedenlerine besin kalmadığında ürünlerini verdikten sonra kurur; bir yıllık bitkilerin de aynı şeyi yaşadığı görülür, mesela baklagiller, buğday ve benzerleri. Çünkü bütün besini tohuma harcarlar; cinsleri çok tohumludur. Tavuklardan bazıları da günde iki yumurta yumurtlayacak kadar çok yumurtladıktan sonra, bu bolluğun ardından ölmüştür. Çünkü hem kuşlar hem bitkiler aşırı bitkin düşer; bu hâl artığın aşırı ölçüde atılmasıdır. Aslanın sonraki kısırlığının sebebi de bu tür bir hâldir: önce beş ya da altı yavru doğurur, ertesi yıl dört, sonra üç, sonra bir eksiği, en sonunda bir yavru, sonra hiç doğurmaz; sanki artık tükeniyor ve yaş ilerledikçe tohum da azalıyormuş gibi.
Kuşlardan hangilerinin rüzgâr yumurtası yumurtladığı, ayrıca hangilerinin çok, hangilerinin az yavru verdiği ve bunun sebepleri söylendi. Rüzgâr yumurtaları, daha önce de söylendiği gibi, dişide tohum maddesi bulunduğu, kuşlarda ise kanlı canlı doğuranlardaki gibi âdet akıntısı olmadığı için oluşur. Çünkü canlı doğuranların hepsinde âdet olur; kiminde çok, kiminde az, kiminde ancak belirti verecek kadar. Kuşlarda olduğu gibi balıklarda da olmaz; bu yüzden bunlarda da kuşlardaki gibi çiftleşmeden cenin oluşur, ama daha az belirgindir; çünkü tabiatları daha soğuktur. Canlı doğuranlarda oluşan âdet akıntısı, kuşlarda artığın uygun düştüğü zamanlarda biçimlenir; diyaframın yanındaki bölge sıcak olduğu için de büyüklükçe tamamlanır. Ama türeyiş bakımından hem bunlar hem balıklarınkiler, erkeğin dölü olmadan aynı şekilde eksiktir; bunların sebebi daha önce söylendi. İyi uçan kuşlarda rüzgâr yumurtası oluşmaz; bu, bu tür kuşların çok yumurtlamamasının sebebiyle aynıdır: pençelilerde artık azdır ve tohumun atılması için gereken itiş için erkeğe de ihtiyaç duyarlar. Rüzgâr yumurtaları dölle oluşan yumurtalardan sayıca daha çok, büyüklükçe daha küçük olur; ikisinin de sebebi tek ve aynıdır: eksik oldukları için daha küçüktürler, daha küçük oldukları için de sayıca daha çoktur. Daha az pişmiş oldukları için tatları da daha azdır; çünkü her şeyde pişmiş olan daha tatlıdır.
Ne kuşların ne de balıkların yumurtalarının erkekler olmadan türeyiş için tamamlanmadığı yeterince gözlenmiştir. Balıklarda da erkeksiz cenin oluştuğu ise aynı ölçüde gözlenmedi; en çok, nehir balıklarından eritrinoslarda görülmüştür; çünkü bazıları daha baştan yumurtalı görünür; bunlar hakkında araştırmalarda yazıldığı gibi. Genel olarak kuşlarda çiftleşmeyle oluşan yumurtalar bile, kuş sürekli çiftleşmedikçe çoğunlukla büyümek istemez. Bunun sebebi şudur: kadınlarda erkeklerle birleşmek kadınlık akıntısını aşağı çeker (çünkü ısınan rahim sıvıyı çeker ve kanallar açılır); kuşlarda da âdete benzer artık azar azar geldiği için aynı şey olur. Bu artık, az olduğu ve rahim yukarıda, diyaframın yanında bulunduğu için dışarı atılmaz, rahmin içine damlar. Canlı doğuranların ceninlerini göbek bağıyla gelen besin nasıl büyütüyorsa, yumurtayı da rahimden gelen bu akıntı büyütür. Nitekim kuşlar bir kez çiftleşince hemen hemen hepsi sürekli yumurta taşır, ama çok küçük yumurtalar. Bu yüzden bazıları rüzgâr yumurtaları hakkında, kendiliğinden oluşmadıklarını, önceki bir çiftleşmeden kalıntılar olduklarını söyler. Bu yanlıştır; çünkü tavuk ve kaz civcivlerinde çiftleşmeden oluştukları yeterince görülmüştür. Ayrıca dişi keklikler, ister çiftleşmemiş ister çiftleşmiş olsunlar, avda kullanılmak üzere götürülenler, erkeği koklayıp sesini işitince kimi hemen gebe kalır, kimi hemen yumurtlar. Bu hâlin sebebi insanlarda ve dört ayaklılarda olanla aynıdır: bedenler birleşmeye hazır ve kızışmış olursa, kimi yalnız görerek, kimi küçük bir dokunuşla tohum bırakır. Bu tür kuşlar tabiatça çiftleşmeye düşkün ve tohumu bol olduğundan, kızışmış olduklarında küçük bir hareket yeter ve akıntı çabucak olur; böylece çiftleşmemişlerde rüzgâr yumurtası oluşur, çiftleşmişlerde de yumurtalar çabucak büyüyüp tamamlanır.
Dışarıya yumurta doğuranlardan kuşlar yumurtayı tamamlanmış olarak bırakır, balıklar ise eksik bırakır; yumurta, daha önce de söylendiği gibi, dışarıda büyür. Sebebi, balıklar cinsinin çok yavru vermesidir; çok yumurtanın içerde tamamlanması imkânsızdır, bu yüzden dışarıya yumurtlarlar. Bırakmaları da çabuk olur; çünkü dışarıya yumurtlayan balıklarda rahim cinsel organların yanındadır.
Kuşların yumurtaları iki renkli, bütün balıklarınki tek renklidir. İki renkliliğin sebebi, iki kısmın, beyazın ve sarının kuvvesinden görülebilir. Akıntı kandan oluşur (çünkü kansız hiçbir hayvan yumurta doğurmaz); kanın bedenlerin maddesi olduğu da sık sık söylendi. Kanın bir kısmı, yani sıcak olan, oluşan parçaların şekline daha yakındır; daha topraksı olan kısmı ise bedene yapı sağlar ve daha uzaktır. Bu yüzden iki renkli yumurtalarda hayvan türeyişinin ilkesini beyazdan alır (çünkü psykhē ilkesi sıcak olandadır), besinini ise sarıdan. Tabiatça daha sıcak olan hayvanlarda ilkenin oluştuğu kısım ile hayvanın beslendiği kısım birbirinden ayrılmıştır: biri beyaz, öteki sarıdır; beyaz ve saf olan kısım sarı ve topraksı olandan her zaman daha çoktur. Daha az sıcak ve daha nemli olanlarda ise sarı kısım daha çok ve daha akışkandır. Bu, bataklık kuşlarında görülür: bunlar tabiatça karada yürüyen kuşlardan daha nemli ve daha soğuktur; dolayısıyla bunların yumurtalarında yumurta sarısı denen şey boldur, ama beyaz daha az ayrıştığı için daha az sarıdır. Yumurta doğuranlardan artık tabiatça soğuk ve daha da nemli olanlarda (balıklar cinsi böyledir) beyaz, hem yumurtanın küçüklüğü hem de soğuk ve topraksı kısmın bolluğu yüzünden ayrışmış değildir. Bu yüzden balıkların yumurtalarının hepsi tek renklidir: sarıya göre beyaz, beyaza göre sarıdır. Kuşların yumurtaları ise, rüzgâr yumurtaları bile, bu iki renkliliğe sahiptir; çünkü her iki kısmın kendisinden oluşacağı şeyi, yani hem ilkenin hem besinin kaynağını taşırlar; ama bunlar eksiktir ve erkeğe ihtiyaç duyar: çünkü rüzgâr yumurtaları, belli bir zamanda erkekle çiftleşilirse döllü olur.
İki renkliliğin sebebi, beyazın erkekten, sarının dişiden gelmesi anlamında erkek ile dişi değildir; ikisi de dişiden gelir, ama biri soğuk, öteki sıcaktır. Sıcağın bol olduğu hayvanlarda sıcak kısım ayrışır, az olduğu hayvanlarda ayrışamaz; bu yüzden, söylendiği gibi, bunların ceninleri tek renklidir. Döl yalnız biçimlendirir. Bu yüzden kuşlarda cenin önce beyaz ve küçük görünür, ilerledikçe de, sürekli daha çok kanlı madde karıştığı için baştan başa sarı olur. Sonunda sıcak kısım ayrışınca, kaynayan bir sıvıdaki gibi, beyaz her yandan eşit biçimde çepeçevre yerleşir. Çünkü beyaz tabiatça nemlidir, ama içinde psykhē ısısını taşır; bu yüzden çevreye ayrışır, sarı ve topraksı olan ise içte kalır. Biri birçok yumurtayı bir sidik kesesine ya da benzeri bir şeye boşaltıp, ısının hareketini yumurtalardaki ayrışmadan daha hızlı yapmayan bir ateşte pişirirse, bütün yumurtalardan oluşan kütlede de, tek bir yumurtadaki gibi, sarı ortada, beyaz çevrede olur.
Περὶ μὲν οὖν τῆς τῶν ἡμιόνων ἀτεκνίας εἴρηται, καὶ περὶ τῶν ζῳοτοκούντων καὶ θύραζε καὶ ἐν αὑτοῖς· ἐν δὲ τοῖς ᾠοτοκοῦσι τῶν ἐναίμων τῇ μὲν παραπλησίως ἔχει τὰ περὶ τὰς γενέσεις αὐτοῖς τε καὶ τοῖς πεζοῖς καὶ ταὐτόν τι λαβεῖν ἔστι περὶ πάντων, τῇ δ’ ἔχει διαφορὰς καὶ πρὸς ἄλληλα καὶ πρὸς τὰ πεζὰ τῶν ζῴων. γίνεται μὲν οὖν ἀπὸ συνδυασμοῦ πάντα ὅλως, καὶ προϊεμένου γονὴν εἰς τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος· τῶν δ’ ᾠοτοκούντων αἱ μὲν ὄρνιθες προΐενται τέλειον ᾠὸν καὶ σκληρόδερμον, ἐὰν μή τι πηρωθῇ διὰ νόσον, καὶ πάντα δίχροα τὰ τῶν ὀρνίθων ἐστίν, τῶν δ’ ἰχθύων οἱ μὲν σελαχώδεις, ὥσπερ εἴρηται πολλάκις, ἐν αὑτοῖς ᾠοτοκήσαντες ζῳοτοκοῦσι, μεταστάντος τοῦ ᾠοῦ ἐξ ἄλλου τόπου τῆς ὑστέρας εἰς ἄλλον, μαλακόδερμον δὲ τὸ ᾠὸν καὶ ὁμόχρων ἐστὶν αὐτῶν. εἶς δὲ μόνος οὐ ζῳοτοκεῖ τῶν τοιούτων ἐν αὑτῷ, ὁ καλούμενος βάτραχος· περὶ οὗ τὴν αἰτίαν ὕστερον λεκτέον. οἱ δὲ ἄλλοι ὅσοιπερ ᾠοτοκοῦσι τῶν ἰχθύων, μονόχρων μὲν προΐενται τὸ ᾠόν, ἀτελὲς δὲ τοῦτο· λαμβάνει γὰρ ἔξω τὴν αὔξησιν, διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δι’ ἥνπερ καὶ τὰ ἔσω τελειούμενα τῶν ᾠῶν. περὶ μὲν οὖν τῶν ὑστερῶν, τίνας ἔχουσι διαφορὰς καὶ διὰ τίνας αἰτίας, εἴρηται πρότερον. καὶ γὰρ τῶν ζῳοτοκούντων τὰ μὲν ἄνω πρὸς τῷ ὑπόζώματι ἔχει τὰς ὑστέρας, τὰ δὲ κάτω πρὸς τοῖς ἄρθροις, ἄνω μὲν τὰ σελαχώδη, κάτω δὲ τὰ καὶ ἐν αὐτοῖς ζῳοτοκοῦντα καὶ θύραζε, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν τοιούτων· καὶ τῶν ᾠοτοκούντων τὰ μὲν κάτω, καθάπερ τῶν ἰχθύων οἱ ᾠοτοκοῦντες, τὰ δ’ ἄνω, καθάπερ οἱ ὄρνιθες. συνίσταται μὲν οὖν κυήματα τοῖς ὄρνισι καὶ αὐτόματα, ἃ καλοῦσιν ὑπηνέμια καὶ ζεφύριά τινες, γίνεται δὲ ταῦτα τοῖς μὴ πτητικοῖς μηδὲ γαμψώνυξι τῶν ὀρνίθων, ἀλλὰ τοῖς πολυγόνοις, διὰ τὸ πολὺ περίττωμα ταῦτ’ ἔχειν, τοῖς δὲ γαμψώνυξιν εἰς τὰς πτέρυγας καὶ τὰ πτερὰ τρέπεσθαι τὴν τοιαύτην ἀπόκρισιν, τὸ δὲ σῶμα μικρὸν ἔχειν καὶ ξηρόν τε καὶ θερμόν, τὴν δ’ ἀπόκρισιν τὴν καταμηνιώδη καὶ τὴν γονὴν περίττωμα εἶναι· ἐπεὶ οὖν καὶ ἡ τῶν πτερῶν φύσις καὶ ἡ τοῦ σπέρματος γίνεται ἐκ περιττώσεως, οὐ δύναται ἡ φύσις ἐπ’ ἀμφότερα πολυχοεῖν. διὰ τὴν αὐτὴν δὲ ταύτην αἰτίαν καὶ τὰ μὲν γαμψώνυχα οὔτ’ ὀχευτικά ἐστιν οὔτε πολύγονα, τὰ δὲ βαρέα καὶ τῶν πτητικῶν ὅσων τὰ σώματα ὀγκώδη, καθάπερ περιστερᾶς καὶ τῶν τοιούτων. τοῖς μὲν γὰρ βαρέσι καὶ μὴ πτητικοῖς, οἷον ἀλεκτορίσι καὶ πέρδιξι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις, πολὺ γίνεται περίττωμα τοιοῦτον· διὸ τά τε ἄρρενα αὐτῶν ὀχευτικὰ καὶ τὰ θήλεα προΐεται πολλὴν ὕλην, καὶ τίκτει τῶν τοιούτων τὰ μὲν πολλὰ τὰ δὲ πολλάκις, πολλὰ μὲν οἷον ἀλεκτορὶς καὶ πέρδιξ καὶ στρουθὸς ὁ Λιβυκός, τὰ δὲ περιστερώδη πολλὰ μὲν οὔ, πολλάκις δέ μεταξὺ γάρ ἐστι ταῦτα τῶν γαμψωνύχων καὶ τῶν βαρέων· πτητικὰ μὲν γάρ ἐστιν ὥσπερ τὰ γαμψώνυχα, πλήθη δ’ ἔχει τοῦ σώματος ὥσπερ τὰ Βαρέα, ὣστε διὰ μὲν τὸ πτητικὰ εἶναι καὶ ἐνταῦθα τρέπεσθαι τὸ περίττωμα ὀλίγα τίκτουσι, διὰ δὲ τὸ λῆθος τοῦ σώματος καὶ διὰ τὸ θερμὴν ἔχειν τὴν κοιλίαν καὶ πεπτικωτάτην, πρὸς δὲ τούτοις καὶ διὰ τὸ ῥᾳδίως πορίζεσθαι τὴν τροφήν, τὰ δὲ γαμψώνυχα χαλεπῶς, πολλάκις. ὀχευτικὰ δὲ καὶ πολύγονα καὶ τὰ μικρὰ τῶν ὀρνέων ἐστί, καθάπερ ἐνίοτε καὶ τῶν φυτῶν· ἡ γὰρ εἰς τὸ σῶμα αὔξησις γίνεται περίττωμα σπερματικόν. διὸ καὶ τῶν ἀλεκτορίδων αἱ Ἀδριανικαὶ πολυτοκώταταί εἰσιν· διὰ γὰρ μικρότητα τοῦ σώματος εἰς τὴν τέκνωσιν καταναλίσκεται ἡ τροφή. καὶ αἱ ἀγεννεῖς τῶν γενναίων πολυτοκώτεραι· ὑγρότερα γὰρ τὰ σώματα τῶνδε καὶ ὀγκωδέστερα, τῶν δὲ ἰσχνότερα καὶ ξηρότερα· ὁ γὰρ θυμὸς ὁ γενναῖος ἐν τοῖς τοιούτοις γίνεται σώμασι μᾶλλον. ἔτι δὲ καὶ ἡ τῶν σκελῶν λεπτότης καὶ ἀσθένεια συμβάλλεται πρὸς τὸ τὴν φύσιν τῶν τοιούτων ὀχευτικὴν εἶναι καὶ πολύγονον, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· ἡ γὰρ εἰς τὰ κῶλα τροφὴ τρέπεται τοῖς τοιούτοις εἰς περίττωμα σπερματικόν· ὃ γὰρ ἐκεῖθεν ἀφαιρεῖ ἡ φύσις, προστίθησιν ἐνταῦθα. τὰ δὲ γαμψώνυχα τὴν βάσιν ἰσχυρὰν ἔχει καὶ τὰ σκέλη πάχος ἔχοντα διὰ τὸν βίον, ὥστε διὰ πάσας ταύτας τὰς αἰτίας οὔτ᾽ ὀχευτικά ἐστιν οὔτε πολύγονα. μάλιστα δὲ ἡ κεγχρὶς πολύγονον· μόνον γὰρ σχεδὸν τοῦτο καὶ πίνει τῶν γαμψωνύχων, ἡ δ᾽ ὑγρότης καὶ ἡ σύμφυτος καὶ ἡ ἐπακτὸς σπερματικὸν μετὰ τῆς ὑπαρχούσης αὐτῇ θερμότητος. τίκτει δ᾽ οὐδ᾽ αὐτὴ πολλὰ λίαν, ἀλλὰ τέτταρα τὸ πλεῖστον. ὁ δὲ κόκκυξ ὀλιγοτόκον ἐστὶν οὐκ ὢν γαμψώνυχος ὅτι ψυχρὸς τὴν φύσιν ἐστίν δηλοῖ δ᾽ ἡ δειλία τοῦ ὀρέου), τὸ δὲ σπερματικὸν ζῷον δεῖ θερμὸν καὶ ὑγρὸν εἶναι. ὅτι δὲ δειλόν, φανερόν· ὑπό τε γὰρ τῶν ὀρνέων διώκεται πάντων καὶ ἐν ἀλλοτρίαις τίκτει νεοτιαῖς. τὰ δὲ περιστερώδη δύο ὡς τὰ πολλὰ τίκτειν εἴωθεν· οὔτε γὰρ μονοτόκοι εἰσίν (συθεὶς γὰρ μονοτόκος ὄρνις πλὴν ὁ κόκκυξ, καὶ οὗτος ἐνίοτε διτοκεῖ) οὔτε πολλὰ τίκτουσιν, ἀλλὰ πολλάκις δύο ἢ τρία τὰ πλεῖστα γεννῶσι, τὰ δὲ πολλὰ δύο· οὗτοι γὰρ οἱ ἀριθμοὶ μεταξὺ τοῦ ἑνὸς καὶ πολλῶν. ὅτι δὲ τοῖς πολυγόνοις τρέπεται εἰς τὸ σπέρμα ἡ τροφή, φανερὸν ἐκ τῶν συμβαινόντων. τῶν τε γὰρ δένδρων τὰ πολλὰ πολυκαρπήσαντα λίαν ἐξαυαίνεται μετὰ τὴν φοράν, ὅταν μὴ ὑπολειφθῇ τῷ σώματι τροφή, καὶ τὰ ἐπέτεια ταὐτὸ πάσχειν ἔοικεν, οἷον τά τε χεδροπὰ καὶ ὁ σῖτος καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα. τὴν γὰρ τροφὴν ἀναλίσκουσιν εἰς τὸ σπέρμα πᾶσαν· ἔστι γὰρ πολύσπερμον τὸ γένος αὐτῶν. καὶ τῶν ἀλεκτορίδων ἔνιαι πολυτοκήσασαι λίαν οὕτως ὥστε καὶ δύο τεκεῖν ἐν ἡμέρᾳ, μετὰ τὴν πολυτοκίαν ἀπέθανον. ὑπέρινοι γὰρ γίνονται καὶ οἱ ὄρίθες καὶ τὰ φυτά· τοῦτο δ᾽ ἐστὶ τὸ πάθος ὑπερβολὴ περιττώματος ἐκρίσεως. αἴτιον δὲ τὸ τοιοῦτον πάθος καὶ τῷ λέοντι τῆς ἀγονίας τῆς ὕστερον· τὸ μὲν γὰρ πρότερον τίκτει πέντε ἢ ἕξ, εἶτα τῷ ὑστέρω ἔτει τέτταρας, πάλιν δὲ τρεῖς σκύμνους, εἶτα τὸν ἐχόμενον ἀριθμὸν ἕως ἑνός, εἶτ᾽ οὐθεν ὡς ἐξαναλισκομένου τοῦ περιττώματος καὶ ἅμα τῆς ἡλικίας ληγούσης φθίνοντος τοῦ σπέρματος. τίσι μὲν οὖν γίνεται τὰ ὑπηνέμια τῶν ὀρωίθων, ἔτι δὲ ποῖοι πολύγονοι καὶ ὀλιγόγονοι αὐτῶν, καὶ διὰ τίνας αἰτίας, εἴρηται. γίνεται δὲ τὰ ὑπηνέμια, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον, διὰ τὸ ὑπάρχειν ἐν τῷ θήλει τὴν ὕλην τὴν σπερματικήν, τοῖς δ᾽ ὀρνέοις μὴ γίνεσθαι τὴν τῶν καταμηνίων ἀπόκρισιν ὥσπερ τοῖς ζῳοτόκοις τοῖς ἐναίμοις· πᾶσι γὰρ τούτοις γίνεται, τοῖς μὲν πλείων, τοῖς δ᾽ ἐλάττων, τοῖς δὲ τοσαύτη τὸ πλῆθος ὥστε ὅσον γε ἐπισημαίνειν. ὁμοίως δ᾽ οὐδὲ τοῖς ἰχθύσι, καθάπερ τοῖς ὄρνισιν· διὸ καὶ τούτοις γίνεται μὲν ἄνευ ὀχείας σύστασις κυημάτων, ὁμοίως καὶ τοῖς ὄρνισιν, ἧττον δ’ ἐπιδήλως· ψυχροτέρα γὰρ ἡ φύσις αὐτῶν. ἡ δὲ γινομένη τοῖς ζῳοτόκοις ἀπόκρισις τῶν καταμηνίων συωίσταται τοῖς ὄρνισι κατὰ τοὺς ἱκνουμένους χρόνους τοῦ περιττώματος, καὶ διὰ τὸ τὸν τόπον εἶναι θερμὸν τὸν πρὸς τῷ διαξώματι τελειοῦται τοῖς μεγέθεσιν. πρὸς δὲ τὴν γένεσιν ἀτελῆ καὶ ταῦτα καὶ τὰ τῶν ἰχθύων ὁμοίως ἄνευ τῆς τοῦ ἄρρενος γονῆς· ἡ δ’ αἰτία τούτων εἴρηται πρότερον. οὐ γίνεται δὲ τὰ ὑπηνέμια τοῖς πτητικοῖς τῶν ὀρίθων διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δι᾽ ἥνπερ οὐδὲ πολυτοκεῖ τὰ τοιαῦτα· τοῖς γὰρ γαμψώνυξιν ὀλίγον τὸ περίττωμα, καὶ προσδέονται τοῦ ἄρρενος πρὸς τὴν ὁρμὴν τῆς τοῦ σπέρματος ἐκκρίσεως. πλείω δὲ τὰ ὑπηνέμια γίνεται τῶν γόνῳ γινομένων, ἐλάττω δὲ τὸ μέγεθος διὰ μίαν αἰτίαν καὶ τὴν αὐτήν· διὰ μὲν γὰρ τὸ ἀτελῆ εἶναι ἐλάττω τὸ μέγεθος, διὰ δὲ τὸ τὸ μέγεθος ἔλαττον πλείω τὸν ἀριθμόν. καὶ ἧττον δὲ ἡδέα διὰ τὸ ἀπεπτότερα εἶναι· ἐν πᾶσι γὰρ τὸ πεπεμμένον γλυκύτερον. ὅτι μὲν οὗν οὔτε τὰ τῶν ὀρνίθων οὔτε τὰ τῶν ἰχθθύων τελειοῦται πρὸς τὴν γένεσιν ἄνευ τῶν ἀρρένων, ἱκανῶς ὦπται, περὶ δὲ τοῦ γίνεσθαι καὶ ἐν τοῖς ἰχθύσι κυήματα ἄνευ τῶν ἀρρένων οὐχ ὁμοίως, μάλιστα δ᾽ ἐπὶ τῶν ποταμίων ἑώραται περὶ τοὺς ἐρυθρίνους συμβαῖνον· ἔνιοι γὰρ εὐθὺς ἔχοντες ᾠὰ φαίνονται, καθάπερ ἐν ταὶς ἱστορίαις γέγραπται περὶ αὐτῶν. ὅλως δ᾽ ἔν γε τοῖς ὄρνισιν οὐδὲ τὰ γινόμενα διὰ τῆς ὀχείας ᾠὰ θέλει ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ λαμβάνειν αὔξησιν, ἐὰν μὴ ὀχεύηται ἡ ὄρνις συνεχῶς. τούτου δ᾽ αἴτιον ὅτι καθάπερ ἐπὶ τῶν γυναικῶν τὸ πλησιάζειν τοῖς ἄρρεσι κατασπᾷ τὴν τῶν γυναικείων ἀπόκρισιν (ἕλκει γὰρ τὸ ὑγρὸν ἡ ὑστέρα θερμανθεῖσα, καὶ οἱ πόροι ἀναστομοῦνται), τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ὀρνίθων ἐπιόντος κατὰ μικρὸν τοῦ καταμηνιώδους περιττώματος, ὃ θύραζε μὲν οὐκ ἀποκρίνεται διὰ τὸ ὀλίγον εἶναι καὶ πρὸς τῷ διαζώματι ἄνω τὰς ὑστέρας, συλλείβεται δ᾽ εἰς αὐτὴν τὴν ὑστέραν. τοῦτο γὰρ αὔξει τὸ ᾠόν, ὥσπερ τὰ ἔμβρυα τὰ τῶν ζῳοτόκων διὰ τοῦ ὀμφαλοῦ, τὸ ἐπιρρέον διὰ τῆς ὑστέρας, ἐπεὶ ὅταν ἅπαξ ὀχευθῇ τὰ ὄρνεα, πάντα σχεδὸν ἀεὶ διατελεῖ ᾠὰ ἔχοντα, μικρὰ δὲ πάμπαν. διὸ καὶ περὶ τῶν ὑπηνεμίων τινὲς εἰώθασι λέγειν ὡς οὐ γιγνομένων ἀλλ᾽ ὡς ὑπολειμμάτων ἐκ προτέρας ὀχείας ὄντων. τοῦτο δ᾽ ἐστὶ ψεῦδος· ὦπται γὰρ ἱκανῶς καὶ ἐπὶ νεοττῶν ἀλεκτορίδος καὶ χηνὸς γενόμενα ἄνευ ὀχείας. ἔτι δὲ αἱ πέρδικες αἱ θήλειαι, αἵ τ᾽ ἀνόχευτοι καὶ αἱ ὠχευμέναι τῶν εἰς τὰς θήρας ἀγομένων, ὀσμώμεναι τοῦ ἄρρενος καὶ ἀκούουσαι τῆς φωνῆς αἱ μὲν πληροῦνται αἱ δὲ τίκτουσι παραχρῆμα. τοῦ δὲ πάθους αἴτιον ταὐτὸν ὅπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν τετραπόδων· ἐὰν γὰρ ὀργῶντα τύχῃ τὰ σώματα πρὸς τὴν ὁμλίαν, τὰ μὲν ἰδόντα τὰ δὲ μικρᾶς γενομένης θίξεως προίεται σπέρμα. τὰ δὲ τοιαῦτα τῶν ὀρνέων ὀχευτικὰ καὶ πολύσπερμα τὴν φύσιν ἐστίν, ὥστε μικρᾶς δεῖσθαι τῆς κινήσεως, ὅταν ὀργῶντα τύχῃ, καὶ γίνεσθαι ταχὺ τὴν ἔκκρισιν αὐτοῖς, ὥστε τοῖς μὲν ἀνοχεύτοις ὑπηνέμια συνίστασθαι, τοῖς δ᾽ ὠχευμένοις αὐξάνεσθαι καὶ τελειοῦσθαι ταχέως. τῶν δὲ θύραζε ᾠστοκούντων οἱ μὲν ὄριθες προίενται τὸ ᾠὸν τέλειον, οἱ δ᾽ ἰχθύες ἀτελές, ἀλλ᾽ ἔξω λαμβάνει τὴν αὔξησιν, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον. αἴτιον δ᾽ ὅτι πολύγονόν ἐστι τὸ τῶν ἰχθύων γένος· ἀδύνατον οὖν ἔστω πολλὰ λαμβάνειν τέλος, διόπερ ἀποτίκτουσιν ἔξω. ταχεῖα δ᾽ ἡ πρόεσις· αἱ γὰρ ὑστέραι πρὸς τοῖς ἄρθροις τῶν θύραζε ᾠοτοκούντων ἰχθύων. ἔστι δὲ τὰ μὲν τῶν ὀρίθων δίχροα, τὰ δὲ τῶν ἰχθύων μονόχροα πάντων. τῆς δὲ διχροίας τὴν αἰτίαν ἴδοι τις ἂν ἐκ τῆς δυνάμεως ἑκατέρου τῶν μορίων, τοῦ τε λευκοῦ καὶ τοῦ ὠχροῦ. γίνεται μὲν γὰρ ἡ ἀπόκρισις ἐκ τοῦ αἵματος οὐθὲν γὰρ ἄναιμον ᾠοτοκεῖ ζῷον), τὸ δ᾽ αἷμα ὅτι ἐστὶν ὕλη τοῖς σώμασιν, εἴρηται πολλάκις. τὸ μὲν οὖν ἐστὶν ἐγγύτερον αὐτοῦ τῆς μορφῆς τῶν μορίων γινομένων, τὸ θερμόν· τὸ δὲ γεωδέστερον τὴν τοῦ σώματος παρέχεται σύστασιν καὶ πορρώτερόν ἐστιν. διόπερ ὅσα δίχρρά ἐστι τῶν ᾠῶν, τὴν μὲν ἀρχὴν τὸ ζῷον λαμβάνει ἐκ τοῦ λευκοῦ τῆς γενέσεως (ἐν γὰρ τῷ θερμῷ ἡ ψυχικὴ ἀρχή), τὴν δὲ τροφὴν ἐκ τοῦ ὠχροῦ. τοῖς μὲν οὖν τὴν φύσιν θερμοτέροις τῶν ζῴων διακέκριται χωρὶς ἐξ οὗ τε ἡ ἀρχὴ γίνεται καὶ ἐξ οὗ τρέφεται, καὶ τὸ μὲν λευκόν ἐστι τὸ δ᾽ ὠχρόν, καὶ πλέον ἀεὶ τὸ λευκὸν καὶ καθαρὸν τοῦ ὠχροῦ καὶ γεώδους· τοῖς δ᾽ ἧττον θερμοῖς καὶ ὑγροτέροις τὸ ὠχρὸν πλέον καὶ ὑγρότερον. ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ τῶν λιμναίων ὀρνέων· ὑγρότεροι γὰρ τὴν φύσιν καὶ ψυχρότεροι τῶν πεζευόντων εἰσὶν ὀρνέων, ὥστε καὶ τὰ ᾠὰ τῶν τοιούτων πολλὴν ἔχει τὴν καλουμένην λέκιθον καὶ ἧττον ὠχρὰν διὰ τὸ ἧττον ἀποκεκρίσθαι τὸ λευκόν. τὰ δ᾽ ἤδη καὶ ψυχρὰ τὴν φύσιν τῶν ᾠοτοκούντων καὶ ἔτι ὑγρὰ μᾶλλον (τοιοῦτον δ’ ἐστὶ τὸ τῶν ἰχθύων γένος) οὐδ’ ἀποκεκριμένον ἔχει τὸ λευκὸν διά τε μικρότητα καὶ διὰ τὸ πλῆθος τοῦ ψυχροῦ καὶ γεώδους· διόπερ γίνεται μονόχροα πάντα τὰ τῶν ἰχθύων, καὶ ὡς μὲν ὠχρὰ λευκά, ὡς δὲ λευκὰ ὠχρά. τὰ δὲ τῶν ὀρνέων καὶ τὰ ὑπηνέμια ἔχει ταύτην τὴν δίχροιαν· ἔχει γὰρ ἐξ οὗ ἑκάτερον ἔσται τῶν μορίων, καὶ ὅθεν ἡ ἀρχὴ καὶ ὅθεν ἡ τροφή, ἀλλὰ ταῦτ’ ἀτελῆ καὶ προσδεόμενα τοῦ ἄρρενος· γίνεται γὰρ τὰ ὑπηνέμια γόνιμα, ἐὰν ἔν τινι καιρῷ ὀχευθῇ ὑπὸ τοῦ ἄρρενος. οὐκ ἔστι δὲ τῆς διχροίας αἴτιον τὸ ἄρρεν καὶ τὸ θῆλυ, ὡς τοῦ μὲν λευκοῦ ὄντος ἀπὸ τοῦ ἄρρενος, τοῦ δ’ ὠχροῦ ἀπὸ τοῦ θήλεος· ἀλλ’ ἄμφω γίνεται ἀπὸ τοῦ θήλεος, ἀλλὰ τὸ μὲν ψυχρὸν τὸ δὲ θερμόν. ἐν ὅσοις μὲν οὖν ἐστὶ πολὺ τὸ θερμόν, ἀποκρίνεται, ἐν ὅσοις δ’ ὀλίγον, οὐ δύναται· διὸ μονόχροα τὰ κυήματα, καθάπερ εἴρηται, τὰ τῶν τοιούτων. ἡ δὲ γονὴ συνέστησε μόνον· καὶ διὰ τοῦτο τὸ μὲν πρῶτον φαίνεται λευκὸν καὶ μικρὸν τὸ κύημα ἐν τοῖς ὄρνισι, προϊὸν δὲ ὠχρὸν ἅπαν, συμμιγνυμένου ἀεὶ πλείονος αἱματώδους· τέλος δ’ ἀποκρινομένου τοῦ θερμοῦ κύκλῳ περιίσταται τὸ λευκόν, ὥσπερ ὑγροῦ ζέοντος, ὁμοίως πάντῃ· τὸ γὰρ λευκὸν φύσει μὲν ὑγρόν, ἔχει δ’ ἐν αὑτῷ τὴν θερμότητα τὴν ψυχικήν· διὸ κύκλῳ ἀποκρίνεται, τὸ δ’ ὠχρὸν καὶ γεῶδες ἐντός. κἂν πολλὰ συνεράσας τις ᾠὰ εἰς κύστιν ἤ τι τοιοῦτον ἕψῃ πυρὶ μὴ θάττονα ποιοῦντι τὴν τοῦ θερμοῦ κίνησιν ἢ τὴν ἐν τοῖς ᾠοῖς διάκρισιν, ὥσπερ ἐν ἑνὶ ᾠῷ, καὶ τὸ ἐκ πάντων τῶν ᾠῶν σύστημα τὸ μὲν ὠχρὸν ἐν μέσῳ γίνεται, κύκλῳ δὲ τὸ λευκόν.
3.2-12. Bölüm
Yumurtaların neden kimilerinin tek renkli, kimilerinin iki renkli olduğu söylendi. Erkeğin ilkesi yumurtada, yumurtanın rahme yapışık olduğu yerde ayrışır; bu yüzden iki renkli yumurtaların biçimi bakışımsız olur: tam yuvarlak değil, bir ucu daha sivridir, çünkü ilkenin bulunduğu beyazın geri kalandan farklı olması gerekir. Bu yüzden yumurta o tarafta alt tarafından daha serttir; çünkü ilkeyi örtüp koruması gerekir. Yumurtanın sivri ucunun sonra çıkması da bundandır: yapışık olan sonra çıkar, yapışma ilkenin bulunduğu yerdedir, ilke de sivri uçtadır. Bitkilerin tohumlarında da durum aynıdır: tohumun ilkesi kiminde dala, kiminde kabuğa, kiminde meyve zarfına yapışıktır. Baklagillerde bu açıktır: baklanın ve benzeri tohumların iki kapaklı kabuğu nerede birleşiyorsa tohum oraya yapışıktır; tohumun ilkesi de oradadır.
Yumurtaların büyümesi, yani bunun rahimden hangi yolla olduğu konusunda biri müşkül görebilir. Hayvanlar besinlerini göbek bağıyla alır; yumurtalar neyle alır? Çünkü kurtçuklar gibi büyümelerini kendi kendilerine almazlar. Eğer yumurtanın rahme tutunduğu bir şey varsa, yumurta tamamlanınca bu nereye gider? Hayvanlardaki göbek bağı gibi yumurtayla birlikte dışarı çıkmaz; çünkü yumurta tamamlanınca çevresi kabuk olur. Sorulan şey yerindedir; ama gözden kaçan şudur: kabuk olacak şey başta yumuşak bir zardır, yumurta tamamlanınca sert ve kırılgan olur. Bu da öyle bir ölçüyle olur ki yumurta henüz yumuşakken çıkar (yoksa doğarken acı verirdi), çıkar çıkmaz da soğuyarak katılaşır; çünkü nemi azlığı yüzünden çabucak buharlaşır, geriye topraksı kısım kalır. Bu zarın bir kısmı başlangıçta sivri uçta göbek bağına benzer; yumurtalar henüz küçükken bir boru gibi dışarı uzanır. Bu, düşürülmüş küçük yumurtalarda görülür: kuş ıslanır ya da başka bir yolla üşüyüp yumurtayı düşürürse, cenin hâlâ kanlı görünür ve içinden göbek bağına benzer küçük bir uzantı geçer. Yumurta büyüdükçe bu uzantı daha çok gerilir ve küçülür; yumurta tamamlanınca da yumurtanın sivri ucu bu uzantının bittiği yer olur. Bunun altında iç zar bulunur; beyazı ve sarıyı bundan ayıran odur. Yumurta tamamlanınca bütünüyle kopar ve göbek bağının görünmemesi makuldür; çünkü göbek bağı, yumurtanın en dış kısmının ucudur.
Yumurtaların çıkışı canlı doğanlarınkinin tersinedir: onlar baştan, yani ilke tarafından çıkar; yumurta ise sanki ayak tarafından çıkar. Bunun sebebi söylendi: yumurta ilkenin bulunduğu yerden yapışıktır.
Kuşlarda yavrunun yumurtadan oluşması, anne kuş kuluçkaya yatıp yumurtanın pişmesine yardım ettikçe olur: hayvan yumurtanın bir kısmından ayrışır, geri kalan kısmından da büyür ve tamamlanır. Çünkü tabiat yumurtaya hem hayvanın maddesini hem de büyümeye yetecek besini koyar; kuş yavrusunu kendi içinde tamamlayamadığı için besini de yumurtanın içinde onunla birlikte doğurur. Canlı doğanlarda besin başka bir parçada, memelerde oluşur; süt denen şey budur. Kuşlarda ise tabiat bunu yumurtanın içinde yapar; ama insanların sandığının ve Krotonlu Alkmaion'un dediğinin tersine: süt beyaz değil, sarıdır; yavruların besini odur. Onlar renk benzerliği yüzünden beyazı süt sanırlar.
Yavru, söylendiği gibi, anne kuş kuluçkaya yattığında oluşur; ama mevsim ılımansa ya da yumurtaların bulunduğu yer sıcaksa, hem kuşların hem de yumurtlayan dört ayaklıların yumurtaları kendiliğinden pişip açılır. Yumurtlayan dört ayaklıların hepsi yumurtalarını toprağa bırakır ve yumurtalar topraktaki ısıyla pişer. Bunlardan gidip gelip yumurtalarının üstüne yatanlar bunu daha çok onları korumak için yapar. Kuşların yumurtaları ile dört ayaklı hayvanlarınkiler aynı biçimde oluşur: onlar da sert kabuklu ve iki renklidir, kuşlarınkiler gibi diyaframın yanında teşekkül eder; içte ve dışta öteki her şey de aynıdır. Dolayısıyla hepsinin sebebi hakkındaki inceleme de aynıdır. Ama dört ayaklıların yumurtaları sağlam oldukları için mevsimin sıcağıyla da açılır; kuşlarınkiler ise daha hassastır ve doğuran anneye muhtaçtır.
Tabiat yavrulara özen gösteren bir his de hazırlamak istiyor gibidir. Ama daha aşağı hayvanlara bu özeni yalnız doğuruncaya kadar verir, kimine yavrunun tamamlanmasına kadar, daha akıllı olanlara yavruyu besleyip büyütünceye kadar. phronēsis'ten en çok pay alanlarda yavrular yetiştikten sonra da onlarla bir yakınlık ve sevgi bağı kurulur, insanlarda ve dört ayaklıların bazılarında olduğu gibi; kuşlarda ise bu, yavruyu doğurup büyütünceye kadar sürer. Bu yüzden dişi kuşlar yumurtladıktan sonra kuluçkaya yatmazlarsa, sanki doğuştan kendilerine ait bir şeyi yitirmiş gibi kötüleşirler.
Yumurtalardaki hayvanlar sıcak günlerde daha çabuk tamamlanır; çünkü mevsim de işe katkıda bulunur. Zira pişme bir çeşit ısıdır: toprak ısısıyla pişirir, kuluçkaya yatan kuş da aynı şeyi yapar; çünkü kendi içindeki sıcağı yumurtaya aktarır. Yumurtaların bozulması ve cılk yumurta (ouria) denenlerin oluşması da makul olarak daha çok sıcak mevsimde olur. Şaraplar sıcaklarda tortu kalkıp karıştığı için nasıl ekşirse (bozulmanın sebebi budur), yumurtalarda da sarı madde öyle karışır; çünkü ikisinde de topraksı olan kısım budur. Bu yüzden tortu karışınca şarap bulanır, bozulan yumurtalar da sarı madde karışınca bulanır. Çok yumurtlayanlarda bunun olması makuldür (çünkü hepsine uygun ısıyı vermek kolay değildir: kimine eksik, kimine fazla gelir ve onları sanki çürüterek bulandırır); ama az yumurtlayan çengel pençelilerde de bu daha az olmaz: çoğu zaman iki yumurtadan biri cılk çıkar, üçüncü ise neredeyse her zaman; çünkü bu kuşlar tabiatça sıcak olduklarından yumurtalardaki nemi sanki fazlasıyla kaynatırlar.
Sarı ile beyazın tabiatı da birbirine zıttır. Sarı donda katılaşır, ısınınca sıvılaşır; bu yüzden toprakta ya da kuluçkada pişerken sıvılaşır ve bu hâliyle teşekkül eden hayvanlara besin olur. Ateşte kızartılıp pişirildiğinde ise sertleşmez, çünkü tabiatı balmumu gibi topraksıdır. Bu yüzden yumurtalar fazla ısınırsa, sıvı bir artıktan oluşmamışlarsa, sulanır ve cılk olur. Beyaz ise donda katılaşmaz, daha çok sıvılaşır (sebebi daha önce söylendi); ateşte ise katılaşır. Bu yüzden hayvanların oluşumu sırasında pişerken koyulaşır. Çünkü hayvan bundan teşekkül eder, sarı ise besin olur ve sırayla teşekkül eden parçaların büyümesi oradan gelir. Bu yüzden sarı ile beyaz, tabiatları farklı olduğu için zarlarla birbirinden ayrılmıştır.
Bunların hem oluşumun başında hem de hayvanlar teşekkül ederken birbirlerine göre nasıl durduğunu, ayrıca zarları ve göbek bağlarını tam ayrıntısıyla öğrenmek için Hayvanlar Tarihi'nde yazılanlara bakmak gerekir. Şimdiki inceleme için şu kadarının açık olması yeter: önce kalp teşekkül eder ve büyük damar ondan ayrışır; sonra bu damardan iki göbek bağı uzanır: biri sarıyı saran zara, öteki hayvanı çepeçevre saran koryon zarına. Bu sonuncusu kabuğun zarının hemen iç yanındadır. Hayvan birinden sarıdaki besini alır; sarı ise çoğalır, çünkü ısındıkça daha sıvı olur. Zira besin, cisimsel olduğu için, bitkilerde olduğu gibi sıvı olmalıdır. Yumurtalarda da canlıların içinde de oluşan ceninler önce bitki hayatı yaşar: ilk büyümelerini ve besinlerini bir şeye yapışık oldukları için alırlar. Öteki göbek bağı ise çevreleyen koryona uzanır. Şöyle düşünmek gerekir: yumurtadan çıkan hayvanlarda yavrunun sarıyla ilişkisi, canlı doğanların ceninlerinin anne karnındayken anneyle ilişkisi gibidir (yumurtadan çıkanlar annenin içinde beslenip büyümediği için annenin bir parçasını yanlarına alırlar); en dıştaki kanlı zarla ilişkisi ise rahimle ilişkisi gibidir. Aynı zamanda yumurtanın kabuğu hem sarıyı hem de rahme karşılık gelen koryonu çepeçevre sarar; tıpkı biri hem ceninin kendisini hem de annenin bütününü bir örtüyle sarmış gibi. Durum böyledir, çünkü ceninin rahimde ve annenin yanında olması gerekir. Canlı doğanlarda rahim annenin içindedir; yumurtlayanlarda ise tersine, sanki anne rahmin içindedir denebilir; çünkü anneden gelen, yani besin, sarıdır. Bunun sebebi, beslenip büyümenin annenin içinde olmamasıdır.
Yavru büyüdükçe önce koryona giden göbek bağı çöker, çünkü hayvan oradan çıkacaktır; sarının geri kalanı ve sarıya giden göbek bağı ise sonra. Zira doğan yavrunun hemen besini olmalıdır: anneden emzirilmez, kendi başına da hemen besin bulamaz. Bu yüzden sarı, göbek bağıyla birlikte içeri girer ve et onun çevresinde büyüyüp onu kapatır. Tamamlanmış yumurtalardan dışarıda oluşan hayvanlar, hem kuşlarda hem de sert kabuklu yumurta yumurtlayan dört ayaklılarda böyle oluşur. Bunlar büyük hayvanlarda daha açık görülür; küçüklerde kütlelerinin küçüklüğü yüzünden görünmez.
