Aristoteles · Hayvanların Türeyişi Üzerine
IV. Kitap
4.1-11. Bölüm
Hayvanların türeyişi hakkında hem genel olarak hem de her biri için ayrı ayrı söylendi. En tamamlanmış hayvanlarda dişi ile erkek ayrıdır; bu kuvvelerin hem hayvanların hem bitkilerin hepsinin ilkeleri olduğunu söylüyoruz, ama kimisi bunları ayrılmamış, kimisi ayrılmış olarak taşır. Bu yüzden önce bunların türeyişi hakkında konuşmalıyız. Çünkü dişi ile erkek, hayvanlar henüz eksikken cinslerinde ayrışır. Farkları bizim hissimize açık hâle gelmeden önce de birinin dişi, ötekinin erkek olup olmadığı, bu farkı anne karnında mı yoksa daha önce mi aldıkları tartışmalıdır. Bazıları, mesela Anaksagoras ve öteki tabiat bilginlerinden bazıları, bu zıtlığın daha tohumlarda bulunduğunu söyler: tohum erkekten gelir, dişi yalnız yeri sağlar; erkek sağdan, dişi soldan gelir; rahmin de sağ tarafında erkekler, sol tarafında dişiler bulunur. Bazıları ise, Empedokles gibi, farkın rahimde oluştuğunu söyler: sıcak rahme gelen tohumlardan erkek, soğuk rahme gelenlerden dişi olurmuş; sıcaklığın ve soğukluğun sebebi de âdet kanının akışıymış: daha soğuk ya da daha sıcak, daha eski ya da daha taze olmasına göre. Abderalı Demokritos da dişi ile erkek arasındaki farkın anne karnında oluştuğunu söyler; ama ona göre biri dişi, öteki erkek sıcaklık ve soğukluk yüzünden olmaz: dişi ile erkeğin birbirinden ayrıldığı parçadan gelen tohum, hangi taraftan gelen tohuma üstün gelirse yavru ona göre olurmuş. Doğrusu Empedokles bu konuda daha gelişigüzel bir görüş benimsemiştir; çünkü dişi ile erkeğin birbirinden yalnızca soğukluk ve sıcaklıkla ayrıldığını sanır, hâlbuki bütün parçaların, cinsel organların ve rahmin büyük bir fark taşıdığını görmektedir. Çünkü eğer iki hayvan biçimlendirilmiş olsa, birinde dişinin bütün parçaları, ötekinde erkeğinkiler bulunsa ve bunlar fırına konur gibi rahme konsa, rahmi olan sıcak rahme, olmayan soğuk rahme konsa, rahmi olmayan dişi, rahmi olan erkek olur. Bu da imkânsızdır. Dolayısıyla bu bakımdan Demokritos daha iyi konuşur; çünkü bu türeyişteki farkı arar ve söylemeye çalışır; iyi mi söyler kötü mü, o başka bir konudur.
Ama sıcaklık ve soğukluk parçalardaki farkın sebebi bile olsa, o şekilde konuşanların bunu söylemeleri gerekirdi; çünkü erkeğin ve dişinin türeyişi hakkında konuşmak, neredeyse bunu söylemek demektir; zira erkek ile dişi açıkça bununla ayrılır. Hayvan soğuyunca rahim denen parçanın oluşmasının, ısınınca oluşmamasının zorunlu olarak buradan çıktığını o ilkeden hareketle gösterip bu parçaların türeyişinin sebebini toparlamak küçük bir iş değildir. Birleşmeye yarayan parçalar için de durum aynıdır; çünkü bunlar da, daha önce söylendiği gibi, farklıdır. Ayrıca çoğu zaman bir dişi ve bir erkek ikiz aynı anda rahmin aynı kısmında oluşur; bunu bütün canlı doğuranlarda, karada yürüyenlerde de balıklarda da, yaptığımız anatomilerden yeterince gözlemledik. Empedokles bunları görmemişse, bu sebebi söylemekle makul olarak yanılmıştır; görmüşse, hâlâ rahmin sıcaklığını ya da soğukluğunu sebep saymak tuhaftır; çünkü o zaman ikizlerin ikisi de ya dişi ya erkek olurdu; oysa bunun olduğunu görmüyoruz.
Hem oluşacak olanın parçalarının bölünmüş olduğunu söyleyen için (bir kısmının erkekte, bir kısmının dişide olduğunu, bu yüzden birbirleriyle birleşmeyi arzu ettiklerini söyler), bunların büyüklüğünün de bölünmüş olması ve parçaların bir araya gelmesi gerekir; ama bu, soğuma ya da ısınma yüzünden olmaz. Ama tohumun böyle bir sebebi hakkında belki söylenecek çok şey vardır; çünkü bu sebep anlayışı bütünüyle uydurmaya benzer. Eğer tohum hakkında durum söylediğimiz gibiyse, yani tohum vücudun her yerinden gelmiyorsa ve erkekten gelen, oluşanlara hiçbir madde sağlamıyorsa, hem ona hem Demokritos'a hem de böyle konuşan başka biri varsa ona aynı biçimde karşılık vermek gerekir. Çünkü ne tohumun cismi, Empedokles'in "ama uzuvların tabiatı bölünmüştür, bir kısmı erkekte..." derken söylediği gibi, bir kısmı dişide, bir kısmı erkekte olmak üzere bölünmüş olabilir; ne de her birinden bütün bir tohum ayrılıp bir kısmın öteki kısma üstün gelmesiyle biri dişi, öteki erkek olabilir. Genel olarak, üstün gelen kısmın fazlalığının dişiyi yaptığını söylemek, hiç düşünmeden yalnız sıcağı sebep göstermekten daha iyidir; ama cinsel organın biçiminin de aynı anda farklı olması, bunların neden her zaman birbirine eşlik ettiğine dair bir açıklama ister. Çünkü eğer sebep yakınlıksa, öteki parçaların her birinin de eşlik etmesi gerekirdi; zira üstün gelen parçalardan biri hep bir başkasına yakındır; dolayısıyla yavru aynı anda hem dişi hem anneye benzer, ya da hem erkek hem babaya benzer olurdu.
Ayrıca yalnız bu parçaların böyle oluşması gerektiğini sanmak, bütün gövdenin, hele önce ve en çok damarların değişmiş olduğunu düşünmemek de tuhaftır; et gövdesi damarların çevresine, bir taslağın çevresine yerleşir gibi yerleşir. Damarların rahim yüzünden belli bir nitelik kazanması değil, rahmin damarlar yüzünden öyle olması makuldür; çünkü ikisi de bir çeşit kan kabıdır, ama damarlarınki önce gelir. Hareket ettiren ilkenin ise her zaman önce gelmesi ve belli bir nitelikte olmasıyla türeyişin sebebi olması zorunludur. Demek ki bu parçaların birbirinden farkı dişilerde ve erkeklerde bulunur; ama bu farkı ilke ya da sebep saymamak gerekir; sebep başkadır, hem de dişiden de erkekten de hiçbir tohum ayrılmasa ve oluşan tohum nasıl teşekkül ederse etsin.
Erkeğin sağdan, dişinin soldan geldiğini söyleyenlere de Empedokles'e ve Demokritos'a verilen karşılığın aynısı verilir. Erkek hiçbir madde katmıyorsa, böyle söyleyenler boş konuşur; dedikleri gibi katıyorsa, dişiyi erkekten rahmin sıcaklığı ve soğukluğuyla ayıran Empedokles'in görüşüne nasıl karşılık verildiyse onlara da öyle karşılık vermek gerekir. Onlar da sağ ve solla ayırarak aynı şeyi yaparlar; dişi ile erkeğin bütün parçalarla da farklı olduğunu görürler; peki hangi sebeple soldan gelenlerde rahmin cismi bulunacak, sağdan gelenlerde bulunmayacak? Çünkü tohum soldan gelse ama bu parçayı edinmese, rahmi olmayan bir dişi, belki de rahmi olan bir erkek olur. Ayrıca, daha önce de söylendiği gibi, rahmin sağ tarafında dişi, sol tarafında erkek, aynı tarafta ikisi birden görülmüştür; hem de bir kez değil, birçok kez, en az erkeğin sağda, dişinin solda görüldüğü kadar; ikisi birden sağda da en az o sıklıkta oluşur. Bazıları da buna benzer şeylere inanır ve çiftleşen hayvanların sağ ya da sol testisi bağlanırsa erkek ya da dişi doğurduğunu söyler; Leophanes de böyle söylerdi. Bazıları testislerinden biri kesilenlerde de aynı şeyin olduğunu söyler; ama doğru söylemezler: olacak olanı olasılıklardan tahmin eder, olduğunu görmeden önce öyle olduğunu peşinen kabul ederler; üstelik bu parçaların hayvanlarda erkek ya da dişi doğurmaya hiçbir katkısı olmadığını da bilmezler. Bunun işareti şudur: birçok hayvan dişi ve erkektir ve kimi dişi, kimi erkek yavru doğurur, ama testisleri yoktur; ayaksız olanlar, mesela balık cinsi ve yılan cinsi böyledir.
Sıcaklık ve soğukluğu erkeğin ve dişinin sebebi saymak ve salgının sağdan ya da soldan gelmesinin fark yarattığını düşünmek bir ölçüde akla yatkındır; çünkü gövdenin sağ tarafı sol tarafından daha sıcaktır, pişmiş tohum da daha sıcaktır; koyulaşmış tohum böyledir, koyulaşmış tohum da daha doğurgandır. Ama böyle konuşmak sebebe pek uzaktan dokunmaktır; oysa mümkün olduğunca ilk sebeplere yaklaşmak gerekir.
Bütün gövde ve parçaları hakkında, her birinin ne olduğu ve hangi sebeple var olduğu, daha önce başka eserlerde söylendi. Erkek ile dişi bir yeti ve yetisizlikle ayrılır: pişirebilen, tohumu teşekkül ettirip salabilen ve eidosun ilkesini taşıyan erkektir (ilke derken, doğurana benzer bir şeyin madde gibi kendisinden oluştuğu ilkeyi değil, bunu ister kendinde ister başkasında yapabilen ilk hareket ettiren ilkeyi kastediyorum); tohumu alan ama teşekkül ettirip salamayan da dişidir. Ayrıca her pişme sıcakla iş görüyorsa, hayvanlarda da erkeklerin dişilerden daha sıcak olması zorunludur. Çünkü dişi, soğukluk ve yetisizlik yüzünden bazı yerlerde daha çok kana sahiptir. Bu, bazılarının dişinin erkekten daha sıcak olduğunu sanmasına sebep olan âdet kanının akmasının da gösterdiğinin tam tersini gösteren bir işarettir. Kan sıcaktır, derler, daha çok kanı olan da daha sıcaktır; bu hâlin kan ve sıcaklık fazlalığından olduğunu varsayarlar; sanki sıvı ve kan renginde olduğu sürece her şey aynı ölçüde kan olabilirmiş, sanki iyi beslenenlerde kan daha az ve daha arı olmazmış gibi. Mide artığında olduğu gibi, çoğun azdan daha çok sıcak tabiatın işareti olduğunu sanırlar. Oysa tersidir. Çünkü ürünlerin işlenmesinde ilk besinin çokluğundan kullanışlı olan az bir kısım ayrılır ve sonunda en son ürün ilk çokluğa göre hiç sayılmayacak kadar azdır; gövdede de parçalar işlemeyi birbirinden devraldıkça, bütün besinden en sonuncusu pek az olur. Bu da kimisinde kan, kimisinde ona karşılık gelen şeydir.
Biri artığı arı olarak salabilir, öteki salamaz; her yetinin de bir aleti vardır, işi daha kötü yapan için de daha iyi yapan için de aynı biçimde; dişi ile erkek de, gücü yeten ile yetmeyen birçok anlamda söylendiğinden, bu anlamda birbirinin karşısında durur. O hâlde hem dişinin hem erkeğin aletleri olması zorunludur: dişinin aleti rahim, erkeğinki de cinsel organların bölgesidir. Tabiat her birine yetiyi ve aleti aynı anda verir; çünkü böylesi daha iyidir. Bu yüzden her bölge salgılarla ve yetilerle aynı anda oluşur; tıpkı görmenin gözsüz, gözün de görmesiz tamamlanmadığı gibi; mide ve sidik kesesi de artıkları alabilme yetisiyle aynı anda oluşur. Bir şeyin kendisinden oluştuğu ile kendisinden büyüdüğü şey aynı olduğuna, bu da besin olduğuna göre, parçaların her biri alabildiği türden bir maddeden ve böyle bir artıktan oluşur. Üstelik, dediğimiz gibi, bir bakıma zıttan da oluşur. Üçüncü olarak şunu kabul etmek gerekir: yok oluş zıdda doğru olduğuna göre, yapıcı tarafından hâkimiyet altına alınamayanın da zıddına dönüşmesi zorunludur.
Bunlar kabul edilince, bir şeyin hangi sebeple dişi, ötekinin hangi sebeple erkek olduğu belki artık daha açıktır. İlke üstün gelemediğinde, sıcaklık eksikliği yüzünden pişiremediğinde ve maddeyi kendine has eidosa götüremeyip bu bakımdan yenildiğinde, maddenin zıddına dönüşmesi zorunludur. Erkeğin zıddı da dişidir, hem de biri erkek, öteki dişi olduğu bakımdan. Dişi yetice farklı olduğu için aleti de farklıdır; dolayısıyla madde böyle bir şeye dönüşür. Önemli bir parça değişince hayvanın bütün yapısı eidosça çok farklılaşır. Bunu hadımlarda görmek mümkündür: tek bir parça sakatlanınca eski biçimlerinden o kadar uzaklaşırlar ki görünüşçe (idea) dişiden pek az geri kalırlar. Sebebi, bazı parçaların ilke olmasıdır; ilke yerinden oynayınca ona bağlı birçok şeyin değişmesi zorunludur.
Erkek bir ilke ve sebepse, bir şeye gücü yettiği için erkek, yetmediği için dişiyse; bu yetinin ve yetisizliğin sınırı da son besini, yani kanlılarda kan, ötekilerde ona karşılık gelen şeyi pişirebilmek ya da pişirememekse; bunun sebebi de ilkede, yani tabiî ısının ilkesini taşıyan parçadaysa, o hâlde kanlılarda bir kalbin teşekkül etmesi ve oluşanın ya erkek ya dişi olması zorunludur. Öteki cinslerde ise dişide ve erkekte kalbe karşılık gelen bir şey bulunur. Demek ki dişinin ve erkeğin ilkesi ve sebebi budur ve bu parçadadır. Ama bir hayvan, dişiyi erkekten ayıran parçalara da sahip olduğunda artık dişi ya da erkektir; çünkü hayvan, gören ya da işiten olmadığı gibi, herhangi bir parçasıyla erkek ya da dişi değildir.
Baştan alarak yine söyleyelim: tohumun, besinin son artığı olduğu kabul edilmişti. Son derken her parçaya taşınan besini kastediyorum. Doğanın doğurana benzemesi de bu yüzdendir. Çünkü tohumun her parçadan gelmesi ile her parçaya gitmesi arasında fark yoktur; ama bu ikincisi daha doğrudur. Erkeğin tohumu ise şu bakımdan farklıdır: kendi içinde, hayvanın kendisinde de hareket ettiren ve son besini pişiren türden bir ilke taşır; dişininki ise yalnız maddedir. Erkeğin tohumu üstün gelirse maddeyi kendine doğru götürür, yenilirse madde zıddına ya da yok oluşa dönüşür. Erkeğin zıddı da dişidir; dişi ise kanlı besinin pişmemişliği ve soğukluğuyla dişidir. Tabiat her artığa onu alacak bir parça verir. Tohum da bir artıktır. Kanlıların daha sıcak olanlarında, yani erkeklerde bu artık ölçülü miktardadır; bu yüzden erkeklerde bu artığı alan parçalar kanallardır. Dişilerde ise pişmemişlik yüzünden kanlı madde çoktur (çünkü işlenmemiştir); dolayısıyla onu alan bir parçanın da bulunması, bunun türdeş olmaması ve büyük olması zorunludur. Rahmin tabiatı bu yüzden böyledir. Dişi erkekten bu parçayla ayrılır.
Δ. Περὶ μὲν οὖν τῆς γενέσεως τῆς τῶν ζῴων εἴρηται καὶ κοινῇ καὶ χωρὶς περὶ πάντων. ἐπεὶ δ’ ἐν τοῖς τελεωτάτοις αὐτῶν ἐστὶ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν κεχωρισμένον, καὶ ταύτας τὰς δυνάμεις ἀρχάς φαμεν εἶναι πάντων καὶ ζῳων καὶ φυτῶν, ἀλλὰ τὰ μὲν αὐτὰς ἀχωρίστους ἔχει τὰ δὲ κεχωρισμένας, λεκτέον περὶ τῆς γενέσεως τῆς τούτων πρῶτον. ἔτι γὰρ ἀτελῶν ὄντων ἐν τῷ γένει διορίζεται τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν. πότερον δὲ καὶ πρὶν δήλην τὴν διαφορὰν εἶναι πρὸς τὴν αἴσθησιν ἡμῶν τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν ἐστίν, ἐν τῇ μητρὶ λαβόντα τὴν διαφορὰν ἢ πρότερον, ἀμφισβητεῖται. φασὶ γὰρ οἱ μὲν ἐν τοῖς σπέρμασιν εἶναι ταύτην τὴν ἐναντίωσιν εὐθύς, οἷον Ἀναξαγόρας καὶ ἕτεροι τῶν φυσιολόγων· γίνεσθαί τε γὰρ ἐκ τοῦ ἄρρενος τὸ σπέρμα, τὸ δὲ θῆλυ παρέχειν τὸν τόπον, καὶ εἶναι τὸ μὲν ἄρρεν ἐκ τῶν δεξιῶν τὸ δὲ θῆλυ ἐκ τῶν ἀριστερῶν, καὶ τῆς ὑστέρας τὰ μὲν ἄρρενα ἐν τοῖς δεξιοῖς εἶναι τὰ δὲ θήλεα ἐν τοῖς ἀριστεροῖς. οἱ δ’ ἐν τῇ μήτρᾳ, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς· τὰ μὲν γὰρ εἰς θερμὴν ἐλθόντα τὴν ὑστέραν ἄρρενα γίνεσθαί φησι τὰ δ’ εἰς ψυχρὰν θήλεα, τῆς δὲ θερμότητος καὶ τῆς ψυχρότητος τὴν τῶν καταμηνίων αἰτίαν εἶναι ῥύσιν, ἢ ψυχροτέραν οὖσαν ἢ θερμοτέραν, καὶ ἢ παλαιοτέραν ἢ προσφατωτέραν. Δημόκριτος δὲ ὁ Ἀβδηρίτης ἐν μὲν τῇ μητρὶ γίνεσθαί φησι τὴν διαφορὰν τοῦ θήλεος καὶ τοῦ ἄρρενος, οὐ μέντοι διὰ θερμότητά γε καὶ ψυχρότητα τὸ μὲν γίγνεσθαι θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν, ἀλλ’ ὁποτέρου ἂν κρατήσῃ τὸ σπέρμα τὸ ἀπὸ τοῦ μορίου ἐλθὸν ᾧ διαφέρουσιν ἀλλήλων τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν. τοῦτο γὰρ ὡς ἀληθῶς Ἐμπεδοκλῆς ῥαθυμότερον ὑπείληφεν, οἰόμενος ψυχρότητι καὶ θερμότητι διαφέρειν μόνον ἀλλήλων, ὁρῶν ὅλα τὰ μόρια μεγάλην ἔχοντα διαφορὰν τήν τε τῶν αἰδοίων καὶ τὴν τῆς ὑστέρας. εἰ γὰρ πεπλασμένων τῶν ζῴων, τοῦ μὲν τὰ μόρια ἔχοντος τὰ τοῦ θήλεος πάντα, τοῦ δὲ τὰ τοῦ ἄρρενος, καθάπερ εἰς κάμινον εἰς τὴν ὑστέραν τεθείη, τὸ μὲν ἔχον ὑστέραν εἰς θερμήν, τὸ δὲ μὴ ἔχον εἰς ψυχράν, ἔσται θῆλυ τὸ οὐκ ἔχον ὑστέραν καὶ ἄρρεν τὸ ἔχον. τοῦτο δ’ ἀδύνατον. ὥστε ταύτῃ γε βέλτιον ἂν λέγοι Δημόκριτος· ζητεῖ γὰρ ταύτης τῆς γενέσεως τὴν διαφορὰν καὶ πειρᾶται λέγειν· εἰ δὲ καλῶς ἢ μὴ καλῶς, ἕτερος λόγος. ἀλλὰ μὴν κἂν ᾖ τῶν μορίων τῆς διαφορᾶς αἴτιον ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης, τοῦτο λεκτέον ἦν τοῖς ἐκείνως λέγουσιν· τοῦτο γάρ ἐστιν ὡς εἰπεῖν τὸ λέγειν περὶ γενέσεως ἄρρενος καὶ θήλεος τοῦτο γὰρ διαφέρει φανερῶς οὐ μικρόν τε ἔργον τὸ ἀπ’ ἐκείνης τῆς ἀρχῆς περὶ τῆς γενέσεως τούτων τῶν μορίων τὴν αἰτίαν συναγαγεῖν, ὡς ἀναγκαῖον ἀκολουθεῖν ψυχομένῳ μὲν τῷ ζῴῳ γίνεσθαι τοῦτο τὸ μόριον ἣν καλοῦσιν ὑστέραν, θερμαινομένῳ δὲ μὴ γίνεσθαι. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ τῶν εἰς τὴν ὁμιλίαν συντελούντων μορίων· καὶ γὰρ ταῦτα διαφέρει, καθάπερ εἴρηται πρότερον. ἔτι δὲ γίνεται δίδυμα θῆλυ καὶ ἄρρεν ἅμα ἐν τῷ αὐτῷ μορίῳ πολλάκις τῆς ὑστέρας, καὶ τοῦθ’ ἱκανῶς τεθεωρήκαμεν ἐκ τῶν ἀνατομῶν ἐν πᾶσι τοῖς ζῳοτοκοῦσι, καὶ ἐν τοῖς πεζοῖς καὶ ἐν τοῖς ἰχθύσιν· περὶ ὧν εἰ μὲν μὴ συνεωράκει, εὐλόγως ἡμάρτανε ταύτην τὴν αἰτίαν εἰπών, εἰ δ’ ἑωρακώς, ἄτοπον τὸ ἔτι νομίζειν αἰτίαν εἶναι τὴν τῆς ὑστέρας θερμότητα ἢ ψυχρότητα· ἄμφω γὰρ ἂν ἐγίνετο ἢ θήλεα ἢ ἄρρενα, νῦν δὲ τοῦτ’ οὐχ ὁρῶμεν συμβαῖνον. λέγοντί τε τὰ μόρια διεσπάσθαι τοῦ γινομένου (τὰ μὲν γὰρ ἐν τῷ ἄρρενί φησιν εἶναι τὰ δ’ ἐν τῷ θήλει, διὸ καὶ τῆς ἀλλήλων ὁμιλίας ἐπιθυμεῖν) ἀναγκαῖον καὶ τῶν τοιούτων διῃρῆσθαι τὸ μέγεθος καὶ γίνεσθαι σύνοδον, ἀλλ’ οὐ διὰ ψύξιν ἢ θερμασίαν. ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς τοιαύτης αἰτίας τοῦ σπέρματος τάχ’ ἂν εἴη πολλὰ λέγειν· ὅλως γὰρ ἔοικεν ὁ τρόπος τῆς αἰτίας πλασματώδης εἶναι. εἰ δ’ ἔστι περὶ σπέρματος οὕτως ἔχον ὥσπερ τυγχάνομεν εἰρηκότες, καὶ μήτ’ ἀπὸ παντὸς ἀπέρχεται μήθ’ ὅλως τὸ ἀπὸ τοῦ ἄρρενος παρέχει τοῖς γινομένοις ὕλην μηδεμίαν, καὶ πρὸς τοῦτον καὶ πρὸς Δημόκριτον, καὶ εἴ τις ἄλλος οὕτω τυγχάνει λέγων, ὁμοίως ἀπαντητέον οὔτε γὰρ διεσπασμένον ἐνδέχεται τὸ σῶμα τοῦ σπέρματος εἶναι, τὸ μὲν ἐν τῷ θήλει τὸ δ’ ἐν τῷ ἄρρενι, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησὶν εἰπὼν " ἀλλὰ διέσπασται μελέων φύσις, ἡ μὲν ἐν ἀνδρός," οὔτ’ ἐξ ἑκατέρου πᾶν ἀποκρινόμενον, τῷ κρατῆσαί τι μέρος ἄλλου μέρους γίνεσθαι τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν. ὅλως δὲ τό γε τὴν τοῦ μέρους ὑπεροχὴν κρατήσασαν ποιεῖν θῆλυ βέλτιον μὲν ἢ μηθὲν φροντίσαντα τὸ θερμὸν αἰτιᾶσθαι μόνον, τὸ μέντοι συμβαίνειν ἅμα καὶ τὴν τοῦ αἰδοίου μορφὴν ἑτέραν δεῖται λόγου πρὸς τὸ συνακολουθεῖν ἀεὶ ταῦτ’ ἀλλήλοις. εἰ γὰρ ὅτι σύνεγγυς, καὶ τῶν λοιπῶν ἕκαστον ἔδει μορίων ἀκολουθεῖν. ἑτέρῳ γὰρ ἕτερον ἐγγὺς τῶν νικώντων, ὥστε ἅμα θῆλύ τ’ ἂν ἦν καὶ τῇ μητρὶ ἐοικός, ἢ ἄρρεν καὶ τῷ πατρί. ἔτι ἄτοπον καὶ τὸ μόνον ταῦτ’ οἴεσθαι δεῖν γίγνεσθαι τὰ μόρια, καὶ μὴ τὸ σύνολον μεταβεβληκέναι σῶμα, καὶ μάλιστα καὶ πρῶτον τὰς φλέβας, περὶ ἃς ὡς περὶ ὑπογραφὴν τὸ σῶμα περίκειται τὸ τῶν σαρκῶν. ἃς οὐ διὰ τὴν ὑστέραν εὔλογον γενέσθαι ποιάς τινας, ἀλλὰ μᾶλλον δι’ ἐκείνας τὴν ὑστέραν. ὑποδοχὴ γὰρ αἵματός τινος ἑκάτερον, προτέρα δ’ ἡ τῶν φλεβῶν. τὴν δὲ κινοῦσαν ἀρχὴν ἀναγκαῖον ἀεὶ προτέραν εἶναι καὶ τῆς γενέσεως αἰτίαν τῷ ποιὰν εἶναί τινα. συμβαίνει μὲν οὖν ἡ διαφορὰ τῶν μερῶν τούτων πρὸς ἄλληλα τοῖς θήλεσι καὶ τοῖς ἄρρεσιν, ἀλλ’ οὐκ ἀρχὴν οἰητέον οὐδ’ αἰτίαν εἶναι ταύτην, ἀλλ’ ἑτέραν, κἂν εἰ μηθὲν ἀποκρίνεται σπέρμα μήτε ἀπὸ τοῦ θήλεος μήτ’ ἀπὸ τοῦ ἄρρενος, ἀλλ’ ὅπως δή ποτε συνίσταται τὸ σπέρμα τὸ γιγνόμενον. ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ πρὸς τοὺς λέγοντας τὸ μὲν ἄρρεν ἀπὸ τῶν δεξιῶν εἶναι τὸ δὲ θῆλυ ἀπὸ τῶν ἀριστερῶν, ὅσπερ καὶ πρὸς Ἐμπεδοκλέα καὶ πρὸς Δημόκριτον. εἴτε γὰρ μηδεμίαν ὕλην συμβάλλεται τὸ ἄρρεν, οὐθὲν ἂν λέγοιεν οἱ λέγοντες οὕτως· εἴτε καὶ συμβάλλεται, καθάπερ φασίν, ὁμοίως ἀναγκαῖον ἀπαντᾶν καὶ πρὸς τὸν Ἐμπεδοκλέους λόγον, ὃς διορίζει τὸ θῆλυ πρὸς τὸ ἄρρεν θερμότητι καὶ ψυχρότητι τῆς ὑστέρας. οἱ δὲ τὸ αὐτὸ ποιοῦσι, τοῖς δεξιοῖς καὶ τοῖς ἀριστεροῖς ὁρίζοντες, ὁρῶντες διαφέροντα τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν καὶ μορίοις ὅλοις, ὧν διὰ τίν’ αἰτίαν ὑπάρξει τοῖς ἐκ τῶν ἀριστερῶν, τοῖς δ’ ἐκ τῶν δεξιῶν οὐχ ὑπάρξει τὸ σῶμα τὸ τῆς ὑστέρας; ἂν γὰρ ἔλθῃ μὲν μὴ σχῇ δὲ τοῦτο τὸ μόριον, ἔσται θῆλυ οὐκ ἔχον ὑστέραν καὶ ἄρρεν ἔχον, ἂν τύχῃ. ἔτι δ’ ὅπερ εἴρηται καὶ πρότερον, ὦπται καὶ θῆλυ ἐν τῷ δεξιῷ μέρει τῆς ὑστέρας καὶ ἄρρεν ἐν τῷ ἀριστερῷ καὶ ἄμφω ἐν τῷ αὐτῷ μέρει, καὶ τοῦτ’ οὐχ ὅτι ἅπαξ ἀλλὰ πλεονάκις, ἢ τὸ ἄρρεν μὲν ἐν τοῖς δεξιοῖς, τὸ θῆλυ δ’ ἐν τοῖς ἀριστεροῖς· οὐχ ἧττον δὲ ἀμφότερα γίνεται ἐν τοῖς δεξιοῖς. παραπλησίως δέ τινες πεπεισμένοι τούτοις εἰσὶ καὶ λέγουσιν ὡς τὸν δεξιὸν ὄρχιν ἀποδουμένοις ἢ τὸν ἀριστερὸν συμβαίνει τοῖς ὀχεύουσιν ἀρρενοτοκεῖν ἢ θηλυτοκεῖν· οὕτω γὰρ καὶ Λεωφάνης ἔλεγεν. ἐπί τε τῶν ἐκτεμνομένων τὸν ἕτερον ὄρχιν τὸ αὐτὸ τοῦτο συμβαίνειν τινές φασιν, οὐκ ἀληθῆ λέγοντες, ἀλλὰ μαντευόμενοι τὸ συμβησόμενον ἐκ τῶν εἰκότων, καὶ προλαμβάνοντες ὡς οὕτως ἔχον πρὶν γινόμενον οὕτως ἰδεῖν, ἔτι δ’ ἀγνοῦντες ὡς οὐθὲν συμβάλλεται πρὸς τὴν γένεσιν τῆς ἀρρενογονίας καὶ θηλυγονίας τὰ μόρια ταῦτα τοῖς ζῴοις. τούτου δὲ δημεῖον ὅτι πολλὰ τῶν ζῴων αὐτά τε θήλεα καὶ ἄρρενά ἐστι, καὶ γεννᾷ τὰ μὲν θήλεα τὰ δ’ ἄρρενα, ὄρχεις οὐκ ἔχοντα, καθάπερ τὰ μὴ ἔχοντα πόδας, οἷον τό τε τῶν ἰχθύων γένος καὶ τὸ τῶν ὄφεων. τὸ μὲν οὖν θερμότητα καὶ ψυχρότητα αἰτίαν οἴεσθαι τοῦ ἄρρενος καὶ τοῦ θήλεος, καὶ τὸ τὴν ἀπόκρισιν ἀπὸ τῶν δεξιῶν γίνεσθαι ἢ τῶν ἀριστερῶν, ἔχει τινὰ λόγον· θερμότερα γὰρ τὰ δεξιὰ τοῦ σώματος τῶν ἀριστερῶν, καὶ τὸ σπέρμα τὸ πεπεμμιένον θερμότερον, τοιοῦτον δὲ τὸ συνεστός, γονιμώτερον δὲ τὸ συνεστὸς μᾶλλον. ἀλλὰ λίαν τὸ λέγειν οὕτω πόρρωθέν ἐστιν ἅπτεσθαι τῆς αἰτίας, δεῖ δ’ ὅτι μάλιστα προσάγειν ἐκ τῶν ἐνδεχομένων ἐγγὺς τῶν πρώτων αἰτίων. περὶ μὲν οὖν ὅλου τοῦ σώματος καὶ τῶν μορίων, τί τε ἕκαστόν ἐστι καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν, εἴρηται πρότερον ἐν ἑτέροις. ἀλλ’ ἐπεὶ τὸ ἄρρεν καὶ τὸ θῆλυ διώρισται δυνάμει τινὶ καὶ ἀδυναμίᾳ τὸ μὲν γὰρ δυνάμενον πέττειν καὶ συνιστάναι τε καὶ ἐκκρίνειν σπέρμα ἔχον τὴν ἀρχὴν τοῦ εἴδους ἄρρεν· λέγω δ’ ἀρχὴν οὐ τὴν τοιαύτην ἐξ ἧς ὥσπερ ὕλης γίνεται τοιοῦτον οἷον τὸ γεννῶν, ἀλλὰ τὴν κινοῦσαν πρώτην, ἐάν τ’ ἐν αὐτῷ ἐάν τ’ ἐν ἄλλῳ τοῦτο δύνηται ποιεῖν· τὸ δὲ δεχόμενον μὲν ἀδυνατοῦν δὲ συνιστάναι καὶ ἐκκρίνειν θῆλυ) ἔτι εἰ πᾶσα πέψις ἐργάζεται θερμῷ, ἀνάγκη καὶ τῶν ζῴων τὰ ἄρρενα τῶν θηλέων θερμότερα εἶναι. διὰ γὰρ ψυχρότητα καὶ ἀδυναμίαν πολυαιμεῖ κατὰ τόπους τινὰς τὸ θῆλυ μᾶλλον· καὶ ἔστιν αὐτὸ τοὐναντίον σημεῖον ἢ δι’ ἥνπερ αἰτίαν οἴονταί τινες τὸ θῆλυ θερμότερον εἶναι τοῦ ἄρρενος, διὰ τὴν τῶν καταμηνίων πρόεσιν. τὸ μὲν γὰρ αἷμα θερμόν, τὸ δὲ πλεῖον ἔχον μᾶλλον. ὑπολαμβάνουσι δὲ τοῦτο γίνεσθαι τὸ πάθος δι’ ὑπερβολὴν αἵματος καὶ θερμότητος, ὥσπερ ἐνδεχόμενον αἷμα εἶναι πᾶν ὁμοίως, ἄνπερ μόνον ὑγρὸν ᾖ καὶ τὴν χρόαν αἱματῶδες, καὶ οὐκ ἔλαττον γινόμενον καὶ καθαρώτερον τοῖς εὐτροφοῦσιν. οἱ δ’ ὥσπερ τὸ κατὰ τὴν κοιλίαν περίττωμα, τὸ πλεῖον τοῦ ἐλάττονος οἴονται σημεῖον εἶναι θερμῆς φύσεως μᾶλλον. καίτοι τοὐναντίον ἐστίν. ὥσπερ γὰρ καὶ ἐκ τῆς πρώτης τροφῆς ἐκ πολλῆς ὀλίγον ἀποκρίνεται τὸ χρήσιμον ἐν ταῖς περὶ τοὺς καρποὺς ἐργασίαις, καὶ τέλος οὐθὲν μέρος τὸ ἔσχατον πρὸς τὸ πρῶτον πλῆθός ἐστιν, οὕτω πάλιν καὶ ἐν τῷ σώματι διαδεχόμενα τὰ μέρη ταῖς ἐργασίαις, τὸ τελευταῖον πάμπαν μικρὸν ἐξ ἀπάσης γίνεται τῆς τροφῆς. τοῦτο δὲ ἐν μέν τισιν αἷμά ἐστιν, ἐν δέ τισι τὸ ἀνάλογον. ἐπεὶ δὲ τὸ μὲν δύναται τὸ δ’ ἀδυνατεῖ ἐκκρῖναι τὸ περίττωμα καθαρόν, ἁπάσῃ δὲ δυνάμει ὄργανόν τί ἐστι, καὶ τῇ χεῖρον ἀποτελούσῃ ταὐτὸ καὶ τῇ βέλτιον, τὸ δὲ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, πλεοναχῶς λεγρμένου τοῦ δυνατοῦ καὶ τοῦ ἀδυνάτου, τοῦτον ἀντίκειται τὸν τρόπον, ἀνάγκη γὰρ καὶ τῷ θήλει καὶ τῷ ἄρρενι εἶναι ὄργανα, τῷ μὲν οὖν ἡ ὑστέρα τῷ δ’ ὁ περίνεός ἐστιν. ἅμα δ’ ἡ φύσις τήν τε δύναμιν ἀποδίδωσιν ἑκάστῳ καὶ τὸ ὄργανον· βέλτιον γὰρ οὕτως. διὸ ἕκαστοι οἱ τόποι ἅμα ταῖς ἐκκρίσεσι γίνονται καὶ ταῖς δυνάμεσιν, ὥσπερ οὔθ’ ἡ ὄψις ἄνευ ὀφθαλμῶν οὔτ’ ὀφθαλμὸς τελειοῦται ἄνευ ὄψεως, καὶ κοιλία καὶ κύστις ἅμα τῷ δύνασθαι τὰ περιττώματα γίνεσθαι. ὄντος δὲ τοῦ αὐτοῦ ἐξ οὗ τε γίνεται καὶ αὔξεται, τοῦτο δ’ ἐστὶν ἡ τροφή, ἕκαστον ἂν γίνοιτο τῶν μορίων ἐκ τοιαύτης ὕλης ἧς δεκτικόν ἐστι, καὶ τοιούτου περιττώματος. ἔτι δὲ γίνεται πάλιν, ὡς φαμέν, ἐκ τοῦ ἐναντίου πως. τρίτον δὲ πρὸς τούτοις ληπτέον ὅτι εἴπερ ἡ φθορὰ εἰς τοὐναντίον, καὶ τὸ μὴ κρατούμενον ὑπὸ τοῦ δημιουργοῦντος ἀνάγκη μεταβάλλειν εἰς τοὐναντίον. τούτων δ’ ὑποκειμένων ἴσως ἂν ἤδη μᾶλλον εἴη φανερὸν δι’ ἣν αἰτίαν γίνεται τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν. ὅταν γὰρ μὴ κρατῇ ἡ ἀρχὴ μηδὲ δύνηται πέψαι δι’ ἔνδειαν θερμότητος μηδ’ ἀγάγῃ εἰς τὸ ἴδιον εἶδος τὸ αὐτοῦ, ἀλλὰ ταύτῃ ἡττηθῇ, ἀνάγκη εἰς τοὐναντίον μεταβάλλειν. ἐναντίον δὲ τῷ ἄρρενι τὸ θῆλυ, καὶ ταύτῃ ᾗ τὸ μὲν ἄρρεν τὸ δὲ θῆλυ. ἐπεὶ δ’ ἔχει διαφορὰν ἐν τῇ δυνάμει, ἔχει καὶ τὸ ὄργανον διαφέρον· ὥστ’ εἰς τοιοῦτον μεταβάλλει. ἑνὸς δὲ μορίου ἐπικαίρου μεταβάλλοντος ὅλη ἡ σύστασις τοῦ ζῴου πολὺ τῷ εἴδει διαφέρει. ὁρᾶν δ’ ἔξεστιν ἐπὶ τῶν εὐνούχων, οἳ ἑνὸς μορίου πηρωθέντος τοσοῦτον ἐξαλλάττουσι τῆς ἀρχαίας μορφῆς καὶ μικρὸν λείπουσι τοῦ θήλεος τὴν ἰδεαν. τούτου δ’ αἴτιον ὅτι ἔνια τῶν μορίων ἀρχαί εἰσιν· ἀρχῆς δὲ κινηθείσης πολλὰ ἀνάγκη μεθίστασθαι τῶν ἀκολουθούντων. εἰ οὖν τὸ μὲν ἄρρεν ἀρχή τις καὶ αἴτιον, ἔστι δ’ ἄρρεν ῃ δύναταί τι, θῆλυ δὲ ᾗ ἀδυνατεῖ, τῆς δὲ δυνάμεως ὅρος καὶ τῆς ἀδυναμίας τὸ πεπτικὸν εἶναι ἢ μὴ πεπτικὸν τῆς ὑστάτης τροφῆς, ὃ ἐν μὲν τοῖς ἐναίμοις αἷμα καλεῖται ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις τὸ ἀνάλογον, τούτου δὲ τὸ αἴτιον ἐν τῇ ἀρχῇ καὶ τῷ μορίω τῷ ἔχοντι τὴν τῆς φυσικῆς θερμότητος ἀρχήν, ἀναγκαῖον ἄρα ἐν τοῖς ἐναίμοις συνίστασθαι καρδίαν, καὶ ἢ ἄρρεν ἔσεσθαι ἢ θῆλυ τὸ γινόμενον. ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις γένεσιν ὑπάρχει τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν τὸ τῇ καρδίᾳ ἀνάλογον. ἡ μὲν οὖν ἀρχὴ τοῦ θήλεος καὶ ἄρρενος καὶ ἡ αἰτία αὕτη καὶ ἐν τούτῳ ἐστίν. θῆλυ δ’ ἤδη καὶ ἄρρεν ἐστίν, ὅταν ἔχῃ καὶ τὰ μόρια οἷς διαφέρει τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος. οὐ γὰρ καθ’ ὁτιοῦν μέρος ἄρρεν οὐδὲ θῆλυ, ὥσπερ οὐδ’ ὁρῶν καὶ ἀκοῦον. ἀναλαβόντες δὲ πάλιν λέγομεν ὅτι τὸ μὲν σπέρμα ὑπόκειται περίττωμα τροφῆς ὂν τὸ ἔσχατον. ἔσχατον δὲ λέγω τὸ πρὸς ἕκαστον φερόμενον. διὸ καὶ ἔοικε τὸ γεννώμενον τῷ γεννήσαντι. οὐθὲν γὰρ διαφέρει ἀφ’ ἑκάστου τῶν μορίων ἀπελθεῖν ἢ πρὸς ἕκαστον προσελθεῖν, ὀρθότερον δ’ οὕτως. διαφέρει δὲ τὸ τοῦ ἄρρενος σπέρμα, ὅτι ἔχει ἀρχὴν ἐν ἑαυτῷ τοιαύτην οἵαν κινεῖν καὶ ἐν τῷ ζῴῳ καὶ διαπέττειν τὴν ἐσχάτην τροφήν, τὸ δὲ τοῦ θήλεος ὕλην μόνον. κρατῆσαν μὲν οὖν εἰς αὐτὸ ἄγει, κρατηθὲν δ’ εἰς τοὐναντίον μεταβάλλει ἢ εἰς φθοράν. ἐναντίον δὲ τῷ ἄρρενι τὸ θῆλυ. θῆλυ δὲ τῇ ἀπεψίᾳ καὶ τῇ ψυχρότητι τῆς αἱματικῆς τροφῆς. ἡ δὲ φύσις ἑκάστῳ τῶν περιττωμάτων ἀποδίδωσι τὸ δεκτικὸν μόριον. τὸ δὲ σπέρμα περίττωμα. τοῦτο δὲ τοῖς μὲν θερμοτέροις καὶ ἄρρεσι τῶν ἐναίμων εὔογκον τῷ πλήθει, διὸ τὰ δεκτικὰ μόρια πόροι ταύτης τῆς περιττώσεώς εἰσι τοῖς ἄρρεσιν. τοῖς δὲ θήλεσι δι’ ἀπεψίαν πλῆθος αἱματικόν (ἀκατέργαστον γάρ), ὥστε καὶ μόριον δεκτικὸν ἀναγκαῖον εἶναί τι, καὶ εἶναι τοῦτο ἀνόμοιον καὶ μέγεθος ἔχειν. διὸ τῆς ὑστέρας τοιαύτη ἡ φύσις ἐστίν. τούτῳ δὲ τὸ θῆλυ διαφέρει τῷ μορίῳ τοῦ ἄρρενος.
4.22. Bölüm
Bir şeyin hangi sebeple dişi, ötekinin hangi sebeple erkek olduğu söylendi. Olup bitenler de söylenenlerin kanıtıdır. Gençler olgunluk çağındakilerden daha çok dişi doğurur, yaşlanırken de öyle; çünkü birincilerde sıcak henüz tamamlanmamıştır, ikincilerde ise azalmaktadır. Daha nemli ve daha kadınsı gövdeler daha çok dişi doğurur, sıvı tohumlar da koyulaşmışlardan daha çok; çünkü bunların hepsi tabiî ısının eksikliğinden olur. Kuzey rüzgârlarında güney rüzgârlarındakinden daha çok erkek doğması da öyledir; [çünkü güney rüzgârlarında gövdeler daha nemlidir,] dolayısıyla daha çok artık üretir. Daha çok artık ise daha zor pişer; bu yüzden erkeklerde tohum, kadınlarda âdet akıntısı daha sıvı olur. Tabiata uygun âdetin daha çok ay sonlarına doğru gelmesi de aynı sebepten olur. Çünkü ayın bu dönemi, Ay'ın küçülüp kaybolması yüzünden daha soğuk ve daha nemlidir: Güneş bütün yıl içinde kışı ve yazı yapar, Ay da bir ay içinde. Bu, dönencelere bağlı değildir; biri Ay'ın ışığı artarken, öteki azalırken olur. Çobanlar da dişi ya da erkek doğmasında yalnız çiftleşmenin kuzey ya da güney rüzgârında olmasının değil, çiftleşen hayvanların güneye ya da kuzeye bakmasının da fark yarattığını söyler; bazen bu kadar küçük bir ağırlık soğukluğun ve sıcaklığın, bunlar da türeyişin sebebi olur.
Demek ki dişi ile erkek, erkek ya da dişi doğurma bakımından söylenen sebeplerle genel olarak birbirinden ayrılır; ama birbirlerine karşı bir ölçülülük de gerekir; çünkü tekhnēye ya da tabiata göre oluşan her şey belli bir orana (logos) göredir. Sıcak fazla üstün gelirse nemli olanı kurutur, çok eksik kalırsa teşekkül ettirmez; işlenen şeye göre orta bir oranda olmalıdır. Pişirilen yemeklerde çok ateş nasıl yakar, az ateş pişirmez ve her iki durumda da yemek hazır olmazsa, erkekle dişinin karışmasında da öyle ölçülülük gerekir. Bu yüzden birçok erkek ve kadın birbirleriyle çocuk yapamaz da ayrılınca yapabilir; bu uyuşmazlıklar bazen gençken bazen yaşlıyken olur; doğurganlık ve kısırlıkta da, erkek ve dişi doğurmada da aynı biçimde. Aynı sebeplerle bunlar bakımından bir ülke ötekinden, bir su ötekinden farklıdır. Çünkü besin ve gövdenin durumu, çevredeki havanın ve içeri girenlerin karışımı yüzünden, en çok da suyun beslemesi yüzünden belli bir nitelik kazanır; çünkü en çok bunu alırlar ve kuru besinlerde bile besin olarak bu bulunur. Bu yüzden sert ve soğuk sular kimi zaman kısırlık, kimi zaman dişi doğurma yapar.
Διὰ τίνα μὲν οὖν αἰτίαν γίνεται τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν, εἴρηται. τεκμήρια δὲ τὰ συμβαίνοντα τοῖς εἰρημένοις. τά τε γὰρ νέα θηλυτόκα μᾶλλον τῶν ἀκμαζόντων, καὶ γηράσκοντα μᾶλλον· τοῖς μὲν γὰρ οὔπω τέλειον τὸ θερμόν, τοῖς δ’ ἀπολείπει. καὶ τὰ μὲν ὑγρότερα τῶν σωμάτων καὶ γυναικικώτερα θηλυγόνα μᾶλλον, καὶ τὰ σπέρματα τὰ ὑγρὰ τῶν συνεστηκότων· πάντα γὰρ ταῦτα γίνεται δι’ ἔνδειαν θερμότητος φυσικῆς. καὶ τὸ βορείοις ἀρρενοτοκεῖν μᾶλλον ἢ νοτίοις· ὥστε καὶ περιττωματικώτερα. τὸ δὲ πλεῖον περίττωμα δυσπεπτότερον· διὸ τοῖς μὲν ἄρρεσιν ὑγρότερον τὸ σπέρμα, ταῖς δὲ γυναιξὶν ἡ τῶν καταμηνίων ἔκκρισις. καὶ τὸ γίνεσθαι δὲ τὰ καταμήνια τὰ κατὰ φύσιν φθινόντων τῶν μηνῶν μᾶλλον διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν συμβαίνει. ψυχρότερος γὰρ ὁ χρόνος οὗτος τοῦ μηνὸς καὶ ὑγρότερος διὰ τὴν φθίσιν καὶ τὴν ἀπόλειψιν τῆς σελήνης· ὁ μὲν γὰρ ἥλιος ἐν ὅλῳ τῷ ἐνιαυτῷ ποιεῖ χειμῶνα καὶ θέρος, ἡ δὲ σελήνη ἐν τῷ μηνί. τοῦτο δ’ οὐ διὰ τὰς τροπάς, ἀλλὰ τὸ μὲν αὐξανομένου συμβαίνει τοῦ φωτός, τὸ δὲ φθίνοντος. φασὶ δὲ καὶ οἱ νομεῖς διαφέρειν πρὸς θηλυγονίαν καὶ ἀρρενογονίαν οὐ μόνον ἐὰν συμβαίνῃ τὴν ὀχείαν γίνεσθαι βορείοις ἢ νοτίοις, ἀλλὰ κἂν ὀχευόμενα βλέπῃ πρὸς νότον ἢ βορέαν· οὕτω μικρὰν ἐνίοτε ῥοπὴν αἰτίαν γίνεσθαι τῆς ψυχρότητος καὶ θερμότητος, ταῦτα δὲ τῆς γενέσεως. διέστηκε μὲν οὖν ὅλως πρὸς ἄλληλα τό τε θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν πρὸς τὴν ἀρρενογονίαν καὶ θηλυγονίαν διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ δεῖ συμμετρίας πρὸς ἄλληλα· πάντα γὰρ τὰ γινόμενα κατὰ τέχνην ἢ φύσιν λόγῳ τινί ἐστιν. τὸ δὲ θερμὸν λίαν μὲν κρατοῦν ξηραίνει τὰ ὑγρά, πολὺ δὲ ἐλλεῖπον οὐ συνίστησιν, ἀλλὰ δεῖ πρὸς τὸ δημιουργούμενον ἔχειν τὸν τοῦ μέσου λόγον. εἰ δὲ μή, καθάπερ ἐν τοῖς ἑψομένοις προσκάει μὲν τὸ πλεῖον πῦρ, οὐχ ἕψει δὲ τὸ ἔλαττον, ἀμφοτέρως δὲ συμβαίνει μὴ τελειοῦσθαι τὸ γινόμενον, οὕτω καὶ ἐν τῇ τοῦ ἄρρενος μίζει καὶ τοῦ θήλεος δεῖ τῆς συμμετρίας. καὶ διὰ τοῦτο πολλοῖς καὶ πολλαῖς συμβαίνει μετ’ ἀλλήλων μὲν μὴ γεννᾶν, διαζευχθεῖσι δὲ γεννᾶν, καὶ ὁτὲ μὲν νέοις ὁτὲ δὲ πρεσβυτέροις οὖσι ταύτας γίνεσθαι τὰς ὑπεναντιώσεις, ὁμοίως περί τε γένεσιν καὶ ἀγονίαν καὶ ἀρρενογονίαν καὶ θηλυγονίαν. διαφέρει δὲ καὶ χώρα χώρας εἰς ταῦτα καὶ ὕδωρ ὕδατος διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας. ποιὰ γάρ τις ἡ τροφὴ γίνεται μάλιστα, καὶ τοῦ σώματος ἡ διάθεσις, διά τε τὴν κρᾶσιν τοῦ περιεστῶτος ἀέρος καὶ τῶν εἰσιόντων, μάλιστα δὲ διὰ τὴν τοῦ ὕδατος τραφήν· τοῦτο γὰρ πλεῖστον εἰσφέρονται, καὶ ἐν πᾶσίν ἐστὶ τροφὴ τοῦτο, καὶ ἐν τοῖς ξηροῖς. διὸ καὶ τὰ ἀτέραμνα ὕδατα καὶ ψυχρὰ τὰ μὲν ἀτεκνίαν ποιεῖ τὰ δὲ θηλυτοκίαν.