Διότι μὲν οὖν τὰ μὲν μονόχροα τὰ δὲ δίχροα τῶν ᾠῶν, εἴρηται· ἀποκρίνεται δ’ ἐν τοῖς ᾠοῖς ἡ τοῦ ἄρρενος ἀρχὴ καθ’ ὃ προσπέφυκε τῇ ὑστέρᾳ τὸ ᾠόν, καὶ γίνεται δὴ ἀνόμοιον τὸ τῶν διχρόων ᾠῶν, καὶ οὐ πάμπαν στρογγύλον ἀλλ’ ἐπὶ θάτερα ὀξύτερον, διὰ τὸ διαφέρειν δεῖν τοῦ λευκοῦ, ἐν ᾧ ἔχει τὴν ἀρχήν. διόπερ σκληρότερον ταύτῃ τὸ ᾠὸν ἢ κάτωθεν· σκεπάζειν γὰρ δεῖ καὶ φυλάττειν τὴν ἀρχήν. καὶ διὰ τοῦτο ἐξέρχεται ὕστερον τοῦ ᾠοῦ τὸ ὀξύ· τὸ γὰρ προσπεφυκὸς ὕστερον ἐξέρχεται, κατὰ τὴν ἀρχὴν δὲ προσπέφυκεν, ἐν τῷ ὀξεῖ δ’ ἡ ἀρχή. τὸν αὐτὸν δ’ ἔχει τρόπον καὶ ἐν τοῖς τῶν φυτῶν σπέρμασιν· προσπέφυκε γὰρ ἡ ἀρχὴ τοῦ σπέρματος τὰ μὲν ἐν τοῖς κλάδοις, τὰ δ’ ἐν τοῖς κελύφεσι, τὰ δ’ ἐν τοῖς περικαρπίοις. δῆλον δ’ ἐπὶ τῶν χεδροπῶν· ᾗ γὰρ συνῆπται τὸ δίθυρον τῶν κυάμων καὶ τῶν τοιούτων σπερμάτων, ταύτῃ προσπέφυκεν· ἡ δ’ ἀρχὴ ἐνταῦθα τοῦ σπέρματος. ἀπορήσειε δ’ ἄν τις περὶ τῆς αὐξήσεως τῶν ᾠῶν, τίνα τρόπον ἐκ τῆς ὑστέρας συμβαίνει. τὰ μὲν γὰρ ζῷα διὰ τοῦ ὀμφαλοῦ λαμβάνει τὴν τροφήν, τὰ δ’ ᾠὰ διὰ τίνος; ἐπειδήπερ οὐχ ὥσπερ οἱ σκώληκες αὐτὰ δι’ αὑτῶν λαμβάνει τὴν αὔξησιν. εἰ δ’ ἔστι τι δι’ οὗ προσπέφυκε, τοῦτο ποῖ τρέπεται τελεωθέντος; οὐ γὰρ συνεξέρχεται, καθάπερ ὁ ὀμφαλὸς τοῖς ζῴοις· γίνεται γὰρ τὸ πέριξ ὄστρακον τελεωθέντος. τὸ μὲν οὖν εἰρημένον ὀρθῶς ζητεῖται· λανθάνει δ’ ὅτι τὸ γινόμενον ὄστρακον τὸ πρῶτον μαλακὸς ὑμήν ἐστιν, ἀλλὰ τελεωθέντος γίνεται σκληρὸν καὶ κραῦρον, οὕτω συμμέτρως ὥστ’ ἐξέρχεται μὲν ἔτι μαλακόν (πόνον γὰρ ἂν παρεῖχε τικτόμενον), ἐξελθὸν δ’ εὐθὺς πήγνυται ψυχθέν, συνεξατμίζοντος τοῦ ὑγροῦ ταχὺ δι’ ὀλιγότητα, λειπομένου δὲ τοῦ γεώδους. τούτου δή τι τοῦ ὑμένος κατ’ ἀρχὰς ὀμφαλῶδές ἐστι κατὰ τὸ ὀξύ, καὶ ἀπέχει ἔτι μικρῶν ὄντων οἷον αὐλός. φανερὸν δ’ ἐστὶν ἐν τοῖς ἐκβολίμοις τῶν μικρῶν ᾠῶν· ἐὰν γὰρ βρεχθῇ ἢ ἄλλως πως ῥιγώσασα ἐκβάλῃ ἡ ὄρνις, ἔτι αἱματῶδές τε φαίνεται τὸ κύημα καὶ ἔχον δι’ ἑαυτοῦ στόλον μικρὸν ὀμφαλώδη. μείζονος δὲ γινομένου περιτείνεται μᾶλλον οὗτος καὶ ἐλάττων γίνεται. τελεωθέντος δὲ τὸ ὀξὺ τοῦ ᾠοῦ τοῦτο συμβαίνει τὸ πέρας. ὑπὸ δὲ τούτῳ ὁ ἐντὸς ὑμήν, ὃς ὁρίζει τὸ λευκὸν καὶ τὸ ᾠχρὸν ἀπὸ τούτου. τελειωθέντος δ’ ἀπολύεται ὅλον τὸ ᾠόν, καὶ οὐ φαίνεται εὐλόγως ὁ ὀμφαλός· αὐτοῦ γάρ ἐστι τοῦ ἐσχάτου τὸ ἄκρον. ἡ δ’ ἔξοδος τοὐναντίον γίνεται τοῖς ᾠοῖς ἢ τοῖς ζῳοτοκουμένοις· τοῖς μὲν γὰρ ἐπὶ κεφαλὴν καὶ τὴν ἀρχήν, τῷ δ’ ᾠῷ γίνεται ἡ ἔξοδος οἷον ἐπὶ πόδας. τούτου δ’ αἴτιον τὸ εἰρημένον, ὅτι προσπέφυκε κατὰ τὴν ἀρχήν. ἡ δὲ γένεσις ἐκ τοῦ ᾠοῦ συμβαίνει τοῖς ὄρνισιν ἐπῳαζούσης καὶ συμπεττούσης τῆς ὄρνιθος, ἀποκρινομένου μὲν τοῦ ζῴου ἐκ μέρους τοῦ ᾠοῦ, τὴν δ’ αὔξησιν λαμβάνοντος καὶ τελειουμένου ἐκ τοῦ λοιποῦ μέρους. ἡ γὰρ φύσις ἅμα τήν τε τοῦ ζῴου ὕλην ἐν τῷ ᾠῷ τίθησι καὶ τὴν ἱκανὴν τροφὴν πρὸς τὴν αὔξησιν· ἐπεὶ γὰρ οὐ δύναται τελεοῦν ἐν αὑτῇ ἡ ὄρνις, συνεκτίκτει τὴν τροφὴν ἐν τῷ ᾠῷ. τοῖς μὲν γὰρ ζῳοτοκουμένοις ἐν ἄλλῳ μορίῳ γίνεται ἡ τροφή, τὸ καλούμενον γάλα, ἐν τοῖς μαστοῖς· τοῖς δ’ ὄρνισι τοῦτο ποιεῖ ἡ φύσις ἐν τοῖς ᾠοῖς, τοὐναντίον μέντοι ἢ οἵ τε ἄνθρωποι οἴονται καὶ Ἀλκμαίων φησὶν ὁ Κροτωνιάτης. οὐ γὰρ τὸ λευκόν ἐστι γάλα, ἀλλὰ τὸ ὠχρόν· τοῦτο γάρ ἐστιν ἡ τροφὴ τοῖς νεοττοῖς· οἱ δ’ οἴονται τὸ λευκὸν διὰ τὴν ὁμοιότητα τοῦ χρώματος. γίνεται μὲν οὖν ἐπῳαζούσης, καθάπερ εἴρηται, τῆς ὄρνιθος ὁ νεοττός· οὐ μὴν ἀλλὰ κἂν ἡ ὥρα ᾖ εὔκρατος ἢ ὁ τόπος ἀλεεινός, ἐν ᾧ ἂν κείμενα τυγχάνωσιν, ἐκπέττεται καὶ τὰ τῶν ὀρνίθων καὶ τὰ τῶν τετραπόδων καὶ ᾠοτόκων. πάντα γὰρ εἰς τὴν γῆν ἐκτίκτει, καὶ συμπέττονται ὑπὸ τῆς ἐν τῇ γῇ θερμότητος. ὅσα δ’ ἐπῳάζει φοιτῶντα τῶν ᾠοτόκων καὶ τετραπόδων, ταῦτα ποιεῖ μᾶλλον φυλακῆς χάριν. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον γίνεται τά τε τῶν ὀρνίθων ᾠὰ καὶ τὰ τῶν ζῴων τῶν τετραπόδων· καὶ γὰρ σκληρόδερμα καὶ δίχροα, καὶ πρὸς τῷ διαζώματι συνίσταται καθάπερ καὶ τὰ τῶν ὀρνίθων, καὶ τἆλλα ταὐτὰ πάντα συμβαίνει καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτός. ὥστε ἡ αὐτὴ θεωρία περὶ τῆς αἰτίας ἐστὶ πάντων. ἀλλὰ τὰ μὲν τῶν τετραπόδων δι’ ἰσχὺν ἐκπέττεται καὶ ὑπὸ τῆς ὥρας, τὰ δὲ τῶν ὀρνέων ἐπικηρότερα, καὶ δεῖται τῆς τεκούσης. ἔοικε δὲ καὶ ἡ φύσις βούλεσθαι τὴν τῶν τέκνων αἴσθησιν ἐπιμελητικὴν παρασκευάζειν· ἀλλὰ τοῖς μὲν χείροσι τοῦτ’ ἐμποιεῖ μέχρι τοῦ τεκεῖν μόνον, τοῖς δὲ καὶ περὶ τὴν τελέωσιν, ὅσα δὲ φρονιμώτερα, καὶ περὶ τὴν ἐκτροφήν. τοῖς δὲ δὴ μάλιστα κοινωνοῦσι φρονήσεως καὶ πρὸς τελεωθέντα γίνεται συνήθεια καὶ φιλία, καθάπερ τοῖς τε ἀνθρώποις καὶ τῶν τετραπόδων ἐνίοις, τοῖς δ’ ὄρνισι μέχρι τοῦ γεννῆσαι καὶ ἐκθρέψαι· διόπερ καὶ μὴ ἐπῳάζουσαι αἱ θήλειαι, ὅταν τέκωσι, διατίθενται χεῖρον, ὥσπερ ἑνός τινος στερισκόμεναι τῶν συμφύτων. τελεοῦται δ’ ἐν τοῖς ᾠοῖς τὰ ζῷα θᾶττον ἐν ταῖς ἀλεειναῖς ἡμέραις· συνεργάζεται γὰρ ἡ ὥρα. καὶ γὰρ ἡ πέψις θερμότης τις ἐστίν. ἥ τε γὰρ γῆ συμπέττει τῇ θερμότητι, καὶ ἡ ἐπῳάζουσα ταὐτὸ τοῦτο δρᾷ· προσεγχεῖ γὰρ τὸ ἐν αὑτῇ θερμόν. καὶ διαφθείρεται δὲ τὰ ᾠὰ καὶ γίνεται τὰ καλούμενα οὔρια μᾶλλον κατὰ τὴν θερμὴν ὥραν εὐλόγως· ὥσπερ γὰρ καὶ οἱ οἶνοι ἐν ταῖς ἀλέαις ὀξύνονται ἀνατρεπομένης τῆς ἰλύος (τοῦτο γὰρ αἴτιον τῆς διαφθορᾶς), καὶ ἐν τοῖς ᾠοῖς ἡ λέκιθος· τοῦτο γὰρ ἐν ἀμφοτέροις τὸ γεῶδες. διὸ καὶ ἀναθολοῦται ὁ οἶνος μιγνυμένης τῆς ἰλύος, καὶ τὰ διαφθειρόμενα ᾠὰ τῆς λεκίθου. τοῖς μὲν οὖν πολυτόκοις συμβαίνει τὸ τοιοῦτον εὐλόγως ( οὐ γὰρ ῥᾴδιον τὴν ἁρμόττουσαν πᾶσιν ἀποδιδόναι θερμασίαν, ἀλλὰ τοῖς μὲν ἐλλείπειν τοῖς δὲ πλεονάζειν, καὶ ἀναθολοῦν οἷον σήπουσαν), τοῖς δὲ γαμψώνυξιν ὀλιγοτόκοις οὖσιν οὐδὲν ἧττον συμβαίνει τοῦτο· πολλάκις μὲν γὰρ καὶ τοῖν δυοῖν θάτερον οὔριον γίνεται, τὸ δὲ τρίτον ὡς εἰπεῖν ἀεί· θερμὰ γὰρ ὄντα τὴν φύσιν οἷον ὑπερζεῖν ποιεῖ τὴν ὑγρότητα τὴν ἐν τοῖς ᾠοῖς. ἔχει γὰρ δὴ καὶ τὴν φύσιν ἐναντίαν τό τε ὠχρὸν καὶ τὸ λευκόν. τὸ μὲν γὰρ ὠχρὸν ἐν τοῖς πάγοις πήγνυται, θερμαινόμενον δὲ ὑγραίνεται· διὸ καὶ συμπεττόμενον ἐν τῇ γῇ ἢ ὑπὸ τοῦ ἐπῳάζειν ὑγραίνεται, καὶ τοιοῦτον ὂν γίνεται τροφὴ τοῖς συνισταμένοις ζῴοις. πυρούμενον δὲ καὶ ὀπτώμενον οὐ γίνεται σκληρὸν διὰ τὸ εἶναι τὴν φύσιν γεῶδες οὕτως ὥσπερ κηρός· καὶ διὰ τοῦτο θερμαινόμενα μᾶλλον, ἐὰν ᾖ μὴ ἐξ ὑγροῦ περιττώματος, διοροῦται καὶ γίνεται οὔρια. τὸ δὲ λευκὸν ὑπὸ μὲν τῶν πάγων οὐ πήγνυται, ἀλλ’ ὑγραίνεται μᾶλλον (τὸ δ’ αἴτιον εἴρηται πρότερον), πυρούμενον δὲ γίνεται στερεόν· διὸ καὶ πεττόμενον περὶ τὴν γένεσιν τῶν ζῴων παχύνεται. ἐκ τούτου γὰρ συνίσταται τὸ ζῷον, τὸ δ’ ὠχρὸν τροφὴ γίνεται, καὶ τοῖς ἀεὶ συνισταμένοις τῶν μορίων ἐντεῦθεν ἡ αὔξησις. διὸ καὶ διώρισται τό τε ὠχρὸν καὶ τὸ λευκὸν χωρὶς ὑμέσιν ὡς ἔχοντα τὴν φύσιν ἑτέραν. δι’ ἀκριβείας μὲν οὖν, ὃν τρόπον ἔχουσι ταῦτα πρὸς ἄλληλα κατ’ ἀρχάς τε τῆς γενέσεως καὶ συνισταμένων τῶν ζῴων, ἔτι δὲ περί τε ὑμένων καὶ ὀμφαλῶν, ἐκ τῶν ἐν ταῖς ἱστορίαις γεγραμμένων δεῖ θεωρεῖν· πρὸς δὲ τὴν παροῦσαν σκέψιν ἱκανὸν φανερὸν εἶναι τοσοῦτον, ὅτι συστάσης πρώτης τῆς καρδίας, καὶ τῆς μεγάλης φλεβὸς ἀπὸ ταύτης ἀφορισθείσης, δύο ὀμφαλοὶ ἀπὸ τῆς φλεβὸς τείνουσιν, ὁ μὲν εἰς τὸν ὑμένα τὸν περιέχοντα τὸ ὠχρόν, ὁ δ’ ἕτερος εἰς τὸν ὑμένα τὸν χοροειδῆ, ὃς κύκλῳ περιέχει τὸ ζῷον· ἔστι δ’ οὗτος περὶ τὸν ὑμένα τὸν τοῦ ὀστράκου. διὰ μὲν οὖν θατέρου λαμβάνει τὴν ἐκ τοῦ ὠχροῦ τροφήν, τὸ δ’ ὠχρὸν γίνεται πλέον· ὑγρότερον γὰρ γίνεται θερμαινόμενον. δεῖ γὰρ τὴν τροφὴν σωματώδη οὖσαν ὑγρὰν εἶναι καθάπερ τοῖς φυτοῖς, ζῇ δὲ τὸ πρῶτον καὶ τὰ ἐν τοῖς ᾠοῖς γιγνόμενα καὶ τὰ ἐν τοῖς ζῴοις φυτοῦ βίον· τῷ πεφυκέναι γὰρ ἔκ τινος λαμβάνει τὴν πρώτην αὔξησιν καὶ τροφήν. ὁ δ’ ἕτερος ὀμφαλὸς τείνει εἰς τὸ περιέχον χόριον. δεῖ γὰρ ὑπολαβεῖν τὰ ᾠοτοκούμενα τῶν ζῴων πρὸς μὲν τὸ ᾠχρὸν οὕτως ἔχειν τὸν νεοττὸν ὥσπερ πρὸς τὴν μητέρα τὰ ζῳοτοκούμενα ἔμβρυα, ὅταν ἐν τῇ μητρὶ ᾖ (ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἐκτρέφονταί γε ἐν τῇ μητρὶ τὰ ᾠοτοκούμενα, ἐκλαμβάνει τι μέρος αὐτῆς), πρὸς δὲ τὸν ἐξωτάτω ὑμένα τὸν αἱματώδη ὡς πρὸς τὴν ὑστέραν. ἅμα δὲ περί τε τὸ ὠχρὸν καὶ τὸ χόριον τὸ ἀνάλογον τῇ ὑστέρᾳ τὸ ὄστρακον τοῦ ᾠοῦ περιπέφυκεν, ὥσπερ ἂν εἴ τις περιθείη περί τε τὸ ἔμβρυον αὐτὸ καὶ περὶ τὴν μητέρα ὅλην. ἔχει δ’ οὕτως, διότι δεῖ τὸ ἔμβρυον ἐν τῇ ὑστέρᾳ εἶναι καὶ πρὸς τῇ μητρί. ἐν μὲν οὖν τοῖς ζῳοτοκουμένοις ἡ ὑστέρα ἐν τῇ μητρί ἐστιν, ἐν δὲ τοῖς ᾠοτοκουμένοις ἀνάπαλιν, ὥσπερ ἂν εἴ τις εἴποι τὴν μητέρα ἐν τῇ ὑστέρᾳ εἶναι· τὸ γὰρ ἀπὸ τῆς μητρὸς γινόμενον ἡ τροφὴ τὸ ὠχρόν ἐστιν. αἴτιον δ’ ὅτι ἡ ἐκτροφὴ οὐκ ἐν τῇ μητρί ἐστιν. αὐξανομένων δὲ πρότερον ὁ ὀμφαλὸς συμπίπτει ὁ πρὸς τὸ χόριον, διότι ταύτῃ δεῖ τὸ ζῷον ἐξελθεῖν, τὸ δὲ λοιπὸν τοῦ ὠχροῦ καὶ ὁ ὀμφαλὸς ὁ εἰς τὸ ὠχρὸν ὕστερον. δεῖ γὰρ ἔχειν τροφὴν εὐθὺς τὸ γενόμενον· οὔτε γὰρ ἀπὸ τῆς μητρὸς τιτθεύεται, δι’ αὑτοῦ τε οὐκ εὐθὺς δύναται πορίζεσθαι τὴν τροφήν· διόπερ ἐντὸς εἰσέρχεται τὸ ὠχρὸν μετὰ τοῦ ὀμφαλοῦ, καὶ περιφύεται ἡ σάρξ. τὰ μὲν οὖν ἐκ τῶν τελείων ᾠῶν γινόμενα θύραζε τοῦτον γίγνεται τὸν τρόπον ἐπί τε τῶν ὀρνίθων καὶ τῶν τετραπόδων, ὅσα ᾠοτοκεῖ τὸ ᾠὸν τὸ σκληρόδερμον. διάδηλα δὲ ταῦτα μᾶλλον ἐπὶ τῶν μειζόνων· ἐν γὰρ τοῖς ἐλάττοσιν ἀφανῆ διὰ μικρότητα τῶν ὄγκων ἐστίν.
3.33. Bölüm
Balık cinsi de yumurtlayandır. Bunlardan rahmi aşağıda olanlar, daha önce söylenen sebepten eksik yumurta doğurur; kıkırdaklı balıklar denenler ise içlerinde tamamlanmış yumurta yumurtlayıp dışarıya canlı doğurur. Yalnız kurbağa balığı (batrakhos) dedikleri bir balık bunun dışındadır: tamamlanmış yumurtayı dışarıya yumurtlayan yalnız odur. Sebebi gövdesinin yapısıdır: başı gövdesinin geri kalanının kat kat büyüğüdür, üstelik dikenli ve çok pürüzlüdür. Bu yüzden ne yavrularını sonradan içine geri alır ne de baştan canlı doğurur; çünkü başının büyüklüğü ve pürüzlülüğü girmeye engel olduğu gibi çıkmaya da engeldir. Kıkırdaklı balıkların yumurtası yumuşak kabukludur (çevresini sertleştiremezler, çünkü kuşlardan daha soğukturlar); bu yüzden yalnız kurbağa balığının yumurtası dışarıda korunabilmek için katı ve sıkıdır, ötekilerinkiler ise tabiatça sıvı ve yumuşaktır, çünkü onları taşıyan dişinin gövdesi içeride örter.
Yavrunun yumurtadan oluşması, yumurtası dışarıda tamamlanan kurbağa balıklarında da içeride tamamlananlarda da aynıdır; bunlarla kuşlar arasında ise bir yönden benzerlik, bir yönden farklılık vardır. Birincisi, bu balıklarda koryona uzanan ikinci göbek bağı yoktur; kuşlarda bu, çevreleyen kabuğun altındadır. Sebebi, çevrelerinde kabuk olmamasıdır; çünkü kabuğun onlara hiçbir faydası yoktur: onları anne örter, kabuk ise dışarıya doğurulan yumurtaları dışarıdan gelecek zararlara karşı koruyan bir siperdir. İkincisi, bunlarda da yavru yumurtanın bir ucundan oluşur, ama yumurtanın rahme yapışık olduğu uçtan değil: kuşlar sivri uçtan oluşur, yumurtanın yapışık olduğu yer de orasıydı. Sebebi şudur: kuşların yumurtası rahimden ayrılır, bu balıkların ise hepsinde değilse de çoğunda tamamlanmış yumurta rahme yapışık kalır. Hayvan uçta oluşurken yumurta, kuşlarda ve rahimden kopmuş öteki yumurtalarda olduğu gibi tükenir; sonunda da artık tamamlanmış yavruların göbek bağı rahme yapışık olur. Yumurtaları rahimden kopanlarda da durum benzerdir; çünkü bazılarında yumurta tamamlanınca kopar.
Öyleyse biri, kuşlarla balıklarda oluşumun bu bakımdan neden farklı olduğunu sorabilir. Sebebi şudur: kuşların yumurtasında beyaz ile sarı ayrıdır; balıklarınki ise tek renklidir ve bu madde baştan başa karışıktır; dolayısıyla ilkenin karşı uçta bulunmasına hiçbir şey engel olmaz. Çünkü yumurta yalnız yapışık olduğu yerde değil, karşı uçta da aynı yapıdadır; besini de bu ilkeden giden birtakım kanallarla rahimden çekmek daha kolaydır. Bu, kopmayan yumurtalarda açıktır: bazı kıkırdaklı balıklarda yumurta rahimden kopmaz, ona bağlı kalarak canlı doğum için aşağıya geçer; bunlarda yumurta tükenince tamamlanmış hayvanın göbek bağı rahimden gelir. Demek ki kanallar daha önce, yumurta henüz oradayken de, yumurtadan rahme uzanıyordu. Bu, söylediğimiz gibi, düz köpekbalıklarında (galeoi leioi) olur.
Balıkların oluşumu kuşlarınkinden bu bakımlardan ve söylenen sebeplerle farklıdır; geri kalan her şey aynı biçimde olur. Kuşların sarıya giden bir göbek bağı olduğu gibi, balıkların da bütün yumurtaya giden aynı ikinci göbek bağı vardır (çünkü balık yumurtasının bir kısmı beyaz, bir kısmı sarı değildir; hepsi tek renklidir); yavrular bundan beslenir, yumurta tükendikçe de et aynı biçimde onun yerini alıp çevresini kapatır.
Ἔτι δ’ ἐστὶν ᾠοτόκον τὸ τῶν ἰχθύων γένος. τούτων δὲ τὰ μὲν ἔχοντα κάτω τὴν ὑστέραν ἀτελὲς ᾠὸν τίκτει διὰ τὴν πρότερον εἰρημένην αἰτίαν, τὰ δὲ καλούμενα σελάχη τῶν ἰχθύων ἐν αὑτοῖς μὲν ᾠοτοκεῖ τέλειον ᾠὸν ἔξω δὲ ζῳοτοκεῖ, πλὴν ἑνὸς ὃν καλοῦσι βάτραχον· οὗτος δ’ ᾠοτοκεῖ θύραζε τέλειον ᾠὸν μόνος. αἰτία δ’ ἡ τοῦ σώματος φύσις· τήν τε γὰρ κεφαλὴν πολλαπλασίαν ἔχει τοῦ λοιποῦ σώματος, καὶ ταύτην ἀκανθώδη καὶ σφόδρα τραχεῖαν. διόπερ οὐδ’ ὕστερον εἰσδέχεται τοὺς νεοττούς, οὐδ’ ἐξ ἀρχῆς ζῳοτοκεῖ· τὸ γὰρ μέγεθος καὶ ἡ τραχύτης τῆς κεφαλῆς ὥσπερ καὶ εἰσελθεῖν κωλύει, οὕτω καὶ ἐξελθεῖν. ἐπεὶ δὲ μαλακόδερμόν ἐστι τὸ ᾠὸν τὸ τῶν σελαχῶν (οὐ γὰρ δύνανται σκληρύνειν τὸ πέριξ· ψυχρότεροι γὰρ τῶν ὀρνίθων εἰσίν), τὸ τῶν βατράχων ᾠὸν μόνον στερεόν ἐστι καὶ στιφρὸν πρὸς τὴν ἔξω σωτηρίαν, τὰ δὲ τῶν ἄλλων ὑγρὰ καὶ μαλακὰ τὴν φύσιν· σκεπάζεται γὰρ ἐντὸς τῷ σώματι τῷ τῆς ἐχούσης. ἡ δὲ γένεσις ἐκ τοῦ ᾠοῦ τοῖς τε βατράχοις ἔξω τελειουμένοις καὶ τοῖς ἐντὸς ἡ αὐτή, τούτοις δὲ καὶ τοῖς τῶν ὀρνίθων τῇ μὲν ὁμοία τῇ δὲ διάφορός ἐστιν. πρῶτον μὲν γὰρ οὐκ ἔχουσι τὸν ἕτερον ὀμφαλὸν τὸν εἰς τὸ χόριον τείνοντα, ὅ ἐστιν ὑπὸ τὸ περιέχον ὄστρακον. τούτου δ’ αἴτιον ὅτι τὸ πέριξ ὄστρακον οὐκ ἔχουσιν. οὐδὲν γὰρ αὐτοῖς χρήσιμον· σκεπάζει γὰρ ἡ μήτηρ, τὸ δ’ ὄστρακόν ἐστι τοῖς ἐκτικτομένοις ᾠοῖς ἀλεώρα πρὸς τὰς θύραθεν βλάβας. ἔπειθ’ ἡ γένεσις ἐξ ἄκρου μέν ἐστι τοῦ ᾠοῦ καὶ τούτοις, ἀλλ’ οὐχ ᾗ προσπέφυκε πρὸς τὴν ὑστέραν· οἱ γὰρ ὄρνιθες ἐκ τοῦ ὀξέος γίνονται, ταύτῃ δ’ ἦν ἡ τοῦ ᾠοῦ πρόσφυσις. αἴτιον δ’ ὅτι τὸ μὲν τῶν ὀρνίθων χωρίζεται τῆς ὑστέρας, τῶν δὲ τοιούτων οὐ πάντων ἀλλὰ τῶν πλείστων πρὸς τῇ ὑστέρα προσπέφυκε τὸ ᾠὸν τέλειον. ἐπ’ ἄκρῳ δὲ γιγνομένου τοῦ ζῴου καταναλίσκεται τὸ ᾠόν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ὀρνίθων καὶ τῶν ἄλλων τῶν ἀπολελυμένων, καὶ τέλος πρὸς τῇ ὑστέρᾳ ὁ ὀμφαλὸς προσπέφυκε τῶν ἤδη τελείων. ὁμοίως δ’ ἔχει καὶ ὅσων ἀπολέλυται τὰ ᾠὰ τῆς ὑστέρας· ἐνίοις γὰρ αὐτῶν, ὅταν τέλειον γένηται τὸ ᾠόν, ἀπολύεται. ἀπορήσειεν ἂν οὖν τις διὰ τί διαφέρουσιν αἱ γενέσεις τοῖς ὄρνισι κατὰ τοῦτο καὶ τοῖς ἰχθύσιν. αἴτιον δ’ ὅτι τὰ μὲν τῶν ὀρνίθων κεχωρισμένον ἔχει τὸ λευκὸν καὶ τὸ ὠχρόν, τὰ δὲ τῶν ἰχθύων μονόχροα, καὶ πάντῃ μεμιγμένον τὸ τοιοῦτον, ὥστ’ οὐθὲν κωλύει ἐξ ἐναντίας ἔχειν τὴν ἀρχήν· οὐ γὰρ μόνον κατὰ τὴν πρόσφυσίν ἐστι τοιοῦτον ἀλλὰ καὶ καταντικρύ, τὴν δὲ τροφὴν ῥᾷον ἕλκειν ἐκ τῆς ὑστέρας πόροις τισὶν ἀπὸ ταύτης τῆς ἀρχῆς. δῆλον δ’ ἐπὶ τῶν μὴ ἀπολυομένων ᾠῶν· ἐν ἐνίοις γὰρ τῶν σελαχῶν οὐκ ἀπολύεται τῆς ὑστέρας τὸ ᾠόν, ἀλλ’ ἐχόμενον μεταχωρεῖ κάτω πρὸς τὴν ζῳοτοκίαν, ἐν οἷς τελεωθὲν τὸ ζῷον ἔχει τὸν ὀμφαλὸν ἐκ τῆς ὑστέρας ἀνηλωμένου τοῦ ῳοῦ. φανερὸν οὖν ὅτι καὶ πρότερον ἔτεινον οἱ πόροι τοῦ ᾠοῦ ἔτι ὄντος περὶ ἐκεῖνο πρὸς τὴν ὑστέραν. τοῦτο δὲ συμβαίνει, καθάπερ εἴπομεν, ἐν τοῖς γαλεοῖς τοῖς λείοις. διαφέρει μὲν οὖν ἡ γένεσις κατὰ ταῦτα τῶν ἰχθύων τοῖς ὄρνισι, καὶ διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας· τὰ δ᾽ ἄλλα συμβαίνει τὸν αὐτὸν τρόπον. τόν τε γὰρ ὀμφαλὸν ἔχουσι τὸν ἕτερον ὡσαύτως ὥσπερ οἱ ὄρνιθες πρὸς τὸ ὠχρόν, οὕτως οἱ ἰχθύες πρὸς τὸ ὅλον ᾠόν (οὐ γάρ ἐστιν αὐτοῦ τὸ μὲν λευκὸν τὸ δ᾽ ὠχρόν, ἀλλὰ μονόχρων πᾶν), καὶ τρέφονται ἐκ τούτου, καταναλισκομένου τε ἐπέρχεται καὶ περιφύεται ἡ σὰρξ ὁμοίως.
3.44. Bölüm
İçlerinde tamamlanmış yumurta yumurtlayıp dışarıya canlı doğuranlarda oluşum böyledir. Öteki balıkların çoğu dışarıya yumurtlar, hepsi de eksik yumurta yumurtlar; kurbağa balığı bunun dışındadır, onun sebebi daha önce söylendi. Eksik yumurta doğuranların sebebi de söylendi. Bunlarda da yavrunun yumurtadan oluşması, içlerinde yumurtlayan kıkırdaklı balıklarınkiyle aynıdır; yalnız büyüme hızlıdır ve küçük bir başlangıçtan olur, yumurtanın en dış kısmı da daha serttir. Yumurtanın büyümesi kurtçuklarınkine benzer: kurtçuk doğuran hayvanlar da önce küçük bir şey doğurur, bu da hiçbir yere yapışmadan kendi kendine büyür. Sebebi mayadakine yakındır: maya da küçükken büyür, çünkü daha katı kısmı sıvılaşır, sıvı kısmı da havalanır. Bunu hayvanlarda psykhē ısısının tabiatı, mayalarda ise karışan özsuyun ısısı yapar. Yumurtalar bu sebepten zorunlulukla büyür (çünkü mayaya benzer bir artık taşırlar), ama daha iyi olanın hatırı için de büyür: bu hayvanlar çok yavru doğurduğu için yumurtaların bütün büyümelerini rahimde almaları imkânsızdır. Bu yüzden hem pek küçük ayrılırlar hem de hızla büyürler: küçüktürler, çünkü rahim yumurtaların çokluğuna göre dardır; hızla büyürler, çünkü büyüme sürecinde uzun zaman kalırlarsa cins yok olur. Nitekim şimdi bile dışarıya bırakılan ceninlerin çoğu yok olur; bu yüzden balık cinsi çok doğurgandır, çünkü tabiat yok oluşa çoklukla karşı koyar. Bazı balıklar da, mesela iğne balığı (belonē) denen balık, yumurtalarının büyüklüğü yüzünden yarılır: bu balığın ceninleri çok değil, büyüktür; çünkü tabiat çokluktan aldığını büyüklüğe eklemiştir.
Περὶ μὲν οὖν τῶν ἐν αὑτοῖς μὲν ᾠοτοκούντων τέλειον ᾠὸν θύραζε δὲ ζῳοτοκούντων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον ἡ γένεσις, οἱ δὲ πλεῖστοι τῶν ἄλλων ἰχθύων ἐκτὸς ᾠοτοκοῦσιν, ἀτελὲς δ᾽ ᾠὸν πάντες πλὴν βατράχου· περὶ δὲ τούτου τὸ αἴτιον εἴρηται πρότερον. εἴρηται δὲ καὶ περὶ τῶν ἀτελῆ τικτόντων τὸ αἴτιον. ἡ δὲ γένεσις καὶ τούτων ἡ μὲν ἐκ τοῦ ᾠοῦ τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον ὅνπερ καὶ τῶν σελαχῶν τῶν ἐντὸς ᾠοτοκούντων, πλὴν ἥ γ᾽ αὔξησις ταχεῖα καὶ ἐκ μικρῶν, καὶ τὸ ἔσχατον τοῦ ᾠοῦ σκληρότερον. ἡ δὲ τοῦ ᾠοῦ αὔξησις ὁμοία τοῖς σκώληξίν ἐστιν· καὶ γὰρ τὰ σκωληκοτοκοῦντα τῶν ζῴων μικρὸν ἀποτίκτει τὸ πρῶτον, τοῦτο δ᾽ αὐξάνεται δι᾽ αὑτοῦ καὶ οὐ διὰ πρόσφυσιν οὐδεμίαν. τὸ δ᾽ αἴτιον παραπλήσιον ὅπερ ἐπὶ τῆς ζύμης· καὶ γὰρ ἡ ζύμη ἐκ μικρᾶς μεγάλη γίνεται τοῦ μὲν στερεωτέρου ὑγραινομένου, τοῦ δ᾽ ὑγροῦ πνευματουμένου. δημιουργεῖ δὲ τοῦτο ἡ τοῦ ψυχικοῦ θερμοῦ φύσις ἐν τοῖς ζῴοις, ἐν δὲ ταῖς ζύμαις ἡ τοῦ χυμοῦ τοῦ συγκραθέντος θερμότης. αὐξάνεται μὲν οὖν τὰ ᾠὰ ἐξ ἀνάγκης μὲν διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν (ἔχει γὰρ περίττωμα ζυμῶδες), χάριν δὲ τοῦ βελτίονος· ἐν ταῖς ὑστέραις γὰρ ἀδύνατον αὐτοῖς λαμβάνειν᾽ ὅλην τὴν αὔξησιν διὰ τὴν τῶν ζῴων πολυτοκίαν τούτων. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ μικρα πάμπαν ἀποκρίνεται καὶ ταχεῖαν λαμβάνει τὴν αὔξησιν, μικρὰ μὲν διὰ τὸ στενοχωρῆ τὴν ὑστέραν εἶναι πρὸς τὸ πλῆθος τῶν ᾠῶν, ταχὺ δ᾽ ὅπως μὴ χρονιζόντων ἐν τῇ γενέσει περὶ τὴν αὔξησιν φθείρηται τὸ γένος, ἐπεὶ καὶ νῦν τὰ πολλὰ φθείρεται τῶν ἐκτικτομένων κυημάτων· διόπερ πολύγονόν ἐστι τὸ γένος τὸ τῶν ἰχθύων· ἀναμάχεται γὰρ ἡ φύσις τῷ πλήθει τὴν φθοράν, εἰσὶ δέ τινες οἳ διαρρήγνυνται τῶν ἰχθύων, οἷον ἡ καλουμένη βελόνη, διὰ τὸ μέγεθος τῶν ᾠῶν αὕτη γὰρ ἀντὶ τοῦ πολλὰ μεγάλα τὰ κυήματα ἴσχει· τοῦ γὰρ πλήθους ἡ φύσις ἀφελοῦσα προσέθηκε πρὸς τὸ μέγεθος.
3.55. Bölüm
Bu türden yumurtaların büyüdüğü ve hangi sebeple büyüdüğü söylendi. Bu balıkların da yumurtladığının bir işareti, canlı doğuran balıkların, mesela kıkırdaklıların, önce kendi içlerinde yumurtlamasıdır. Demek ki bütün balık cinsinin yumurtlayan olduğu açıktır; ama dişisi ve erkeği olup çiftleşmeyle oluşan türlerde, erkek balık sütünü üzerine serpmezse bu yumurtaların hiçbiri tamamlanmaz.
Bazıları kıkırdaklılar dışında bütün balıkların dişi olduğunu söyler; ama doğru söylemezler. Bu balıklarda dişilerin erkek sanılanlardan farkını, bitkilerde birinin meyve verip ötekinin meyvesiz olduğu durumdaki fark gibi sanırlar; zeytin ile yabani zeytin, incir ile yabani incir gibi. Kıkırdaklılar dışındaki balıkların da böyle olduğunu düşünürler; kıkırdaklılar konusunda tartışmazlar. Oysa hem kıkırdaklılarda hem yumurtlayan cinste erkekler balık sütü organları bakımından aynı yapıdadır ve mevsiminde ikisinden de sıkılınca tohum çıktığı görülür. Dişilerin de rahmi vardır. Eğer cinsin hepsi dişi olsaydı da bazıları kısır olsaydı, yalnız yumurtlayanların değil ötekilerin de rahmi olması, ama yumurtlayanlarınkinden farklı olması gerekirdi; tıpkı gür kuyruklular cinsinde katırların durumu gibi. Oysa şimdi kimisinin balık sütü organı, kimisinin rahmi vardır; erythrinos ile khannē dışında hepsinde fark budur: kimisinin balık sütü organı, kimisinin rahmi vardır.
Onları bu kanıya götüren müşkül de, olup biteni duyan için kolayca çözülür. Çiftleşen hayvanlardan hiçbirinin çok yavru doğurmadığını söylerler ve bunda haklıdırlar: kendilerinden tamamlanmış yavru ya da yumurta doğuranların hiçbiri yumurtlayan balıklar kadar çok doğurmaz; çünkü bunların yumurtaları sayısızdır. Ama şunu fark etmemişlerdir: balıklarda yumurtalarla ilgili durum kuşlarınkine benzemez. Kuşlar, yumurtlayan dört ayaklılar ve kıkırdaklılardan yumurtlayan varsa o, tamamlanmış yumurta doğurur ve yumurta dışarı çıktıktan sonra büyümez; balıklar ise eksik yumurta doğurur ve yumurtalar büyümelerini dışarıda alır. Yumuşakçalarda ve yumuşak kabuklularda da durum aynıdır. Bunların çiftleştiği görülür de, çünkü çiftleşmeleri uzun sürer; bunlarda birinin erkek, ötekinin rahim taşıyan olduğu da açıktır. Erkek ile dişinin, canlı doğuranlarda olduğu gibi, her cinste bulunmaması da tuhaf olurdu.
O şekilde konuşanların bilgisizliğinin sebebi şudur: hayvanların çiftleşmelerindeki ve doğumlarındaki farklar pek çeşitli olduğu hâlde açıkça görülmez; onlar da az şeye bakıp her şeyde durumun aynı olması gerektiğini sanırlar. Bu yüzden dişi balıkların tohumu yutarak gebe kaldığını söyleyenler de bazı şeyleri fark etmeden böyle konuşurlar. Çünkü erkekler balık sütüne, dişiler yumurtalara aynı dönemde sahip olur; dişi yumurtlamaya ne kadar yaklaşırsa erkekteki balık sütü o kadar bol ve sıvı olur. Erkekteki balık sütünün ve dişideki yumurtanın büyümesi nasıl aynı zamanda oluyorsa, bırakılmaları da öyle olur: ne dişiler yumurtalarını bir defada bırakır, azar azar bırakırlar, ne de erkekler balık sütünü bir defada salar. Bunların hepsi makuldür. Kuş cinsi de bazı türlerde gebelik olmadan yumurta taşır, ama az ve seyrek; çoğu çiftleşmeden olur. Aynı şey balıklarda da olur, ama daha az. Kendiliğinden oluşan yumurtalar, cinslerinde erkek de bulunanlarda, erkek üzerine serpmezse her ikisinde de kısırdır. Kuşlarda yumurtalar tamamlanmış olarak çıktığı için bunun yumurtalar henüz içerideyken olması zorunludur; balıklarda ise yumurtalar eksik olduğundan ve hepsinde büyümelerini dışarıda aldığından, yumurta çiftleşmeden oluşmuş olsa bile ancak dışarıda üzerine serpilenler korunur; erkeklerin balık sütü de orada harcanır. Bu yüzden balık sütü, dişilerdeki yumurtalarla birlikte azalarak aşağı iner; çünkü erkekler dişilerin bıraktığı yumurtaları hep izleyip üzerlerine serper. Demek ki, cinsinde dişi ile erkeğin ayrışmadığı bir tür yoksa, bütün balıklar erkek ve dişidir, hepsi çiftleşir ve erkeğin menisi olmadan bunların hiçbiri oluşmaz.
Onların yanılmasına bu balıkların çiftleşmesinin çabuk olması da katkıda bulunur; öyle ki balıkçıların çoğu bile bunu görmez, çünkü hiçbiri öğrenmek için böyle bir şeyi gözetlemez. Ama yine de çiftleşme görülmüştür. Yunuslar da, kuyruğu engel olan balıklar da yan yana gelerek aynı biçimde çiftleşir; ama yunuslarda ayrılma daha uzun sürer, bu balıklarda ise çabuktur. Bu yüzden balıkçılar bunu görmeyip balık sütünün ve yumurtaların yutulmasını gördükleri için, balıkların gebeliği hakkında masalcı Herodotos'un da anlattığı o saf ve dilden dile dolaşan hikâyeyi anlatırlar: balıkların balık sütünü yutarak gebe kaldığını. Bunun imkânsız olduğunu görmezler. Çünkü ağızdan giren kanal mideye gider, rahme değil; mideye gelen de zorunlulukla besin olur (çünkü sindirilir). Oysa rahimler yumurtalarla dolu görünür; bunlar oraya nereden girmiştir?
Ὅτι μὲν οὖν αὐξάνεταί τε καὶ δι᾽ ἣν αἰτίαν τὰ τοιαῦτα τῶν ᾠῶν, εἴρηται· ὅτι δ᾽ ᾠοτοκοῦσι καὶ οὗτοι οἱ ἰχθύες, σημεῖον τὸ καὶ τοὺς ζῳοτοκοῦντας τῶν ἰχθύων, οἷον τὰ σελάχη, ᾠοτοκεῖν ἐν αὑτοῖς πρῶτον. δῆλον γὰρ ὅτι τὸ γένος ὅλον ἐστὶν ᾠοτόκον τὸ τῶν ἰχθύων, τέλος μέντοι οὐθὲν λαμβάνει τῶν τοιούτων ᾠῶν, ὅσων ἐστὶ τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ᾽ ἄρρεν καὶ γίγνονται ἐξ ὀχείας, ἐὰν μὴ ἐπιρράνῃ ὁ ἄρρην τὸν θορόν. εἰσὶ δέ τινες οἵ φασι πάντας εἶναι τοὺς ἰχθῦς θήλεις ἔξω τῶν σελαχῶν, οὐκ ὀρθῶς λέγοντες. οἴονται γὰρ διαφέρειν τῶν νομιζομένων ἀρρένων τοὺς θήλεις αὐτῶν ὥσπερ τῶν φυτῶν, ἐν ὅσοις τὸ μὲν καρποφορεῖ τὸ δ᾽ ἄκαρπόν ἐστιν, οἷον ἐλάα καὶ κότινος καὶ συκῆ καὶ ἐρινεός. ὁμοίως δὲ καὶ τοὺς ἰχθῦς πλὴν τῶν σελαχῶν· τούτοις γὰρ οὐκ ἀμφισβητοῦσιν. καίτοι ὡσαύτως τε διάκεινται οἱ ἄρρενες περὶ τὰ θορικὰ οἵ τε σελαχώδεις καὶ οἱ ἐν τῷ γένει τῷ τῶν ᾠοτόκων, καὶ σπέρμα κατὰ τὴν ὥραν φαίνεται ἀμφοῖν ἐκθλιβόμενον. ἔχουσι δὲ καὶ ὑστέρας αἱ θήλειαι. ἔδει δ᾽ οὐ μόνον τοὺς ᾠοτοκοῦντας ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους ἔχειν μέν, ἀλλὰ διαφερούσας τῶν ᾠοτοκούντων, ὥσπερ αἱ ἡμίονοι ἐν τῷ γένει τῶν λοφούρων, εἴπερ ἦν θῆλυ τὸ γένος πᾶν, ἀλλ᾽ ἄτεκνοί τινες αὐτῶν. νῦν δ᾽ οἱ μὲν ἔχουσι θορικὰ οἱ δ᾽ ὑστέρας, καὶ ἐν ἄπασιν ἔξω δυοῖν, ἐρυθρίνου καὶ χάννης, αὕτη ἐστὶν ἡ διαφορά· οἱ μὲν γὰρ θορικὰ ἔχουσιν, οἱ δ᾽ ὑστέρας. ἡ δ᾽ ἀπορία δ᾽ ἣν οὕτως ὑπολαμβάνουσιν, εὔλυτος τὸ συμβαῖνον ἀκούσασιν. οὐθὲν γὰρ τῶν ὀχευομένων πολλά φασι τίκτειν, λέγοντες ὀρθῶς· ὅσα γὰρ ἐξ αὑτῶν γεννᾷ τέλεια ἢ ζῷα ἢ ᾠά, οὐ πολυτοκεῖ οὕτως ὥσπερ οἱ ᾠοτοκοῦντες τῶν ἰχθύων· ἄπλετον γάρ τι τούτων πλῆθος τῶν ᾠῶν ἐστίν. ἀλλὰ τοῦτο οὐχὶ συνεωράκεσαν, ὅτι οὐχ ὁμοιοτρόπως τοῖς τῶν ὀρνίθων ἔχει τὰ περὶ τὰ ᾠὰ τῶν ἰχθύων. οἱ μὲν γὰρ ὄρνιθες καὶ τῶν τετραπόδων ὅσα ᾠοτοκεῖ, καὶ εἴ τινα τῶν σελαχωδῶν, τέλειον ᾠὸν γεννῶσι, καὶ οὐ λαμβάνει ἐξελθὸν αὔξησιν· οἱ δ᾽ ἰχθύες ἀτελῆ, καὶ λαμβάνει θύραζε τὰ ᾠὰ τὴν αὔξησιν. ἔτι καὶ ἐπὶ τῶν μαλακίων τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν μαλακοστράκων, ἃ καὶ συνδυαζόμενα ὁρᾶται διὰ τὸ χρόνιον εἶναι τὸν συνδασμὸν αὐτῶν· καὶ τούτων φανερόν ἐστι τὸ μὲν ἄρρεν ὄν, τὸ δ᾽ ἔχον ὑστέραν. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ μὴ ἐν παντὶ γένει ταύτην εἶναι τὴν δύναμιν, ὥσπερ ἐν τοῖς ζῳοτόκοις τὸ μὲν ἄρρεν τὸ δὲ θῆλυ. αἴτιον δὲ τοῖς ἐκείνως λέγουσι τῆς ἀγνοίας τὸ τὰς διαφορὰς μὴ δήλας εἶναι παντοδαπὰς οὔσας περί τε τὰς ὀχείας τῶν ζῴων καὶ τὰς γενέσεις, ἀλλ᾽ ἐξ ὀλίγου θεωροῦντας οἴεσθαι δεῖν ἔχειν ὁμοίως ἐπὶ πάντων. διὸ καὶ οἱ λέγοντες τὰς κυήσεις εἶναι ἐκ τοῦ ἀνακάπτειν τὸ σπέρμα τοὺς θήλεις τῶν ἰχθύων, οὐ κατανενοηκότες ἔνια λέγουσιν οὕτως. ὑπὸ τὸν αὐτὸν γὰρ καιρὸν οἵ τ᾽ ἄρρενες τὸν θορὸν καὶ αἱ θήειαι τὰ ᾠὰ ἔχουσι, καὶ ὅσῳ ἂν οὖ ἐγγυτέρω ἡ θήλεια τοῦ τίκτειν, τότε πλείων καὶ ὑγρότερος ὁ θορὸς ἐν τῷ ἄρρενι ἐγγίνεται. καὶ ὥσπερ ἡ αὔξησις κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τοῦ θοροῦ ἐν τῷ ἄρρενι καὶ τοῦ ᾠοῦ ἐν τῇ θηλείᾳ, οὕτω καὶ ἡ ἄφεσις συμβαίνει· οὔτε γὰρ αἱ θήλειαι ἀθρόα ἐκτίκτουσιν, ἀλλὰ κατὰ μικρόν, οὔθ᾽ οἱ ἄρρενες ἀθρόον ἀφιᾶσι τὸν θορόν. καὶ ταῦτα πάντα συμβαίνει κατὰ λόγον. ὥσπερ γὰρ καὶ τὸ τῶν ὀρνέων γένος ἐν ἐνίοις ἴσχει μὲν ᾠὰ ἄνευ κυήσεως, ὀλίγα δὲ καὶ ὀλιγάκις, ἀλλ᾽ ἐξ ὀχείας τὰ πολλά, τοῦτ᾽ αὐτὸ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ἰχθύων, ἧττον δέ. ἄγονα δὲ καὶ ἀμφοτέροις γίνεται τὰ αὐτόματα, ἑὰν μὴ ἐπιρράνη τὸ ἄρρεν, ἐν ὅσοις γένεσιν αὐτῶν καὶ τὸ ἄρρεν ἐστίν. τοῖς μὲν οὖν ὄρνισι, διὰ τὸ τέλεια ἐξιέναι τὰ ᾠά, ἔτι ἐντὸς ὄντων ἀνάγκη τοῦτο συμβῆναι· τοῖς δ᾽ ἰχθύσι διὰ τὸ ἀτελῆ καὶ ἔξω λαμβάνειν τὴν αὔξησιν πᾶσιν, κἂν ἐξ ὀχείας γένηται τὸ ᾠόν, ὅμως τὰ ἔξω ἐπιρραινόμενα σώζεται, καὶ ἐνταῦθα ἀναλίσκεται ὁ θορὸς τοῖς ἄρρεσιν. διὸ καὶ συγκαταβαίνει ἐλαττούμενος ἅμα τοῖς ᾠοῖς τοῖς ἐν τοῖς θήλεσιν· ἀεὶ γὰρ τοῖς ἐκτικτομένοις ἐπιρραίνουσι παρακολουθοῦντες. ὥστε ἄρρενες μὲν καὶ θήλεις εἰσὶ καὶ ὀχεύονται πάντες, εἰ μὴ ἔν τινι γένει ἀδιόριστόν ἐστι τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, καὶ ἄνευ τῆς τοῦ ἄρρενος γονῆς οὐ γίνεται τῶν τοιούτων οὐθέν, συμβάλλεται δὲ πρὸς τὴν ἀπάτην αὐτοῖς καὶ τὸ ταχὺν εἶναι τὸν συνδυασμὸν τῶν τοιούτων ἰχθύων, ὥστε πολλοὺς λανθάνειν καὶ τῶν ἁλιέων· οὐθεὶς γὰρ αὐτῶν οὐθὲν τηρεῖ τοιοῦτον τοῦ γνῶναι χάριν. ἀλλ᾽ ὅμως ὠμμένος ὁ συνδυασμός ἐστιν. τὸν αὐτὸν γὰρ τρόπον οἵ τε δελφῖνες ὀχεύονται παραπίπτοντες καὶ οἷ ἰχθύες, ὅσοις ἐμποδίζει τὸ οὐραῖον. ἀλλὰ τῶν μὲν δελφίνων χρονιωτέρα ἡ ἀπόλυσίς ἐστι, τῶν δὲ τοιούτων ἰχθύων ταχεῖα. διόπερ ταύτην οὐχ ὁρῶντες, τὰς δ᾽ ἀνακάψεις τοῦ θοροῦ καὶ τῶν ᾠῶν, καὶ οἱ ἁλιεῖς περὶ τῆς κυήσεως τῶν ἰχθύων τὸν εὐήθη λέγουσι λόγον καὶ τεθρυλημένον, ὅνπερ καὶ Ἡρόδοτος ὁ μυθολόγος, ὡς κυϊσκομένων τῶν ἰχθύων ἐκ τοῦ ἀνακάπτειν τὸν θορόν, οὐ συνορῶντες ὅτι τοῦτ᾽ ἐστὶν ἀδύνατον. ὁ γὰρ πόρος ὁ διὰ τοῦ στόματος εἰσιὼν εἰς τὴν κοιλίαν φέρει, ἀλλ᾽ οὐκ εἰς τὰς ὑστέρας· καὶ τὸ μὲν εἰς τὴν κοιλίαν ἐλθὸν ἀνάγκη τροφὴν γίνεσθαι (καταπέττεται γάρ), αἱ δ᾽ ὑστέραι φαίνονται πλήρεις ᾠῶν, ἃ πόθεν εἰσῆλθεν.