4.3-13. Bölüm
Kimi yavruların doğuranlara benzemesinin, kiminin benzememesinin; kiminin babaya, kiminin anneye, hem bütün gövdece hem de her bir parçaca benzemesinin; ana babaya atalardan, atalara da rastgele kimselerden daha çok benzemesinin; erkeklerin daha çok babaya, dişilerin daha çok anneye benzemesinin; kiminin akrabalardan hiçbirine benzemeyip yine de bir insana benzemesinin, kiminin ise görünüşçe bir insana bile benzemeyip artık bir ucube olmasının sebepleri de aynıdır. Çünkü ana babasına benzemeyen de bir bakıma zaten ucubedir; zira tabiat bunlarda cinsten bir bakıma sapmıştır. Bunun ilk adımı, erkek değil dişi oluşmasıdır. Ama bu tabiat için zorunludur; çünkü dişi ve erkek diye ayrılmış hayvanların cinsinin korunması gerekir. Erkek bazen gençlik, yaşlılık ya da böyle başka bir sebeple üstün gelemeyebileceğinden, hayvanlarda dişi doğumun olması zorunludur. Ucube ise bir şey için olana, yani gaye sebebine göre zorunlu değildir, arazî olarak zorunludur; başlangıcı da şuradan almak gerekir.
Âdet kanındaki tohumsal artık iyi pişmişse, erkeğin hareketi biçimi kendine göre yapacaktır. Çünkü meni demekle her bir parçayı büyüten hareket demek arasında fark yoktur; büyüten hareket ile baştan teşekkül ettiren hareket arasında da fark yoktur; çünkü hareketin logosu aynıdır. Dolayısıyla hareket üstün gelirse dişi değil erkek yapar, anneye değil doğurana benzeyen bir yavru yapar; üstün gelemezse, hangi yeti bakımından üstün gelemediyse o bakımdan bir eksiklik yapar. Her bir yeti derken şunu kastediyorum. Doğuran yalnız erkek değil, belli nitelikte bir erkektir, mesela Koriskos ya da Sokrates; yalnız Koriskos da değil, insandır da. Doğuranın nitelikleri bu biçimde kimi daha yakın, kimi daha uzaktır; doğurucu olduğu bakımdan, arazî olarak değil: mesela doğuranın gramerci ya da birinin komşusu olması arazîdir. Türeyişte kendine has olan ve cüzî olan her zaman daha güçlüdür. Koriskos hem insandır hem hayvandır; ama insan kendine has olana hayvandan daha yakındır. Hem cüzî olan hem cins doğurur, ama cüzî olan daha çok doğurur; çünkü ousia odur. Oluşan da belli nitelikte bir şey olarak oluşur, ama aynı zamanda belli bir şu olarak oluşur; ousia da budur. Bu yüzden tohumlarda bütün bu türden yetilerden gelen hareketler bulunur, kuvve hâlinde ise ataların hareketleri de; ama cüzîlerden her zaman daha yakın olanınki daha çok. Cüzî derken Koriskos'u ve Sokrates'i kastediyorum.
Her şey rastgele bir şeye değil karşıtına doğru saptığına göre, türeyişte hâkimiyet altına alınamayanın da, doğuran ve hareket ettiren hangi yeti bakımından üstün gelemediyse o bakımdan sapıp karşıt hâline gelmesi zorunludur. Doğuran erkek olarak üstün gelemezse yavru dişi olur; Koriskos ya da Sokrates olarak üstün gelemezse yavru babaya değil anneye benzer; çünkü genel olarak babanın karşıtı anne olduğu gibi, cüzî doğuranın karşıtı da cüzî doğuran annedir. Sonraki yetiler için de durum benzerdir: hareket her zaman ataların daha yakın olanına daha çok geçer, hem babalar hem anneler tarafında. Hareketlerin kimi fiil hâlinde, kimi kuvve hâlinde bulunur: doğuranın ve küllî olanların, mesela insanın ve hayvanın hareketleri fiil hâlinde; dişinin ve ataların hareketleri kuvve hâlinde. Demek ki yavru saparak karşıtlara dönüşür; biçimlendiren hareketler ise yakın olanlara gevşer: mesela doğuranın hareketi gevşerse, en küçük farkla onun babasının hareketine, ikinci olarak dedesininkine geçer. Aynı biçimde hem erkeklerde hem dişilerde doğuran annenin hareketi kendi annesininkine, ona değilse anneannesininkine geçer; daha yukarıdakilerde de böyledir.
Erkek olarak ve baba olarak üstün gelmek ya da yenilmek en çok bir arada olmaya yatkındır. Çünkü aradaki fark küçüktür, dolayısıyla ikisinin birlikte olması zor değildir; zira Sokrates belli nitelikte bir erkektir. Bu yüzden çoğunlukla erkekler babaya, dişiler anneye benzer. Çünkü sapma ikisine birden olmuştur; erkeğin karşıtı dişi, babanın karşıtı annedir; sapma da karşıtlara doğrudur. Erkekten gelen hareket üstün gelip Sokrates'ten gelen üstün gelemezse, ya da bu üstün gelip o gelemezse, o zaman anneye benzeyen erkekler ve babaya benzeyen dişiler olur. Hareketler gevşer de erkek olarak kalır, ama Sokrates'in hareketi babasınınkine gevşerse, yavru bu logosa göre dedeye ya da yukarıdaki atalardan başka birine benzeyen bir erkek olur. Erkek olarak yenilirse dişi olur ve en çok anneye benzer; ama bu hareket de gevşerse, aynı logosa göre benzerlik annenin annesine ya da yukarıdakilerden başka birine olur. Parçalarda da durum aynıdır: parçaların da kimi çoğu zaman babaya, kimi anneye, kimi de atalardan bazılarına benzer; çünkü parçaların da kimi hareketleri fiil hâlinde, kimi kuvve hâlinde bulunur, sık sık söylendiği gibi.
Küllî olarak bazı varsayımlar kabul etmek gerekir: biri söylenen, yani hareketlerin kimisinin kuvve hâlinde, kimisinin fiil hâlinde bulunması; öteki ikisi de şunlar: yenilen şey karşıtına sapar, gevşeyen şey sonraki harekete gevşer; az gevşerse yakın olana, çok gevşerse daha uzak olana. Sonunda hareketler öyle karışır ki yavru yakınlarından ve akrabalarından hiçbirine benzemez, yalnız ortak olan kalır ve yavru yalnızca insan olur. Sebebi, bunun bütün cüzîlere eşlik etmesidir: insan küllîdir, baba Sokrates ve anne, kim olursa olsun, cüzîlerdendir. Hareketlerin gevşemesinin sebebi, yapanın da etkilenenden etkilenmesidir: kesen kesilen tarafından körelir, ısıtan ısınan tarafından soğur; genel olarak, ilk hareket ettiren dışında hareket ettiren her şey karşılık olarak bir hareket alır: iten bir bakıma geri itilir, sıkıştıran da karşılık olarak sıkıştırılır. Bazen de yaptığından çok etkilenir: ısıtan soğur, soğutan ısınır; kimi zaman hiçbir şey yapmadan, kimi zaman etkilendiğinden daha az yaparak. Bunlar hakkında yapma ve etkilenme üzerine incelemelerde, varlıklardan hangilerinde yapmanın ve etkilenmenin bulunduğu belirlenirken söylendi. Etkilenen, ya pişiren ve hareket ettirenin yeti eksikliği yüzünden ya da pişen ve biçimlenenin çokluğu ve soğukluğu yüzünden sapar ve hâkimiyet altına alınamaz. Çünkü bir yerde üstün gelip bir yerde gelemeyen, teşekkül edeni çok biçimli yapar; atletlerde çok yemek yüzünden olduğu gibi. Besin çok olduğu için tabiat ona hâkim olup orantılı biçimde büyütemez ve biçimi benzer tutamaz; parçalar başka türlü olur, bazen de neredeyse önceki hâline hiç benzemeyecek kadar. Satyriasis denen hastalık da buna yakındır: bunda da pişmemiş bir akıntının ya da pneumanın çokluğu yüzün parçalarına dolunca, kişinin yüzü başka bir hayvanın, bir satirin yüzü gibi görünür.
Neden dişiler ve erkekler oluştuğu, neden kimilerinin ana babaya, dişilerin dişilere, erkeklerin erkeklere benzediği, kimilerinin ise tersine, dişilerin babaya, erkeklerin anneye benzediği, genel olarak kimilerinin atalara benzeyip kimilerinin hiç kimseye benzemediği, hem de bütün gövdece ve parçaların her birince, bütün bunlar hakkında belirleme yapıldı. Tabiat bilginlerinden bazıları ve başkaları da bunlar hakkında, yani yavruların ana babaya hangi sebeple benzeyip benzemediği hakkında konuşmuştur. Sebep için iki yol söylerler. Bazıları tohum hangisinden daha çok gelirse yavrunun ona daha çok benzediğini söyler, bütünün bütüne ve parçanın parçaya aynı biçimde; çünkü tohumun her parçadan geldiğini düşünürler; her ikisinden eşit gelirse yavru hiçbirine benzemezmiş. Ama bu yanlışsa ve tohum her yerden gelmiyorsa, söylenen şeyin benzerliğin ve benzemezliğin de sebebi olamayacağı açıktır. Ayrıca bir dişinin babaya, bir erkeğin anneye aynı anda nasıl benzeyebileceğini de kolayca açıklayamazlar. Çünkü dişinin ve erkeğin sebebi hakkında Empedokles ya da Demokritos gibi konuşanlar başka bir bakımdan imkânsız şeyler söyler; erkekten ya da dişiden daha çok ya da daha az tohum geldiğini, bu yüzden birinin dişi, ötekinin erkek olduğunu söyleyenler ise dişinin nasıl babaya, erkeğin nasıl anneye benzeyeceğini ispat edemezler; çünkü ikisinden birden aynı anda daha çok gelmesi imkânsızdır. Ayrıca yavru hangi sebeple çoğunlukla atalara, hatta uzak atalara benzer? Çünkü onlardan tohumdan hiçbir şey gelmemiştir.
Ama benzerlik hakkında geriye kalan yolu söyleyenler, öteki konularda olduğu gibi bunu da daha iyi söyler. Bazıları menin bir olduğu hâlde birçok şeyin bir çeşit tohum karışımı (panspermia) olduğunu söyler: biri birçok özsuyu tek bir sıvıda karıştırıp sonra oradan alsa, her birinden her zaman eşit almayabilir, bazen şundan daha çok, bazen bundan daha çok, bazen de birinden alıp ötekinden hiç almayabilir; çok karışık olan menide de aynı şey olurmuş: doğuranlardan hangisinden en çok şey bulunursa yavrunun biçimi ona benzermiş. Bu logos açık değildir ve birçok bakımdan uydurmadır; ama panspermia dediği şeyin fiil hâlinde değil kuvve hâlinde bulunduğunu söylemek ister ve böylece daha iyi konuşur: çünkü öyle olması imkânsız, böyle olması mümkündür. Ama tek bir sebep yolu gösterenlerin her şeyin sebebini söylemesi kolay değildir: dişinin ve erkeğin oluşmasının, neden dişinin çoğu zaman babaya, erkeğin anneye benzediğinin, yine atalara benzerliğin, ayrıca neden oluşan yavrunun bazen insan olup bunlardan hiçbirine benzemediğinin, bazen de bu yolda ilerleyip sonunda insan bile değil, yalnız bir hayvan gibi göründüğünün sebebini; ucube denenler de bunlardır.
Böyle şeylerin sebeplerini söylemek de söylenenlerin ardından gelir. Sonunda hareketler gevşeyip madde hâkimiyet altına alınamayınca, en çok küllî olan kalır; bu da hayvandır. Oluşan yavrunun koç başı ya da öküz başı taşıdığını söylerler; ötekilerde de benzer biçimde başka bir hayvanınkini: buzağının çocuk başı, koyunun öküz başı taşıdığını. Bunların hepsi önceden söylenen sebeplerle olur, ama söyledikleri şeylerden hiçbiri değildir, yalnız onlara benzerdir; bu, sakat doğmamış olanlarda da olur. Bu yüzden alay edenler çoğu zaman çirkin olanlardan bazılarını ateş üfleyen keçiye, bazılarını da tos vuran koça benzetir. Bir fizyonomist de bütün yüzleri iki üç hayvanın görünüşüne indirir ve söyledikleriyle çoğu zaman inandırırdı. Böyle bir ucubenin, yani bir hayvanın başka bir hayvanın içinde oluşmasının imkânsız olduğunu insanın, koyunun, köpeğin ve öküzün gebelik sürelerinin çok farklı olması gösterir; her birinin kendi süresine uymadan oluşması imkânsızdır. Ucubelerden kimine bu anlamda ucube denir, kimine ise çok parçalı biçimleri yüzünden, çok ayaklı ve çok başlı doğduklarında. Ucubeler hakkındaki ve sakat hayvanlar hakkındaki sebep açıklamaları birbirine yakındır ve bir bakıma benzerdir; çünkü ucube de bir çeşit sakatlıktır.
Αἱ δ’ αὐταὶ αἰτίαι καὶ τοῦ τὰ μὲν ἐοικότα γίνεσθαι τοῖς τεκνώσασι τὰ δὲ μὴ ἐοικότα, καὶ τὰ μὲν πατρὶ τὰ δὲ μητρί, κατά τε ὅλον τὸ σῶμα καὶ κατὰ μόριον ἕκαστον, καὶ μᾶλλον, αὐτοῖς ἢ τοῖς προγόνοις, καὶ τούτοις ἢ τοῖς τυχοῦσι, καὶ τὰ μὲν ἄρρενα μᾶλλον τῷ πατρὶ τὰ δὲ θήλεα τῇ μητρί, τὰ δ’ οὐδενὶ τῶν συγγενῶν, ὅμως δ’ ἀνθρώπῳ γέ τινι, τὰ δ’ οὐδ’ ἀνθρώπῳ τὴν ἰδέαν ἀλλ’ ἤδη τέρατι. καὶ γὰρ ὁ μὴ ἐοικὼς τοῖς γονεῦσιν ἤδη τρόπον τινὰ τέρας ἐστίν· παρεκβέβηκε γὰρ ἡ φύσις ἐν τούτοις ἐκ τοῦ γένους τρόπον τινά. ἀρχὴ δὲ πρώτη τὸ θῆλυ γενέσθαι καὶ μὴ ἄρρεν. ἀλλ’ αὕτη μὲν ἀναγκαία τῇ φύσει· δεῖ γὰρ σώζεσθαι τὸ γένος τῶν κεχωρισμένων κατὰ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν. ἐνδεχομένου δὲ μὴ κρατεῖν ποτὲ τοῦ ἄρρενος ἢ διὰ νεότητα ἢ γῆρας ἢ δι’ ἄλλην τινὰ αἰτίαν τοιαύτην, ἀνάγκη γίνεσθαι θηλυτοκίαν ἐν τοῖς ζῴοις. τὸ δὲ τέρας οὐκ ἀναγκαῖον πρὸς τὴν ἕνεκά του καὶ τὴν τοῦ τέλους αἰτίαν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς ἀναγκαῖον, ἐπεὶ τήν γ’ ἀρχὴν ἐντεῦθεν δεῖ λαμβάνειν. εὐπέπτου μὲν γὰρ οὔσης τῆς περιττώσεως ἐν τοῖς καταμηνίοις τῆς σπερματικῆς, καθ’ αὑτὴν ποιήσει τὴν μορφὴν ἡ τοῦ ἄρρενος κίνησις. τὸ γὰρ γονὴν λέγειν ἢ κίνησιν τὴν αὔξουσαν ἕκαστον τῶν μορίων οὐθὲν διαφέρει, οὐδὲ τὴν αὔξουσαν ἢ τὴν συνιστᾶσαν ἐξ ἀρχῆς· ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος τῆς κινήσεως. ὥστε κρατούσης μὲν ἄρρεν τε ποιήσει καὶ οὐ θῆλυ, καὶ ἐοικὸς τῷ γεννῶντι ἀλλ’ οὐ τῇ μητρί· μὴ κρατῆσαν δέ, καθ’ ὁποίαν ἂν μὴ κρατήσῃ δύναμιν, τὴν ἔλλειψιν ποιεῖ κατ’ αὐτήν. λέγω δ’ ἑκάστην δύναμιν τόνδε τὸν τρόπον. τὸ γεννῶν ἐστὶν οὐ μόνον ἄρρεν ἀλλὰ καὶ τοῖον ἄρρεν, οἷον Κορίσκος ἢ Σωκράτης, καὶ οὐ μόνον Κορίσκος ἐστὶν ἀλλὰ καὶ ἄνθρωπος. καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον τὰ μὲν ἐγγύτερον τὰ δὲ πορρώτερον ὑπάρχει τῷ γεννῶντι, καθὸ γεννητικόν, ἀλλ’ οὐ κατὰ συμβεβηκός, οἷον εἰ γραμματικὸς ὁ γεννῶν ἢ γείτων τινός, ἀεὶ δ’ ἰσχύει πρὸς τὴν γένεσιν μᾶλλον τὸ ἴδιον καὶ τὸ καθ’ ἕκαστον. ὁ γὰρ Κορίσκος καὶ ἄνθρωπός ἐστι καὶ ζῷον· ἀλλ’ ἐγγύτερον τοῦ ἰδίου ὁ ἄνθρωπος ἢ τὸ ζῷον. γεννᾷ δὲ καὶ τὸ καθ’ ἕκαστον καὶ τὸ γένος, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ καθ’ ἕκαστον· τοῦτο γὰρ ἡ οὐσία. καὶ γὰρ τὸ γινόμενον γίνεται μὲν καὶ ποιόν τι, ἀλλὰ τόδε τι καὶ τοῦθ’ ἡ οὐσία. διόπερ ἀπὸ τῶν δυνάμεων ὑπάρχουσιν αἱ κινήσεις ἐν τοῖς σπέρμασι πάντων τῶν τοιούτων, δυνάμει δὲ καὶ τῶν προγόνων, μᾶλλον δὲ τοῦ ἐγγύτερον ἀεὶ τῶν καθ’ ἕκαστόν τινος. λέγω δὲ καθ’ ἕκαστον τὸν Κορίσκον καὶ τὸν Σωκράτην. ἐπεὶ δ’ ἐξίσταται πᾶν οὐκ εἰς τὸ τυχὸν ἀλλ’ εἰς τὸ ἀντικείμενον, καὶ τὸ ἐν τῇ γενέσει μὴ κρατούμενον ἀναγκαῖον ἐξίστασθαι καὶ γίνεσθαι τὸ ἀντικείμενον, καθ’ ἣν δύναμιν οὐκ ἐκράτησε τὸ γεννῶν καὶ κινοῦν. ἐὰν μὲν οὖν ᾗ ἄρρεν, θῆλυ γίνεται, ἐὰν δὲ ᾗ Κορίσκος ἢ Σωκράτης, οὐ τῷ πατρὶ ἐοικὸς ἀλλὰ τῇ μητρὶ γίνεται· ἀντίκειται γὰρ ὥσπερ τῷ ὅλῳ πατρὶ μήτηρ, καὶ τῷ καθ’ ἕκαστον γεννῶντι ἡ καθ’ ἕκαστον γενννῶσα. ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὰς ἐχομένας δυνάμεις· ἀεὶ γὰρ εἰς τὸν ἐχόμενον μεταβαίνει μᾶλλον τῶν προγόνων, καὶ ἐπὶ πατέρων καὶ μητέρων. ἔνεισι δ’ αἱ μὲν ἐνεργείᾳ τῶν κινήσεων, αἱ δὲ δυνάμει, ἐνεργείᾳ μὲν αἱ τοῦ γεννῶντος καὶ τῶν καθόλου, οἷον ἀνθρώπου καὶ ζῴου, δυνάμει δὲ αἱ τοῦ θήλεος καὶ τῶν προγόνων. μεταβάλλει μὲν οὗν ἐξιστάμενον πρὸς τὰ ἀντικείμενα, λύονται δὲ αἱ κινήσεις αἱ δημουργοῦσαι εἰς τὰς ἐγγύς, οἷον ἡ τοῦ γεννῶντος ἂν λυθῇ κίνησις, ἐλαχίστῃ διαφορᾷ μεταβαίνει εἰς τὴν τοῦ πατρός, δεύτερον δ’ εἰς τὴν τοῦ πάππου· καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἀρρένων καὶ ἐπὶ τῶν θηλειῶν ἡ τῆς γεννώσης εἰς τὴν τῆς μητρός, ἐὰν δὲ μὴ εἰς ταύτην, εἰς τὴν τῆς τήθης· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄνωθεν. μάλιστα μὲν οὖν πέφυκεν ᾗ ἄρρεν καὶ ᾗ πατήρ, ἅμα κρατεῖν καὶ κρατεῖσθαι. μικρὰ γὰρ ἡ διαφορά, ὥστ’ οὐκ ἔργον ἅμα συμβῆναι ἀμφότερα· ὁ γὰρ Σωκράτης ἀνὴρ τοιόσδε τις. διὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὰ μὲν ἄρρενα τῷ πατρὶ ἔοικεν, τὰ δὲ θήλεα τῇ μητρί. ἅμα γὰρ εἰς ἄμφω ἔκστασις ἐγένετο, ἀντίκειται δὲ τῷ μὲν ἄρρενι τὸ θῆλυ τῷ δὲ πατρὶ ἡ μήτηρ· ἡ δ’ ἔκστασις εἰς τἀντικείμενα. ἐὰν δ’ ἡ μὲν ἀπὸ τοῦ ἄρρενος κρατήσῃ κίνησις, ἡ δ’ ἀπὸ τοῦ Σωκράτους μὴ κρατήσῃ, ἢ αὕτη μὲν ἐκείνη δὲ μή, τότε συμβαίνει γίνεσθαι ἄρρενά τε μητρὶ ἐοικότα καὶ θήλεα πατρί. ἐὰν δὲ λυθῶσιν αἱ κινήσεις, καὶ ᾗ μὲν ἄρρεν μείνῃ, ἡ δὲ τοῦ Σωκράτους λυθῇ εἰς τὴν τοῦ πατρός, ἔσται ἄρρεν τῷ πάππῳ ἐοικὸς ἢ τῶν ἄλλων τινὶ τῶν ἄνωθεν προγόνων κατὰ τοῦτον τὸν λόγον. κρατηθέντος δὲ ᾗ ἄρρεν, θῆλυ ἔσται, καὶ ἐοικὸς μάλιστα μὲν τῇ μητρί, ἐὰν δὲ καὶ αὕτη λυθῇ ἡ κίνησις, μητρὶ μητρὸς ἢ ἄλλῃ τινὶ τῶν ἄνωθεν ἔσται ἡ ὁμοιότης κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον. ὁ δ’ αὐτὸς τρόπος καὶ ἐπὶ τῶν μορίων· καὶ γὰρ τῶν μορίων τὰ μὲν τῷ πατρὶ ἔοικε πολλάκις, τὰ δὲ τῇ μητρί, τὰ δὲ τῶν προγόνων τισίν, ἔνεισι γὰρ καὶ τῶν μορίων αἱ μὲν ἐνεργείᾳ κινήσεις αἱ δὲ δυνάμει, καθάπερ εἴρηται πολλάκις. καθόλου δὲ δεῖ λαβεῖν ὑποθέσεις, μίαν μὲν τὴν εἰρημένην, ὅτι. ἔνεισι τῶν κινήσεων αἱ μὲν δυνάμει αἱ δ’ ἐνεργείᾳ, ἄλλας δὲ δύο, ὅτι κρατούμενον μὲν ἐξίσταται εἰς τὸ ἀντικείμενον, λυόμενον δὲ εἰς τὴν ἐχομένην κίνησιν, καὶ ἧττον μὲν λυόμενον εἰς τὴν ἐγγύς, μᾶλλον δὲ εἰς τὴν πορρώτερον. τέλος δ’ οὕτως συγχέονται ὥστε μηθενὶ ἐοικέναι τῶν οἰκείων καὶ συγγενῶν, ἀλλὰ λείπεσθαι τὸ κοινὸν μόνον καὶ εἶναι ἄνθρωπον. τούτου δ’ αἴτιον ὅτι πᾶσιν ἀκολουθεῖ τοῦτο τοῖς καθ’ ἕκαστον· καθόλου γὰρ ὁ ἄνθρωπος, ὁ δὲ Σωκράτης πατήρ, καὶ ἡ μήτηρ ἥτις ποτ’ ἦν, τῶν καθ’ ἔκαστον. αἴτιον δὲ τοῦ μὲν λύεσθαι τὰς κινήσεις ὅτι τὸ ποιοῦν καὶ πάσχει ὑπὸ τοῦ πάσχοντος, οἷον τὸ τέμνον ἀμβλύνεται ὑπὸ τοῦ τεμνομένου καὶ τὸ θερμαῖνον ψύχεται ὑπὸ τοῦ θερμαινομένου, καὶ ὅλως τὸ κινοῦν ἔξω τοῦ πρώτου ἀντικινεῖταί τινα κίνησιν, οἷον τὸ ὠθοῦν ἀντωθεῖταί πως καὶ ἀντιθλίβεται τὸ θλῖβον. ἐνίοτε δὲ καὶ ὅλως ἔπαθε μᾶλλον ἢ ἐποίησεν, καὶ ἐψύχθη μὲν τὸ θερμαῖνον, ἐθερμάνθη δὲ τὸ ψῦχον, ὁτὲ μὲν οὐθὲν ποιῆσαν, ὁτὲ δὲ ἧττον ἢ παθόν. εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν τοῖς περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν διωρισμένοις, ἐν ποίοις ὑπάρχει τῶν ὄντων τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν. ἐξίσταται δὲ τὸ πάσχον καὶ οὐ κρατεῖται ἢ δι᾽ ἔλλειψιν δυνάμεως τοῦ πέττοντος καὶ κινοῦντος, ἢ διὰ πλῆθος καὶ ψυχρότητα τοῦ πεττομένου καὶ διοριζομένου. τῇ μὲν γὰρ κρατοῦν τῇ δὲ οὐ κρατοῦν ποιεῖ πολύμορφον τὸ συνιστάμενον, οἷον ἐπὶ τῶν ἀθλητῶν συμβαίνει διὰ τὴν πολυφαγίαν. διὰ πλῆθος γὰρ τροφῆς οὐ δυναμένης τῆς φύσεως κρατεῖν, ὥστ᾽ ἀνάλογον αὔξειν καὶ διαμένειν ὁ μοίαν τὴν μορφήν, ἀλλοῖα γίνεται τὰ μέρη, καὶ σχεδὸν ἐνίοθ᾽ οὕτως ὥστε μηθὲν ἐοικέναι τῷ πρότερον. παραπλήσιον δὲ τούτῳ καὶ τὸ νόσημα τὸ καλούμενον σατυριᾶν· καὶ γὰρ ἐν τούτῳ διὰ ῥεύματος ἢ πνεύματος ἀπέπτου πλῆθος, εἰς μόρια τοῦ προσώπου παρεμπεσόντος, τοῦ ζῴου καὶ σατύρου φαίνεται τὸ πρόσωπον. Διὰ τίνα μὲν οὖν αἰτίαν θήλεα καὶ ἄρρενα γίνεται, καὶ τὰ μὲν ἐοικότα τοῖς γονεῦσι, θήλεά τε θήλεσι καὶ ἄρρενα ἄρρεσι, τὰ δ᾽ ἀνάπαλιν, θήλεά τε τῷ πατρὶ καὶ ἄρρενα τῇ μητρί, καὶ ὅλως τὰ μὲν τοῖς προγόνοις ἔοικε τὰ δ᾽ οὐθενί, καὶ ταῦτα καὶ καθ᾽ ὅλον τὸ σῶμα καὶ τῶν μορίων ἕκαστον, διώρισται περὶ πάντων. εἰρήκασι δέ τινες τῶν φυσιολόγων καὶ ἕτεροι περὶ τούτων, διὰ τίν᾽ αἰτίαν ὅμοια καὶ ἀνόμοια γίγνεται τοῖς γονεῦσιν. δύο δὴ τρόπους λέγουσι τῆς αἰτίας. ἔνιοι μὲν γάρ φασιν, ἀφ᾽ ὁποτέρου ἂν ἔλθῃ σπέρμα πλέον, τούτῳ γίγνεσθαι μᾶλλον ἐοικός, ὁμοίως παντί τε πᾶν καὶ μέρει μέρος, ὡς ἀπιόντος ἀφ᾽ ἑκάστου τῶν μορίων σπέρματος· ἂν δ᾽ ἴσον ἔλθῃ ἀφ᾽ ἑκατέρου, τοῦτο δ᾽ οὐδὲτέρῳ γίγνεσθαι ὅμοιον. εἰ δὲ τοῦτ᾽ ἐστὶ ψεῦδος καὶ μὴ ἀπὸ παντὸς ἀπέρχεται, δῆλον ὡς οὐδὲ τῆς ὁμοιότητος καὶ ἀνομοιότητος αἴτιον ἂν εἴη τὸ λεχθέν. ἔτι δὲ πῶς ἅμα θῆλυ μὲν πατρὶ ἐοικὸς ἄρρεν δὲ μητρὶ ἐοικός, οὐκ εὐπόρως δύνανται διορίζειν. οἱ μὲν γὰρ ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς λέγοντες ἢ Δημόκριτος περὶ τοῦ θήλεος καὶ ἄρρενος τὴν αἰτίαν ἄλλον τρόπον ἀδύνατα λέγουσιν· οἱ δὲ τῷ πλεῖον ἢ ἔλαττον ἀπιέναι ἀπὸ τοῦ ἄρρενος ἢ θήλεος, καὶ διὰ τοῦτο γίγνεσθαι τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ᾽ ἄρρεν, οὐκ ἂν ἔχοιεν ἀποδεῖξαι τίνα τρόπον τό τε θῆλυ τῷ πατρὶ ἐοικὸς ἔσται καὶ τὸ ἄρρεν τῇ μητρί· ἅμα γὰρ ἐλθεῖν πλέον ἀπ᾽ ἀμφοτέρων ἀδύνατον. ἔτι δὲ διὰ τίν᾽ αἰτίαν ἐοικὸς γίνεται τοῖς προγόνοις ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ τοῖς ἄποθεν; οὐ γὰρ ἀπ᾽ ἐκείνων γ᾽ ἀπελήλυθεν οὐθὲν τοῦ σπέρματος. ἀλλὰ μᾶλλον οἱ τὸν λειπόμενον τρόπον λέγοντες περὶ τῆς ὁμοιότητος καὶ τἆλλα βέλτιον καὶ τοῦτο λέγουσιν. εἰσὶ γάρ τινες οἵ φασι τὴν γονὴν μίαν οὖσαν οἷον πανσπερμίαν εἶναί τινα πολλῶν· ὥσπερ οὖν εἴ τις κεράσειε πολλοὺς χυμοὺς εἰς ἓν ὑγρόν, κἄπειτ’ ἐντεῦθεν λαμβάνοι, καὶ δύναιτ᾽ ἂν λαμβάνειν μὴ ἴσον ἀεὶ ἀφ᾽ ἑκάστου, ἀλλ᾽ ὁτὲ μὲν τοῦ τοιοῦδε πλέον ὁτὲ δὲ τοῦ τοιοῦδε, ὁτὲ δὲ τοῦ μὲν λαβεῖν τοῦ δὲ μηθὲν λαβεῖν, τοῦτο συμβαίνειν καὶ ἐπὶ τῆς γονῆς πολυμιγοῦς οὔσης· ἀφ᾽ οὗ γὰρ ἂν τῶν γεννώντων πλεῖστον ἐγγένηται, τούτῳ γίνεσθαι τὴν μορφὴν ἐοικός. οὗτος δὲ ὁ λόγος οὐ σαφὴς μὲν καὶ πλασματίας ἐστὶ πολλαχῇ, βούλεται δὲ καὶ βέλτιον λέγειν μὴ ἐνεργείᾳ ὑπάρχειν, ἀλλὰ κατὰ δύναμιν, ἣν λέγει πανσπερμίαν· ἐκείνως μὲν γὰρ ἀδύνατον, οὕτως δὲ δυνατόν· οὐ ῥᾴδιον δὲ οὐδὲ τρόπον ἕνα τῆς αἰτίας ἀποδιδόντας τὰς αἰτίας εἰπεῖν περὶ πάντων, τοῦ τε γίνεσθαι θῆλυ καὶ ἄρρεν, καὶ διὰ τί τὸ μὲν θῆλυ τῷ πατρὶ πολλάκις ὅμοιον τὸ δ᾽ ἄρρεν τῇ μητρί, καὶ πάλιν τῆς πρὸς τοὺς προγόνους ὁμοιότητος, ἔτι δὲ διὰ τίν᾽ αἰτίαν ὁτὲ μὲν ἄνθρωπος μὲν τούτων δ᾽ οὐθενὶ προσόμοιος, ὁτὲ δὲ προϊὸν οὕτως τέλος οὐδὲ ἄνθρωπος ἀλλὰ ζῷόν τι μόνον φαίνεται τὸ γιγνόμενον, ἃ δὴ καὶ λέγεται τέρατα. καὶ γὰρ ἐχόμενον τῶν εἰρημένων ἐστὶν εἰπεῖν περὶ τῶν τοιούτων τὰς αἰτίας. τέλος γὰρ τῶν μὲν κινήσεων λυομένων, τῆς δ᾽ ὕλης οὐ κρατουμένης, μένει τὸ καθόλου μάλιστα· τοῦτο δ᾽ ἐστὶ τὸ ζῷον. τὸ δὲ γιγνόμενον κριοῦ κεφαλήν φασιν ἢ βοὸς ἔχειν, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ὁμοίως ἑτέρου ζῴου, μόσχον παιδὸς κεφαλὴν ἢ πρόβατον βοός. ταῦτα δὲ πάντα συμβαίνει μὲν διὰ τὰς προειρημένας αἰτίας, ἔστι δ᾽ οὐθὲν ὧν λέγουσιν, ἀλλ᾽ ἐοικότα μόνον· ὅπερ γίγνεται καὶ μὴ πεπηρωμένων, διὸ πολλάκις οἱ σκώπτοντες εἰκάζουσι τῶν μὴ καλῶν ἐνίους τοὺς μὲν αἰγὶ φυσῶντι πῦρ, τοὺς δ᾽ οἰῒ κυρίττοντι. φυσιογνώμων δέ τις ἀνῆγε πάσας εἰς δύο ζῴων ἢ τριῶν ὄψεις, καὶ συνέπειθε πολλάκις λέγων. ὅτι δ᾽ ἐστὶν ἀδύνατον γίγνεσθαι τέρας τοιοῦτον, ἕτερον ἐν ἑτέρῳ ζῷον, δηλοῦσιν οἱ χρόνοι τῆς κυήσεως πολὺ διαφέροντες ἀνθρώπου καὶ προβάτου καὶ κυνὸς καὶ βοός· ἀδύνατον δ᾽ ἕκαστον γενέσθαι μὴ κατὰ τοὺς οἰκείους χρόνους. τὰ μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρόπον λέγεται τῶν τεράτων, τὰ δὲ τῷ πολυμερῆ τὴν μορφὴν ἔχειν, πολύποδα καὶ πολυκέφαλα γινόμενα. πάρεγγυς δ᾽ οἱ λόγοι τῆς αἰτίας καὶ παραπλήσιοι τρόπον τινά εἰσιν οἵ τε περὶ τῶν τεράτων καὶ οἱ περὶ τῶν ἀναπήρων ζῴων·
4.4-14. Bölüm
Demokritos ucubelerin iki meni düştüğü için oluştuğunu söyledi: biri önce, öteki sonra fırlar; bu ikincisi dışarı çıkıp rahme gelir; böylece parçalar birbiriyle kaynaşır ve birbirine karışır. Kuşlarda da çiftleşme çabuk olduğu için hem yumurtaların hem de renklerinin hep birbirine karıştığını söyler. Ama tek bir tohumdan ve tek bir birleşmeden birden çok yavru oluşuyorsa, ki öyle olduğu görülüyor, kestirme yolu bırakıp dolambaçlı yoldan gitmemek daha iyidir. Çünkü bunun en çok böylelerinde, tohumlar ayrışmayıp birlikte geldiğinde olması zorunludur. Eğer sebebi erkekten gelen menide aramak gerekiyorsa, bu biçimde söylemek gerekir; ama genel olarak sebebin daha çok maddede ve teşekkül eden ceninlerde olduğunu düşünmek gerekir. Bu yüzden bu türden ucubeler tek yavru doğuranlarda pek seyrek, çok yavru doğuranlarda daha sık, en çok da kuşlarda, kuşlardan da tavuklarda olur. Çünkü tavuklar çok yumurtlar; güvercin cinsi gibi yalnız sık yumurtlamakla değil, aynı anda birçok cenin taşımak ve her mevsim çiftleşmekle de. Bu yüzden çok sayıda ikiz de doğururlar; çünkü ceninler birbirine yakın olduğu için kaynaşır, tıpkı bazen birçok meyvenin kaynaştığı gibi. Bunlardan sarıları zarla ayrılmış olanlardan, fazla hiçbir şeyi olmayan iki ayrı civciv çıkar; sarıları bitişik olup arada onları hiçbir şeyin ayırmadığı yumurtalardan ise ucube civcivler çıkar: gövdeleri ve başları tektir, ama dört bacakları ve dört kanatları vardır. Çünkü yukarı kısımlar beyazdan ve daha önce oluşur, besinleri de sarıdan paylaştırılır; aşağı kısım ise sonra oluşur ve besini tek ve ayrışmamıştır. İki başlı bir yılan da aynı sebeple görülmüştür; çünkü bu cins de yumurtlar ve çok yumurtlar. Ama bunlarda ucubelik rahmin biçimi yüzünden daha seyrektir; çünkü rahim uzun olduğu için yumurtalar dizi hâlinde durur. Arılarda ve eşekarılarında da böyle bir şey olmaz; çünkü yavruları ayrı gözlerde bulunur. Tavuklarda ise tersi olur; buradan da bu türden şeylerin sebebini maddede aramak gerektiği açıktır; çünkü öteki hayvanlarda da çok yavru doğuranlarda daha sık olur. Bu yüzden insanda daha seyrektir; çünkü insan çoğunlukla tek ve tamamlanmış yavru doğurur; insanlar arasında da kadınların çok doğurgan olduğu yerlerde, mesela Mısır'da, bu daha sık olur. Keçilerde ve koyunlarda daha sık olur, çünkü daha çok yavru doğururlar. Çok parmaklılarda daha da sıktır; çünkü bu türden hayvanlar çok yavru doğurur ve yavruları tamamlanmamış doğar, köpek gibi: bunların çoğu yavrularını kör doğurur. Bunun hangi sebeple olduğu ve bunların hangi sebeple çok yavru doğurduğu sonra söylenecek. Ama tamamlanmamışlık yüzünden kendine benzer doğurmamakla tabiat ucube doğurmaya yol açmış olur; ucube de benzemeyenlerdendir. Bu yüzden bu tür aksilik böyle tabiattaki hayvanlarla iç içedir. Cılız yavru (metakhoira) denenler de en çok bunlarda olur. Bunlar da bir bakıma ucubeye benzer bir hâle uğramıştır; çünkü bir şeyin eksik ya da fazla olması ucubeye benzer.
Ucube tabiata aykırı olanlardan biridir; ama her tabiata değil, çoğunlukla olan tabiata aykırıdır. Çünkü her zaman olan ve zorunlulukla olan tabiatta hiçbir şey tabiata aykırı olmaz; tabiata aykırılık, çoğunlukla böyle olan ama başka türlü de olabilen şeylerde olur. Bunlardan da, bu düzene aykırı olarak ama hiçbir zaman rastgele olmayarak olanlar daha az ucube sayılır; çünkü eidosa göre olan tabiat maddeye göre olan tabiata üstün gelemediğinde, tabiata aykırı olan bir bakıma tabiata uygundur da. Bu yüzden ne böylelerine ucube derler ne de bir şeyin olağan biçimde olduğu öteki şeylere, mesela meyvelere. Kimilerinin kapneos dediği bir asma vardır; kara salkım verirse buna ucube demezler, çünkü bu asma çoğu zaman bunu yapar. Sebebi, tabiatının akla kara arasında olmasıdır; dolayısıyla değişim uzaktan değildir, tabiata aykırı da sayılmaz; çünkü başka bir tabiata geçiş değildir. Çok yavru doğuranlarda hem aynı şeyler olur hem de yavrular, çok oldukları için birbirlerinin tamamlanmasını ve doğurucu hareketleri engeller.
Çok yavru doğurma ve parçaların fazlalığı, az ve tek yavru doğurma ve parçaların eksikliği hakkında biri müşkül görebilir. Çünkü bazen kimi yavrular fazla parmaklı, kimi tek parmaklı doğar; öteki parçalarda da durum aynıdır: kimi fazla, kimi kesik olur; kimi de biri erkek biri dişi iki cinsel organla doğar; bu insanlarda da olur, en çok da keçilerde. Çünkü hem dişi hem erkek cinsel organı olduğu için tragaina dedikleri keçiler doğar; bir keçinin bacağında boynuz çıktığı da olmuştur. İç parçalarda da değişiklikler ve sakatlıklar olur: bazı parçalar hiç olmaz ya da kesik, fazla ya da yerinden kaymış olur. Kalbi olmayan hiçbir hayvan şimdiye kadar doğmamıştır; ama dalağı olmayan, iki dalağı olan ve tek böbreği olan doğmuştur; karaciğeri olmayan hiç doğmamış, ama karaciğeri tam olmayan doğmuştur. Bütün bunlar tamamlanmış ve yaşayan hayvanlarda olmuştur. Tabiatça safrası olması gerekirken safrası olmayanlar da bulunur, birden fazla safrası olanlar da. Yerinden kaymış parçalar da olmuştur: karaciğer solda, dalak sağda. Söylendiği gibi bunlar tamamlanmış hayvanlarda görülmüştür; yeni doğanlarda ise çok ve her türlü karışıklık görülür. Tabiattan az sapanlar genellikle yaşar, çok sapanlar ise, tabiata aykırılık hayat için belirleyici parçalarda olduğunda yaşamaz.
Bunlar hakkındaki inceleme şudur: tek yavru doğurmanın ve parçaların eksikliğinin sebebi ile fazlalığın ve çok yavru doğurmanın sebebini aynı mı saymak gerekir, değil mi? Önce, neden kimi hayvanların çok, kiminin tek yavru doğurduğuna biri makul olarak şaşırabilir. Çünkü en büyük hayvanlar tek yavru doğurur, mesela fil, deve, at ve öteki tek tırnaklılar; bunlardan kimi ötekilerden büyüktür, kimi de büyüklükçe çok farklıdır. Köpek, kurt ve neredeyse bütün çok parmaklılar çok yavru doğurur, bunlardan küçük olanlar da, mesela fare cinsi. Çatal tırnaklılar az yavru doğurur, domuz hariç; domuz çok yavru doğuranlardandır. Oysa büyüklerin daha çok doğurabilmesi ve daha çok tohum taşıması makul görünürdü. Ama şaşılan şeyin kendisi şaşmamanın sebebidir: büyüklükleri yüzünden çok yavru doğurmazlar; çünkü böylelerinde besin gövdenin büyümesine harcanır. Daha küçük olanlarda ise tabiat büyüklükten aldığını fazlalık olarak tohumsal artığa ekler. Ayrıca doğuran tohumun, daha büyük olanda çok, daha küçük olanlarda az olması zorunludur. Aynı yerde küçük olan birçok şey oluşabilir, ama büyük olan birçok şeyin oluşması zordur; orta büyüklükteki hayvanlara da tabiat ortayı vermiştir. Bazı hayvanların büyük, bazılarının daha küçük, bazılarının orta olmasının sebebini daha önce söyledik. Hayvanların kimisi tek, kimisi az, kimisi çok yavru doğurur; çoğunlukla tek tırnaklılar tek, çatal tırnaklılar az, çok parmaklılar çok yavru doğurur. Bunun sebebi, büyüklüklerin çoğunlukla bu farklara göre ayrılmış olmasıdır. Ama bu her hayvanda böyle değildir; çünkü az ya da çok yavru doğurmanın sebebi gövdelerin büyüklüğü ve küçüklüğüdür, cinsin tek tırnaklı, çok parmaklı ya da çatal tırnaklı olması değildir. Bunun tanığı şudur: fil hayvanların en büyüğüdür, ama çok parmaklıdır; deve de geri kalanların en büyüğüdür ve çatal tırnaklıdır. Yalnız karada yürüyenlerde değil, uçanlarda ve yüzenlerde de büyükler az, küçükler çok yavru doğurur, aynı sebepten. Bitkilerde de benzer biçimde en büyükleri en çok meyveyi vermez.
Hayvanların bazılarının neden tabiatça çok, bazılarının az yavru doğurduğu söylendi. Az önce söylenen müşkülde ise daha çok çok yavru doğuranlara şaşılabilir; çünkü bu türden hayvanların çoğu zaman tek bir çiftleşmeden gebe kaldığı görülür. Erkeğin tohumu ister ceninin bir parçası olup dişinin tohumuyla karışarak maddeye katkıda bulunsun, ister bu biçimde değil de, bizim dediğimiz gibi, dişideki maddeyi ve tohumsal artığı, incir özsuyunun sütün sıvısını kestiği gibi bir araya getirip biçimlendirsin, peki hangi sebeple büyük tek bir hayvan tamamlamaz? Çünkü orada özsu belli bir miktarı kestikten sonra ayrılmaz; ne kadar çok sütün içine girer ve kendisi ne kadar çok olursa, kesilen şey de o kadar büyük olur. Rahmin bölgelerinin tohumu çektiğini, bölgeler çok ve kotiledonlar birden fazla olduğu için birden çok yavru oluştuğunu söylemek bir şey ifade etmez. Çünkü çoğu zaman rahmin aynı bölgesinde iki yavru oluşur; çok yavru doğuranlarda da rahim ceninlerle dolunca ceninler sıra hâlinde dizilmiş görünür. Bu, anatomilerden açıktır. Hayvanlar tamamlanınca her birinin büyüklüğünde hem büyüğe hem küçüğe doğru bir sınır vardır; ne bundan büyük ne bundan küçük olabilirler; aradaki büyüklük aralığında birbirlerine göre fazlalık ve eksiklik kazanırlar; böylece kimi insan daha büyük, kimi daha küçük olur, öteki hayvanlar da öyle. İşte aynı biçimde hayvanın kendisinden oluştuğu tohumsal madde de çoğa ya da aza doğru sınırsız değildir, öyle ki herhangi bir miktardan oluşabilsin. Demek ki söylenen sebeple tek bir hayvanın ilkesine yetenden daha çok artık bırakan hayvanlarda bu artığın bütününden tek bir hayvan oluşamaz; uygun büyüklüklerle sınırlanmış sayıda hayvan oluşur. Erkeğin tohumu ya da tohumdaki kuvve de tabiatça olandan ne daha çoğunu ne daha azını teşekkül ettirir. Benzer biçimde erkek daha çok tohum bıraksa ya da bölünen tohumda daha çok kuvve bulunsa, en çok olan bir şeyi daha büyük yapmaz; tersine, kurutarak bozar. Çünkü ateş de ne kadar çoksa suyu o kadar ısıtmaz; ısının bir sınırı vardır; bu sınıra varınca ateşi artıran olursa su artık daha sıcak olmaz, ama daha çok buharlaşır ve sonunda kaybolur, kap kurur. Dişinin artığı ile erkekten gelenin birbirine karşı bir ölçülülüğe ihtiyaç duyduğu görüldüğüne göre, erkekleri tohum bırakan çok yavru doğuran hayvanlarda erkek hemen, bölündüğünde birden çok cenini teşekkül ettirebilecek kadar, dişi de birden çok teşekkül oluşacak kadar bırakır. Süt örneği ise benzer değildir: tohumun ısısı yalnız belli bir kemiyeti değil, belli bir keyfiyeti de teşekkül ettirir; incir özsuyundaki ve mayadaki ısı ise yalnız kemiyeti. Demek ki çok yavru doğuranlarda ceninlerin çok olmasının ve hepsinden bitişik tek bir cenin olmamasının sebebi tam da şudur: cenin her miktardan oluşmaz; az olursa da çok fazla olursa da oluşmaz; çünkü hem etkilenenin hem de yapan ısının kuvvesi sınırlıdır. Benzer biçimde tek yavru doğuran büyük hayvanlarda da çok artıktan çok yavru oluşmaz; çünkü onlarda da belli bir miktardan belli bir miktar işlenir. Önceden söylenen sebeple böyle maddeyi daha çok bırakmazlar; bıraktıkları ise tabiatça ancak tek bir cenin oluşacak kadardır. Bazen daha çok gelirse o zaman ikiz doğururlar. Bu yüzden böyleleri daha çok ucubeye benzer görünür; çünkü çoğunlukla olana ve olağan olana aykırı olur.
İnsan bütün cinslerle ortak yön taşır: hem tek yavru hem çok yavru hem de bazen az yavru doğurur; ama tabiatça en çok tek yavru doğurandır. Gövdesinin nemliliği ve ısısı yüzünden çok yavru doğurandır (çünkü tohumun tabiatı nemli ve sıcaktır), büyüklüğü yüzünden de az ve tek yavru doğurandır. Bu yüzden gebelik süreleri de hayvanlardan yalnız insanda düzensizdir. Öteki hayvanlarda tek bir süre vardır, insanlarda birden çok: yedi aylık da on aylık da doğarlar, aradaki sürelerde de; sekiz aylıklar da yaşar, ama daha az yaşar. Sebebini şimdi söylenenlerden kavramak mümkündür; bunlar hakkında Problemler'de de söylendi. Bunlar hakkında bu biçimde belirleme yapılmış olsun.
Tabiata aykırı olarak fazla olan parçaların sebebi de ikiz doğurmanın sebebiyle aynıdır. Çünkü sebep daha ceninlerde ortaya çıkar: cenin parçanın tabiatına uygun olandan daha çok madde teşekkül ettirirse. O zaman bir parça ötekilerden büyük olur, mesela bir parmak, bir el, bir ayak ya da öteki uçlardan ya da uzuvlardan biri; ya da cenin yarılınca birden çok parça olur, ırmaklardaki girdaplar gibi. Çünkü bunlarda da akan ve hareket eden sıvı bir şeye çarparsa, birden aynı hareketi taşıyan iki oluşum meydana gelir; ceninlerde de aynı şey olur. Fazla parçalar en çok birbirine yakın, bazen de cenindeki hareket yüzünden uzak yerlerde biter; en çok da madde fazlalığının alındığı yere geri verilmesi, eidosu ise fazlalığın bulunduğu yerden alması yüzünden. Biri erkek biri dişi iki cinsel organı olacak biçimde doğanlarda, fazla olanlardan biri her zaman işler, öteki işlemez; çünkü tabiata aykırı olduğundan besin bakımından hep zayıf kalır ve urlar gibi yapışık durur; urlar da sonradan oluşmuş ve tabiata aykırı oldukları hâlde besin alır. Biçimlendiren tamamen üstün gelirse ya da tamamen yenilirse iki benzer organ oluşur; bir yerde üstün gelir, bir yerde yenilirse biri dişi, öteki erkek olur. Çünkü bir şeyin neden dişi, ötekinin neden erkek olduğunu parçalar için ya da bütün için söylemek arasında hiçbir fark yoktur. Bu türden parçalardan, mesela bir uçtan ya da öteki uzuvlardan biri eksik doğanlarda da aynı sebebi düşünmek gerekir; oluşan yavrunun bütünüyle düşmesi de buna benzer. Ceninlerde birçok düşük olur. Fazladan biten parçalar çok yavru doğurmadan söylenen biçimde farklıdır, ucubeler ise bunlardan, birçok parçanın birbirine kaynamış olmasıyla ayrılır. Bazıları da daha büyük ve daha belirleyici parçalarda olunca bu biçimde olur; mesela bazılarının iki dalağı ve birden çok böbreği vardır. Ayrıca hareketler yön değiştirip madde yerinden kayınca parçaların yer değiştirmesi de olur. Ucube hayvanın bir mi yoksa birbirine kaynamış birden çok hayvan mı olduğunu ilkeye göre düşünmek gerekir: mesela kalp böyle bir parçaysa, tek kalbi olan bir hayvandır, fazla parçalar da fazladan bitmiş parçalardır; birden çok kalbi olanlar ise iki hayvandır, ama ceninlerin birbirine değmesi yüzünden kaynaşmıştır.
Sakat görünmeyen hayvanların birçoğunda da, tamamlandıktan sonra bile, bazı kanalların kaynaşmış, bazılarının da yolundan sapmış olduğu sık sık görülür. Bazı kadınlarda rahmin ağzı kapalı kalmıştır; âdet vakti gelip ağrılar başlayınca kiminde kendiliğinden yırtılmış, kiminde hekimler tarafından açılmıştır; kimi de ya yırtılma zorla olduğu ya da hiç olamadığı için ölmüştür. Bazı oğlan çocuklarında da cinsel organın ucu ile sidik kesesindeki artığın geçtiği kanal aynı yere denk gelmemiş, kanal daha aşağıda açılmıştır; bu yüzden oturarak işerler, testisleri de yukarı çekik olduğu için uzaktan bakanlara hem dişi hem erkek cinsel organı varmış gibi görünürler. Bazı hayvanlarda, koyunlarda ve başkalarında, kuru besinin kanalı da kapalı olmuştur. Perinthos'ta bir inek doğmuştu: incelmiş besin süzülerek sidik kesesinden geçiyordu; anüsü yarıldığında da çabucak yeniden kapanıyor, açmayı başaramıyorlardı.
καὶ γὰρ τὸ τέρας ἀναπηρία τις ἐστίν. Δημόκριτος μὲν οὖν ἔφησε γίγνεσθαι τὰ τέρατα διὰ τὸ δύο γονὰς πίπτειν, τὴν μὲν πρότερον ὁρμήσασαν τὴν δ᾽ ὕστερον, καὶ ταύτην ἐξελθοῦσαν ἐλθεῖν εἰς τὴν ὑστέραν ὥστε συμφύεσθαι καὶ ἐπαλλάττειν τὰ μόρια. ταῖς δ᾽ ὄρνισιν ἐπεὶ συμβαίνει ταχεῖαν γίνεσθαι τὴν ὀχείαν, ἀεὶ τά τ᾽ ᾠὰ καὶ τὴν χρόαν αὐτῶν ἐπαλλάττειν φησίν. εἰ δὲ συμβαίνει ἐξ ἑνὸς σπέρματος πλείω γίνεσθαι καὶ μιᾶς συνουσίας, ὅπερ φαίνεται, βέλτιον μὴ κύκλῳ περιιέναι παρέντας τὴν σύντομον. τοῖς γὰρ τοιούτοις μάλιστ᾽ ἀναγκαῖον τοῦτο συμβαίνειν, ὅταν μὴ διακριθῶσιν ἀλλ᾽ ἅμα τὰ σπέρματα ἔλθωσιν. εἰ μὲν οὖν αἰτιάσασθαι δεῖ τὴν ἀπὸ τοῦ ἄρρενος γονήν, τοῦτον ἂν τὸν τρόπον εἴη λεκτέον· ὅλως δὲ μᾶλλον τὴν αἰτίαν οἰητέον ἐν τῇ ὕλῃ καὶ τοῖς συνισταμένοις κυήμασιν εἶναι. διὸ καὶ γίνονται τὰ τοιαῦτα τῶν τεράτων ἐν μὲν τοῖς μονοτόκοις σπάνια πάμπαν, ἐν δὲ τοῖς πολυτόκοις μᾶλλον, καὶ μάλιστ’ ἐν ὄρνισι, τῶν δ᾽ ὀρνίθων ἐν ταῖς ἀλεκτορίσιν. αὗται γὰρ πολυτοκοῦσιν, οὐ μόνον τῷ πολλάκις τίκτειν ὥσπερ τὸ τῶν περιστερῶν γένος, ἀλλὰ καὶ τῷ πολλὰ ἅμα ἔχειν κυήματα καὶ πᾶσαν ὥραν ὀχεύεσθαι. διόπερ καὶ πολλὰ δίδυμα τίκτουσιν· συμφύεται γὰρ διὰ τὸ πλησίον ἀλλήλων εἶναι τὰ κυήματα, καθάπερ ἐνίοτε πολλὰ τῶν περικαρπίων, τούτων δὲ ὅσων μὲν ἂν αἱ λέκιθοι διορίζωνται κατὰ τὸν ὑμένα, δύο γίνονται νεοττοὶ κεχωρισμένοι, περιττὸν οὐδὲν ἔχοντες· ὅσων δὲ συνεχεῖς καὶ μὴ διείργει μηθέν, ἐκ τούτων οἱ νεοττοὶ γίνονται τερατώδεις, σῶμα μὲν καὶ κεφαλὴν μίαν ἔχοντες, σκέλη δὲ τέτταρα καὶ πτέρυγας διὰ τὸ τὰ μὲν ἄνωθεν ἐκ τοῦ λευκοῦ γίνεσθαι καὶ πρότερον, ταμιευομένης ἐκ τῆς λεκίθου τῆς τροφῆς αὐτοῖς, τὸ δὲ κάτω μόριον ὑστερίζειν μέν, τὴν δὲ τροφὴν εἶναι μίαν καὶ ἀδιόριστον. ἤδη δὲ καὶ ὄφις ὦπται δικέφαλος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· ᾠοτοκεῖ γὰρ καὶ πολυτοκεῖ καὶ τοῦτο τὸ γένος. σπανιώτερον δὲ τὸ τερατῶδες ἐπ᾽ αὐτῶν διὰ τὸ σχῆμα τῆς ὑστέρας· στοιχηδὸν γὰρ κεῖται τὸ πλῆθος τῶν ᾠῶν διὰ τὸ μῆκος αὐτῆς. καὶ περὶ τὰς μελίττας καὶ τοὺς σφῆκας οὐδὲν γίνεται τοιοῦτον· ἐν κεχωρισμένοις γὰρ κυτταρίοις ὁ τόκος ἐστὶν αὐτῶν. περὶ δὲ τὰς ἀλεκτορίδας τοὐναντίον συμβέβηκεν, ᾗ καὶ δῆλον ὡς ἐν τῇ ὕλῃ τὴν αἰτίαν δεῖ νομίζειν τῶν τοιούτων· καὶ γὰρ τῶν ἄλλων ἐν τοῖς πολυτόκοις μᾶλλον. διὸ ἐν ἀνθρώπῳ ἧττον· ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ μονοτόκον ἐστὶ καὶ τελειογόνον, ἐπεὶ καὶ τούτων ἐν οἷς τόποις πολύγονοι αἱ γυναῖκές εἰσι, τοῦτο συμβαίνει μᾶλλον, οἷον περὶ Αἴγυπτον. ἐν δὲ ταῖς αἰξὶ καὶ τοῖς προβάτοις γίνεται μᾶλλον· πολυτοκώτερα γάρ ἐστιν. ἔτι δὲ μᾶλλον ἐν τοῖς πολυσχιδέσιν· ἔστι γὰρ τὰ τοιαῦτα πολυτόκα τῶν ζῴων καὶ οὐ τελειογόνα, καθάπερ ἡ κύων· τὰ γὰρ πολλὰ τίκτει τυφλὰ τούτων. δι᾽ ἣν δ᾽ αἰτίαν τοῦτο συμβαίνει καὶ δι᾽ ἣν αἰτίαν πολυτοκοῦσιν, ὕστερον λεκτέον. ἀλλὰ προωδοποίηται τῇ φύσει πρὸς τὸ τερατοτοκεῖν τὸ μὴ γεννᾶν ὅμοια διὰ τὴν ἀτέλειαν· ἔστι δὲ καὶ τὸ τέρας τῶν ἀνομοίων. διόπερ ἐπαλλάττει τοῦτο τὸ σύμπτωμα τοῖς τοιούτοις τὴν φύσιν. ἐν γὰρ τούτοις μάλιστα γίνεται καὶ τὰ μετάχοιρα καλούμενα. ταῦτα δ᾽ ἐστὶ κατά τι πεπονθότα τερατῶδες· τὸ γὰρ ἐκλείπειν ἢ προσεῖναί τι τερατῶδες. ἔστι γὰρ τὸ τέρας τῶν παρὰ φύσιν τι, παρὰ φύσιν δ᾽ οὐ πᾶσαν ἀλλὰ τὴν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· περὶ γὰρ τὴν ἀεὶ καὶ τὴν ἐξ ἀνάγκης οὐθὲν γίνεται παρὰ φύσιν, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μὲν οὕτω γινομένοις, ἐνδεχομένοις δὲ καὶ ἄλλως, ἐπεὶ καὶ τούτων ἐν ὅσοις συμβαίνει παρὰ τὴν τάξιν μὲν ταύτην, ἀεὶ μέντοι μὴ τυχόντως, ἧττον εἶναι δοκεῖ τέρας διὰ τὸ καὶ τὸ παρὰ φύσιν εἶναι τρόπον τινὰ κατὰ φύσιν, ὅταν μὴ κρατήσῃ τὴν κατὰ τὴν ὕλην ἡ κατὰ τὸ εἶδος φύσις. διόπερ οὔτε τὰ τοιαῦτα τέρατα λέγουσιν, οὔτ᾽ ἐν τοῖς ἄλλοις ἐν ὅσοις εἴωθέ τι γίνεσθαι, καθάπερ ἐν τοῖς περικαρπίοις. ἔστι γάρ τις ἄμπελος ἣν καλοῦσί τινες κάπνεον, ἥν, ἂν ἐνέγκῃ μέλανας βότρυς, οὐ κρίνουσι τέρας διὰ τὸ πλειστάκις εἰωθέναι ταύτην τοῦτο ποιεῖν. αἴτιον δ᾽ ὅτι μεταξὺ λευκῆς ἐστὶ τὴν φύσιν καὶ μελαίνης, ὥστ᾽ οὐ πόρρωθεν ἡ μετάβασις οὐδ᾽ ὡσπερανεὶ παρὰ φύσιν· οὐ γὰρ εἰς ἄλλην φύσιν. ἐν δὲ τοῖς πολυτόκοις ταὐτά τε συμβαίνει, καὶ διὰ τὴν πολυτοκίαν ἐμποδίζειν τὰς τελειώσεις ἀλλήλων καὶ τὰς κινήσεις τὰς γεννητικάς. Περὶ δὲ τῆς πολυτοκίας καὶ τοῦ πλεονασμοῦ τοῦ τῶν μερῶν, καὶ τῆς ὀλιγοτοκίας καὶ μονοτοκίας καὶ τῆς ἐνδείας τῶν μερῶν, ἀπορήσειεν ἄν τις. γίνεται γὰρ ἐνίοτε τὰ μὲν πλείους ἔχοντα δακτύλους, τὰ δ᾽ ἕνα μόνον, καὶ περὶ τὰ ἄλλα μέρη τὸν αὐτὸν τρόπον· καὶ γὰρ πλεονάζει καὶ κολοβὰ γίνεται, τὰ δὲ καὶ δύο ἔχοντα αἰδοῖα, τὸ μὲν ἄρρενος τὸ δὲ θήλεος, καὶ ἐν ἀνθρώποις καὶ μάλιστα περὶ τὰς αἶγας. γίνονται γὰρ ἃς καλοῦσι τραγαίνας διὰ τὸ θήλεος καὶ ἄρρενος ἔχειν αἰδοῖον· ἤδη δὲ καὶ κέρας αἲξ ἔχουσα ἐγένετο πρὸς τῷ σκέλει. γίνονται δὲ μεταβολαὶ καὶ πηρώσεις καὶ περὶ τὰ ἐντὸς μόρια, τῷ ἢ μὴ ἔχειν ἔνια ἢ κεκολοβωμένα ἔχειν καὶ πλείω καὶ μεθεστῶτα τοὺς τόπους. καρδίαν μὲν οὖν οὐθὲν πώποτε ἐγένετο ζῷον οὐκ ἔχον, σπλῆνα δ᾽ οὐκ ἔχον, καὶ δύο ἔχον, καὶ νεφρὸν ἕνα· ἧπαρ δ᾽ οὐκ ἔχον μὲν οὐθέν, οὐχ ὅλον δὲ ἔχον. ταῦτα δὲ πάντα ἐν τοῖς τελειωθεῖσι καὶ ζῶσιν. εὑρίσκεται καὶ χολὴν οὐκ ἔχοντα, πεφυκότα ἔχειν· τὰ δὲ πλείους ἔχοντα μιᾶς. ἤδη δ᾽ ἐγένετο καὶ μεθεστηκότα κατὰ τόπον, τὸ μὲν ἧπαρ ἐν τοῖς ἀριστεροῖς, ὁ δὲ σπλὴν ἐν τοῖς δεξιοῖς. καὶ ταῦτα μὲν ἔν γε τετελεσμένοις ὦπται τοῖς ζῴοις, ὥσπερ εἴρηται· ἐν δὲ τοῖς τικτομένοις ἔχοντα πολλὴν καὶ παντοδαπὴν ταραχήν. τὰ μὲν οὖν μικρὸν παρεκβαίνοντα τὴν φύσιν ζῆν εἴωθεν, τὰ δὲ πλεῖον οὐ ζῆν, ὅταν ἐν τοῖς κυρίοις τοῦ ζῆν γένηται τὸ παρὰ φύσιν. ἡ δὲ σκέψις ἐστὶν ἡ περὶ τούτων, πότερον τὴν αὐτὴν αἰτίαν δεῖ νομίζειν τῆς μονοτοκίας καὶ τῆς ἐνδείας τῶν μερῶν καὶ τοῦ πλεονασμοῦ καὶ τῆς πολυτοκίας ἢ μὴ τὴν αὐτήν. πρῶτον μὲν οὖν διὰ τί τὰ μέν ἐστι πολυτόκα τὰ δὲ μονοτόκα, τοῦτ᾽ ἄν τις δόξειεν εὐλόγως θαυμάζειν. τὰ γὰρ μέγιστα μονοτόκα τῶν ζῴων ἐστίν, οἷον ἐλέφας κάμηλος ἵππος καὶ τὰ μώνυχα· τούτων δὲ τὰ μὲν μείζω τῶν ἄλλων, τὰ δὲ πολὺ διαφέρει κατὰ τὸ μέγεθος. κύων δὲ καὶ λύκος καὶ τὰ πολυσχιδῆ πάντα πολυτόκα σχεδόν, καὶ τὰ μικρὰ τῶν τοιούτων, οἷον τὸ τῶν μυῶν γένος. τὰ δὲ διχηλὰ ὀλιγοτόκα πλὴν ὑός· αὕτη δὲ τῶν πολυτόκων ἐστίν. εὔλογον γὰρ τὰ μὲν μεγάλα πλείω δύνασθαι γεννᾶν καὶ σπέρμα φέρειν πλεῖον. αἴτιον δ᾽ αὐτὸ τὸ θαυμαζόμενον τοῦ μὴ θαυμάζειν· διὰ γὰρ τὸ μέγεθος οὐ πολυτοκοῦσιν· ἡ γὰρ τροφὴ καταναλίσκεται τοῖς τοιούτοις εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ σώματος. τοῖς δ᾽ ἐλάττοσιν ἀπὸ τοῦ μεγέθους ἡ φύσις ἀφαιροῦσα πρὸς τὸ περίττωμα προστίθησι τὸ σπερματικὸν τὴν ὑπεροχήν. ἔτι δὲ τὸ γεννῆσαν σπέρμα πλεῖον μὲν τὸ τοῦ μείζονος ἀναγκαῖον εἶναι, μικρὸν δὲ τὸ τῶν ἐλαττόνων. πολλὰ μὲν οὖν καὶ μικρὰ γένοιτ᾽ ἂν ἐν ταὐτῷ, μεγάλα δὲ πολλὰ χαλεπόν· τοῖς δὲ μέσοις μεγέθεσι τὸ μέσον ἀπέδωκεν ἡ φύσις. τοῦ μὲν οὖν τὰ μὲν εἶναι μεγάλα τῶν ζῴων τὰ δ᾽ ἐλάττω τὰ δὲ μέσα πρότερον εἰρήκαμεν τὴν αἰτίαν· μονοτόκα δέ, τὰ δ᾽ ὀλιγοτόκα, τὰ δὲ πολυτόκα τῶν ζῴων ἐστὶν ὡς μὲν ἐπὶ τὸ πολὺ τὰ μὲν μώνυχα μονοτόκα, τὰ δὲ διχηλὰ ὀλιγοτόκα, τὰ δὲ πολυσχιδῆ πολυτόκα. τούτου δ᾽ αἴτιον ὅτι ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὰ μεγέθη διώρισται κατὰ τὰς διαφορὰς ταύτας. οὐ μὴν ἔχει γ᾽ οὕτως ἐπὶ πάντων· αἴτιον γὰρ μέγεθος καὶ μικρότης τῶν σωμάτων τῆς ὀλιγοτοκίας καὶ πολυτοκίας, ἀλλ᾽ οὐ τὸ μώνυχον ἢ πολυσχιδὲς ἢ διχηλὸν εἶναι τὸ γένος. τούτου δὲ μαρτύριον· ὁ γὰρ ἐλέφας μέγιστον τῶν ζῴων, ἔστι δὲ πολυσχιδές, ἥ τε κάμηλος διχηλὸν τῶν λοιπῶν μέγιστον ὄν. οὐ μόνον δ᾽ ἐν τοῖς πεζοῖς ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς πτηνοῖς καὶ ἐν τοῖς πλωτοῖς τὰ μὲν μεγάλα ὀλιγοτόκα ἐστὶ τὰ δὲ μικρὰ πολυτόκα, διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν φυτῶν οὐ τὰ μέγιστα φέρει πλεῖστον καρπόν. διὰ τί μὲν οὖν τῶν ζῴων τὰ μὲν πολυτόκα τὰ δ᾽ ὀλιγοτόκα τὴν φύσιν ἐστίν, εἴρηται· τῆς δὲ νῦν ῥηθείσης ἀπορίας μᾶλλον ἄν τις θαυμάσειεν ἐπὶ τῶν πολυτοκούντων, ἐπειδὴ φαίνεται πολλάκις ἀπὸ μιᾶς ὀχείας κυϊσκόμενα τὰ τοιαῦτα τῶν ζῴων, τὸ δὲ σπέρμα τὸ τοῦ ἄρρενος, εἴτε συμβάλλεται πρὸς τὴν ὕλην μόριον γινόμενον τοῦ κυήματος καὶ τῷ τοῦ θήλεος σπέρματι μιγνύμενον, εἴτε καὶ μὴ τοῦτον τὸν τρόπον, ἀλλ᾽ ὥσπερ φαμὲν συνάγον καὶ δημιουργοῦν τὴν ὕλην τὴν ἐν τῷ θήλει καὶ τὸ περίττωμα τὸ σπερματικόν, καθάπερ ὁ ὀπὸς τὴν ὑγρότητα τοῦ γάλακτος, διὰ τίνα ποτ᾽ αἰτίαν οὐχ ἓν ἀποτελεῖ ζῷον μέγεθος ἔχον; ὥσπερ ἐνταῦθα ὁ ὀπὸς οὐ κεχώρισται τῷ συνιστάναι ποσόν τι, ἀλλ᾽ ὅσῳπερ ἂν εἰς πλεῖον ἔλθῃ καὶ πλείων, τοσούτῳ τὸ πηγνύμενόν ἐστι μεῖζον. τὸ μὲν οὖν ἕλκειν φάναι τοὺς τόπους τῆς ὑστέρας τὸ σπέρμα, καὶ διὰ τοῦτο πλείω γίνεσθαι, διὰ τὸ τῶν τόπων πλῆθος καὶ τὰς κοτυληδόνας οὐχ ἓν οὔσας, ου έν ἐστιν. ἐν ταὐτῷ γὰρ γίνονται τόπῳ τῆς ὑστέρας δύο πολλάκις, ἐν δὲ τοῖς πολυτόκοις, ὅταν πληρωθῇ τῶν ἐμβρύων, ἐφεξῆς κείμενα φαίνεται. τοῦτο δὲ δῆλον ἐκ τῶν ἀνατομῶν ἐστίν. ἀλλ᾽ ὥσπερ καὶ τελεουμένων τῶν ζῴων ἔστιν ἑκάστου τι μέγεθος καὶ ἐπὶ τὸ μεῖζον καὶ ἐπὶ τὸ ἔλαττον, ὧν οὔτ᾽ ἂν μεῖζον γένοιτο οὔτ᾽ ἔλαττον, ἀλλ᾽ ἐν τῷ μεταξὺ διαστήματι τοῦ μεγέθους λαμβάνουσι πρὸς ἄλληλα τὴν ὑπεροχὴν καὶ τὴν ἔλλειψιν, καὶ γίνεται μείζων ὁ δ᾽ ἐλάττων ἄνθρωπος καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ὁτιοῦν, οὕτω καὶ ἐξ ἧς γίνεται ὕλης σπερματικῆς, οὐκ ἔστιν ἀόριστος οὔτ᾽ ἐπὶ τὸ πλεῖον οὔτ᾽ ἐπὶ τὸ ἔλαττον, ὥστ᾽ ἐξ ὁποσησοῦν γίνεσθαι τῷ πλήθει. ὅσα οὖν τῶν ζῴων διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν πλεῖον προΐεται περίττωμα ἢ εἰς ἑνὸς ζῴου ἀρχήν, οὐκ ἐνδέχεται ἐκ ταύτης ἓν γίνεσθαι πάσης, ἀλλὰ τοσαῦτα ὅσα τοῖς μεγέθεσιν ὤρισται τοῖς ἱκνουμένοις. οὐδὲ τὸ τοῦ ἄρρενος σπέρμα ἢ ἡ δύναμις ἡ ἐν τῷ σπέρματι οὐθὲν συνίστησι πλέον ἢ ἔλαττον τοῦ πεφυκότος. ὁμοίως τ᾽ εἰ πλέον σπέρμα ἀφίησι τὸ ἄρρεν ἢ δυνάμεις πλείους ἐν διαιρουμένῳ τῷ σπέρματι, οὐθὲν ποιήσει μεῖζον τὸ πλεῖστον, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον διαφθερεῖ καταξηραῖνον. οὐδὲ γὰρ τὸ πῦρ θερμαίνει τὸ ὕδωρ μᾶλλον, ὅσῳπερ ἂν ᾖ πλέον, ἀλλ᾽ ἔστιν ὅρος τῆς θερμότητος, ἧς ὑπαρχούσης ἐὰν αὔξῃ τις τὸ πῦρ, θερμὸν μὲν οὐκέτι γίνεται μᾶλλον, ἐξατμίζει δὲ μᾶλλον, καὶ τέλος ἀφανίζεται καὶ γίνεται ξηρόν. ἐπεὶ δὲ φαίνεται συμμετρίας δεῖσθαί τινος πρὸς ἄλληλα τό τε περίττωμα τὸ τοῦ θήλεος καὶ τὸ παρὰ τοῦ ἄρρενος, ὅσα προΐεται σπέρμα τῶν ἀρρένων, τὰ πολυτόκα τῶν ζῴων εὐθὺς ἀφίησι τὸ μὲν ἄρρεν δυνάμενον πλείω συνιστάναι μεριζόμενον, τὸ δὲ θῆλυ τοσοῦτον ὥστε πλείους γίνεσθαι συστάσεις. τὸ δ᾽ ἐπὶ τοῦ γάλακτος παράδειγμα λεχθὲν οὐχ ὅμοιόν ἐστιν· ἡ μὲν γὰρ τοῦ σπέρματος θερμότης οὐ μόνον συνίστησι ποσὸν ἀλλὰ καὶ ποιόν τι, ἡ δ᾽ ἐν τῷ ὀπῷ καὶ τῇ πυετίᾳ τὸ ποσὸν μόνον. τοῦ μὲν οὖν πολλὰ γίνεσθαι τὰ κυήματα καὶ μὴ συνεχὲς ἓν ἐκ πάντων ἐν τοῖς πολυτόκοις τοῦτ᾽ αὐτὸ αἴτιον, ὅτι οὐκ ἐξ ὁποσουοῦν γίνεται κύημα, ἀλλ᾽ ἐάν τε ὀλίγον ᾖ, οὐκ ἔσται, ἐάν τε πολὺ λίαν· ὥρισται γὰρ ἡ δύναμις καὶ τοῦ πάσχοντος καὶ τῆς θερμότητος τῆς ποιούσης. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς μονοτόκοις καὶ μεγάλοις τῶν ζῴων οὐ πολλὰ γίγνεται ἐκ πολλοῦ περιττώματος· καὶ γὰρ ἐν ἐκείνοις ἐκ ποσοῦ τινὸς ποσόν τι τὸ ἐργαζόμενόν ἐστιν. οὐ προΐεται μὲν οὖν πλείω τοιαύτην ὕλην διὰ τὴν προειρημένην αἰτίαν· ἣν δὲ προΐεται, τοσαύτη κατὰ φύσιν ἐστὶν ἐξ ἧς ἓν γίνεται κύημα μόνον. ἐὰν δέ ποτε πλεῖον ἔλθῃ, διτοκεῖ τότε. διὸ καὶ δοκεῖ τερατώδη τὰ τοιαῦτ᾽ εἶναι μᾶλλον, ὅτι γίνεται παρὰ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ τὸ εἰωθός. ὁ δὲ ἄνθρωπος ἐπαμφοτερίζει πᾶσι τοῖς γένεσιν· καὶ γὰρ μονοτοκεῖ καὶ πολυτοκεῖ καὶ ὀλιγοτοκεῖ ποτέ, μάλιστα δὲ μονοτόκον τὴν φύσιν ἐστί, διὰ μὲν τὴν ὑγρότητα τοῦ σώματος καὶ θερμότητα πολυτόκον (τοῦ γὰρ σπέρματος ἡ φύσις ὑγρὰ καὶ θερμή), διὰ δὲ τὸ μέγεθος ὀλιγοτόκον καὶ μονοτόκον. διὰ δὲ τοῦτο καὶ τοὺς τῆς κυήσεως χρόνους μόνῳ τῶν ζῴων ἀνωμάλους εἶναι συμβέβηκεν. τοῖς μὲν γὰρ ἄλλοις εἷς ἐστὶν ὁ χρόνος, τοῖς δ᾽ ἀνθρώποις πλείους· καὶ γὰρ ἑπτάμηνα καὶ δεκάμηνα γεννῶνται καὶ κατὰ τοὺς μεταξὺ χρόνους· καὶ γὰρ τὰ ὀκτάμηνα ζῇ μέν, ἧττον δέ. τὸ δ᾽ αἴτιον ἐκ τῶν νῦν λεχθέντων συνίδοι τις ἄν, εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν τοῖς προβλήμασιν. καὶ περὶ μὲν τούτων διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον· τῶν δὲ πλεοναζόντων μορίων παρὰ φύσιν τὸ αὐτὸ αἴτιον καὶ τῆς διδυμοτοκίας. ἤδη γὰρ ἐν τοῖς κυήμασι συμβαίνει τὸ αἴτιον, ἐὰν πλείω ὕλην συστήσῃ ἢ κατὰ τὴν τοῦ μορίου φύσιν. τότε γὰρ συμβαίνει μὲν μόριον μεῖζον τῶν ἄλλων ἔχειν, οἷον δάκτυλον ἢ χεῖρα ἢ πόδα ἤ τι τῶν ἄλλων ἀκρωτηρίων ἢ μελῶν, ἢ σχισθέντος τοῦ κυήματος πλείω γίνεσθαι, καθάπερ ἐν τοῖς ποταμοῖς αἱ δῖναι. καὶ γὰρ ἐν τούτοις τὸ φερόμενον ὑγρὸν καὶ κίνησιν ἔχον ἂν ἀντικρούσῃ, δύο ἐξ ἑνὸς γίνονται συστάσεις, ἔχουσαι τὴν αὐτὴν κίνησιν· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν κυημάτων συμβαίνει. προσφύεται δὲ μάλιστα μὲν πλησίον ἀλλήλων, ἐνίοτε δὲ καὶ πόρρω διὰ τὴν γιγνομένην ἐν τῷ κυήματι κίνησιν, μάλιστα δὲ διὰ τὸ τὴν τῆς ὕλης ὑπεροχήν, ὅθεν ἀφῃρέθη, ἐκεῖ ἀποδιδόναι, τὸ δ᾽ εἶδος ἔχειν, ὅθεν ἐπλεόνασεν. ὅσα δὲ συμβαίνει τοιαῦτα ὥστε δύο ἔχειν αἰδοῖα, τὸ μὲν ἄρρενος τὸ δὲ θήλεος, ἀεὶ μὲν τῶν πλεοναζόντων γίνεται τὸ μὲν κύριον τὸ δ᾽ ἄκυρον τῷ κατὰ τὴν τροφὴν ἀεὶ ἀμαυροῦσθαι ἅτε παρὰ φύσιν ὄν, προσπέφυκε δ᾽ ὥσπερ τὰ φύματα· καὶ γὰρ ταῦτα λαμβάνει τροφήν, καίπερ ὄντα ὑστερογενῆ καὶ παρὰ φύσιν. γίνεται δὲ κρατήσαντος μὲν τοῦ δημιουργοῦντος ὅμοια δύο καὶ κρατηθέντος ὅλως· ἂν δὲ τῇ μὲν κρατήσῃ τῇ δὲ κρατηθῇ, τὸ μὲν θῆλυ τὸ δὲ ἄρρεν. οὐθὲν γὰρ διαφέρει τοῦτο λέγειν ἐπὶ τῶν μορίων ἢ ἐπὶ τοῦ ὅλου, δι᾽ ἣν αἰτίαν γίνεται τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ᾽ ἄρρεν. ὅσα δ᾽ ἐλλείποντα γίνεται τῶν τοιούτων μορίων, οἷον ἀκρωτηρίου τινὸς ἢ τῶν ἄλλων μελῶν, τὴν αὐτὴν δεῖ νομίζειν αἰτίαν, ὅμοιον γάρ, κἂν ὅλως τὸ γινόμενον ἀμβλωθῇ. ἀμβλώσεις δὲ γίνονται πολλαὶ τῶν κυημάτων. διαφέρουσι δ᾽ αἱ μὲν παραφύσεις τῆς πολυτοκίας τὸν εἰρημένον τρόπον, τὰ δὲ τέρατα τούτων τῷ πολλὰ εἶναι αὐτῶν σύμφυσιν. ἔνια δὲ καὶ τοῦτον τὸν τρόπον, ἐὰν ἐπὶ μειζόνων γένωνται καὶ κυριωτέρων μορίων, οἷον ἔνια ἔχει δύο σπλῆνας καὶ πλείους νεφρούς. ἔτι δὲ μεταστάσεις τῶν μορίων παρατρεπομένων τῶν κινήσεών εἰσι καὶ τῆς ὕλης μεθισταμένης. ἓν δ᾽ εἶναι τὸ ζῷον τὸ τερατῶδες ἢ πλείω συμπεφυκότα δεῖ νομίζειν κατὰ τὴν ἀρχήν, οἷον εἰ τοιοῦτόν ἐστιν ἡ καρδία μόριον, τὸ μὲν μίαν ἔχον καρδίαν ἓν ζῷον, τὰ δὲ πλεονάζοντα μόρια παραφύσεις, τὰ δὲ πλείω ἔχοντα δύο μὲν εἶναι, συμπεφυκέναι δὲ διὰ τὴν τῶν κυημάτων σύνα ψιν. συμβαίνει δὲ πολλάκις καὶ τῶν οὐ δοκούντων ἀναπήρων εἶναι ζῴων πολλοῖς ἤδη τετελειωμένοις τοὺς μὲν συμπεφυκέναι τῶν πόρων τοὺς δὲ παρεκτετράφθαι. καὶ γὰρ θήλεσί τισιν ἤδη τὸ στόμα τῶν ὑστερῶν συμπεφυκὸς διετέλεσεν, ἤδη δ᾽ ὥρας οὔσης τῶν καταμηνίων καὶ πόνων γιγνομένων ταῖς μὲν αὐτόματον ἐρράγη, ταῖς δ᾽ ὑπὸ ἰατρῶν διῃρέθη· τὰς δὲ διαφθαρῆναι συνέπεσεν ἢ βίᾳ γενομένης τῆς ῥήξεως ἢ γενέσθαι μὴ δυναμένης. καὶ τῶν παίδων ἐνίοις οὐ κατὰ τὸ αὐτὸ συνέπεσε τὸ πέρας τοῦ αἰδοίου καὶ ὁ πόρος ᾗ διέρχεται τὸ περίττωμα τὸ ἐκ τῆς κύστεως, ἀλλ᾽ ὑποκάτωθεν· διὸ καὶ καθήμενοι οὐροῦσι, τῶν δὲ ὄρχεων ἀνεσπασμένων ἄνω δοκοῦσι τοῖς ἄποθεν ἅμα θήλεος ἔχειν αἰδοῖον καὶ ἄρρενος. ἤδη δὲ καὶ ὁ τῆς ξηρᾶς τροφῆς πόρος συμπεφυκὼς ἐπί τινων ζῴων γέγονε, καὶ προβάτων καὶ ἄλλων, ἐπεὶ καὶ βοῦς ἐν Περίνθῳ ἐγένετο ᾗ διὰ τῆς κύστεως λεπτὴ διηθουμένη τροφὴ διεχώρει, καὶ ἀνατμηθέντος τοῦ ἀρχοῦ ταχὺ πάλιν συνεφύετο, καὶ οὐκ ἐπεκράτουν διαιροῦντες.
4.55. Bölüm
Az ve çok yavru doğurma, fazla ya da eksik parçaların fazladan bitmesi ve ucubeler hakkında söylendi. Hayvanlardan kimisi hiç üst gebelik (epikyēsis) geçirmez, kimisi geçirir; geçirenlerden de kimisi ceninleri besleyip büyütebilir, kimisi bazen büyütür bazen büyütemez. Üst gebelik geçirmemenin sebebi tek yavru doğurmaktır. Tek tırnaklılar ve onlardan büyük olanlar üst gebelik geçirmez; çünkü büyüklükleri yüzünden artık cenine harcanır. Bunların hepsinin gövdesi büyüktür; büyüklerin ceninleri de orantılı olarak büyüktür; bu yüzden filin ceninisi bir buzağı kadardır. Çok yavru doğuranlar ise üst gebelik geçirir; çünkü birden fazla yavru olduğunda biri ötekinin üzerine gelmiş bir gebeliktir. Bunlardan insan gibi büyük olanlar, ikinci çiftleşme birincisine yakın olursa, sonradan döllenen cenini de besleyip büyütür; çünkü böyle bir olay görülmüştür. Sebebi söylenendir: tek bir birleşmede de gelen tohum çoktur, bölününce çok yavru doğurtur, bunlardan biri de ötekinin gerisinde kalır. Cenin artık büyümüşken çiftleşme olursa bazen üst gebelik olur, ama seyrek; çünkü kadınlarda rahim çoğunlukla doğuma kadar kapanır. Bazen olursa (ki olmuştur), tamamlayamaz; düşük denenlere benzer ceninler düşer. Çünkü tek yavru doğuranlarda büyüklük yüzünden bütün artık önceden var olan cenine yöneldiği gibi, bunlarda da öyle olur; yalnız onlarda hemen, bunlarda ise cenin büyüyünce; çünkü o zaman bunlar da tek yavru doğuranlara benzer durumdadır. Benzer biçimde, insan tabiatça çok yavru doğurabilen olduğundan, rahminin büyüklüğünde ve artıkta bir fazlalık bulunduğundan, ama bu fazlalık başka bir yavruyu besleyip büyütecek kadar olmadığından, hayvanlardan yalnız kadın ve kısrak gebeyken çiftleşmeyi kabul eder: kadın söylenen sebeple, kısrak ise tabiatının kısırlara benzemesi ve rahim büyüklüğünde bir fazlalık bulunması yüzünden; bu fazlalık bir yavruya yetenden çok, ama tamamlanmış başka bir yavruyla üst gebelik geçirmeye yetmeyecek kadardır. Kısrak tabiatça cinsel bakımdan isteklidir, çünkü kısırlarla aynı durumdadır: kısırlar âdet akıntısı (katharsis) olmadığı için böyledir (bu akıntı dişilerde, erkeklerdeki cinsel boşalma gibidir), kısraklar da akıntıyı hayvanlar içinde en az bırakandır. Bütün canlı doğuranlarda dişilerin kısırları cinsel bakımdan isteklidir; çünkü tohum toplanmış ama salınmamışken erkeklerin durumuna benzer durumdadırlar. Dişilerde âdet akıntısı tohumun dışarı çıkmasıdır; çünkü âdet kanı, daha önce söylendiği gibi, pişmemiş tohumdur. Bu yüzden kadınlardan bu birleşmeye karşı kendine hâkim olamayanlar çok doğurduktan sonra bu tutkudan kurtulur; çünkü tohumsal artık dışarı atılınca artık bu birleşmeye arzu uyandırmaz. Kuşlarda ise dişiler erkeklerden daha az isteklidir, çünkü rahimleri diyaframın yanındadır; erkeklerde durum tersinedir: testisleri içeri çekiktir, dolayısıyla bu tür kuşların cinsi tabiatça tohumu bol ise, bu birleşmeye hep muhtaç olur. Dişilerde rahmin aşağı inmesi, erkeklerde testislerin yukarı çekilmesi çiftleşmeye yol açar.
Hangi sebeple kimi hayvanların hiç üst gebelik geçirmediği, kiminin geçirdiği ama ceninleri bazen büyütüp bazen büyütemediği ve hangi sebeple bunlardan kiminin cinsel bakımdan istekli olup kiminin olmadığı söylendi. Üst gebelik geçirenlerin bazıları, çiftleşmeler arasında uzun zaman geçse bile ceninleri besleyip büyütebilir: cinsi tohumu bol olan, gövdesi büyük olmayan ve çok yavru doğuranlardan olanlar. Çok yavru doğurdukları için rahimleri geniştir; tohumu bol oldukları için akıntı artığından çok bırakırlar; gövdeleri büyük olmadığından ve akıntı cenine giden besini daha büyük bir oranla aştığından, sonradan da hayvanlar teşekkül edebilir ve bunları besleyip büyütebilirler. Ayrıca böylelerinin rahmi, akıntı artığı arttığı için kapanmaz. Bu kadınlarda da olmuştur: bazı kadınlarda gebelik boyunca, sonuna kadar akıntı olur. Ama bu onlarda tabiata aykırıdır (bu yüzden cenine zarar verir), bu türden hayvanlarda ise tabiata uygundur; çünkü gövdeleri baştan böyle teşekkül etmiştir, mesela tavşanlarınki. Bu hayvan üst gebelik geçirir; çünkü büyüklerden değildir, çok yavru doğurur (çok parmaklıdır, çok parmaklılar da çok yavru doğurur) ve tohumu boldur. Bunu tüylülüğü gösterir: kıllarının çokluğu aşırıdır; hayvanlardan yalnız bunun ayaklarının altında ve yanaklarının içinde de kıl vardır. Tüylülük artık çokluğunun işaretidir; bu yüzden insanlardan da kıllı olanlar düz tenlilerden daha çok cinsel istekli ve tohumu bol olur. Tavşan ceninlerinin bir kısmını çoğu zaman eksik hâlde taşırken yavrularının bir kısmını tamamlanmış olarak doğurur.
Περὶ μὲν οὖν ὀλιγοτοκίας καὶ πολυτοκίας καὶ παραφύσεως τῶν πλεοναζόντων ἢ ἐλλειπόντων μορίων, ἔτι δὲ περὶ τῶν τερατωδῶν, εἴρηται. τῶν δὲ ζῴων τὰ μὲν ὅλως οὐκ ἐπικυΐσκεται τὰ δ᾽ ἐπικυΐσκεται, καὶ τῶν ἐπικυϊσκομένων τὰ μὲν δύναται τὰ κυήματα ἐκτρέφειν, τὰ δὲ ποτὲ μὲν ποτὲ δ᾽ οὔ. τοῦ δὲ μὴ ἐπικυΐσκεσθαι αἴτιον ὅτι μονοτόκα ἐστίν. τά τε γὰρ μώνυχα οὐκ ἐπικυΐσκεται καὶ τὰ τούτων μείζονα· διὰ γὰρ τὸ μέγεθος τὸ περίττωμα ἀναλίσκεται εἰς τὸ κύημα. πᾶσι γὰρ ὑπάρχει μέγεθος τούτοις σώματος, τῶν δὲ μεγάλων καὶ τὰ ἔμβρυα μεγάλα κατὰ λόγον ἐστίν· διὸ καὶ τὸ τῶν ἐλεφάντων ἔμβρυον ἡλίκον μόσχος ἐστίν. τὰ δὲ πολυτόκα ἐπικυΐσκεται διὰ τὸ τὰ πλείονα τοῦ ἑνὸς εἶναι θατέρῳ θάτερον ἐπικύημα. τούτων δ᾽ ὅσα μὲν μέγεθος ἔχει, καθάπερ ἄνθρωπος, ἐὰν μὲν ἡ ἑτέρα ὀχεία τῆς ἑτέρας γένηται πάρεγγυς, ἐκτρέφει τὸ ἐπικυηθέν· ἤδη γὰρ ὦπται τὸ τοιοῦτον συμβεβηκός. αἴτιον δὲ τὸ εἰρημένον· καὶ γὰρ ἐν τῇ μιᾷ συνουσίᾳ πλεῖον τὸ ἀπιόν ἐστι σπέρμα, ὃ μερισθὲν ποιεῖ πολυτοκεῖν, ὧν ὑστερίζει θάτερον. ὅταν δ᾽ ἤδη τοῦ κυήματος ηὐξημένου συμβῇ γίνεσθαι τὴν ὀχείαν, ἐπικυΐσκεται μέν ποτε, ὀλιγάκις μέντοι διὰ τὸ τὴν ὑστέραν συμμύειν ὡς τὰ πολλὰ μέχρι τῶν κυουμένων ταῖς γυναιξίν. ἂν δὲ συμβῇ ποτέ (καὶ γὰρ τοῦτ᾽ ἤδη γέγονεν), οὐ δύναται τελειοῦν, ἀλλὰ κυήματ᾽ ἐκπίπτει παραπλήσια τοῖς καλουμένοις ἐκτρώμασιν. ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῶν μονοτόκων διὰ τὸ μέγεθος εἰς τὸ προϋπάρχον τὸ περίττωμα τρέπεται πᾶν, οὕτω καὶ τούτοις, πλὴν ἐκείνοις μὲν εὐθύς, τούτοις δ᾽ ὅταν αὐξηθῇ τὸ ἔμβρυον· τότε γὰρ ἔχουσι παραπλησίως τοῖς μονοτόκοις. ὁμοίως δὲ διὰ τὸ τὸν ἄνθρωπον φύσει πολυτόκον εἶναι, καὶ περιεῖναί τι τῷ μεγέθει τῆς ὑστέρας καὶ τοῦ περιττώματος, μὴ μέντοι τοσοῦτον ὥστε ἕτερον ἐκτρέφειν, μόνα τῶν ζῴων ὀχείαν ἐπιδέχονται κυοῦντα γυνὴ καὶ ἵππος, ἡ μὲν διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν, ἡ δ᾽ ἵππος διά τε τὴν τῆς φύσεως στερρότητα καὶ τὸ περιεῖναί τι τῆς ὑστέρας μέγεθος, πλέον μὲν ἢ τῷ ἑνί, ἔλαττον δὲ ἢ ὥστε ἄλλο ἐπικυΐσκεσθαι τέλειον. ἔστι δὲ φύσει ἀφροδισιαστικὸν διὰ τὸ ταὐτὸ πεπονθέναι τοῖς στερροῖς· ἐκεῖνά τε γὰρ τοιαῦτ᾽ ἐστὶ διὰ τὸ μὴ γίνεσθαι κάθαρσιν (τοῦτο δ᾽ ἐστὶν ὥσπερ τοῖς ἄρρεσι τὸ ἀφροδισιάσαι) καὶ ἵπποι αἱ θήλειαι ἥκιστα προΐενται κάθαρσιν. ἐν πᾶσι δὲ τοῖς ζῳοτοκοῦσι τὰ στερρὰ τῶν θηλέων ἀφροδισιαστικὰ διὰ τὸ παραπλησίως ἔχειν τοῖς ἄρρεσιν, ὅταν συνειλεγμένον μὲν ᾖ τὸ σπέρμα, μὴ ἀποκρινόμενον δέ. τοῖς γὰρ θήλεσιν ἡ τῶν καταμηνίων κάθαρσις σπέρματος ἔξοδός ἐστιν· ἔστι γὰρ τὰ καταμήνια σπέρμα ἄπεπτον, ὥσπερ εἴρηται πρότερον. διὸ καὶ τῶν γυναικῶν ὅσαι πρὸς τὴν ὁμιλίαν ἀκρατεῖς τὴν τοιαύτην, ὅταν πολυτοκήσωσι, παύονται τῆς πτοήσεως· ἐκκεκριμένη γὰρ ἡ σπερματικὴ περίττωσις οὐκέτι ποιεῖ τῆς ὁμιλίας ταύτης ἐπιθυμίαν. ἐν δὲ τοῖς ὄρνισιν αἱ θήλειαι τῶν ἀρρένων ἧττόν εἰσιν ἀφροδισιαστικαὶ διὰ τὸ πρὸς τῷ ὑποζώματι τὰς ὑστέρας ἔχειν, τὰ δ᾽ ἄρρενα τοὐναντίον· ἀνεσπασμένους γὰρ ἔχει τοὺς ὄρχεις ἐντός, ὥστ᾽ ἂν ᾖ τὸ γένος τῶν τοιούτων ὀρνίθων φύσει σπερματικόν, ἀεὶ δεῖσθαι τῆς ὁμιλίας ταύτης. τοῖς μὲν οὖν θήλεσι τὸ κάτω καταβαίνειν τὰς ὑστέρας, τοῖς δ᾽ ἄρρεσι τὸ ἀνασπᾶσθαι τοὺς ὄρχεις συμβαίνει πρὸ ὁδοῦ πρὸς τὴν ὀχείαν. δι᾽ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν τὰ μὲν οὐκ ἐπικυΐσκεται παντελῶς, τὰ δ᾽ ἐπικυΐσκεται μέν, τὰ δὲ κυήματα ἐκτρέφει ὁτὲ μὲν ὁτὲ δ᾽ οὔ, καὶ διὰ τίν᾽ αἰτίαν τὰ μὲν ἀφροδισιαστικὰ τὰ δ᾽ οὐκ ἀφροδισιαστικὰ τῶν τοιούτων ἐστίν, εἴρηται. ἔνια δὲ τῶν ἐπικυϊσκομένων καὶ πολὺν χρόνον διαλειπούσης τῆς ὀχείας δύναται τὰ κυήματα ἐκτρέφειν, ὅσων σπερματικόν τε τὸ γένος ἐστὶ καὶ μὴ τὸ σῶμα μέγεθος ἔχει καὶ τῶν πολυτόκων ἐστίν. διὰ μὲν γὰρ τὸ πολυτοκεῖν εὐρυχωρίαν ἔχει τῆς ὑστέρας, διὰ δὲ τὸ σπερματικὸν εἶναι πολὺ προΐεται περίττωμα τῆς καθάρσεως· διὰ δὲ τὸ μὴ τὸ σῶμα μέγεθος ἔχειν, ἀλλὰ πλείονι λόγῳ τὴν κάθαρσιν ὑπερβάλλειν τῆς εἰς τὸ κύημα τροφῆς, δύναταί τε συνίστασθαι ζῷα καὶ ὕστερον καὶ ταῦτ᾽ ἐκτρέφειν. ἔτι δ᾽ αἱ ὑστέραι τῶν τοιούτων οὐ συμμεμύκασι διὰ τὸ περιεῖναι περίττωμα τῆς καθάρσεως. τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ γυναικῶν ἤδη συμβέβηκεν· γίνεται γάρ τισι κυούσαις κάθαρσις καὶ διὰ τέλους. ἀλλὰ ταύταις μὲν παρὰ φύσιν (διὸ βλάπτει τὸ κύημα), τοῖς δὲ τοιούτοις τῶν ζῴων κατὰ φύσιν· οὕτω γὰρ τὸ σῶμα συνέστηκεν ἐξ ἀρχῆς, οἷον τὸ τῶν δασυπόδων. τοῦτο γὰρ ἐπικυΐσκεται τὸ ζῷον· οὔτε γὰρ τῶν μεγάλων ἐστὶ πολυτόκον τε (πολυσχιδὲς γάρ, τὰ δὲ πολυσχιδῆ πολυτόκα) καὶ σπερματικόν. δηλοῖ δ᾽ ἡ δασύτης· ὑπερβάλλει γὰρ τοῦ τριχώματος τὸ πλῆθος· καὶ γὰρ ὑπὸ τοὺς πόδας καὶ ἐντὸς τῶν γνάθων τοῦτ᾽ ἔχει τρίχας μόνον τῶν ζῴων. ἡ δὲ δασύτης σημεῖον πλήθους περιττώματός ἐστι, διὸ καὶ τῶν ἀνθρώπον οἱ δασεῖς ἀφροδισιαστικοὶ καὶ πολύσπερμοι μᾶλλόν εἰσι τῶν λείων. ὁ μὲν οὖν δασύπους τὰ μὲν τῶν κυημάτων ἀτελῆ πολλάκις ἔχει, τὰ δὲ προΐεται τετελειωμένα τῶν τέκνων.