3.66. Bölüm
Kuşların türeyişi hakkında da durum benzerdir. Bazıları kuzgunların ve ibisin ağızdan birleştiğini, dört ayaklılardan da gelinciğin ağzından doğurduğunu söyler. Bunları Anaksagoras ve başka bazı tabiat filozofları da söyler; ama pek basit ve düşünmeden söylerler. Kuşlar konusunda yanlış bir kıyasla aldanırlar: kuzgunların çiftleşmesi seyrek görülür, ama gagalarıyla birbirlerine sürtünmeleri sık görülür; bunu bütün kuzgungiller yapar, evcilleştirilmiş küçük kargalarda da bu açıkça görülür. Güvercin cinsi de aynı şeyi yapar; ama çiftleşirken de görüldükleri için bu söylentiye uğramamışlardır. Kuzgungiller ise cinsel bakımdan pek istekli değildir (az yavru doğuranlardandır); yine de bunların da çiftleştiği görülmüştür. Tohumun, içine giren her şeyi besin gibi her zaman sindiren mideden geçerek rahme nasıl ulaşacağını hesaba katmamak tuhaftır. Bu kuşların da rahmi vardır ve yumurtalar diyaframın yanında görülür. Gelinciğin rahmi de öteki dört ayaklılarınki gibidir; cenin oradan ağza hangi yoldan gidecek? Ama gelincik, ileride anlatacağımız öteki yarık ayaklılar gibi pek küçük yavrular doğurduğu ve yavrularını sık sık ağzıyla taşıdığı için bu kanı doğmuştur.
Trokhos ve sırtlan hakkında konuşanlar da pek saf ve büyük bir yanılgı içindedir. Birçokları sırtlanın, Herakleialı Herodoros da trokhosun biri erkek biri dişi iki cinsel organı olduğunu söyler; trokhos kendi kendini döllermiş, sırtlan ise bir yıl erkek, bir yıl dişi olarak çiftleşirmiş. Oysa sırtlanın tek cinsel organı olduğu görülmüştür; çünkü bazı yerlerde gözlemlemek zor değildir. Ama sırtlanların kuyruğunun altında dişinin cinsel organına benzer bir çizgi vardır. Bu işaret hem erkeklerde hem dişilerde bulunur, ama erkekler daha çok yakalanır; bu yüzden üstünkörü bakanlarda bu kanı doğmuştur. Ama bunlar hakkında söylenenler yeter.
Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὴν τῶν ὀρνίθων γένεσιν ἔχει. εἰσὶ γάρ τινες οἳ λέγουσι κατὰ τὸ στόμα μίγνυσθαι τούς τε κόρακας καὶ τὴν ἶβιν, καὶ τῶν τετραπόδων τίκτειν κατὰ τὸ στόμα τὴν γαλῆν. ταῦτα γὰρ καὶ Αναξαγόρας καὶ τῶν ἄλλων τινὲς φυσικῶν λέγουσι, λίαν ἀπλῶς καὶ ἀσκέπτως λέγοντες, περὶ μὲν οὖν τῶν ὀρνίθων ἐκ συλλογισμοῦ διαψευδόμενοι τῷ τὴν μὲν ὀχείαν ὀλιγάκις ὁρᾶσθαι τὴν τῶν κοράκων, τὴν δὲ τοῖς ῥύγχεσι πρὸς ἄλληλα κοινωνίαν πολλάκις, ἣν πάντα ποιεῖται τὰ κορακώδη τῶν ὀρνέων· δῆλον δὲ τοῦτο ἐπὶ τῶν τιθασευομένων κολοιῶν. τὸ δ᾽ αὐτὸ τοῦτο ποιεῖ καὶ τὸ τῶν περιστερῶν γένος· ἀλλὰ διὰ τὸ καὶ ὀχευόμενα φαίνεσθαι, διὰ τοῦτο ταύτης οὐ τετυχήκασι τῆς φήμης. τὸ δὲ κορακῶδες γένος οὐκ ἔστιν ἀφροδισιαστικόν (ἔστι γὰρ τῶν ὀλιγογόνων), ἐπεὶ ὦπταί γ᾽ ἤδη καὶ τοῦτο ὀχευόμενον. τὸ δὲ δὴ μὴ συλλογίζεσθαι πῶς εἰς τὰς ὑστέρας ἀφικνεῖται τὸ σπέρμα διὰ τῆς κοιλίας πεττούσης ἀεὶ τὸ ἐγγινόμενον, καθάπερ τὴν τροφήν, ἄτοπον. ὑστέρας δ᾽ ἔχουσι καὶ ταῦτα τὰ ὄρνεα, καὶ ᾠὰ φαίνεται πρὸς τοῖς ὑποζώμασιν. καὶ ἡ γαλῆ, καθάπερ τἆλλα τετράποδα, τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχει ἐκείνοις τὰς ὑστέρας· ἐξ ὧν εἰς τὸ στόμα πῇ βαδιεῖται τὸ ἔμβρυον ἀλλὰ διὰ τὸ τίκτειν πάμπαν μικρὰ τὴν γαλῆν, καθάπερ καὶ τἆλλα τὰ σχιζόποδα, περὶ ὦν ὕστερον ἐροῦμεν, τῷ δὲ στόματι πολλάκις μεταφέρειν τοὺς νεοττούς, ταύτην πεποίηκε τὴν δόξαν. εὐηθικῶς δὲ καὶ λίαν διεψευσμένοι καὶ οἱ περὶ τρόχου καὶ ὑαίνης λέγοντες. φασὶ γὰρ τὴν μὲν ὕαιναν πολλοί, τὸν δὲ τρόχον Ἡρόδωρος ὁ Ηρακλεώτης, δύο αἰδοῖα ἔχειν, ἄρρενος καὶ θήλεος, καὶ τὸν μὲν τρόχον αὐτὸν αὐτὸν ὀχεύειν, τὴν δ᾽ ὕαιναν ὀχεύειν καὶ ὀχεύεσθαι παρ᾽ ἕτος. ὦπται γὰρ ἡ ὕαινα ἓν ἔχουσα αἰδοῖον· ἐν ἐνίοις γὰρ τόποις οὐ σπάνις τῆς θεωρίας· ἀλλ᾽ ἔχουσιν αἱ ὕαιναι ὑπὸ τὴν κέρκον ὁμοίαν γραμμὴν τῷ τοῦ θήλεος αἰδοίῳ. ἔχουσι μὲν οὖν καὶ οἱ ἄρρενες καὶ αἱ θήλειαι τὸ τοιοῦτον σημεῖον, ἀλλ᾽ ἁλίσκονται οἱ ἄρρενες μᾶλλον· διὸ τοῖς ἐκ παρόδου θεωροῦσι ταύτην ἐποίησε τὴν δόξαν. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἅλις τὰ εἰρημένα.
3.77. Bölüm
Balıkların türeyişi hakkında biri şu müşkülü sorabilir: neden kıkırdaklı balıklarda ne dişilerin ceninlerini ne de erkeklerin balık sütünü saçtığı görülür de, canlı doğurmayan balıklarda dişilerin yumurtalarını, erkeklerin de balık sütünü saçtığı görülür? Sebebi, kıkırdaklı cinsin genel olarak çok tohumlu olmamasıdır; üstelik dişileri rahimlerini diyaframın yanında taşır. Erkekler erkeklerden, dişiler dişilerden aynı biçimde farklıdır; çünkü kıkırdaklıların menisi daha az boldur. Yumurtlayanlarda ise dişiler yumurtalarını çokluk yüzünden nasıl dışarı bırakırsa, erkekler de balık sütünü öyle saçar. Çünkü çiftleşmeye yetecek olandan fazla balık sütleri vardır; tabiat balık sütünü baştaki teşekkülden çok, dişi yumurtladıktan sonra yumurtaların büyümesine yardım etmek için harcamak ister. Yukarıdaki ve hemen önceki sözlerde söylendiği gibi, kuşların yumurtaları içeride, balıklarınki dışarıda tamamlanır. Balıklar bir bakıma kurtçuk doğuranlara benzer; ama kurtçuk doğuran hayvanlar ceninlerini daha da eksik olarak bırakır. Hem kuşların hem balıkların yumurtalarının tamamlanmasını erkek sağlar; ama kuşlarınkini içeride (çünkü içeride tamamlanır), balıklarınkini ise eksik olarak dışarı bırakıldığı için dışarıda; her iki durumda da olan şey aynıdır.
Kuşlarda rüzgâr yumurtaları da döllü hâle gelir; bir cinsin erkeği tarafından önceden döllenmiş yumurtalar da tabiatlarını sonra çiftleşen erkeğe göre değiştirir. Kendi döllerinden olup büyümesi durmuş yumurtalar da, çiftleşme kesilmişse, yeniden çiftleşince hızla büyür; ama her zaman değil, ancak çiftleşme yumurta beyazın ayrışması evresine geçmeden önce olursa. Balıkların yumurtalarında ise böyle bir sınır yoktur; erkekler, yumurtalar korunsun diye hemen üzerlerine serperler. Sebebi, bu yumurtaların iki renkli olmamasıdır; bu yüzden onlar için kuşlardaki gibi belirli bir vakit yoktur. Bu da makul olarak böyledir: beyaz ile sarı birbirinden ayrıştığında yumurta artık erkekten gelen ilkeyi taşır; çünkü erkek buna katkıda bulunur.
Rüzgâr yumurtaları oluşumu kendileri için mümkün olduğu yere kadar alır. Bir hayvan olarak tamamlanmaları imkânsızdır (çünkü bunun için his gerekir); ama psykhē'nin besleyici kuvvesi hem dişilerde hem erkeklerde, bütün canlılarda vardır, sık sık söylendiği gibi. Bu yüzden böyle bir yumurta, bitki ceninisi olarak tamamlanmış, hayvan ceninisi olarak eksiktir. Eğer kuşların cinsinde erkek bulunmasaydı, balıklarda olduğu gibi bundan yavru oluşurdu; tabii eğer erkeksiz doğuran böyle bir cins varsa; bunlar hakkında daha önce de yeterince gözlemlenmediğini söyledik. Ama şimdi bütün kuşlarda bir dişi, bir erkek vardır; dolayısıyla yumurta bitki olarak tamamlanmıştır (bu yüzden çiftleşmeden sonra bir daha değişmez), bitki olmadığı yönden ise tamamlanmamıştır ve ondan başka bir şey de çıkmaz; çünkü ne yalnızca bir bitki gibi ne de çiftleşmeden doğan bir hayvan gibi oluşmuştur. Çiftleşmeyle oluşmuş, ama beyazı ayrışmış yumurtalar ise ilk çiftleşen erkeğe göre olur; çünkü artık iki ilkeyi de taşırlar.
Περὶ δὲ τῆς τῶν ἰχθύων γενέσεως ἀπορήσειεν ἄν τίς διὰ τίνα ποτὲ αἰτίαν τῶν μὲν σελαχωδῶν οὔθ’ αἱ θήλειαι τὰ κυήματα οὔθ᾽ οἱ ἄρρενες ἀπορραίνοντες ὁρῶνται τὸν θορόν, τῶν δὲ μὴ ζῳοτόκων καὶ αἱ θήλειαι τὰ ᾠὰ καὶ οἱ ἄρρενες τὸν θορόν. αἴτιον δ᾽ ὅτι τὸ γένος οὐ πολύσπερμον ὅλως τὸ τῶν σελαχωδῶν. καὶ ἔτι αἵ γε θήλειαι πρὸς τῷ διαζώματι τὰς ὑστέρας ἔχουσιν. τὰ γὰρ ἄρρενα τῶν ἀρρένων καὶ τὰ θήλεα τῶν θηλειῶν ὁμοίως διαφέρουσιν ὀλιγοχούστεροι γὰρ πρὸς τὴν γονὴν οἱ σελαχώδεις εἰσίν. τὸ δ᾽ ἄρρεν γένος ἐν τοῖς ᾠοτόκοις καθάπερ αἱ θήλειαι τὰ ᾠὰ διὰ πλῆθος ἀποτίκτουσιν, οὕτως ἐκεῖνοι ἀπορραίνουσιν. πλείω γὰρ ἔχουσι θορὸν ἢ ὅσον πρὸς τὴν ὀχείαν ἱκανόν· μᾶλλον γὰρ βούλεται ἡ φύσις δαπανᾶν τὸν θορὸν πρὸς τὸ συναύξειν τὰ ᾠά, ὅταν ἀποτέκῃ ἡ θήλεια, ἢ πρὸς τὴν ἐξ ἀρχῆς σύστασιν. καθάπερ γὰρ ἔν τε τοῖς ἄνω καὶ τοῖς ὑπογύοις εἴρηται λόγοις, τὰ μὲν τῶν ὀρνέων ᾠὰ τελεοῦται ἐντός, τὰ δὲ τῶν ἰχθύων ἐκτός. τρόπον γάρ τινα ἔοικε τοῖς σκωληκοτοκοῦσιν· ἔτι γὰρ ἀτελέστερον προϊεται τὸ κύημα τὰ σκωληκοτόκα τῶν ζῴων. ἀμφοτέροις δὲ τὴν τελείωσιν καὶ τοῖς τῶν ὀρνίθων ᾠοῖς καὶ τοῖς τῶν ἰχθύων ποιεῖ τὸ ἄρρεν, ἀλλὰ τοῖς μὲν τῶν ὀρνίθων ἐντός (τελεοῦται γὰρ ἐντός), τοῖς δὲ τῶν ἰχθύων ἐκτὸς διὰ τὸ ἔξω προΐεσθαι ἀτελές, ἐπεὶ συμβαίνει γε ἐπ᾽ ἀμφοτέρων ταὐτόν. τῶν μὲν οὖν ὀρνίθων τά τε ὑπηνέμια γίνεται γόνιμα, καὶ τὰ προωχευμένα ὑφ᾽ ἑτέρου γένους τῶν ἀρρένων μεταβάλλει τὴν φύσιν εἰς τὸν ὕστερον ὀχεύοντα. καὶ τὰ οἰκεῖα δὲ ἀναύξητα ὄντα, ἂν διαλείπῃ τὴν ὀχείαν, ὅταν ὀχευθῇ πάλιν, ποιεῖ ταχεῖαν λαμβάνειν τὴν αὔξησιν, οὐ μέντοι κατὰ πάντα τὸν χρόνον, ἀλλ᾽ ἐάνπερ πρότερον γένηται ἡ ὀχεία πρὶν μεταβάλλειν εἰς τὴν τοῦ λευκοῦ ἀπόκρισιν. τοῖς δὲ τῶν ἰχθύων οὐθὲν ὥρισται τοιοῦτον, ἀλλὰ πρὸς τὸ σώζεσθαι ταχέως ἀπορραίνουσιν οἱ ἄρρενες. αἴτιον δ᾽ ὅτι, οὐ δί χροα ταῦτα· διόπερ οὐχ ὥρισται τοιοῦτος καιρὸς τούτοις οἷος ἐπὶ τῶν ὀρνίθων. τοῦτο δὲ συμβέβηκεν εὐλόγως· ὅταν γὰρ τὸ λευκὸν ἀφωρισμένον ᾖ καὶ τὸ ὠχρὸν ἀπ᾽ ἀλλήλων, ἔχει ἤδη τὴν ἀπὸ τοῦ ἄρρενος ἀρχήν· εἰς ταύτην γὰρ συμβάλλεται τὸ ἄρρεν. τὰ μὲν οὗν ὑπηνέμια λαμβάνει τὴν γένεσιν μέχρι τοῦ ἐνδεχομένου αὐτοῖς. τελεωθῆναι μὲν γὰρ εἰς ζῴον ἀδύνατον (δεῖ γὰρ αἰσθήσεως), τὴν δὲ θρεπτικὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς ἔχει καὶ τὰ θήλεα καὶ τὰ ἄρρενα καὶ πάντα τὰ ζῶντα, καθάπερ εἴρηται πολλάκις· διόπερ αὐτοῦ τὸ ᾠὸν ὡς μὲν φυτοῦ κύημα τέλειόν ἐςτιν, ὡς δὲ ζῴου ἀτελές. εἰ μὲν οὖν μὴ ἐνῆν ἄρρεν ἐν τῷ γένει αὐτῶν, ἐγίγνετ’ ἂν ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἰχθύων, εἴπερ ἔστι τι τοιοῦτον γένος οἷον ἄνευ ἄρρενος γεννᾶν· εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν καὶ πρότερον, ὅτι οὔ πω ὦπται ἱκανῶς. νῦν δ᾽ ἐστὶν ἐν πᾶτι ταῖς ὄρνισι τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ᾽ ἄρρεν, ὥσθ᾽ ᾗ μὲν φυτόν, τετελέωκεν (διόπερ οὐ μεταβάλλει πάλιν μετὰ τὴν ὀχείαν), ᾗ δ᾽ οὐ φυτόν, οὐ τετελέωκεν, οὐδ᾽ ἀποβαίνει ἐξ αὐτοῦ ἕτερον οὐθέν· οὔτε γὰρ ὡς φυτοῦ ἁπλῶς οὔθ᾽ ὡς ζῴου ἐκ συνδυασμοῦ γέγονεν. τὰ δ᾽ ἐξ ὀχείας μὲν γενόμενα ᾠά, διακεκριμένα δ᾽ εἰς τὸ λευκόν, γίνεται κατὰ τὸ πρῶτον ὀχεῦσαν· ἔχει γὰρ ἀμφοτέρας ἤδη τὰς ἀρχάς.
3.88. Bölüm
Mürekkep balıkları ve benzerleri gibi yumuşakçalar da, langustlar ve onların akrabaları gibi yumuşak kabuklular da aynı biçimde doğurur. Bunlar da çiftleşmeyle doğurur; erkeğin dişiyle çiftleştiği de çok kez görülmüştür. Bu yüzden bütün balıkların dişi olduğunu ve çiftleşmeden doğurduğunu söyleyenler bu bakımdan da gözleme dayanarak konuşmuyor görünürler. Bunların çiftleşmeyle, ötekilerin çiftleşmeden doğurduğunu sanmak şaşılacak şeydir; eğer bunu fark etmemişlerse, bu da deneyimsizliklerinin işaretidir. Bunların çiftleşmesi, böceklerinki gibi, bütün hayvanlarınkinden uzun sürer; bu da makuldür, çünkü kansızdırlar, bu yüzden de tabiatça soğukturlar. Mürekkep balıklarında ve kalamarlarda iki yumurta görünür, çünkü rahim bölümlüdür ve çatallı görünür; ahtapotlarda ise tek yumurta görünür. Sebebi, ahtapot rahminin biçimce yuvarlak ve küre gibi olmasıdır; dolunca yarığı görünmez. Langustların rahmi de çatallıdır. Bunların hepsi de ceninlerini aynı sebeple eksik bırakır. Langustgillerin dişileri yumurtalarını kendi gövdelerinin üstüne bırakır (bu yüzden dişilerinin kabuk plakaları erkeklerinkinden büyüktür; yumurtaları korumak içindir), yumuşakçalar ise dışarıya bırakır. Yumuşakçalarda erkek, erkek balıkların yumurtalara yaptığı gibi, dişilerin bıraktığı yumurtaların üzerine serper; bunlar da bitişik ve yapışkan bir kütle olur. Langustgillerde ise böyle bir şey ne görülmüştür ne de makuldür; çünkü cenin dişinin altındadır ve sert kabukludur. Hem bunların hem de yumuşakçaların yumurtaları balıklarınki gibi dışarıda büyür. Oluşan mürekkep balığı yumurtalara ön tarafından yapışıktır; çünkü yalnız orada mümkündür: yalnız bu hayvanın arka kısmı ile ön kısmı aynı yöne bakar. Oluşurken hangi duruşta olduklarını ise Hayvanlar Tarihi'ndeki kayıtlardan incelemek gerekir.
Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὰ μαλάκια ποιεῖται τὸν τόκον, οἷον σηπίαι καὶ τὰ τοιαῦτα, καὶ τὰ μαλακόστρακα, οἷον κάραβοι καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις· τίκτει γὰρ ἐξ ὀχείας καὶ ταῦτα, καὶ συνδυαζόμενον τὸ ἄρρεν τῷ θήλει πολλάκις ὦπται. διόπερ οὐδ᾽ ἱστορικῶς οὐδὲ ταύτῃ φαίνονται λέγοντες οἱ φάσκοντες τοὺς ἰχθῦς πάντας εἶναι θήλεις καὶ τίκτειν οὐκ ἐξ ὀχείας. τὸ γὰρ ταῦτα μὲν ἐξ ὀχείας οἴεσθαι, ἐκεῖνα δὲ μή, θαυμαστόν· εἴ τε τοῦτ᾽ ἐλελήθει, σημεῖον ἀ πειρίας. γίνεται δὲ ὁ συνδυασμὸς τούτων χρονιώτερος πάντων, ὥσπερ τῶν ἐντόμων, εὐλόγως ἄναιμα γάρ ἐστι, διόπερ ψυχρὰ τὴν φύσιν. ταῖς μὲν οὗν σηπίαις καὶ ταῖς τευθίσι δύο τὰ ᾠὰ φαίνεται διὰ τὸ διηρθρῶσθαι τὴν ὑστέραν καὶ φαίνεσθαι δικρόαν, τὸ δὲ τῶν πολυπόδων ἓν ᾠόν. αἴτιον δ᾽ ἡ μορφὴ στρογγύλη τὴν ἰδέαν οὖσα καὶ σφαιροειδής· ἡ γὰρ σχίσις ἄδηλος πληρωθείσης ἐστίν. δικρόα δὲ καὶ ἡ τῶν καράβων ἐστὶν ὑστέρα. ἀποτίκτουσι δὲ τὸ κύημα ἀτελὲς καὶ ταῦτα πάντα διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. τὰ μὲν οὖν καραβώδη τὰ θήλεα πρὸς αὑτὰ ποιεῖται τὸν τόκον (διόπερ μείζους ἔχει τὰς πλάκας τὰ θήλεα αὐτῶν ἢ τὰ ἄρρενα, φυλακῆς χάριν τῶν ᾠῶν), τὰ δὲ μαλάκια ἔξω. καὶ τοῖς μὲν θήλεσι τῶν μαλακίων ἐπιρραίνει ὁ ἄρρην, καθάπερ οἱ ἄρρενες ἰχθύες τοῖς ᾠοῖς, καὶ γίγνεται συνεχὲς καὶ κολλῶδες· τοῖς δὲ καραβώδεσιν οὔτ᾽ ὦπται τοιοῦτον οὔτ᾽ εὔλογον. ὑπό τε γὰρ τῇ θηλείᾳ τὸ κύημα καὶ σκληρόδερμόν ἐστι, καὶ λαμβάνει αὔξησιν καὶ ταῦτα καὶ τὰ τῶν μαλακίων ἔξω, καθάπερ καὶ τὰ τῶν ἰχθύων, προσπέφυκε δ᾽ ἡ γιγνομένη σηπία τοῖς ᾠοῖς κατὰ τὸ πρόσθιον· ταύτῃ γὰρ ἐνδέχεται μόνον· ἔχει γὰρ μόνον ἐπὶ ταὐτὸ τὸ ὀπίσθιον μέρος καὶ τὸ πρόσθιον. τὸ δὲ σχῆμα τῆς θέσεως ὃν ἔχει γιγνόμενα τρόπον, δεῖ θεωρεῖν ἐκ τῶν ἱστοριῶν.
3.99. Bölüm
Öteki hayvanların, yani karada yürüyenlerin, uçanların ve yüzenlerin türeyişi hakkında konuşuldu. Böcekler ve sert kabuklular hakkında da, başta yolunu çizdiğimiz yönteme göre konuşmalıyız. Önce böceklerden söz edelim. Bunlardan kimisinin çiftleşmeyle, kimisinin kendiliğinden oluştuğu daha önce söylendi; ayrıca kurtçuk doğurdukları ve neden kurtçuk doğurdukları da. Çünkü hemen bütün hayvanlar ilk başta bir bakıma kurtçuk doğuruyor gibidir; zira en eksik cenin böyledir. Canlı doğuranların da tamamlanmış yumurta yumurtlayanların da hepsinde ilk cenin henüz ayrışmamışken büyür; kurtçuğun tabiatı da böyledir. Bundan sonra kimisi ceninini tamamlanmış olarak yumurtlar, kimisi eksik olarak; eksik olan da dışarıda tamamlanır, balıklar hakkında sık sık söylendiği gibi. İçlerinde canlı doğuranlarda ise cenin, baştaki teşekkülden sonra bir bakıma yumurta biçimine girer: sıvı, ince bir zarla sarılır; tıpkı biri yumurtanın kabuğunu soymuş gibi. Bu yüzden ceninlerin o dönemde olan düşüklerine "akıntı" (ekrysis) derler.
Böceklerden hem kurtçuk doğuranlar böyle bir şey doğurur, hem de çiftleşmeyle değil kendiliğinden oluşanlar ilk başta böyle bir teşekkülden oluşur. Tırtılları da, örümceklerin yavrularını da bir tür kurtçuk saymak gerekir. Gerçi bunların bazıları ve ötekilerin birçoğu biçimlerinin yuvarlaklığı yüzünden yumurtaya benzer görünebilir; ama bunu biçime ya da yumuşaklık ve sertliğe göre söylememek gerekir (çünkü bazılarının ceninleri sert olur), bütünüyle değişip hayvanın bir parçadan oluşmamasına göre söylemek gerekir. Kurtçuk türünden olanların hepsi ilerleyip büyüklükçe sona varınca bir çeşit yumurta olur: çevrelerindeki kabuk sertleşir ve bu dönemde hareketsiz kalırlar. Bu, arıların ve eşekarılarının kurtçuklarında ve tırtıllarda açıktır. Bunun sebebi şudur: tabiat, kendi eksikliği yüzünden, sanki vaktinden önce yumurtlar; kurtçuk sanki henüz büyümekte olan yumuşak bir yumurtadır. Çiftleşmeden, yünlerde ya da benzeri başka şeylerde ve sularda oluşan öteki bütün hayvanlarda da aynı şey olur. Hepsi kurtçuk evresinden sonra hareketsiz kalır, kabuk çevrelerinde kurur, sonra bu kabuk yarılınca, sanki yumurtadan çıkar gibi, üçüncü oluşumda tamamlanmış bir hayvan çıkar; bunların çoğu, karada yaşayanlardan kanatlı olanlardır.
Birçoklarının haklı olarak şaşıracağı bir şey de makul biçimde olur: tırtıllar önce besin alır, sonra artık almaz; bazılarınca khrysallis denen hâlde hareketsiz kalırlar. Eşekarılarının ve arıların kurtçukları da öyle. Bundan sonra nymphē denen şey olurlar ve bu hâlde de hiç besin almazlar. Çünkü yumurtanın tabiatı da sona varınca artık büyümez; önce büyür ve besin alır, ta ki ayrışıp tamamlanmış yumurta olana kadar. Kurtçukların kimisi, beslendikçe bu türden artığın kendisinden oluştuğu şeyi kendi içinde taşır, mesela arıların ve eşekarılarının kurtçukları; kimisi ise onu dışarıdan alır, mesela tırtıllar ve başka bazı kurtçuklar. Bu türden hayvanların neden üç aşamada oluştuğu ve hangi sebeple hareketliyken yeniden hareketsiz hâle geçtiği söylendi. Bunlardan kimisi, kuşlar, canlı doğuranlar ve balıkların çoğu gibi çiftleşmeyle oluşur; kimisi ise bazı bitkiler gibi kendiliğinden oluşur.
Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ζῴων τῆς γενέσεως εἴρηται, καὶ πεζῶν καὶ πτηνῶν καὶ πλωτῶν. περὶ δὲ τῶν ἐντόμων καὶ τῶν ὀστρακοδέρμων λεκτέον κατὰ τὴν ὑφηγημένην μέθοδον. εἴπωμεν δὲ πρῶτον περὶ τῶν ἐντόμων. ὅτι μὲν οὖν τὰ μὲν ἐξ ὀχείας γίνεται τῶν τοιούτων τὰ δ᾽ αὐτόματα, πρότερον ἐλέχθη, πρὸς δὲ τούτοις ὅτι σκωληκοτοκεῖ καὶ διὰ τίν᾽ αἰτίαν σκωληκοτοκεῖ. σχεδὸν γὰρ ἔοικε πάντα τρόπον τινὰ σκωληκοτοκεῖν πρῶτον· τὸ γὰρ ἀτελέστατον κύημα τοιοῦτόν ἐστιν. ἐν πᾶσι δὲ καὶ τοῖς ζῳοτοκοῦσι καὶ τοῖς ᾠοτοκοῦσι τέλειον ᾠὸν τὸ κύημα τὸ πρῶτον ἀδιόριστον ὂν λαμβάνει τὴν αὔξησιν· τοιαύτη δ᾽ ἐστὶν ἡ τοῦ σκώληκος φύσις. μετὰ δὲ τοῦτο τὰ μὲν ᾠοτοκεῖ τὸ κύημα τέλειον, τὰ δ᾽ ἀτελές, ἔξ δὲ γίγνεται τέλειον, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἰχθύων εἴρηται πολάκις. τὰ δ᾽ ἐν αὑτοῖς ζῳοτοκοῦντα τρόπον τινὰ μετὰ τὸ σύστημα τὸ ἐξ ἀρχῆς ᾠοειδὲς γίνεται· περιέχεται γὰρ τὸ ὑγρὸν ὑμένι λεπτῷ, καθάπερ ἂν εἴ τις ἀφέλοι τὸ τῶν ᾠῶν ὄστρακον· διὸ καὶ καλοῦσι τὰς τότε γιγνομένας τῶν κυημάτων φθορὰς ἐκρύσεις. τὰ δ᾽ ἔντομα καὶ γεννᾷ τὰ γεννῶντα σκώληκας, καὶ τὰ γιγνόμενα μὴ δι᾽ ὀχείας ἀλλ᾽ αὐτόματα ἐκ τοιαύτης γίγνεται πρῶτον συστάσεως. δεῖ γὰρ καὶ τὰς κάμπας εἶδος τιθέναι σκώληκος, καὶ τὰ τῶν ἀραχνίων. καίτοι δόξειεν ἂν ᾠοῖς ἐοικέναι διὰ τὴν τοῦ σχήματος περιφέρειαν καὶ τούτων ἔνια καὶ πολλὰ τῶν ἄλλων· ἀλλ᾽ οὐ τῷ σχήματι λεκτέον οὐδὲ τῇ μαλακότητι καὶ σκληρότητι καὶ γὰρ σκληρὰ τὰ κυήματα γίγνεται ἐνίων) ἀλλὰ τῷ ὅλον μεταβάλλειν καὶ μὴ ἐκ μορίου τινὸς γίνεσθαι τὸ ζῷον. προελθόντα δὲ πάντα τὰ σκωληκώδη καὶ τοῦ μεγέθους λαβόντα τέλος οἷον ᾠὸν γίγνεται· σκληρύνεταί τε γὰρ περὶ αὐτὰ τὸ κέλυφος, καὶ ἀκινητίζουσι κατὰ τοῦτον τὸν καιρόν. δῆλον δὲ τοῦτο ἐν τοῖς σκώληξι τοῖς τῶν μελίττῶν καὶ σφηκῶν καὶ ταῖς κάμπαις. τούτου δ᾽ αἴτιον ὅτι ἡ φύσις ὡσπερανεὶ πρὸ ὥρας ᾠοτοκεῖ διὰ τὴν ἀτέλειαν τὴν αὑτῆς, ὡς ὄντος τοῦ σκώληκος ἔτι ἐν αὐξήσει ᾠοῦ μαλακοῦ. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων συμβαίνει πάντων τῶν μὴ ἐξ ὀχείας γιγνομένων ἐν ἐρίοις ἤ τισιν ἄλλοις τοιούτοις, καὶ τῶν ἐν τοῖς ὕδασιν. πάντα γὰρ μετὰ τὴν τοῦ σκώληκος φύσιν ἀκινητίσαντα, καὶ τοῦ κελύφους περιξηρανθέντος, μετὰ ταῦτα τούτου ῥαγέντος ἐξέρχεται καθάπερ ἐξ ᾠοῦ ζῷον ἐπιτελεσθὲν ἐπὶ τῆς τρίτης γενέσεως, ὧν τὰ πλεῖστα πτερωτὰ τῶν πεζῶν ἐστίν. κατὰ λόγον δὲ συμβαίνει καὶ τὸ θαυμασθὲν ἂν δικαίως ὑπὸ πολλῶν. αἵ τε γὰρ κάμπαι λαμβάνουσαι τὸ πρῶτον τροφὴν μετὰ ταῦτα οὐκέτι λαμβάνουσιν, ἀλλ᾽ ἀκινητίζουσιν αἱ καλούμεναι ὑπό τινων χρυσαλλίδες, καὶ τῶν σφηκῶν οἱ σκώληκες καὶ τῶν μελιττῶν. μετὰ ταῦτα αἱ καλούμεναι νύμφαι γίνονται, καὶ τοιοῦτον οὐδὲν ἔχουσιν· καὶ γὰρ ἡ τῶν ᾠῶν φύσις ὅταν λάβῃ τέλος, ἀναυξής ἐστι, τὸ δὲ πρῶτον αὐξάνεται καὶ λαμβάνει τροφήν, ἕως ἂν διορισθῇ καὶ γένηται τέλειον ᾠόν. τῶν δὲ σκωλήκων οἱ μὲν ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς τὸ τοιοῦτον ὅθεν τρεφομένοις ἐπιγίγνεται τοιοῦτον περίττωμα, οἷ τε τῶν μελιττῶν καὶ σφηκῶν· οἱ δὲ λαμβάνουσι θύραθεν, ὥσπερ αἵ τε κάμπαι καὶ τῶν ἄλλων τινὲς σκωλήκων. διότι μὲν οὖν τριγενῆ τε γίγνεται τὰ τοιαῦτα, καὶ δι᾽ ἣν αἰτίαν ἐκ κινουμένων ἀκινητίζει πάλιν, εἴρηται γίγνεται δὲ τὰ μὲν ἐξ ὀχείας αὐτῶν, καθάπερ οἵ τε ὄρνιθες καὶ τὰ ζῳοτόκα καὶ τῶν ἰχθύων οἱ πλεῖστοι, τὰ δ᾽ αὐτόματα, καθάπερ ἔνια τῶν φυομένων.
3.10-110. Bölüm
Arıların türeyişi çok müşkül barındırır. Balıklarda da bazılarının çiftleşmeden doğuracak biçimde türediği olduğuna göre, görünenlere bakılırsa arılarda da bu oluyor gibidir. Çünkü zorunlu olarak ya arılar yavruyu, bazılarının dediği gibi, başka bir yerden getirir (bu yavru da ya kendiliğinden biter ya da başka bir hayvan onu doğurur), ya kendileri doğurur, ya da bir kısmını getirip bir kısmını doğururlar (bazıları bunu da söyler: yalnız erkek arıların yavrusunu getirdiklerini). Doğuruyorlarsa da ya çiftleşerek ya çiftleşmeden doğururlar; çiftleşerek doğuruyorlarsa da ya her cins kendi başına doğurur, ya bunlardan biri ötekileri doğurur, ya da bir cins başka bir cinsle çiftleşir. Demek istediğim şu: ya arılar çiftleşen arılardan, erkek arılar erkek arılardan, krallar da krallardan oluşur; ya bütün ötekiler tek bir cinsten, mesela kral ya da önder denenlerden oluşur; ya da erkek arılarla arılardan oluşurlar. Çünkü bazıları birinin erkek, ötekinin dişi olduğunu söyler; kimi arıları erkek, erkek arıları dişi sayar.
Ama bunların hepsi, bir kısmı arılarda özel olarak olup bitenlerden, bir kısmı da öteki hayvanlarla daha ortak olanlardan hareketle kıyas yapan için imkânsızdır. Çünkü arılar doğurmayıp başka bir yerden getiriyorlarsa, tohumu getirdikleri yerde, arılar onu getirmese bile arıların oluşması gerekirdi. Tohum taşınınca arı oluşacak da orada oluşmayacak, neden? Tohum ister çiçeklerde kendiliğinden bitsin ister bir hayvan onu doğursun, orada oluşması hiç de daha az yerinde olmaz. Hele tohum başka bir hayvanın olsaydı, ondan arılar değil, o hayvan oluşmalıydı. Ayrıca balı taşımaları makuldür (çünkü besindir), ama yabancı olan ve besin olmayan yavruyu taşımaları tuhaftır. Ne için taşısınlar? Yavruları için uğraşan bütün hayvanlar, kendilerinin olduğu belli olan yavru için zahmet çeker.
Arıların dişi, erkek arıların erkek olması da makul değildir; çünkü tabiat dişilerin hiçbirine savunma silahı vermez; oysa erkek arıların iğnesi yoktur, arıların hepsinin ise iğnesi vardır. Tersi de, yani arıların erkek, erkek arıların dişi olması da makul değildir; çünkü erkeklerin hiçbiri yavrular için zahmet çekmeye alışkın değildir, oysa arılar bunu yapar. Genel olarak, erkek arıların yavrusunun hiç erkek arı yokken de oluştuğu, arıların yavrusunun ise krallar olmadan oluşmadığı görüldüğüne göre (bazılarının yalnız erkek arıların yavrusunun dışarıdan getirildiğini söylemesi de bundandır), açıktır ki ne çiftleşmeyle oluşurlar, ne her iki cinsin kendi kendisiyle çiftleşmesinden, ne de arılarla erkek arılardan. Yalnız erkek arı yavrusunu getirmeleri de söylenenler yüzünden imkânsızdır; hem bütün cinslerinde benzer bir şeyin olmaması makul değildir. Arıların kendilerinin de bir kısmının erkek, bir kısmının dişi olması mümkün değildir; çünkü bütün cinslerde dişi ile erkek birbirinden farklıdır. Hem o zaman kendi kendilerini doğururlardı; oysa, dedikleri gibi, önderler kovanda yoksa arıların yavrusu oluşmaz. Hem birbirlerinden hem erkek arılardan, ayrı ayrı ya da birlikte türeme görüşüne karşı ortak bir delil de, bunlardan hiçbirinin çiftleşirken hiç görülmemiş olmasıdır; eğer aralarında dişi ve erkek olsaydı, bu sık sık görülürdü. Geriye, eğer çiftleşmeyle oluşuyorlarsa, kralların çiftleşerek doğurması kalır. Ama erkek arıların önderler kovanda yokken de oluştuğu görülür; arıların bunların yavrusunu ne getirmesi mümkündür ne de çiftleşerek doğurması. Öyleyse geriye, bazı balıklarda olduğu görüldüğü gibi, arıların erkek arıları çiftleşmeden doğurması kalır: doğurmaları bakımından dişidirler, ama bitkiler gibi hem dişiyi hem erkeği kendi içlerinde taşırlar. Savunma aletine sahip olmaları da bu yüzdendir; çünkü içinde ayrı bir erkek bulunmayana dişi dememek gerekir. Eğer bu erkek arılarda oluyorsa ve onlar çiftleşmeden oluşuyorsa, artık arılar ve krallar için de aynı açıklamanın geçerli olması, onların da çiftleşmeden türemesi zorunludur. Arıların yavrusunun krallar olmadan oluştuğu görülseydi, arıların da çiftleşmeden kendilerinden oluşması zorunlu olurdu. Ama bu hayvanlara bakanlar bunu söylemediğine göre, geriye kralların hem kendilerini hem de arıları doğurması kalır.
Arıların cinsi olağanüstü ve kendine has olduğundan, türeyişleri de kendine has görünür. Arıların çiftleşmeden doğurması başka hayvanlarda da olabilir, ama kendi cinslerini doğurmamaları onlara hastır; çünkü erythrinoslar erythrinosları, khannēler khannēleri doğurur. Sebebi, arıların kendilerinin de sinekler ve bu türden hayvanlar gibi değil, başka ama akraba bir cinsten türemesidir; çünkü önderlerden oluşurlar. Bu yüzden türeyişlerinde bir orantı da vardır. Önderler büyüklükçe erkek arılara, iğne taşımaları bakımından arılara benzer. Arılar bu bakımdan onlara benzer, erkek arılar da büyüklük bakımından. Çünkü bir sapma olması zorunludur; yoksa her birinden hep aynı cinsin oluşması gerekirdi. Bu da imkânsızdır, çünkü o zaman bütün cins önder olurdu. Arılar yetileri, yani doğurmaları bakımından onlara benzer, erkek arılar ise büyüklükçe; iğneleri de olsaydı önder olurlardı. Ama müşkülün geriye kalan kısmı şudur: önderler aynı varlıkta her iki cinse de benzer: iğne taşımalarıyla arılara, büyüklükleriyle erkek arılara. Önderlerin de bir şeyden oluşması zorunludur. Ne arılardan ne erkek arılardan oluştuklarına göre, kendi kendilerini doğurmaları da zorunludur. Onların gözleri peteklerin ucunda yapılır ve sayıca azdır. Dolayısıyla önderler hem kendilerini hem de başka bir cinsi, yani arıları doğurur; arılar başka bir cinsi, erkek arıları doğurur, ama artık kendilerini doğurmaz, bu onlardan alınmıştır. Tabiata uygun olan her zaman bir düzen taşıdığından, erkek arılardan da başka bir cinsi doğurma yetisinin alınmış olması zorunludur. Görülen de budur: kendileri oluşur, ama başka hiçbir şey doğurmazlar; türeyiş üçüncü halkada son bulur. Tabiatta bu öyle güzel kurulmuştur ki, hepsi doğurmadığı hâlde cinsler her zaman var olmaya devam eder ve hiçbiri eksik kalmaz.
Bolluk yıllarında çok bal ve çok erkek arı olması, yağışlı yıllarda ise genel olarak çok yavru olması da makuldür. Çünkü nem önderlerin gövdelerinde daha çok artık meydana getirir, bolluk ise arılarınkinde; arı büyüklükçe daha küçük olduğu için bolluğa daha çok muhtaçtır. Kralların, sanki yavru üretmek için yaratılmış gibi, zorunlu işlerden muaf olarak içeride kalmaları ve büyük olmaları da iyidir; gövdeleri sanki yavru yapmak için teşekkül etmiştir. Erkek arıların tembel olması da iyidir; çünkü besin için savaşacak hiçbir silahları yoktur, gövdeleri de ağırdır. Arılar ise büyüklükçe ikisinin ortasındadır (çünkü iş için böylesi elverişlidir) ve hem yavruları hem de babaları besleyen işçilerdir. Arıların kralları izlemesi de arıların türeyişinin bunlardan olmasıyla uyuşur (eğer böyle bir şey olmasaydı, krallarının hükümranlığıyla ilgili olup bitenlerin bir açıklaması olmazdı); kralları ana baba gibi hiç iş görmeden bırakmaları, erkek arıları ise yavru gibi cezalandırmaları da öyle; çünkü yavruları ve hiçbir işi olmayanları cezalandırmak daha yerindedir. Önderlerin az oldukları hâlde arıları çok doğurması, aslanların türeyişine benzer bir şey gibidir: aslanlar önce beş yavru doğurur, sonra daha az, sonunda bir, sonra hiç. Önderler de önce çok sayıda arı doğurur, sonra kendilerinden az sayıda; arıların yavrusu daha küçüktür, önderlerden ise tabiat sayıca kısıp onlara büyüklük vermiştir.
Arıların türeyişiyle ilgili durum, logosa ve onlar hakkında olup bittiği sanılan şeylere bakılırsa böyle görünüyor. Ama olup bitenler henüz yeterince kavranmış değildir; bir gün kavranırsa, o zaman logoslardan çok hisse güvenmek gerekir; logoslara da ancak görünenlerle uyuşan şeyler gösteriyorlarsa güvenmek gerekir. Çiftleşmeden oluştuklarının bir işareti de yavrunun peteğin gözlerinde küçük görünmesidir; böceklerden çiftleşmeyle doğanlar ise uzun süre çiftleşir, ama çabucak ve kurtçuk büyüklüğünde bir şey doğurur. Arılara akraba hayvanların, mesela yaban arılarının ve eşekarılarının türeyişi bir bakıma hepsinde benzerdir; ama arılardaki olağanüstülük bunlardan makul olarak alınmıştır, çünkü bunlarda arıların cinsindeki gibi tanrısal hiçbir şey yoktur. Ana denenler doğurur ve peteklerin ilk kısımlarını yapar; ama birbirleriyle çiftleşerek doğururlar, çünkü çiftleşmeleri sık sık görülmüştür. Bu türden cinslerin her birinin hem birbirinden hem arılardan kaç bakımdan farklı olduğunu Hayvanlar Tarihi'nde yazılanlardan incelemek gerekir.