4.66. Bölüm
Canlı doğuranlardan kimisi eksik, kimisi tamamlanmış yavru doğurur: tek tırnaklılar ve çatal tırnaklılar tamamlanmış, çok parmaklıların birçoğu eksik yavru doğurur. Sebebi, tek tırnaklıların tek yavru, çatal tırnaklıların da çoğunlukla tek ya da iki yavru doğurmasıdır; az yavruyu besleyip büyütmek kolaydır. Çok parmaklılardan eksik yavru doğuranların hepsi çok yavru doğurur; bu yüzden ceninler küçükken onları besleyebilirler, ama büyüyüp boy kazanınca, gövde onları besleyemediği için, kurtçuk doğuran hayvanlar gibi dışarı bırakırlar. Bunlardan kimisi neredeyse eklemlenmemiş yavrular doğurur, mesela tilki, ayı, aslan; ötekilerden bazıları da buna yakındır. Neredeyse hepsi kör doğurur, mesela bunlar ve ayrıca köpek, kurt, çakal. Çok yavru doğurduğu hâlde tamamlanmış doğuran yalnız domuzdur; iki tarafa birden yakın olan da yalnız odur: çok parmaklılar gibi çok yavru doğurur, ama çatal tırnaklıdır, tek tırnaklısı da vardır; çünkü bazı yerlerde tek tırnaklı domuzlar vardır. Çok yavru doğurur, çünkü büyüklüğe gidecek besin tohumsal artığa ayrılır; tek tırnaklı olarak bakıldığında büyüklüğü yoktur. Aynı zamanda, sanki tek tırnaklıların tabiatıyla çekişir gibi, daha çok çatal tırnaklıdır. Bu yüzden hem tek, hem iki, çoğunlukla da çok yavru doğurur ve gövdesinin iyi beslenmesi sayesinde onları sonuna kadar besleyip büyütür; çünkü verimli toprağın bitkiler için olduğu gibi, yeterli ve bol besine sahiptir.
Kuşlardan bazıları da eksik ve kör yavru doğurur: çok yumurtlayıp gövdeleri büyük olmayanlar, mesela karga, saksağan, serçeler, kırlangıçlar; az yumurtlayanlardan da yavrularıyla birlikte bol besin bırakmayanlar, mesela tahtalı güvercin, kumru ve güvercin. Bu yüzden kırlangıçların gözlerini henüz yavruyken biri dürterse gözler yeniden iyileşir; çünkü gözler oluşmuşken değil oluşmaktayken bozulur, bu yüzden baştan yeniden biter ve filizlenir. Genel olarak, besleyip büyütemedikleri için tamamlanmış yavru doğurma vaktinden önce doğururlar, erken doğdukları için de yavrular eksik olur. Bu yedi aylıklarda da açıktır: eksik oldukları için bunların bazıları çoğu zaman kulak ve burun delikleri gibi kanalları bile henüz eklemlenmemiş olarak doğar, ama büyüdükçe eklemlenir; böylelerinin çoğu da yaşar.
İnsanlarda erkekler dişilerden daha çok sakat doğar, öteki hayvanlarda ise daha çok değil. Sebebi, insanlarda erkeğin tabiatının sıcaklığıyla dişiden çok farklı olmasıdır; bu yüzden ana karnında erkekler dişilerden daha hareketlidir, hareket ettikleri için de daha çok zedelenirler; çünkü yeni olan güçsüzlüğü yüzünden kolay zedelenir. Aynı sebeple kadınlarda dişiler erkeklerle aynı biçimde tamamlanmaz: anne karnında dişi erkekten daha uzun sürede ayrışır, doğduktan sonra ise buluğ, olgunluk ve yaşlılık gibi her şey dişilerde erkeklerden önce tamamlanır. Çünkü dişiler tabiatça daha güçsüz ve daha soğuktur; dişiliği tabiî bir sakatlık gibi düşünmek gerekir. Dişi içeride soğukluk yüzünden yavaş ayrışır (çünkü ayrışma pişmedir, pişiren ısıdır, daha sıcak olan da kolay pişer); dışarıda ise güçsüzlüğü yüzünden çabucak olgunluğa ve yaşlılığa ulaşır; çünkü daha küçük olan her şey, hem tekhnē işlerinde hem tabiatın teşekkül ettirdiklerinde, sona daha çabuk varır. Söylenen sebeple insanlarda bir dişi bir erkek ikizler daha az yaşar, öteki hayvanlarda ise hiç de az yaşamaz. Çünkü ayrışma eşit sürelerde olmadığından, insanlarda aynı hızda gitmeleri tabiata aykırıdır; erkeğin geride kalması ya da dişinin önden gitmesi zorunludur; ötekilerde ise aynı hızda gitmek tabiata aykırı değildir.
Gebelikler bakımından insanlarla öteki hayvanlar arasında bir fark da vardır: öteki hayvanların gövdeleri çoğu zaman daha iyi durumdadır, kadınların çoğu ise gebelikte zorlanır. Bunun bir sebebi yaşayış biçimidir: kadınlar oturarak yaşadıkları için daha çok artıkla doludur. Nitekim kadınların yaşayışının emekle geçtiği kavimlerde gebelik o kadar belli olmaz; orada da, her yerde de çalışmaya alışkın kadınlar kolay doğurur; çünkü emek artıkları harcar. Oturanlarda ise emeksizlik ve gebelikte akıntı olmaması yüzünden bu türden artıklar çok bulunur, doğum sancısı da zahmetli olur; emek ise pneumayı alıştırır, böylece onu tutabilirler; kolay ya da zor doğurmak da buna bağlıdır. Demek ki, söylendiği gibi, bunlar da öteki hayvanlar ile kadınlar arasındaki hâl farkına katkıda bulunur; ama en çok şu: öteki hayvanlardan kimisinde akıntı azdır, kimisinde hiç belli olmaz; kadınlarda ise hayvanlar içinde en çoktur. Dolayısıyla gebelik yüzünden bu salgı olmayınca bir karışıklık yaratır; çünkü gebe olmadıklarında da akıntılar olmazsa hastalıklar baş gösterir. Kadınların çoğu ilk başta, gebe kalınca daha çok rahatsızlanır; çünkü cenin akıntıları engelleyebilir, ama küçüklüğü yüzünden ilk başta artığın çokluğundan hiçbir şey harcamaz; sonra artığı alarak hafifletir. Öteki hayvanlarda ise artık az olduğundan ceninlerin büyümesiyle orantılı olur; besini engelleyen artıklar harcanınca gövdeleri daha iyi durumda olur. Suda yaşayanlarda ve kuşlarda da durum aynıdır. Ceninler artık büyüyünce bazı hayvanların gövdesi eskisi gibi iyi beslenmez; bunun sebebi, ceninin büyümesinin artıktan gelen besinden daha çoğuna ihtiyaç duymasıdır. Az sayıda kadının gövdesi ise gebeyken daha iyi olur; bunlar gövdelerindeki artığı az olan, dolayısıyla bu artık cenine giden besinle birlikte harcanan kadınlardır.
Τῶν δὲ ζῳοτόκων τὰ μὲν ἀτελῆ προΐεται ζῷα τὰ δὲ τετελειωμένα, τὰ μὲν μώνυχα τετελειωμένα καὶ τὰ διχηλά, τῶν δὲ πολυσχιδῶν ἀτελῆ πολλά. τούτου δ᾽ αἴτιον ὅτι τὰ μὲν μώνυχα μονοτόκα ἐστί, τὰ δὲ διχηλὰ ἢ μονοτόκα ἢ διτόκα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ῥᾴδιον δὲ τὰ ὀλίγα ἐκτρέφειν. τῶν δὲ πολυσχιδῶν ὅσα ἀτελῆ τίκτει, πάντα πολυτόκα· διὸ νέα μὲν ὄντα δύναται τὰ κυήματα ἐκτρέφειν, ὅταν δ᾽ αὐξηθῇ καὶ λάβῃ μέγεθος, οὐ δυναμένου τοῦ σώματος ἐκτρέφειν προΐεται καθάπερ τὰ σκωληκοτόκα τῶν ζῴων. καὶ γὰρ τούτων τὰ μὲν ἀδιάρθρωτα σχεδὸν γεννᾷ, καθάπερ ἀλώπηξ ἄρκτος λέων, παραπλησίως δ᾽ ἔνια καὶ τῶν ἄλλων· τυφλὰ δὲ πάντα σχεδόν, οἷον ταῦτά τε καὶ ἔτι κύων λύκος θώς. μόνον δὲ πολυτόκον ὂν ἡ ὗς τελειοτοκεῖ, καὶ ἐπαλλάττει τοῦτο μόνον· πολυτοκεῖ μὲν γὰρ ὡς τὰ πολυσχιδῆ, διχηλὸν δ᾽ ἐστὶ καὶ μώνυχον· εἰσὶ γάρ που μώνυχες ὕες. πολυτοκεῖ μὲν σὖν διὰ τὸ τὴν εἰς τὸ μέγεθος τροφὴν εἰς τὴν σπερματικὴν ἀποκρίνεσθαι περίττωσιν· τοῦτο γὰρ ὡς μώνυχον οὐκ ἔχει μέγεθος. ἅμα δὲ καὶ μᾶλλον, ὥσπερ ἀμφισβητοῦν τῇ φυσει τῇ τῶν μωνύχων, διχηλόν ἐστιν. διὰ μὲν οὖν τοῦτο καὶ μονοτοκεῖ καὶ διτοκεῖ καὶ πολυτοκεῖ τὰ πλεῖστα, ἐκτρέφει δ᾽ εἰς τέλος διὰ τὴν τοῦ σώματος εὐβοσίαν· ἔχει γὰρ ὡς πίειρα γῆ φυτοῖς ἱκανὴν καὶ δαψιλῆ τροφήν. τίκτουσι δ᾽ ἀτελῆ καὶ τυφλὰ καὶ τῶν ὀρνίθων τινές, ὅσοι πολυτοκοῦσιν αὐτῶν μὴ σωμάτων ἔχοντες μέγεθος, οἷον κορώνη κίττα στρουθοὶ χελιδόνες, καὶ τῶν ὀλιγοτοκούντων ὅσα μὴ δαψιλῆ τροφὴν συνεκτίκτει τοῖς τέκνοις, οἷον φάττα καὶ τρυγὼν καὶ περιστερά. καὶ διὰ τοῦτο τῶν χελιδόνων ἐάν τις ἔτι νέων ὄντων ἐκκεντήσῃ τὰ ὄμματα, πάλιν ὑγιάζονται· γινομένων γὰρ ἀλλ᾽ οὐ γεγενημένων φθείρεται, διόπερ φύονται καὶ βλαστάνουσιν ἐξ ἀρχῆς. ὅλως δὲ προτερεῖ μὲν τῆς τελειογονίας διὰ τὴν ἀδυναμίαν τοῦ ἐκτρέφειν, ἀτελῆ δὲ γίνεται διὰ τὸ προτερεῖν. δῆλον δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἑπταμήνων· διὰ γὰρ τὸ ἀτελῆ εἶναι πολλάκις ἔνια αὐτῶν γίνεται οὐδὲ τοὺς πόρους ἔχοντά πω διηρθρωμένους, οἷον ὤτων καὶ μυκτήρων, ἀλλ᾽ ἐπαυξανομένοις διαρθροῦται, καὶ βιοῦσι πολλὰ τῶν τοιούτων. γίνεται δὲ ἀνάπηρα μᾶλλον ἐν τοῖς ἀνθρώποις τὰ ἄρρενα τῶν θηλέων, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις οὐθὲν μᾶλλον. αἴτιον δ᾽ ὅτι ἐν τοῖς ἀνθρώποις πολὺ διαφέρει τὸ ἄρρεν τοῦ θήλεος τῇ θερμότητι τῆς φύσεως, διὸ κινητικώτερά ἐστι κυούμενα τὰ ἄρρενα τῶν θηλέων· διὰ δὲ τὸ κινεῖσθαι θραύεται μᾶλλον· εὔθραυστον γὰρ τὸ νέον διὰ τὴν ἀσθένειαν. διὰ τὴν αὐτὴν δὲ ταύτην αἰτίαν καὶ τελειοῦται τὰ θήλεα τοῖς ἄρρεσιν οὐχ ὁμοίως ἐν ταῖς γυναιξίν· ἐν μὲν γὰρ τῇ μητρὶ ἐν πλείονι χρόνῳ διακρίνεται τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος, ἐξελθόντων δὲ πάντα πρότερον ἐπιτελεῖται, οἷον ἥβη καὶ ἀκμὴ καὶ γῆρας, τοῖς θήλεσιν ἢ τοῖς ἄρρεσιν. ἀσθενέστερα γάρ ἐστι καὶ ψυχρότερα τὰ θήλεα τὴν φύσιν, καὶ δεῖ ὑπολαμβάνειν ὥσπερ ἀναπηρίαν εἶναι τὴν θηλύτητα φυσικήν. ἔσω μὲν οὖν διακρίνεται διὰ τὴν ψυχρότητα βραδέως (ἡ γὰρ διάκρισις πέψις ἐστί, πέττει δ᾽ ἡ θερμότης, εὔπεπτον δὲ τὸ θερμότερον), ἐκτὸς δὲ διὰ τὴν ἀσθένειαν ταχὺ συνάπτει πρὸς τὴν ἀκμὴν καὶ τὸ γῆρας· πάντα γὰρ τὰ ἐλάττω πρὸς τὸ τέλος ἔρχεται θᾶττον, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς κατὰ τέχνην ἔργοις, καὶ ἐν τοῖς ὑπὸ φύσεως συνισταμένοις. διὰ τὸ εἰρημένον δ᾽ αἴτιον καὶ ἐν μὲν τοῖς ἀνθρώποις τὰ διδυμοτοκούμενα θῆλυ καὶ ἄρρεν ἧττον σώζεται, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις οὐθὲν ἧττον· τοῖς μὲν γὰρ παρὰ φύσιν τὸ ἰσοδρομεῖν, οὐκ ἐν ἴσοις χρόνοις γινομένης τῆς διακρίσεως, ἀλλ᾽ ἀνάγκη τὸ ἄρρεν ὑστερεῖν ἢ τὸ θῆλυ προτερεῖν, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις οὐ παρὰ φύσιν. συμβαίνει δὲ καὶ διαφορὰ περὶ τὰς κυήσεις ἐπί τε τῶν ἀνθρώπων καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων· τὰ μὲν γὰρ εὐθηνεῖ μᾶλλον τοῖς σώμασι τὸν πλεῖστον χρόνον, τῶν δὲ γυναικῶν αἱ πολλαὶ δυσφοροῦσι περὶ τὴν κύησιν. ἔστι μὲν οὖν αἴτιόν τι τούτων καὶ διὰ τὸν βίον· ἑδραῖαι γὰρ οὖσαι πλείονος γέμουσι περιττώματος, ἐπεὶ ἐν οἷς ἔθνεσι πονητικὸς ὁ τῶν γυναικῶν βίος, οὔθ᾽ ἡ κύησις ὁμοίως ἐπίδηλός ἐστι, τίκτουσί τε ῥᾳδίως κἀκεῖ καὶ πανταχοῦ αἱ εἰωθυῖαι πονεῖν· ἀναλίσκει γὰρ ὁ πόνος τὰ περιττώματα, ταῖς δ᾽ ἑδραίαις ἐνυπάρχει πολλὰ τοιαῦτα διὰ τὴν ἀπονίαν καὶ τὸ μὴ γίνεσθαι καθάρσεις κυούσαις, ἥ τε ὠδὶς ἐπίπονός ἐστιν· ὁ δὲ πόνος γυμνάζει τὸ πνεῦμα ὥστε δύνασθαι κατέχειν, ἐν ᾧ τὸ τίκτειν ἐστὶ ῥᾳδίως ἢ χαλεπῶς. ἔστι μὲν οὖν, ὥσπερ εἴρηται, καὶ ταῦτα συμβαλλόμενα πρὸς τὴν διαφορὰν τοῦ πάθους τοῖς ἄλλοις ζῴοις καὶ ταῖς γυναιξί, μάλιστα δ᾽ ὅτι τοῖς μὲν αὐτῶν ὀλίγη γίνεται κάθαρσις, τοῖς δ᾽ οὐκ ἐπίδηλος ὅλως, ταῖς δὲ γυναιξὶ πλείστη τῶν ζῴων, ὥστε μὴ γινομένης τῆς ἐκκρίσεως διὰ τὴν κύησιν ταῖς μὲν ταραχὴν παρέχει· καὶ γὰρ μὴ κυούσαις, ὅταν αἱ καθάρσεις μὴ γίγνωνται, νόσοι συμβαίνουσιν· καὶ τὸ πρῶτον δὲ ταράττονται συλλαμβάνουσαι μᾶλλον αἱ πλεῖσται τῶν γυναικῶν· τὸ γὰρ κύημα κωλύειν μὲν δύναται τὰς καθάρσεις, διὰ μικρότητα δὲ οὐδὲν ἀναλίσκει πλῆθος τοῦ περιττώματος τὸ πρῶτον, ὕστερον δὲ κουφίζει μεταλαμβάνον· ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ζῴοις διὰ τὸ ὀλίγον εἶναι σύμμετρον γίνεται πρὸς τὴν αὔξησιν τῶν ἐμβρύων, καὶ ἀναλισκομένων τῶν περιττωμάτων τῶν ἐμποδιζόντων τὴν τροφὴν εὐημερεῖ τοῖς σώμασι μᾶλλον. καὶ ἐν τοῖς ἐνύδροις τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐν τοῖς ὄρνισιν. ἤδη δὲ μεγάλων γινομένων τῶν κυημάτων, ὅσοις μηκέτι συμβαίνει ἡ εὐτροφία τῶν σωμάτων, αἴτιον τὸ τὴν αὔξησιν τοῦ κυήματος δεῖσθαι πλείονος τῆς περιττωματικῆς τροφῆς. ὀλίγαις δέ τισι τῶν γυναικῶν βέλτιον ἔχειν τὰ σώματα συμβαίνει κυούσαις· αὗται δ᾽ εἰσὶν ὅσαις μικρὰ τὰ περιττώματα ἐν τῷ σώματι, ὥστε καταναλίσκεσθαι μετὰ τῆς εἰς τὸ ἔμβρυον τροφῆς.
4.77. Bölüm
Mylē denen şey hakkında da konuşmalıyız. Bu kadınlarda seyrek olur, ama bazı kadınlarda gebelik sırasında böyle bir hâl görülür: mylē dedikleri şeyi doğururlar. Nitekim bir kadın kocasıyla birleşip gebe kaldığını sanmış; önce karnının şişkinliği büyümüş, öteki her şey de olağan seyrinde gitmiş. Ama doğum zamanı gelince ne doğurmuş ne de şişkinlik azalmış; üç dört yıl böyle sürmüş, sonunda dizanteriye yakalanıp ölüm tehlikesi geçirince mylē denen bir et parçası doğurmuş. Bu hâl kadınla birlikte yaşlanıp onunla birlikte ölebilir de. Bunlardan dışarı çıkanlar demirle bile güçlükle kesilecek kadar sert olur. Bu hâlin sebebi hakkında Problemler'de söylendi: cenin rahimde, pişirilen yemeklerde yarı pişmiş kalanların uğradığı şeye uğrar; bu da, bazılarının dediği gibi ısı yüzünden değil, daha çok ısının zayıflığı yüzündendir. Çünkü tabiat güçsüz kalıp yavruyu tamamlayamıyor, türeyişe son veremiyor gibidir. Bu yüzden kadınla birlikte yaşlanır ya da uzun zaman kalır; çünkü tabiatı ne tamamlanmış bir şeyin ne de büsbütün yabancı bir şeyin tabiatıdır. Sertliğin sebebi pişmemişliktir; çünkü yarı pişmişlik de bir çeşit pişmemişliktir. Bunun neden öteki hayvanlarda olmadığı, eğer büsbütün gözden kaçmamışsa, bir müşküldür. Sebebi şu sayılmalıdır: hayvanlar içinde rahim rahatsızlıklarına uğrayan yalnız kadındır; kadının akıntıları da boldur ve onları pişiremez. Bu yüzden cenin zor pişen bir sıvıdan teşekkül edince, mylē denen şeyin en çok ya da yalnız kadınlarda oluşması makuldür.
Περὶ δὲ τῆς καλουμένης μύλης ῥητέον, ἣ γίνεται μὲν ὀλιγάκις ταῖς γυναιξί, γίνεται δέ τισι τοῦτο τὸ πάθος κυούσαις. τίκτουσι γὰρ ὃ καλοῦσι μύλην. ἤδη γὰρ συνέβη τινὶ γυναικὶ συγγενομένῃ τῷ ἀνδρὶ καὶ δοξάσῃ συλλαβεῖν, τὸ μὲν πρῶτον ὅ τε ὄγκος ηὐξάνετο τῆς γαστρὸς καὶ τἆλλα ἐγίγνετο κατὰ λόγον, ἐπεὶ δὲ ὁ χρόνος ἦν τοῦ τόκου, οὔτ᾽ ἔτικτεν οὔτε ὁ ὄγκος ἐλάττων ἐγίνετο, ἀλλ᾽ ἔτη τρία ἢ τέτταρα οὕτω διετέλει, ἕως δυσεντερίας γενομένης καὶ κινδυνεύσασα ὑπ᾽ αὐτῆς ἔτεκε σάρκα ἣν καλοῦσι μύλην. ἔτι δὲ καὶ συγκαταγηράσκει καὶ συναποθνήσκει τοῦτο τὸ πάθος. τὰ δὲ θύραζε ἐξιόντα τῶν· τοιούτων γίνεται σκληρὰ οὕτως ὥστε μόλις διακόπτεσθαι καὶ σιδήρῳ. περὶ μὲν οὖν τῆς τοῦ πάθους αἰτίας εἴρηται ἐν τοῖς προβλήμασιν· πάσχει γὰρ ταὐτὸν τὸ κύημα ἐν τῇ μήτρᾳ ὅπερ ἐν τοῖς ἑψομένοις τὰ μολυνόμενα, καὶ οὐ διὰ θερμότητα, ὥσπερ τινές φασιν, ἀλλὰ μᾶλλον δι᾽ ἀσθένειαν θερμότητος. ἔοικε γὰρ ἡ φύσις ἀδυνατεῖν καὶ οὐ δύνασθαι τελειῶσαι οὐδ᾽ ἐπιθεῖναι τῇ γενέσει πέρας. διὸ καὶ συγκαταγηράσκει ἢ πολὺν ἐμμένει χρόνον· οὔτε γὰρ ὡς τετελειωμένον οὔθ᾽ ὡς πάμπαν ἀλλότριον ἔχει τὴν φύσιν. τῆς γὰρ σκληρότητος ἡ ἀπεψία αἰτία· ἀπεψία γάρ τις καὶ ἡ μόλυνσίς ἐστιν. ἀπορίαν δ᾽ ἔχει, διὰ τί ποτ᾽ ἐν τοῖς ἄλλοις οὐχὶ γίνεται ζῴοις, εἰ μή τι πάμπαν λέληθεν. αἴτιον δὲ δεῖ νομίζειν ὅτι μόνον ὑστερικόν ἐστι γυνὴ τῶν ἄλλων ζῴων, καὶ περὶ τὰς καθάρσεις πλεονάζει καὶ οὐ δύναται πέττειν αὐτάς· ὅταν οὖν ἐκ δυσπέπτου ἰκμάδος συστῇ τὸ κυημα, τότε γίνεται ἡ καλουμένη μύλη ἐν ταῖς γυναιξὶν εὐλόγως ἢ μάλιστα ἢ μόναις.
4.88. Bölüm
Süt, canlı doğuran hayvanların dişilerinde içeride oluşur ve doğum zamanında işe yarar hâle gelir. Tabiat onu hayvanlara dışarıdaki beslenme için yapmıştır; öyle ki bu zamanda ne eksik kalsın ne de fazla gelsin. Tabiata aykırı bir şey olmadıkça gerçekten de böyle olduğu görülür. Öteki hayvanlarda gebeliğin tek bir süresi olduğundan sütün pişmesi tam bu vakte denk gelir; insanlarda ise birden çok süre olduğu için sütün bunların ilkine göre hazır bulunması zorunludur. Bu yüzden kadınlarda süt yedi aydan önce işe yaramaz, o zaman ise artık işe yarar hâle gelir. Sütün son dönemlerde pişmiş olması, zorunluluktan gelen sebep bakımından da makul olarak böyle gerçekleşir. Çünkü önceleri bu tür artıktan ayrılan kısım embriyonun oluşumuna harcanır. Her şeyde besin, en tatlı ve en iyi pişmiş kısımdır; bu nitelikteki kısım çekilip alınınca geriye kalanın tuzlu ve kötü tatlı olması zorunludur. Cenin tamamlandıkça artakalan artık çoğalır, çünkü harcanan azalır; artık daha tatlı da olur, çünkü iyi pişen kısım eskisi kadar çekilip alınmaz. Harcama artık embriyonun biçimlenmesine değil, küçük bir büyümeye gider; embriyo gayesine ulaştığı için sanki durmuş gibidir. Çünkü ceninin de bir tamamlanması vardır. Bu yüzden kendine ait olanı edinmiş olarak dışarı çıkar, oluşumunun tarzını değiştirir ve kendine ait olmayanı artık almaz; süt de işte bu vakitte işe yarar hâle gelir.