Ἡ δὲ τῶν μελιττῶν γένεσις ἔχει πολλὴν ἀπορίαν. ἐπεὶ γάρ ἐστι καὶ περὶ τοὺς ἰχθῦς τοιαύτη τις γένεσις ἐνίων ὥστ᾽ ἄνευ ὀχείας γεννᾶν, τοῦτο συμβαίνειν ἔοικε καὶ περὶ τὰς μελίττας ἐκ τῶν φαινομένων. ἀνάγκη γὰρ ἤτοι φέρειν αὐτὰς ἄλλοθεν τὸν γόνον, ὥσπερ τινές φασι, καὶ τοῦτον ἢ φυόμενον αὐτόματον ἢ ἄλλου τινὸς ζῴου τίκτοντος, ἢ γεννᾶν αὐτάς, ἢ τὸν μὲν φέρειν τὸν δὲ γεννᾶν ( καὶ γὰρ τοῦτο λέγουσί τινες, ὡς τὸν τῶν κηφήνων μόνων φέρουσι γόνον), καὶ γεννᾶν ἢ ὀχευομένας ἢ ἀνοχεύτους, καὶ ὀχευομένας γεννᾶν ἤτοι ἕκαστον γένος καθ᾽ αὑτὸ ἢ ἕν τι αὐτῶν τἆλλα ἢ συνδυαζόμενον ἄλλο γένος ἄλλῳ, λέγω δ᾽ οἷον μελίττας μὲν γίγνεσθαι ἐκ μελιττῶν συνδυαζομένων, κηφῆνας δ᾽ ἐκ κηφήνων καὶ τοὺς βασιλεῖς ἐκ τῶν βασιλέων, ἢ πάντα τἆλλα ἐξ ἑνὸς οἷον ἐκ τῶν καλουμένων βασιλέων καὶ ἡγεμόνων, ἢ ἐκ τῶν κηφήνων καὶ τῶν μελιττῶν· φασὶ γάρ τινες τοὺς μὲν ἄρρενας εἶναι τοὺς δὲ θήλεις, οἷον τὰς μὲν μελίττας ἄρρενας τοὺς δὲ κηφῆνας θήλεας. ταῦτα δ᾽ ἐστὶ πάντα ἀδύνατα συλλογιζομένοις τὰ μὲν ἐκ τῶν συμβαινόντων ἰδίᾳ περὶ τὰς μελίττας, τὰ δ᾽ ἐκ τῶν κοινοτέρων τοῖς ἄλλοις ζῴοις. εἴτε γὰρ μὴ τίκτουσαι φέρουσιν ἄλλοθεν, ἔδει γίγνεσθαι μελίττας καὶ μὴ φερουσῶν τῶν μελιττῶν ἐκ τοῦ τόπου ἐξ οὗ τὸ σπέρμα φέρουσιν. διὰ τί γὰρ μετενεχθέντος μὲν ἔσται, ἐκεῖ δ᾽ οὐκ ἔσται; προσήκει γὰρ οὐδὲν ἧττον, εἴτε φυόμενον ἐν τοῖς ἄνθεσιν αὐτόματον εἴτε ζῴου τινὸς τίκτοντος. κἂν εἴ γε ζῴου τινὸς ἑτέρου τὸ σπέρμα ἦν, ἐκεῖνο ἔδει γίγνεσθαι ἐξ αὐτοῦ, ἀλλὰ μὴ μελίττας. ἔτι δὲ τὸ μὲν μέλι κομίζειν εὔλογον (τροφὴ γάρ), τὸ δὲ τὸν γόνον ἀλλότριον ὄντα καὶ μὴ τροφὴν ἄτοπον. τίνος γὰρ χάριν πάντα γὰρ ὅσα πραγματεύεται περὶ τὰ τέκνα, περὶ τὸν φαινόμενον οἰκεῖον διαπονεῖται γόνον. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὰς μὲν μελίττας θηλείας εἶναι τοὺς δὲ κηφῆνας ἄρρενας εὔλογον· οὐδενὶ γὰρ τὸ πρὸς ἀλκὴν ὅπλον τῶν θηλειῶν ἀποδίδωσιν ἡ φύσις, εἰσὶ δ᾽ οἱ μὲν κηφῆνες ἄκεντροι, αἱ δὲ μέλιτται πᾶσαι κέντρον ἔχουσιν. οὐδὲ τοὐναντίον εὔλογον, τὰς μὲν μελίττας ἄρρενας τοὺς δὲ κηφῆνας θήλεας· οὐδὲν γὰρ τῶν ἀρρένων εἴωθε διαπονεῖσθαι περὶ τὰ τέκνα, νῦν δ᾽ αἱ μέλιτται τοῦτο ποιοῦσιν. ὅλως δ᾽ ἐπειδὴ φαίνεται ὁ μὲν τῶν κηφήνων γόνος ἐγγινόμενος καὶ μηθενὸς ὄντος κηφῆνος, ὁ δὲ τῶν μελιττῶν οὐκ ἐγγινόμενος ἄνευ τῶν βασιλέων, διὸ καὶ φασί τινες τὸν τῶν κηφήνων φέρεσθαι μόνον, δῆλον ὡς οὔτ᾽ ἐξ ὀχείας γίνονται, οὔτ’ ἐξ ἑκατέρου τοῦ γένους αὐτοῦ αὑτῷ συνδυαζομένου, οὔτ᾽ ἐκ μελιττῶν καὶ κηφήνων. τό τε τοῦτον φέρειν μόνον διά τε τὰ εἰρημένα ἀδύνατον, καὶ οὐκ εὔλογον μὴ περὶ πᾶν τὸ γένος αὐτῶν ὅμοιόν τι συμβαίνειν πάθος. ἀλλὰ μὴν οὐδ᾽ αὐτὰς τὰς μελίττας ἐνδέχεται τὰς μὲν ἄρρενας εἶναι τὰς δὲ θηλείας· ἐν πᾶσι γὰρ διαφέρει τοῖς γένεσι τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν. κἂν ἐγέννων αὐταὶ αὑτάς· νῦν δ᾽ οὐ φαίνεται γιγνόμενος ὁ γόνος αὐτῶν, ἐὰν μὴ ἐνῶσιν οἱ ἡγεμόνες, ὡς φασίν. κοινὸν δὲ καὶ πρὸς τὴν ἐξ ἀλλήλων γένεσιν καὶ πρὸς τὴν ἐκ τῶν κηφήνων, καὶ χωρὶς καὶ μετ᾽ ἀλλήλων, τὸ μηδέποτε ὧφθαι ὀχευόμενον μηθὲν αὐτῶν· εἰ δ᾽ ἦν ἐν αὐτοῖς τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ᾽ ἄρρεν, πολλάκις ἂν τοῦτο συνέβαινεν. λείπεται δ᾽, εἴπερ ἐξ ὀχείας γίγνεται, τοὺς βασιλεῖς γεννᾶν συνδυαζομένους. ἀλλ᾽ οἱ κηφῆνες φαίνονται γιγνόμενοι καὶ μὴ ἐνόντων ἡγεμόνων, ὧν οὔτε φέρειν οἷόν τε τὸν γόνον τὰς μελίττας οὔτε γεννᾶν αὐτὰς ὀχευομένας. λείπεται δή, καθάπερ φαίνεται συμβαῖνον ἐπί τινων ἰχθύων, τὰς μελίττας ἄνευ ὀχείας γεννᾶν τοὺς κηφῆνας, τῷ μὲν γεννᾶν οὔσας θηλείας, ἐχούσας δ᾽ ἐν αὑταῖς, ὥσπερ τὰ φυτά, καὶ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν. διὸ καὶ τὸ πρὸς τὴν ἀλκὴν ἔχουσιν ὄργανον· οὐ γὰρ δεῖ θῆλυ καλεῖν ἐν ᾧ ἄρρεν μή ἐστι κεχωρισμένον. εἰ δ᾽ ἐπὶ τῶν κηφήνων τοῦτο φαίνεται συμβαῖνον καὶ γιγνόμενοι μὴ ἐξ ὀχείας, ἤδη καὶ κατὰ τῶν μελιττῶν καὶ τῶν βασιλέων τὸν αὐτὸν ἀναγκαῖον εἶναι λόγον καὶ μὴ γεννᾶσθαι ἐξ ὀχείας. εἰ μὲν οὖν ἄνευ τῶν βασιλέων ἐφαίνετ᾽ ἐγγινόμενος ὁ γόνος τῶν μελιττῶν, κἂν τὰς μελίττας ἀναγκαῖον ἦν ἐξ αὑτῶν ἄνευ ὀχείας γίγνεσθαι. νῦν δ᾽ ἐπειδὴ τοῦτ᾽ οὔ φασιν οἱ περὶ τὴν θεραπείαν τούτων τῶν ζῴων ὄντες, λείπεται τοὺς βασιλεῖς καὶ αὑτοὺς γεννᾶν καὶ τὰς μελίττας. ὄντος δὲ περιττοῦ τοῦ γένους καὶ ἰδίου τοῦ τῶν μελιττῶν, καὶ ἡ γένεσις αὐτῶν ἴδιος εἶναι φαίνεται. τὸ μὲν γὰρ γεννᾶν τὰς μελίττας ἄνευ ὀχείας εἴη ἂν καὶ ἐπ᾽ ἄλλων ζῴων συμβαῖνον, ἀλλὰ μὴ τὸ αὐτὸ γένος γεννᾶν ἴδιον· οἱ γὰρ ἐρυθρῖνοι γεννῶσιν ἐρυθρίνους καὶ αἱ χάνναι χάννας. αἴτιον δ᾽ ὅτι καὶ αὐταὶ γεννῶνται αἱ μέλιτται οὐχ ὥσπερ αἱ μυῖαι καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ζῴων, ἀλλ᾽ ἐξ ἑτέρου μὲν συγγενοῦς δὲ γένους. γίγνονται γὰρ ἐκ τῶν ἡγεμόνων. διὸ καὶ ἔχει ἀνάλογόν πως ἡ γένεσις αὐτῶν. οἱ μὲν γὰρ ἡγεμόνες μεγέθει μὲν ὅμοιοί εἰσι τοῖς κηφῆσι, τῷ δὲ κέντρον ἔχειν ταῖς μελίτταις. αἱ μὲν οὖν μέλιτται κατὰ τοῦτ᾽ ἐοίκασιν αὐτοῖς, οἱ δὲ κηφῆνες κατὰ τὸ μέγεθος. ἀνάγκη γάρ τι παραλλάττειν, εἰ μὴ δεῖ ἀεὶ τὸ αὐτὸ γένος ἐξ ἑκάστου γίνεσθαι. τοῦτο δ᾽ ἀδύνατον· πᾶν γὰρ ἂν τὸ γένος ἡγεμόνες ἦσαν. αἱ μὲν οὖν μέλιτται κατὰ τὴν δύναμιν αὐτοῖς ὡμοίωνται καὶ τῷ τίκτειν, οἱ δὲ κηφῆνες κατὰ τὸ μέγεθος εἰ δ᾽ εἶχον καὶ κέντρον, ἡγεμόνες ἂν ἦσαν. νῦν δὲ τοῦτο λείπεται τῆς ἀπορίας· οἱ γὰρ ἡγεμόνες ἀμφοτέροις ἐοίκασιν ἐν τῷ αὐτῷ τοῖς γένεσι, τῷ μὲν κέντρον ἔχειν ταῖς μελίτταις, τῷ δὲ μεγέθει τοῖς κηφῆσιν. ἀναγκαῖον δὲ καὶ τοὺς ἡγεμόνας γίνεσθαι ἔκ τινος. ἐπεὶ οὖν οὔτ’ ἐκ τῶν μελιττῶν οὔτ’ ἐκ τῶν κηφήνων, αὐτοῖς ἀναγκαῖον καὶ αὑτοὺς γεννᾶν. γίνονται δ’ ἐπὶ τέλει οἱ κύτταροι αὐτῶν καὶ οὐ πολλοὶ τὸν ἀριθμόν. ὥστε συμβαίνει τοὺς μὲν ἡγεμόνας γεννᾶν μὲν καὶ αὑτούς, γεννᾶν δὲ καὶ ἄλλο τι γένος (τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ τῶν μελιττῶν), τὰς δὲ μελίττας ἄλλο μέν τι γεννᾶν, τοὺς κηφῆνας, αὑτὰς δὲ μηκέτι γεννᾶν, ἀλλὰ τοῦτ’ ἀφῃρῆσθαι αὐτῶν. ἐπεὶ δ’ ἀεὶ τὸ κατὰ φύσιν ἔχει τάξιν, διὰ τοῦτο τῶν κηφήνων ἀναγκαῖον καὶ τὸ ἄλλο τι γένος γεννᾶν ἀφῃρῆσθαι. ὅπερ καὶ φαίνεται συμβαῖνον· αὐτοὶ μὲν γὰρ γίγνονται, ἄλλο δ’ οὐθὲν γεννῶσιν, ἀλλ’ ἐν τῷ τρίτῳ ἀριθμῷ πέρας ἔσχεν ἡ γένεσις. καὶ οὕτω δὴ συνέστηκε τῇ φύσει καλῶς ὥστ’ αἰεὶ διαμένειν ὄντα τὰ γένη καὶ μηδὲν ἐλλείπειν, μὴ πάντων γεννώντων. εὔλογον δὲ καὶ τοῦτο συμβαίνειν, ἐν μὲν ταῖς εὐετηρίαις μέλι καὶ κηφῆνας γίνεσθαι πολλούς, ἐν δὲ ταῖς ἐπομβρίαις ὅλως γόνον πολύν. αἱ μὲν γὰρ ὑγρότητες περίττωμα ποιοῦσι πλεῖον ἐν τοῖς σώμασι τῶν ἡγεμόνων, αἱ δ’ εὐετηρίαι ἐν τοῖς τῶν μελιττῶν· ἔλαττον γὰρ ὂν τῷ μεγέθει δεῖται τῆς εὐετηρίας μᾶλλον. εὖ δὲ καὶ τὸ τοὺς βασιλεῖς ὥσπερ πεποιημένους ἐπὶ τέκνωσιν ἔσω μένειν, ἀφειμένους τῶν ἀναγκαίων ἔργων, καὶ μέγεθος δὲ ἔχειν, ὥσπερ ἐπὶ τεκνοποιίαν συστάντος τοῦ σώματος αὐτῶν· τούς τε κηφῆνας ἀργοὺς ἅτ’ οὐδὲν ἔχοντας ὅπλον πρὸς τὸ διαμάχεσθαι περὶ τῆς τροφῆς, καὶ διὰ τὴν βραδυτῆτα τὴν τοῦ σώματος. αἱ δὲ μέλιτται μέσαι τὸ μέγεθός εἰσιν ἀμφοῖν (χρήσιμοι γὰρ οὕτω πρὸς τὴν ἐργασίαν), καὶ ἐργάτιδες ὡς καὶ τέκνα τρέφουσαι καὶ πατέρας. ὁμολογούμενον δ’ ἐστὶ καὶ τὸ ἐπακολουθεῖν τοῖς βασιλεῦσι τῷ τὴν γένεσιν ἐκ τούτων εἶναι τὴν τῶν μελιττῶν (εἰ γὰρ μηθὲν τοιοῦτον ὑπῆρχεν, οὐκ εἶχε λόγον τὰ συμβαίνοντα περὶ τὴν ἡγεμονίαν αὐτῶν), καὶ τὸ τοὺς μὲν ἐᾶν μηθὲν ἐργαζομένους ὡς γονεῖς, τοὺς δὲ κηφῆνας κολάζειν ὡς τέκνα· κάλλιον γὰρ τὰ τέκνα κολάζειν καὶ ὧν μηθέν ἐστιν ἔργον. τὸ δὲ τὰς μελίττας γεννᾶν πολλὰς αὐτοὺς ὄντας ὀλίγους τοὺς ἡγεμόνας παραπλήσιον ἔοικε συμβαίνειν τῇ γενέσει τῇ τῶν λεόντων, οἳ τὸ πρῶτον πέντε γεννήσαντες ὕστερον ἐλάττω γεννῶσι καὶ τέλος ἕν, εἶτ’ ὀυδέν. οἱ δ’ ἡγεμόνες τὸ μὲν πρῶτον πλῆθος, ὕστερον δ’ ὀλίγους αὑτούς, κἀκείνων μὲν ἐλάττω τὸν γόνον, αὐτῶν δ’ ἐπεὶ τοῦ πλήθους ἀφεῖλε, τὸ μέγεθος αὐτοῖς ἀπέδωκεν ἡ φύσις. ἐκ μὲν οὖν τοῦ λόγου τὰ περὶ τὴν γένεσιν τῶν μελιττῶν τοῦτον ἔχειν φαίνεται τὸν τρόπον, καὶ ἐκ τῶν συμβαίνειν δοκούντων περὶ αὐτάς· οὐ μὴν εἴληπταί γε τὰ συμβαίνοντα ἱκανῶς, ἀλλ’ ἐάν ποτε ληφθῇ, τότε τῇ αἰσθήσει μᾶλλον τῶν λόγων πιστευτέον, καὶ τοῖς λόγοις, ἐὰν ὁμολογούμενα δεικνύωσι τοῖς φαινομένοις. πρὸς δὲ τὸ μὴ ἐξ ὀχείας γίνεσθαι σημεῖον καὶ τὸ τὸν γόνον φαίνεσθαι μικρὸν ἐν τοῖς τοῦ κηρίου κυτταρίοις· ὅσα δ’ ἐξ ὀχείας τῶν ἐντόμων γεννᾶται, συνδυάζεται μὲν πολὺν χρόνον, τίκτει δὲ ταχέως καὶ μέγεθος ἔχον σκωληκοειδές. περὶ δὲ τὴν γένεσιν τὴν τῶν συγγενῶν ζῴων αὐταῖς, οἷον ἀνθρηνῶν τε καὶ σφηκῶν, τρόπον τιν’ ἔχει παραπλησίως πᾶσιν, ἀφῄρηται δὲ τὸ περιττὸν εὐλόγως· οὐ γὰρ ἔχουσιν οὐθὲν θεῖον, ὥσπερ τὸ γένος τὸ τῶν μελιττῶν. γεννῶσι μὲν γὰρ αἱ μῆτραι καλούμεναι, καὶ τὰ πρῶτα συμπλάττουσι τῶν κηρίων, ὀχευόμεναι δὲ γεννῶσιν ὑπ’ ἀλλήλων· ὦπται γὰρ πολλάκις ὁ συνδυασμὸς αὐτῶν. πόσας δ’ ἔχουσι διαφορὰς ἢ πρὸς ἄλληλα τῶν τοιούτων γενῶν ἕκαστον ἢ πρὸς τὰς μελίττας, ἐκ τῶν περὶ τὰς ἱστορίας ἀναγεγραμμένων δεῖ θεωρεῖν.
3.11-111. Bölüm
Bütün böceklerin türeyişi hakkında söylendi; şimdi sert kabuklular hakkında konuşmalıyız. Bunların türeyişi de bir yönden ötekilerinkine benzer, bir yönden benzemez. Bu da makuldür. Çünkü hayvanlarla karşılaştırılınca bitkilere, bitkilerle karşılaştırılınca hayvanlara benzerler; dolayısıyla bir bakıma tohumdan oluşuyor, başka bir bakıma tohumdan oluşmuyor görünürler; bir bakıma kendiliğinden, bir bakıma kendilerinden oluşurlar, ya da kimisi şöyle, kimisi böyle oluşur. Tabiatları bitkilerinkinin tersine denk düştüğü için karada sert kabuklulardan ya hiçbir cins oluşmaz ya da küçük bir cins oluşur, mesela salyangozlar; böyle başka bir cins varsa, o da seyrektir. Denizde ve benzeri sularda ise çok sayıda ve her biçimde olanları vardır. Bitkilerin cinsi ise denizde ve böyle yerlerde azdır, neredeyse hiç yoktur denebilir; bu türden şeylerin hepsi karada oluşur. Çünkü tabiatları birbirine orantılıdır: nem kuruluktan, su topraktan ne kadar daha canlıysa, sert kabukluların tabiatı da bitkilerinkinden o kadar ayrılır. Zira bitkilerin toprakla ilişkisi neyse, sert kabukluların suyla ilişkisi de o olmak ister; bitkiler sanki karada yaşayan istiridyeler, istiridyeler de sanki suda yaşayan bitkilerdir.
Suda yaşayanların karada yaşayanlardan daha çok biçimli olması da böyle bir sebepten dolayıdır. Çünkü suyun tabiatı topraktan daha kolay biçim alır, cisimliliği de çok daha az değildir; bu bakımdan en çok denizdekiler böyledir. Çünkü içilen su tatlı ve besleyicidir, ama daha az cisimli ve soğuktur. Bu yüzden kansız ve tabiatça sıcak olmayanlar, mesela sert kabuklular, yumuşakçalar ve yumuşak kabuklular (bunların hepsi kansız ve tabiatça soğuktur), göllerde oluşmaz; tuzlu sulardakiler de daha tatlı sularda oluşmaz ya da az oluşur; deniz göllerinde ve ırmak ağızlarında oluşurlar. Çünkü hem sıcaklığı hem besini birlikte ararlar; deniz ise içilen sudan çok daha nemli ve cisimlidir, tabiatça da sıcaktır; bütün parçalardan, yani sudan, pneumadan ve topraktan pay almıştır; dolayısıyla bu yerlerde ayrı ayrı oluşan bütün hayvanlardan da pay alır. Bitkileri toprağa, suda yaşayanları suya, karada yürüyenleri havaya bağlamak mümkündür; ama daha çok ve daha az, daha yakın ve daha uzak olmak çok büyük ve şaşılacak bir fark yaratır. Dördüncü cinsi bu yerlerde aramamak gerekir; gerçi ateşin sırasına denk gelen bir cins olmak ister, çünkü cisimlerin dördüncüsü olarak sayılan ateştir. Ama ateş hiçbir zaman kendine has bir biçimde görünmez, hep başka bir cisimde görünür: tutuşmuş olan ya hava ya duman ya da toprak olarak görünür. Böyle bir cinsi Ay'da aramak gerekir; çünkü Ay dördüncü uzaklıktan pay alıyor görünür. Ama bunlar başka bir konuşmanın konusudur.
Sert kabukluların tabiatı kimisinde kendiliğinden teşekkül eder, kimisinde kendilerinden bir kuvve salmalarıyla; ama bunlar da sık sık kendiliğinden bir teşekkülden oluşur. Bitkilerin türeyişlerini hatırlamak gerekir. Bunların kimisi tohumdan, kimisi dikilen çeliklerden, kimisi de soğan cinsi gibi yanlarından sürgün vererek oluşur. Midyeler bu biçimde oluşur: ilkenin yanında hep daha küçükleri biter. Borazan salyangozları (kēryx), mor salyangozları (porphyra) ve petek yaptığı söylenenler ise sanki tohum tabiatından gelen sümüksü sıvılar salar. Ama bunların hiçbirini tohum saymamak gerekir; bunlar söylenen biçimde bitkilere benzerlikten pay alır. Bu yüzden böylelerinden bir kez biri oluştu mu, ardından çok sayıda oluşur. Çünkü bunların hepsi kendiliğinden de oluşur, ama önceden var olanlar varsa daha çok teşekkül etmeleri makuldür. Zira her birinin ilkesinin yanında bir artığın birikmesi makuldür; yandan biten her biri bundan sürgün verir. Besin ile onun artığı benzer bir kuvveye sahip olduğundan, petek yapanların bu salgısının ousiasının baştaki teşekküle benzer olması muhtemeldir. Bu yüzden ondan da oluşmaları makuldür.
Ne yandan sürgün veren ne de petek yapanların hepsinin türeyişi kendiliğindendir. Bu biçimde teşekkül eden her şey, hem karada hem suda, çürümeyle ve yağmur suyu karışınca oluşur görünür. Çünkü tatlı olan, teşekkül eden ilkeye ayrışınca, artakalan böyle bir biçim alır. Ama hiçbir şey çürüyerek değil, pişerek oluşur; çürüme ve çürüyen şey, pişmiş olanın artığıdır. Çünkü tekhnē ile yapılan şeylerde de olduğu gibi, hiçbir şey her şeyden oluşmaz; yoksa hiçbir şey yapmaya gerek kalmazdı; oysa işe yaramayanları bir yerde tekhnē, bir yerde tabiat ayıklar. Hayvanlar ve bitkiler toprakta ve suda oluşur, çünkü toprakta su, suda pneuma, bütün bunlarda da psykhē ısısı vardır; öyle ki bir bakıma her şey psykhē ile doludur. Bu yüzden bu ısı bir şeyin içine hapsolunca hızla teşekkül eder. Cisimsel sıvılar ısınınca köpüklü bir kabarcık gibi bir şey içlerinde hapsolur ve oluşur. Teşekkül eden cinsin daha değerli ya da daha değersiz olmasındaki farklar, psykhē ilkesinin nasıl hapsolduğuna bağlıdır; bunun sebebi de yerler ve içine hapsolduğu cisimdir. Denizde çok topraksı madde vardır; bu yüzden sert kabukluların tabiatı böyle bir teşekkülden oluşur: topraksı kısım çepeçevre sertleşip kemiklerin ve boynuzların katılaşması gibi katılaşır (çünkü bunlar ateşte erimez), içeride ise hayatı taşıyan cisim hapsolur.
Bunlar arasında yalnız salyangozların çiftleşirken görüldüğü söylenir; ama türeyişlerinin çiftleşmeden olup olmadığı henüz yeterince gözlenmemiştir. Doğru araştırmak isteyen biri, bu türden hayvanlarda maddi ilkeye karşılık gelen teşekkülün ne olduğunu sorabilir. Dişilerde bu, hayvanın bir artığıdır: erkekten gelen ilke onu hareket ettirerek, kuvvece kendisinin geldiği hayvan gibi olan bu artıktan hayvanı tamamlar. Burada böyle olan şeye ne demek gerekir, nereden gelir ve erkeğe karşılık gelen hareket ettirici ilke nedir? Şunu kavramak gerekir: doğuran hayvanlarda da içeri giren besinden hayvandaki ısı ayrıştırıp pişirerek artığı, yani ceninin ilkesini yapar. Bitkilerde de durum benzerdir; ancak bunlarda ve bazı hayvanlarda erkeğin ilkesine hiç ihtiyaç yoktur (çünkü onu kendi içlerinde karışık olarak taşırlar), hayvanların çoğunun artığı ise ona muhtaçtır. Kimisinin besini su ve topraktır, kimisininki bunlardan olan şeyler; dolayısıyla hayvanlardaki ısının besinden meydana getirdiğini, çevredeki mevsim ısısı denizden ve topraktan pişirerek birleştirir ve teşekkül ettirir. Pneuma içinde hapsolan ya da ayrışan psykhē ilkesi de cenini yapar ve ona hareket koyar. Kendiliğinden oluşan bitkilerin teşekkülü türdeştir: bir parçadan oluşur, bir kısmı ilke, bir kısmı da filizlenenlerin ilk besini olur. Hayvanlardan ise, kansızlardan hayvandan oluşmayanlar ve kanlılardan bazıları, mesela bir kefal türü, başka bazı ırmak balıkları ve yılanbalığı cinsi kurtçuk hâlinde doğar. Çünkü bunların hepsi, tabiatça az kanlı olsalar da yine kanlıdır ve parçaların kan taşıyan ilkesi olan kalbe sahiptir. Toprağın bağırsakları denenler kurtçuk tabiatındadır; yılanbalıklarının gövdesi bunların içinde oluşur.
Bu yüzden insanların ve dört ayaklıların türeyişi hakkında da, eğer bazılarının dediği gibi bir zamanlar topraktan doğmuşlarsa, iki yoldan biriyle oluştuklarını varsaymak mümkündür: ya önce bir kurtçuk olarak teşekkül ederek ya da yumurtadan. Çünkü ya büyümek için besini kendi içlerinde taşımaları gerekir (böyle bir cenin de kurtçuktur) ya da başka yerden almaları; bu da ya doğurandan ya da ceninin bir parçasından olur. Dolayısıyla biri, yani besinin öteki hayvanlarda anneden aktığı gibi topraktan akması imkânsızsa, besini ceninin bir parçasından almaları zorunludur; böyle türeyişe de yumurtadan türeyiş deriz. Eğer bütün hayvanlar için türeyişin bir başlangıcı olduysa, bunun bu ikisinden biri olmasının makul olduğu açıktır; ama yumurtadan olması daha az akla yatkındır. Çünkü hiçbir hayvanda böyle bir türeyiş görmeyiz, ötekini görürüz; hem söylenen kanlılarda hem kansızlarda. Böceklerin bazıları ve sözümüzün konusu olan sert kabuklular böyledir; çünkü yumurtadan çıkanlar gibi bir parçadan oluşmazlar. Büyümeleri de kurtçuklarınki gibidir. Kurtçuklar yukarıya, yani ilke tarafına doğru büyür; çünkü yukarıdaki kısmın besini aşağıdaki kısımdadır. Bu, yumurtadan oluşanlara da benzer; yalnız onlar yumurtanın hepsini tüketir, kurtçuk hâlinde doğanlarda ise aşağıdaki kısımdaki maddeden yukarıdaki kısım büyüyünce, geri kalandan aşağı kısım ayrışıp eklemlenir. Sebebi, sonradan da bütün hayvanlarda besinin diyaframın altındaki kısımda olmasıdır. Kurtçuk türünden olanların bu biçimde büyüdüğü arılarda ve benzerlerinde açıktır: başlangıçta aşağı kısımları büyük, yukarı kısımları küçüktür. Sert kabuklularda da büyüme aynı biçimdedir. Bu, burgulu kabukluların sarmallarında da görülür: büyüdükçe sarmallar hep ön tarafa, yani baş denen yere doğru çoğalır.