Süt yukarıdaki bölgede, memelerde toplanır; bunun sebebi bünyenin baştan beri sahip olduğu düzendir. Diyaframın üstü hayvanın asıl hâkim kısmıdır, altı ise besinin ve artığın yeridir; öyle ki yürüyen hayvanlar besinlerini yeterince kendi içlerinde taşıyarak yer değiştirebilsinler. Tohum artığı da, baştaki konuşmalarda söylenen sebepten ötürü buradan ayrılır. Hem erkeklerin artığı hem de dişilerin âdet kanı kan tabiatındadır. Kanın ve damarların ilkesi kalptir; kalp de bu bölgededir. Bu yüzden böyle bir artıkta olan değişikliğin ilk olarak burada belirgin hâle gelmesi zorunludur. İşte bu yüzden hem erkeklerin hem dişilerin sesi tohum taşımaya başladıklarında değişir (çünkü sesin ilkesi oradadır; ses de, onu hareket ettiren başkalaşınca başkalaşır); memelerin çevresi de kabarır: erkeklerde bile belirgin biçimde, dişilerde ise daha çok. Çünkü dişilerde akıntı aşağıdan bol bol boşaldığı için memelerin bölgesi boşalır ve süngerimsi olur. Memeleri aşağıda olan hayvanlarda da durum aynıdır.
Sesteki ve memelerin çevresindeki değişiklik öteki hayvanlarda da, her cinsi tanıyanlar için belirgindir; ama insanlarda fark en büyüktür. Sebebi şudur: büyüklüklerine oranla, insan dişileri dişiler arasında, insan erkekleri de erkekler arasında en çok artığa sahiptir; kadınlarda bu âdet kanı, erkeklerde tohum boşaltma biçiminde olur. Embriyo böyle bir akıntıyı almadığı hâlde dışarı çıkmasına da engel olduğunda, bütün artığın aynı kanallar üzerinde bulunan boş yerlerde toplanması zorunludur. Her hayvanda memelerin bölgesi işte böyle bir yerdir; böyle olması iki sebepten ötürüdür: hem en iyisi uğruna hem de zorunluluktan. Hayvanlar için pişmiş besin de artık orada oluşup meydana gelir. Pişmenin sebebi olarak az önce söyleneni almak mümkündür, ama zıttını da almak mümkündür: Embriyonun büyüdükçe daha çok besin alması, dolayısıyla bu dönemde daha az artığın kalması makuldür; az olan ise daha çabuk pişer.
Sütün, her canlının kendisinden oluştuğu akıntıyla aynı tabiatta olduğu açıktır; bu daha önce de söylendi. Çünkü besleyen madde ile tabiatın oluşumu ondan kurduğu madde aynıdır. Kanlı hayvanlarda bu, kana dönüşen sıvıdır. Süt pişmiş kandır, bozulmuş kan değil. Empedokles ise ya yanlış düşünmüş ya da kötü bir benzetme yapmıştır; sütü şöyle anlatır: Sekizinci ayın onuncu gününde ak bir irin oldu. Oysa çürüme ile pişme birbirine zıttır; irin bir tür çürümedir, süt ise pişmiş şeylerdendir. Emziren kadınlarda tabiat gereği aybaşı temizlenmesi olmaz, emzirirken de gebe kalmazlar; gebe kalırlarsa süt kesilir, çünkü sütün tabiatı ile âdet kanının tabiatı aynıdır. Tabiat ikisine birden yetecek kadar bol akıtamaz; akıntı bir yana yönelirse öbür yanda kesilmesi zorunludur, meğer ki zorla ve çoğunlukla olanın dışında bir şey olsun. Ama bu artık tabiata aykırıdır; çünkü başka türlü olması imkânsız olmayan, olabilen şeylerde tabiata uygun olan, çoğunlukla olandır. Hayvanların doğumu da zamanla güzelce sınırlanmıştır. Rahimdeki yavru büyüdüğü için göbek yoluyla gelen besin ona artık yetmediğinde, süt de alınacak besin için işe yarar hâle gelince ve göbekten besin girmez olunca, göbek denen zarın çevrelediği damarlar çöker; dışarı çıkış da bu yüzden tam o zaman gerçekleşir.
Τὸ δὲ γάλα γίνεται τοῖς θήλεσιν ὅσα ζῳοτοκεῖ ἐν αὐτοῖς, χρήσιμον μὲν εἰς τὸν χρόνον τὸν τοῦ τόκου. τῆς γὰρ τροφῆς χάριν αὐτὸ τῆς θύραζε ἐποίησεν ἡ φύσις τοῖς ζῴοις, ὥςτ᾽ ὄτ᾽ ἐλλείπειν αὐτὸ ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ οὐθὲν οὔθ᾽ ὑπερβάλλειν οὐθέν· ὅπερ καὶ φαίνεται συμπῖπτον, ἂν μή τι γένηται παρὰ φύσιν. τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις ζῴοις, διὰ τὸ τὸν χρόνον ἕνα. τῆς κυήσεως εἶναι, πρὸς τοῦτον ἀπαντᾷ τὸν καιρὸν ἡ πέψις αὐτοῦ· τοῖς δ᾽ ἀνθρώποις ἐπεὶ πλείους οἱ χρόνοι, κατὰ τὸν πρῶτον ἀναγκαῖον ὑπάρχειν. διὸ πρὸ τῶν ἑπτὰ μηνῶν ἄχρηστον τὸ γάλα ταῖς γυναιξί, τότε δ᾽ ἤδη γίνεται χρήσιμον. εὐλόγως δὲ συμβαίνει καὶ διὰ τὴν ἐξ ἀνάγκης αἰτίαν πεπεμμένον εἰς τοὺς τελευταίους χρόνους. τὸ μὲν γὰρ πρῶτον ἡ τοῦ τοιούτου περιττώματος ἀπόκρισις εἰς τὴν τῶν ἐμβρύων ἀναλίσκεται γένεσιν. πάντων δ᾽ ἡ τροφὴ τὸ γλυκύτατον καὶ πεπεμμένον, ὥστ᾽ ἀφαιρουμένης τῆς τοιαύτης δυνάμεως ἀνάγκη τὸ λοιπὸν ἁλμυρὸν γίνεσθαι καὶ δύσχυμον. τελεουμένων δὲ τῶν κυημάτων πλέον τὸ περίττωμα τὸ περιγινόμενον· ἔλαττον γὰρ τὸ ἀναλισκόμενον καὶ γλυκύτερον, οὐκ ἀφαιρουμένου ὁμοίως τοῦ εὐπέπτου. οὐ γὰρ ἔτι εἰς πλάσιν τοῦ ἐμβρύου γίγνεται ἡ δαπάνη, ἀλλ᾽ εἰς μικρὰν αὔξησιν, ὥσπερ ἑστηκὸς ἤδη διὰ τὸ τέλος ἔχειν τὸ ἔμβρυον. ἔστι γάρ τις καὶ κυήματος τελείωσις. διόπερ ἐξέρχεται καὶ μεταβάλλει τὴν γένεσιν, ὡς ἔχον τὰ αὑτοῦ, καὶ οὐκέτι λαμβάνει τὸ μὴ αὑτοῦ, ἐν ᾧ καιρῷ γίνεται τὸ γάλα χρήσιμον. εἰς δὲ τὸν ἄνω τόπον καὶ τοὺς μαστοὺς συλλέγεται διὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς τάξιν τῆς συστάσεως. τὸ μὲν γὰρ ἄνω τοῦ ὑποζώματος τὸ κύριον τοῦ ζῴου ἐστί, τὸ δὲ κάτω τῆς τροφῆς καὶ τοῦ περιττώματος, ὅπως ὅσα πορευτικὰ τῶν ζῴων ἐν αὑτοῖς ἔχοντα τὴν τῆς τροφῆς αὐτάρκειαν μεταβάλλῃ τοὺς τόπους. ἐντεῦθεν δὲ καὶ ἡ σπερματικὴ περίττωσις ἀποκρίνεται διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν ἐν τοῖς κατ᾽ ἀρχὰς λόγοις. ἔστι δὲ τό τε τῶν ἀρρένων περίττωμα καὶ τὰ καταμήνια τοῖς θήλεσιν αἱματικῆς φύσεως. τούτου δ᾽ ἀρχὴ καὶ τῶν φλεβῶν ἡ καρδία· αὕτη δ᾽ ἐν τοῖς μορίοις τούτοις. διὸ πρῶτον ἐνταῦθα ἀναγκαῖον γίγνεσθαι τὴν μεταβολὴν ἐπίδηλον τῆς τοιαύτης περιττώσεως. διόπερ αἵ τε φωναὶ μεταβάλλουσι καὶ τῶν ἀρρένων καὶ τῶν θηλειῶν, ὅταν ἄρχωνται σπέρμα φέρειν (ἡ γὰρ ἀρχὴ τῆς φωνῆς ἐντεῦθεν· ἀλλοία δὲ γίνεται ἀλλοίου γινομένου τοῦ κινοῦντος), καὶ τὰ περὶ τοὺς μαστοὺς αἴρεται καὶ τοῖς ἄρρεσιν ἐπιδήλως, μᾶλλον δὲ τοῖς θήλεσιν· διὰ γὰρ τὸ κάτω τὴν ἔκκρισιν γίνεσθαι πολλὴν κενὸς ὁ τόπος γίνεται ὁ τῶν μαστῶν αὐταῖς καὶ σομφός. ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς κάτω τοὺς μαστοὺς ἔχουσιν. γίνεται μὲν οὖν ἐπίδηλος καὶ ἡ φανὴ καὶ τὰ περὶ τοὺς μαστοὺς καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις τοῖς ἐμπείροις περὶ ἕκαστον γένος, ἐπὶ δὲ τῶν ἀνθρώπων διαφέρει πλεῖστον. αἴτιον δὲ τὸ πλείστην εἶναι τὴν περίττωσιν τοῖς θήλεσι τούτοις τῶν θηλέων καὶ τοῖς ἄρρεσι τῶν ἀρρένων ὡς κατὰ μέγεθος, ταῖς μὲν τὴν τῶν καταμηνίων, τοῖς δὲ τὴν τοῦ σπέρματος πρόεσιν. ὅταν οὖν μὴ λαμβάνῃ μὲν τὸ ἔμβρυον τὴν τοιαύτην ἀπόκρισιν, κωλύῃ δὲ θύραζε βαδίζειν, ἀναγκαῖον εἰς τοὺς κενοὺς τόπους ἀθροίζεσθαι τὸ περίττωμα πᾶν, ὅσοιπερ ἂν ὦσιν ἐπὶ τῶν αὐτῶν πόρων. ἔστι δ᾽ ἑκάστοις τοιοῦτος ὁ τῶν μαστῶν τόπος δι᾽ ἀμφοτέρας τὰς αἰτίας ἕνεκά τε τοῦ βελτίστου γεγονὼς τοιοῦτος καὶ ἐξ ἀνάγκης. ἐνταῦθα δὲ ἤδη συνίσταται καὶ γίνεται πεπεμμένη τροφὴ τοῖς ζῴοις. τῆς δὲ πέψεως ἔστι μὲν λαβεῖν τὴν εἰρημένην αἰτίαν, ἔστι δὲ τὴν ἐναντίαν. εὔλογον γὰρ καὶ μεῖζον ὂν τὸ ἔμβρυον πλείω λαμβάνειν τροφήν, ὥστε ἔλαττον περιγίνεσθαι περὶ τὸν χρόνον τοῦτον· πέττεται δὲ θᾶττον τὸ ἔλαττον. ὅτι μὲν οὖν ἐστὶ τὸ γάλα τὴν αὐτὴν ἔχον φύσιν τῇ ἀποκρίσει ἐξ ἧς γίνεται ἕκαστον, δῆλον, εἴρηται δὲ καὶ πρότερον. ἡ γὰρ αὐτὴ ὕλη ἡ τρέφουσα καὶ ἐξ ἧς συνιστᾷ τὴν γένεσιν ἡ φύσις. ἔστι δὲ τοῦτο ἡ αἱματικὴ ὑγρότης τοῖς ἐναίμοις. τὸ γὰρ γάλα πεπεμμένον αἷμά ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐ διεφθαρμένον. Ἐμπεδοκλῆς δ᾽ ἢ οὐκ ὀρθῶς ὑπελάμβανεν ἢ οὐκ εὖ μετήνεγκε ποιήσας ὡς τὸ γάλα "μηνὸς ἐν ὀγδοάτου δεκάτῃ πύον ἔπλετο λευκόν." σαπρότης γὰρ καὶ πέψις ἐναντίον, τὸ δὲ πύον σαπρότης τις ἐστίν, τὸ δὲ γάλα τῶν πεπεμμένων. οὐ γίνονται δὲ οὔτε θηλαζομέναις αἱ καθάρσεις κατὰ φύσιν, οὔτε συλλαμβάνουσι θηλαζόμεναι· κἂν συλλάβωσιν, ἀποσβέννυται τὸ γάλα διὰ τὸ τὴν αὐτὴν εἶναι φύσιν τοῦ γάλακτος καὶ τῶν καταμηνίων. ἡ δὲ φύσις οὐ δύναται πολυχοεῖν οὕτως ὥστ’ ἐπαμφοτερίζειν, ἀλλ᾽ ἂν ἐπὶ θάτερα γένηται ἡ ἀπόκρισις, ἀναγκαῖον ἐπὶ θάτερα ἐκλείπειν, ἐὰν μὴ γίνηται βίαιον καὶ παρὰ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. τοῦτο δ᾽ ἤδη παρὰ φύσιν· ἐν γὰρ τοῖς μὴ ἀδυνάτοις ἄλλως ἔχειν ἀλλ᾽ ἐνδεχομένοις τὸ κατὰ φύσιν ἐστὶ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. καλῶς δὲ διώρισται τοῖς χρόνοις καὶ ἡ γένεσις ἡ τῶν ζῴων. ὅταν γὰρ διὰ τὸ μέγεθος μηκέτι ἱκανὴ ᾖ τῷ κυουμένῳ ἡ διὰ τοῦ ὀμφαλοῦ τροφή, ἀλλὰ τὸ γάλα γίνεται χρήσιμον πρὸς τὴν γινομένην τροφὴν καὶ οὐκ εἰσιούσης διὰ τοῦ ὀμφαλοῦ τροφῆς, συμπίπτουσιν αἱ φλέβες περὶ ἃς ὁ καλούμενος ὀμφαλός ἐστι χιτών, καὶ διὰ ταῦτα καὶ τότε συμβαίνει θύραζε ἡ ἔξοδος.
4.99. Bölüm
Bütün hayvanlarda tabiata uygun doğum baş önde olur, çünkü göbeğin üstünde kalan kısımlar alttakilerden büyüktür. Terazide asılı duran şeyler gibi göbekten asılı olarak ağır gelen yana meylederler; büyük olan kısımlar da daha ağırdır.
Ἐπὶ κεφαλὴν δ᾽ ἡ γένεσίς ἐστι τοῖς ζῴοις πᾶσιν ἡ κατὰ φύσιν διὰ τὸ τὰ ἄνω τοῦ ὀμφαλοῦ μείζω ἔχειν ἢ τὰ κάτω. καθάπερ οὖν ἐν ζυγοῖς ἠρτημένα ἐξ αὐτοῦ ῥέπει ἐπὶ τὸ βάρος. ἔχει δὲ τὰ μείζω πλεῖον βάρος.
4.1010. Bölüm
Her hayvanın gebelik süresi çoğunlukla ömrüne göre belirlenmiştir. Çünkü uzun yaşayanların oluşumunun da daha uzun sürmesi makuldür. Yine de sebep bu değildir; bu yalnızca çoğunlukla böyle denk gelir. Kanlı hayvanların daha büyük ve daha mükemmel olanları uzun da yaşar, ama daha büyük olanların hepsi daha uzun ömürlü değildir. Güvenilir tecrübemiz olan hayvanların hepsinden, fil dışında, insan daha uzun yaşar; oysa insan cinsi, gür kuyruklu hayvanlardan ve başka birçok hayvandan küçüktür. Herhangi bir hayvanın uzun ömürlü olmasının sebebi, çevresindeki havaya uygun bir karışımda olması ve ileride konuşacağımız başka bazı tabiî durumlardır; gebelik süresinin sebebi ise doğan yavruların büyüklüğüdür. Çünkü büyük yapıların, ister hayvan ister başka herhangi bir şey olsun, kısa zamanda tamamlanması kolay değildir. Bu yüzden atlar ve onlara akraba hayvanlar insandan daha kısa yaşadıkları hâlde daha uzun süre gebe kalır: onlarda doğum bir yılda olur, insanda ise en fazla on ayda. Fillerde doğumun uzun sürmesi de aynı sebeptendir: aşırı büyüklükleri yüzünden gebelikleri iki yıl sürer.
Hepsinde gebeliklerin, doğumların ve ömürlerin sürelerinin tabiatça devirlerle ölçülmeye yönelmesi de makuldür. Devir derken gece ile gündüzü, ayı, yılı ve bunlarla ölçülen süreleri, bir de Ay'ın devirlerini kastediyorum. Ay'ın devirleri dolunaylar, Ay'ın küçülüp kaybolması ve aradaki sürelerin yarılandığı dördünlerdir; çünkü Ay, Güneş'le bu noktalarda buluşur; ay denen zaman ikisinin ortak devridir. Ay, Güneş'le ortaklığı ve onun ışığından pay alması yüzünden bir ilkedir; sanki daha küçük bir başka güneş olur. Bu yüzden bütün oluşlara ve tamamlanmalara katkıda bulunur. Çünkü sıcaklıklar ve soğumalar belli bir ölçüye kadar oluşları, ondan sonra da yok oluşları meydana getirir; bunların başlangıcına da sonuna da sınır koyan, bu yıldızların hareketleridir. Denizin ve bütün sıvıların tabiatının rüzgârların esip durmasına göre durulup değiştiğini, havanın ve rüzgârların da Güneş'in ve Ay'ın devrine göre değiştiğini görüyoruz; bunlardan biten ve bunların içinde bulunan şeylerin de aynı şekilde onlara uyması zorunludur. Çünkü daha az hâkim olanların devirlerinin, daha hâkim olanlarınkine uyması akla uygundur. Rüzgârın da bir tür hayatı, doğuşu ve sönüşü vardır. Bu yıldızların dönüşünün ise belki başka bazı ilkeleri vardır. Tabiat, oluşları ve sonları bu devirlerin sayılarıyla saymak ister, ama tam isabet ettiremez: hem maddenin belirsizliği yüzünden hem de birçok ilke işe karıştığı için; bu ilkeler tabiata uygun oluşları ve yok oluşları engelleyerek çoğu zaman tabiata aykırı olup bitenlerin sebebi olur.
Hayvanların içerideki beslenmesi ve dışarıya doğumu hakkında, hem her biri için ayrı ayrı hem de hepsi için ortaklaşa söylenmiş oldu.
οἱ δὲ χρόνοι τῆς κυήσεως ἑκάστῳ τῶν ζῴων ὡρισμένοι τυγχάνουσιν ὡς μὲν ἐπὶ τὸ πολὺ κατὰ τοὺς βίους. τῶν γὰρ χρονίων καὶ τὰς γενέσεις εὔλογον εἶναι χρονιωτέρας. οὐ μὴν τοῦτό γ᾽ ἐστὶν αἴτιον, ἀλλ᾽ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τοῦτο συμβέβηκεν· τὰ γὰρ μείζω καὶ τελειότερα τῶν ἐναίμων ζῴων καὶ ζῶσι πολὺν χρόνον, οὐ μέντοι τὰ μείζω πάντα μακροβιώτερα. πάντων γὰρ ἄνθρωπος πλείω ζῇ χρόνον, πλὴν ἐλέφαντος, ὅσων ἀξιόπιστον ἔχομεν τὴν πεῖραν· ἔλαττον δ᾽ ἐστὶ τὸ γένος τὸ τῶν ἀνθρώπων ἢ τὸ τῶν λοφούρων καὶ πολλῶν ἄλλων. αἴτιον δὲ τοῦ μὲν εἶναι μακρόβιον ὁτιοῦν ζῷον τὸ κεκρᾶσθαι παραπλησίως πρὸς τὸν περιέχοντα ἀέρα, καὶ δι᾽ ἄλλα συμπτώματ᾽ ἄττα φυσικά, περὶ ὧν ὕστερον ἐροῦμεν, τῶν δὲ χρόνων τῶν περὶ τὴν κύησιν τὸ μέγεθος τῶν γεννωμένων. οὐ γὰρ ῥᾴδιον ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ λαμβάνειν τὴν τελείωσιν τὰς μεγάλας συστάσεις οὔτε ζῴων οὔτε τῶν ἄλλων ὡς εἰπεῖν οὐθενός. διόπερ ἵπποι καὶ τὰ συγγενῆ ζῷα τούτοις ἐλάττω ζῶντα χρόνον κύει πλείω χρόνον· τῶν μὲν γὰρ ἐνιαύσιος ὁ τόκος, τῶν δὲ δεκάμηνος ὁ πλεῖστος. διὰ τὴν αὐτὴν δ᾽ αἰτίαν πολυχρόνιος καὶ ὁ τῶν ἐλεφάντων ἐστὶ τόκος· διετὴς γὰρ ἡ κύησις διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ μεγέθους. εὐλόγως δὲ πάντων οἱ χρόνοι καὶ τῶν κυήσεων καὶ τῶν γενέσεων καὶ τῶν βίων μετρεῖσθαι βούλονται κατὰ φύσιν περιόδοις. λέγω δὲ περίοδον ἡμέραν καὶ νύκτα καὶ μῆνα καὶ ἐνιαυτὸν καὶ τοὺς χρόνους τοὺς μετρουμένους τούτοις, ἔτι δὲ τὰς τῆς σελήνης περιόδους. εἰσὶ δὲ περίοδοι σελήνης πανσέληνοί· τε καὶ φθίσεις καὶ τῶν μεταξὺ χρόνων αἱ διχοτομίαι· κατὰ γὰρ ταύτας συμβάλλει πρὸς τὸν ἥλιον· ὁ γὰρ μεὶς κοινὴ περίοδός ἐστιν ἀμφοτέρων. ἔστι δὲ ἡ σελήνη ἀρχὴ διὰ τὴν πρὸς τὸν ἥλιον κοινωνίαν καὶ τὴν μετάληψιν τὴν τοῦ φωτός· γίνεται γὰρ ὥσπερ ἄλλος ἥλιος ἐλάττων· διὸ συμβάλλεται εἰς πάσας τὰς γενέσεις καὶ τελειώσεις. καὶ γὰρ θερμότητες καὶ ψύξεις μέχρι συμμετρίας τινὸς ποιοῦσι τὰς γενέσεις, μετὰ δὲ ταῦτα τὰς φθοράς. τούτων δ᾽ ἔχουσι τὸ πέρας καὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῆς τελευτῆς αἱ τούτων κινήσεις τῶν ἄστρων. ὥσπερ γὰρ καὶ θάλατταν καὶ πᾶσαν ὁρῶμεν τὴν τῶν ὑγρῶν φύσιν ἱσταμένην καὶ μεταβάλλουσαν κατὰ τὴν τῶν πνευμάτων κίνησιν καὶ στάσιν, τὸν δ᾽ ἀέρα καὶ τὰ πνεύματα κατὰ τὴν τοῦ ἡλίου καὶ τῆς σελήνης περίοδον, οὕτω καὶ τὰ ἐκ τούτων φυόμενα καὶ τὰ ἐν τούτοις ἀκολουθεῖν ἀναγκαῖον. κατὰ λόγον γὰρ ἀκολουθεῖν καὶ τὰς τῶν ἀκυροτέρων περιόδους ταῖς τῶν κυριωτέρων. βίος γάρ τις καὶ πνεύματός ἐστι καὶ γένεσις καὶ φθίσις. τῆς δὲ τῶν ἄστρων τούτων περιφορᾶς τάχ᾽ ἂν ἕτεραί τινες εἶεν ἀρχαί. βούλεται μὲν οὖν ἡ φύσις τοῖς τούτων ἀριθμοῖς ἀριθμεῖν τὰς γενέσεις καὶ τὰς τελευτάς, οὐκ ἀκριβοῖ δὲ διά τε τὴν τῆς ὕλης ἀοριστίαν καὶ διὰ τὸ γίνεσθαι πολλὰς ἀρχάς, αἳ τὰς γενέσεις τὰς κατὰ φύσιν καὶ τὰς φθορὰς ἐμποδίζουσαι πολλάκις αἴτιαι τῶν παρὰ φύσιν συμπιπτόντων εἰσίν. Περὶ μὲν οὖν τῆς ἔσωθεν τροφῆς τῶν ζῴων καὶ τῆς θύραζε γενέσεως εἴρηται, καὶ χωρὶς περὶ ἑκάστου καὶ κοινῇ περὶ πάντων. Ε.