Bunların ve kendiliğinden oluşan ötekilerin türeyişinin nasıl olduğu hemen hemen söylendi. Bütün sert kabukluların kendiliğinden teşekkül ettiği şunlardan açıktır: gemilerin yanında köpüklü balçık çürüyünce oluşurlar; daha önce böyle hiçbir şeyin bulunmadığı birçok yerde de, sonradan yer suyunu yitirip çamurlaşınca kabuklulardan göl istiridyesi (limnostreon) denenler oluşmuştur. Mesela Rodos'ta bir donanma yanaşıp denize toprak testiler atılmış, zaman geçip testilerin çevresinde çamur birikince içlerinde istiridyeler bulunmuştur. Bu türden hayvanların kendilerinden doğurucu hiçbir şey salmadığının kanıtı da şudur: Khioslu bazı kişiler Lesbos'taki Pyrrha'dan canlı istiridyeler getirip denizin dar boğazlı ve benzeri bazı yerlerine bıraktıklarında, zamanla sayıları hiç artmadı, ama büyüklükçe çok büyüdüler. Yumurta denen şeyler türeyişe hiçbir katkıda bulunmaz; kanlılardaki yağ gibi iyi beslenmenin işaretidir. Bu yüzden bu dönemlerde yemek için de lezzetli olurlar. Bunun işareti şudur: bazıları, mesela pinna midyeleri, borazan salyangozları ve mor salyangozları bunları hep taşır, yalnız bazen daha büyük, bazen daha küçük; bazıları ise her zaman değil, ilkbaharda taşır, mevsim ilerledikçe küçülür ve sonunda büsbütün kaybolur, mesela taraklar, midyeler ve göl istiridyesi denenler; çünkü bu mevsim gövdelerine yarar. Bazılarında ise, mesela deniz fışkırtmalarında (tēthyon), böyle bir şey açıkça görülmez. Bunlarla ilgili ayrıntılara ve hangi yerlerde oluştuklarına Hayvanlar Tarihi'nden bakılsın.
Καὶ περὶ μὲν τῶν ἐντόμων τῆς γενέσεως εἴρηται πάντων, περὶ δὲ τῶν ὀστρακοδέρμων λεκτέον. ἔχει δὲ καὶ τούτων τὰ περὶ τὴν γένεσιν τῇ μὲν ὁμοίως τῇ δ’ οὐχ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις. καὶ τοῦτ’ εὐλόγως συμβαίνει. πρὸς μὲν γὰρ τὰ ζῷα φυτοῖς ἐοίκασι, πρὸς δὲ τὰ φυτὰ ζῴοις, ὥστε τρόπον μέν τινα ἀπὸ σπέρματος φαίνεσθαι γινόμενα, τρόπον δ’ ἄλλον οὐκ ἀπὸ σπέρματος, καὶ τῇ μὲν αὐτόματα τῇ δ’ ἀφ’ αὑτῶν, ἢ τὰ μὲν οὕτως τὰ δ’ ἐκείνως. διὰ δὲ τὸ τοῖς φυτοῖς ἀντίστροφον ἔχειν τὴν φύσιν, διὰ τοῦτο ἐν μὲν τῇ γῇ τῶν ὀστρακοδέρμων οὐθὲν ἢ μικρόν τι γίγνεται γένος, οἷον τὸ τῶν κοχλιῶν κἂν ᾖ τι τοιοῦτον ἕτερον μὲν σπάνιον δέ, ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ καὶ τοῖς ὁμοίοις ὑγροῖς πολλὰ καὶ παντοδαπὴν ἔχοντα μορφήν. τὸ δὲ τῶν φυτῶν γένος ἐν μὲν τῇ θαλάττῃ καὶ τοῖς τοιούτοις μικρὸν καὶ πάμπαν ὡς εἰπεῖν οὐθέν, ἐν δὲ τῇ γῇ τὰ τοιαῦτα γίνεται πάντα. τὴν γὰρ φύσιν ἀνάλογον ἔχει καὶ διέστηκεν, ὅσῳ ζωτικώτερον τὸ ὑγρὸν τοῦ ξηροῦ καὶ γῆς ὕδωρ, τοσοῦτον ἡ τῶν ὀστρακοδέρμων φύσις τῆς τῶν φυτῶν, ἐπεὶ βούλεταί γε ὡς τὰ φυτὰ πρὸς τὴν γῆν, οὕτως ἔχειν τὰ ὀστρακόδερμα πρὸς τὸ ὑγρόν, ὡς ὄντα τὰ μὲν φυτὰ ὡσπερανεὶ ὄστρεα χερσαῖα, τὰ δὲ ὄστρεα ὡσπερανεὶ φυτὰ ἔνυδρα. διὰ τοιαύτην δ’ αἰτίαν καὶ πολύμορφα τὰ ἐν τῷ ὑγρῷ μᾶλλόν ἐστι τῶν ἐν τῇ γῇ. τό τε γὰρ ὑγρὸν εὐπλαστοτέραν ἔχει τὴν φύσιν τῆς γῆς καὶ σωματικὴν οὐ πολλῷ ἧττον, καὶ μάλιστα τὰ ἐν τῇ θαλάττῃ τοιαῦτα. τὸ μὲν γὰρ πότιμον γλυκὺ μὲν καὶ τρόφιμον, ἧττον δὲ σωματῶδες καὶ ψυχρόν ἐστιν. διόπερ ὅσα ἄναιμα καὶ μὴ θερμὰ τὴν φύσιν, οὐ γίνεται ἐν ταῖς λίμναις οὐδὲ τῶν ἁλμυρῶν ἐν τοῖς ποτιμωτέροις, ἀλλ’ ἧττον, οἷον τὰ ὀστρακόδερμα καὶ τὰ μαλάκια καὶ τὰ μαλακόστρακα (πάντα γὰρ ἄναιμα καὶ ψυχρὰ ταῦτα τὴν φύσιν ἐστίν), ἐν δὲ ταῖς λιμνοθαλάτταις καὶ πρὸς ταῖς ἐκβολαῖς τῶν ποταμῶν γίνονται. ζητοῦσι γὰρ ἅμα τήν τ’ ἀλέαν καὶ τὴν τροφήν, ἡ δὲ θάλαττα ὑγρά τε καὶ σωματώδης πολλῷ μᾶλλον τοῦ ποτίμου καὶ θερμὴ τὴν φύσιν ἐστί, καὶ κεκοινώνηκε πάντων τῶν μορίων, ὑγροῦ καὶ πνεύματος καὶ γῆς, ὥστε καὶ πάντων μετέχειν τῶν καθ’ ἕκαστον γινομένων ἐν τοῖς τόποις ζῴων. τὰ μὲν γὰρ φυτὰ θείη τις ἂν γῆς, ὕδατος δὲ τὰ ἔνυδρα, τὰ δὲ πεζὰ ἀέρος· τὸ δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ ἐγγύτερον καὶ πορρώτερον πολλὴν ποιεῖ καὶ θαυμαστὴν διαφοράν. τὸ δὲ τέταρτον γένος οὐκ ἐπὶ τούτων τῶν τόπων δεῖ ζητεῖν· καίτοι βούλεταί γέ τι κατὰ τὴν τοῦ πυρὸς εἶναι τάξιν· τοῦτο γὰρ τέταρτον ἀριθμεῖται τῶν σωμάτων. ἀλλὰ τὸ μὲν πῦρ ἀεὶ φαίνεται τὴν μορφὴν οὐκ ἰδίαν ἔχον, ἀλλ’ ἐν ἑτέρῳ τῶν σωμάτων· ἢ γὰρ ἀὴρ ἢ καπνὸς ἢ γῆ φαίνεται τὸ πεπυρωμένον. ἀλλὰ δεῖ τὸ τοιοῦτον γένος ζητεῖν ἐπὶ τῆς σελήνης· αὕτη γὰρ φαίνεται κοινωνοῦσα τῆς τετάρτης ἀποστάσεως. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἄλλος ἂν εἴν λόγος· ἡ δὲ τῶν ὀστρακοδέρμων συνίσταται φύσις τῶν μὲν αὐτομάτως, ἐνίων δὲ προϊεμένων τινὰ δύναμιν ἀφ’ αὑτῶν, πολλάκις δὲ γινομένων καὶ τούτων ἀπὸ συστάσεως αὐτομάτης. δεῖ δὲ λαβεῖν τὰς γενέσεις τὰς τῶν φυτῶν. τούτων γὰρ γίνεται τὰ μὲν ἀπὸ σπέρματος, τὰ δ’ ἀπὸ σπαραγμάτων ἀποφυτευομένων, ἔνια δὲ τῷ παραβλαστάνειν, οἷον τὸ τῶν κρομμύων γένος. τοῦτον μὲν οὖν οἱ μύες γίνονται τὸν τρόπον· παραφύονται γὰρ ἐλάττους ἀεὶ παρὰ τὴν ἀρχήν· κήρυκες δὲ καὶ πορφύραι καὶ τὰ λεγόμενα κηριάζειν οἷον ἀπὸ σπερματικῆς φύσεως προΐενται μυξώδεις ὑγρότητας. σπέρμα δ’ οὐθὲν τούτων δεῖ νομίζειν, ἀλλὰ κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον μετέχειν τῆς ὁμοιότητος τοῖς φυτοῖς. διὸ καὶ γίνεται πλῆθος τῶν τοιούτων, ὅταν ἅπαξ γένηταί τι. πάντα μὲν γὰρ ταῦτα καὶ αὐτόματα συμβαίνει γίνεσθαι, κατὰ λόγον δὲ καὶ ὑπαρξάντων συνίστασθαι μᾶλλον. περιγίγνεσθαι γάρ τι περίττωμα πρὸς ἑκάστῳ τῆς ἀρχῆς εὔλογον, ἀφ’ ἧς παραβλαστάνει τῶν παραφυομένων ἕκαστον. ἐπεὶ δὲ παραπλησίαν ἔχει τὴν δύναμιν ἡ τροφὴ καὶ τὸ ταύτης περίττωμα, τῶν κηριαζόντων ὁμοίαν εἰκός ἐστιν εἶναι τῇ ἐξ ἀρχῆς συστάσει οὐσίαν. διόπερ εὔλογον γίνεσθαι καὶ ἐκ ταύτης. ὅσα δὲ μήτε παραβλαστάνει μήτε κηριάζει, τούτων δὲ πάντων ἡ γένεσις αὐτόματός ἐστιν. πάντα δὲ τὰ συνιστάμενα τὸν τρόπον τοῦτον καὶ ἐν γῇ καὶ ἐν ὕδατι φαίνεται. γινόμενα μετὰ σήψεως καὶ μιγνυμένου τοῦ ὀμβρίου ὕδατος. ἀποκρινομένου γὰρ τοῦ γλυκέος εἰς τὴν συνισταμένην ἀρχὴν τὸ περιττεῦον τοιαύτην λαμβάνει μορφήν. γίνεται δ’ οὐθὲν σηπόμενον ἀλλὰ πεττόμενον. ἡ δὲ σῆψις καὶ τὸ σηπτὸν περίττωμα τοῦ πεφθέντος ἐστίν. οὐθὲν γὰρ ἐκ παντὸς γίνεται, καθάπερ οὐδ’ ἐν τοῖς ὑπὸ τῆς τέχνης δημιουργουμένοις. οὐθὲν γὰρ ἂν ἔδει ποιεῖν· νῦν δὲ τὸ μὲν ἡ τέχνη τῶν ἀχρήστων ἀφαιρεῖ, τὸ δ’ ἡ φύσις. γίνεται δ’ ἐν γῇ καὶ ἐν ὑγρῷ τὰ ζῷα καὶ τὰ φυτὰ διὰ τὸ ἐν γῇ μὲν ὕδωρ ὑπάρχειν, ἐν δ’ ὕδατι πνεῦμα, ἐν δὲ τούτῳ παντὶ θερμότητα ψυχικήν, ὥστε τρόπον τινὰ πάντα ψυχῆς εἶναι πλήρη. διὸ συνίσταται ταχέως, ὁπόταν ἐμπεριληφθῇ. ἐμπεριλαμβάνεται δὲ καὶ γίνεται θερμαινομένων τῶν σωματικῶν ὑγρῶν οἷον ἀφρώδης πομφόλυξ. αἱ μὲν οὖν διαφοραὶ τοῦ τιμιώτερον εἶναι τὸ γένος καὶ ἀτιμότερον τὸ συνιστάμενον ἐν τῇ περιλήψει τῆς ἀρχῆς τῆς ψυχικῆς ἐστίν. τούτου δὲ καὶ οἱ τόποι αἴτιοι καὶ τὸ σῶμα τὸ περιλαμβανόμενον. ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ πολὺ τὸ γεῶδες ἔνεστιν· διόπερ ἐκ τῆς τοιαύτης συστάσεως ἡ τῶν ὀστρακοδέρμων γίνεται φύσις, κύκλῳ μὲν τοῦ γεώδους σκληρυνομένου καὶ πηγνυμένου τὴν αὐτὴν πῆξιν τοῖς ὀστοῖς καὶ τοῖς κέρασι (πυρὶ γὰρ ἄτηκτα ταῦτ’ ἐστίν), ἐντὸς δὲ περιλαμωδιςτ. βανομένου τοῦ τὴν ζωὴν ἔχοντος σώματος. μόνον δὲ τῶν δ’ ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ ἡ γένεσις αὐτῶν ἐστὶν ἢ μή, οὕπω συνῶπται ἱκανῶς. ζητήσειε δ’ ἄν τις βουλόμενος ὀρθῶς ζητεῖν, τί τὸ κατὰ τὴν ὑλικὴν ἀρχὴν συνιστάμενόν ἐστιν ἐν τοῖς τοιούτοις. ἐν μὲν γὰρ τοῖς θήλεσι περίττωμά τι τοῦ ζῴου τοῦτ’ ἐστίν, ὃ ἡ παρὰ τοῦ ἄρρενος ἀρχὴ κινοῦσα, δυνάμει τοιοῦτον ὂν οἷον ἀφ’ οὑπερ ἦλθεν, ἀποτελεῖ τὸ ζῷον. ἐνταῦθα δὲ τί δεῖ λέγειν τὸ τοιοῦτον, καὶ πόθεν καὶ τίς ἡ κινοῦσα ἀρχὴ ἡ κατὰ τὸ ἄρρεν; δεῖ δὴ λαβεῖν ὅτι καὶ ἐν τοῖς ζῴοις τοῖς γεννῶσιν ἐκ τῆς εἰσούσης τροφῆς ἡ ἐν τῷ ζῴῳ θερμότης ἀποκρίνουσα καὶ συμπέττουσα ποιεῖ τὸ περίττωμα, τὴν ἀρχὴν τοῦ κυήματος. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν φυτοῖς· πλὴν ἐν μὲν τούτοις καὶ ἔν τισι τῶν ζῴων οὐθὲν προσδεῖται τῆς τοῦ ἄρρενος ἀρχῆς (ἔχει γὰρ ἐν αὑτοῖς μεμιγμένην), τὸ δὲ τῶν πλείστων ζῴων περίττωμα προσδεῖται. τροφὴ δ’ ἐστὶ τοῖς μὲν ὕδωρ καὶ γῆ, τοῖς δὲ τὰ ἐκ τούτων, ὥσθ’ ὅπερ ἡ ἐν τοῖς ζῴοις θερμότης ἐκ τῆς τροφῆς ἀπεργάζεται, τοῦθ’ ἡ τῆς ὥρας ἐν τῷ περιέχοντι θερμότης ἐκ θαλάττης καὶ γῆς συγκρίνει πέττουσα καὶ συνίστησιν. τὸ δ’ ἐναπολαμβανόμενον ἢ ἀποκρινόμενον ἐν τῷ πνεύματι τῆς ψυχικῆς ἀρχῆς κύημα ποιεῖ καὶ κίνησιν ἐντίθησιν. ἡ μὲν οὖν τῶν φυτῶν τῶν ἀπὸ ταὐτομάτου γινομένων σύστασις ὁμοειδής ἐστιν· ἔκ τινος γὰρ μορίου γίνεται, καὶ τὸ μὲν ἀρχὴ τὸ δὲ τροφὴ γίνεται ἡ πρώτη τοῖς ἐκφυομένοις. τὰ δὲ τῶν ζῴων σκωληκοτοκεῖται καὶ τῶν ἀναίμων ὅσα μὴ ἀπὸ ζῴων γίνεται καὶ τῶν ἐναίμων, οἷον γένος τι κεστρέων καὶ ἄλλων ποταμίων ἰχθύων, ἔτι δὲ τὸ τῶν ἐγχέλεων γένος. ἅπαντα γὰρ ταῦτα, καίπερ ὀλίγαιμον ἔχοντα τὴν φύσιν, ὅμως ἔναιμά ἐστι, καὶ καρδίαν ἔχουσι τὴν ἀρχὴν τὴν τῶν μορίων αἱματικήν. τὰ δὲ καλούμενα γῆς ἔντερα σκώληκος ἔχει φύσιν, ἐν οἷς ἐγγίνεται τὸ σῶμα τὸ τῶν ἐγχέλεων. διὸ καὶ περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων καὶ τετραπόδων γενέσεως ὑπολάβοι τις ἄν, εἴπερ ἐγίγνοντό ποτε γηγενεῖς, ὥσπερ φασί τινες, δύο τρόπων γίνεσθαι τὸν ἕτερον· ἢ γὰρ ὡς σκώληκος συνισταμένου τὸ πρῶτον ἢ ἐξ ᾠῶν. ἀναγκαῖον γὰρ ἢ ἐν αὑτοῖς ἔχειν τὴν τροφὴν εἰς τὴν αὔξησιν τὸ δὲ τοιοῦτον κύημα σκώληξ ἐστίν) ἢ λαμβάνειν ἄλλοθεν, τοῦτο δ’ ἢ ἐκ τῆς γεννώσης ἢ ἐκ μορίου τοῦ κυήματος. ὥστ’ εἰ θάτερον ἀδύνατον, ἐπιρρεῖν ἐκ τῆς γῆς ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἐκ τῆς μητρός, ἀναγκαῖον ἐκ μορίου λαμβάνειν τοῦ κυήματος· τὴν δὲ τοιαύτην ἐξ ᾠοῦ λέγομεν εἶναι γένεσιν. ὅτι μὲν οὖν, εἴπερ ἦν τις ἀρχὴ τῆς γενέσεως πᾶσι τοῖς ζῴοις, εὔλογον τοῖν δυοῖν τούτοιν εἶναι τὴν ἑτέραν, φανερόν· ἧττον δ’ ἔχει λόγον ἐκ τῶν ᾠῶν. οὐθενὸς γὰρ τοιαύτην ὁρῶμεν ζῴου γένεσιν, ἀλλὰ τὴν ἑτέραν, καὶ τῶν ἐναίμων τῶν ῥηθέντων καὶ τῶν ἀναίμων. τοιαῦτα δ’ ἐστὶ τῶν τ’ ἐντόμων ἔνια καὶ τὰ ὀστρακόδερμα, περὶ ὧν ὁ λόγος· οὐ γὰρ ἐκ μορίου γίνονταί τινος, ὥσπερ τὰ ᾠοτοκούμενα. ποιοῦνται δὲ καὶ τὴν αὔξησιν ὁμοίως τοῖς σκώληξιν. ἐπὶ τὰ ἄνω γὰρ καὶ τὴν ἀρχὴν αὐξάνονται οἱ σκώληκες· ἐν τῷ κάτω γὰρ ἡ τροφὴ τοῖς ἄνω. καὶ τοῦτό γε ὁμοίως ἔχει τοῖς ἐκ τῶν ᾠῶν, πλὴν ἐκεῖνα μὲν καταναλίσκει πᾶν, ἐν δὲ τοῖς σκωληκοτοκουμένοις, ὅταν αὐξηθῇ ἐκ τῆς ἐν τῷ κάτω μορίῳ συστάσεως τὸ ἄνω μόριον, οὕτως ἐκ τοῦ ὑπολοίπου διαρθροῦται τὸ κάτωθεν. αἴτιον δ’ ὅτι καὶ ὕστερον ἡ τροφὴ ἐν τῷ μορίῳ τῷ ὑπὸ τὸ ὑπόζωμα γίνεται πᾶσιν. ὅτι δὲ τοῦτον τὸν τρόπον ποιεῖται τὰ σκωληκώδη τὴν αὔξησιν, δῆλον ἐπὶ τῶν μελιττῶν καὶ τῶν τοιούτων· κατ’ ἀρχὰς γὰρ τὸ μὲν κοούτω μόριον μέγα ἔχουσι, τὸ δ’ ἄνω ἔλαττον. καὶ ἐπὶ τῶν ὀστρακοδέρμων δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχει τὰ περὶ τὴν αὔξησιν. φανερὸν δὲ καὶ τοῦτ’ ἐπὶ τῶν στρομβωδῶν ταῖς ἑλίκαις· ἀεὶ γὰρ αὐξανομένων γίνονται πλείους ἐπὶ τὸ πρόσθιον καὶ τὴν καλουμένην κεφαλήν. ὃν μὲν οὗν τρόπον ἔχει ἡ γένεσις καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν αὐτομάτων, εἴρηται σχεδόν· ὅτι δὲ συνίσταται αὐτόματα πάντα τὰ ὀστρακόδερμα, φανερὸν ἐκ τῶν τοιούτων, ὅτι πρός τε τοῖς πλοίοις γίνεται σηπομένης τῆς ἀφρώδους ἰλύος, καὶ πολλαχοῦ, οὗ πρότερον οὐθὲν ὑπῆρχε τοιοῦτον, ὕστερον δι’ ἔνδειαν ὑγροῦ τοῦ τόπου βορβορωθέντος ἐγένετο τὰ καλούμενα λιμνόστρεα τῶν ὀστρακηρῶν, οἷον περὶ Ῥόδον παραβαλόντος ναυτικοῦ στόλου καὶ ἐκβληθέντων κεραμίων εἰς τὴν θάλατταν, χρόνου γενομένου καὶ βορβόρου περὶ αὐτὰ συναλισθέντος, ὄστρεα εὑρίσκοντ’ ἐν αὐτοῖς, ὅτι δ’ οὐδ’ ἀφίησι τὰ τοιαῦτα οὐθὲν ἀφ’ αὑτῶν γεννητικόν, τεκμήριον· ἐπεὶ γὰρ Χῖοί τινες ἐκ Πύρρας τῆς ἐν Λέσβῳ τῶν ὀστρέων διεκόμισαν ζῶντα καὶ εἰς τόπους τινὰς τῆς θαλάττης εὐριπώδεις καὶ ὁμοίους ἀφεῖσαν, πλείω μὲν τῷ χρόνῳ οὐδὲν ἐγένετο, τὸ δὲ μέγεθος εἰς αὔξησιν ἐπέδωκε πολύ. τὰ δὲ λεγόμενα ᾠὰ οὐθὲν συμβάλλεται πρὸς τὴν γένεσιν, ἀλλ’ ἐστὶν εὐτροφίας σημεῖον, οἷον ἐν τοῖς ἐναίμοις ἡ πιότης· διὸ καὶ πρὸς τὴν ἐδωδὴν γίνεται εὔχυμα κατὰ τοὺς καιροὺς τούτους. σημεῖον δ’ ὅτι τὰ τοιαῦτα ἀεὶ ἔχουσιν, οἷον αἱ πίνναι καὶ οἱ κήρυκες καὶ αἱ πορφύραι, πλὴν ὁτὲ μὲν μείζω ὁτὲ δ’ ἐλάττω. ἔνια δ’ οὐκ ἀεί, ἀλλὰ τοῦ μὲν ἔαρος ἔχουσι, προβαινούσης δὲ φθίνει τῆς ὥρας, καὶ τέλος ἀφανίζεται πάμπαν, οἷον οἵ τε κτένες καὶ οἱ μύες καὶ τὰ καλούμενα λιμνόστρεα· ἡ γὰρ ὥρα αὕτη συμφέρει τοῖς σώμασιν αὐτῶν. τοῖς δὲ συμβαίνει τοιοῦτον οὐδὲν ἐπίδηλον, οἷον τοῖς τηθύοις. τὰ δὲ καθ’ ἕκαστα περὶ τούτων, καὶ ἐν οἷς γίνονται τόποις, ἐκ τῆς ἱστορίας θεωρείσθω.