Aristoteles · Hayvanların Türeyişi Üzerine
V. Kitap
5.1-11. Bölüm
Şimdi de hayvanların kısımlarını birbirinden ayıran hâlleri incelemeliyiz. Kısımların bu tür hâlleri derken gözlerin mavi ya da kara oluşunu, sesin ince ya da kalın oluşunu, renkteki ve kıllardaki ya da tüylerdeki farkı kastediyorum. Bunların kimisi bütün bir cinste bulunur, kimisi ise bazı fertlerde rastgele görülür; bu en çok insanlarda böyledir. Ayrıca yaşın değişmesiyle birlikte bunların bir kısmı bütün hayvanlarda aynı biçimde ortaya çıkar, bir kısmı ise ters yönde; ses ve kıl rengi gibi: kimi hayvanlar yaşlanınca belirgin biçimde ağarmaz, oysa insan bu hâle öteki hayvanlardan çok daha fazla uğrar. Bunların kimisi doğar doğmaz görülür, kimisi ise yaş ilerledikçe ve yaşlanırken belirginleşir.
Bunlar ve bunlara benzer bütün şeyler hakkında sebebin artık aynı tarzda olduğunu düşünmemeliyiz. Çünkü tabiatın bütün hayvanlarda ortak işi olmayan ve her cinse has da olmayan şeylerden hiçbiri bir şey uğruna öyle değildir ve öyle olmaz. Göz bir şey uğrunadır, ama gözün mavi olması bir şey uğruna değildir; meğer ki bu hâl o cinse has olsun. Bunların bazılarında sebep, ousia'nın logosuna kadar uzanmaz; bunlar zorunluluktan oluştukları için sebeplerini maddeye ve hareketi başlatan ilkeye bağlamak gerekir. Baştaki ilk konuşmalarda söylendiği gibi, tabiatın düzenli ve belirli işleri olan şeylerde bir şey belli bir nitelikte oluştuğu için o nitelikte değildir; daha çok, o nitelikte olduğu için öyle oluşur. Çünkü oluş ousia'yı takip eder ve ousia uğrunadır; ousia ise oluşu takip etmez. Eski tabiat filozofları ise tersini düşündüler. Bunun sebebi, sebeplerin birden çok olduğunu görmeyip yalnız maddenin ve hareketin sebebini görmeleri, bunları da ayırt etmeden görmeleri, logosun ve gayenin sebebini ise hiç incelememeleridir. Her şey bir şey uğrunadır; ama oluşu hem bu sebepten hem de geri kalan sebeplerden ötürüdür. Bu, her şeyin logosunda bulunan, yani ya bir şey uğruna olan ya da başka şeylerin kendisi uğruna olduğu şeyler için geçerlidir. Böyle olmayıp da oluşu olan şeylerde ise sebebi hareketin ve oluşun içinde aramak gerekir; çünkü bunlar farklarını bünyelerinin kuruluşu sırasında kazanır. Hayvanın gözü olması zorunludur (çünkü baştan böyle bir hayvan olduğu kabul edilmiştir); şu ya da bu türden bir gözü olması da zorunludur, ama bu aynı türden bir zorunluluk değil, başka türlüsüdür: o şey tabiatça şöyle ya da böyle etki etmeye ve etkilenmeye yatkın olduğu içindir.
Bunlar ayırt edildiğine göre sırayla ortaya çıkan şeylerden söz edelim. İlk olarak, bütün hayvanların yavruları, en çok da eksik doğanlar, doğduklarında uyumaya alışkındır; çünkü anne karnında his ilk kazandıklarında da sürekli uyuyarak geçirirler. Ama ilk oluşum hakkında bir aporia vardır: hayvanlarda önce uyanıklık mı vardır, yoksa uyku mu? Yaş ilerledikçe daha çok uyanık oldukları görüldüğüne göre, oluşun başında bunun zıttının, yani uykunun bulunması makuldür. Ayrıca yokluktan varlığa geçiş aradakinden geçerek olur; uyku da tabiatça böyle bir şey gibi görünür, sanki yaşamakla yaşamamak arasında bir sınırdır; uyuyan ne bütünüyle yoktur ne de vardır. Çünkü yaşamak en çok uyanıklığa aittir, his yüzünden. Ama hayvanın his sahibi olması zorunluysa ve hayvan, his ilk ortaya çıktığında ilk kez hayvan oluyorsa, başlangıçtaki hâlini uyku değil, uykuya benzer bir hâl saymak gerekir; bitkiler cinsinin de sahip olduğu türden bir hâl. Çünkü bu dönemde hayvanlar bitki hayatı yaşar. Bitkilerde ise uyku olması imkânsızdır; çünkü uyanılamayan hiçbir uyku yoktur, bitkilerin uykuya karşılık gelen hâlinden ise uyanılmaz.
Hayvanların zamanlarının çoğunu uyuyarak geçirmeleri zorunludur, çünkü büyüme ve ağırlık yukarıdaki bölgelere yüklenir (uykunun sebebinin böyle bir şey olduğunu başka yerde söyledik); yine de rahimde de uyandıkları görülür (bu, açılan hayvanlarda ve yumurtlayanlarda açıkça görülür), sonra hemen yeniden uyuyup dalarlar. Bu yüzden dışarı çıktıktan sonra da zamanlarının çoğunu uyuyarak geçirirler. Bebekler uyanıkken gülmez, uyurken ise hem ağlar hem güler. Çünkü hayvanlar uyurken de his duyar; yalnız rüya denen şeyleri değil, rüya dışında da: uykusunda kalkıp rüya görmeden birçok şey yapanlarda olduğu gibi. Bazı insanlar uykuda kalkar ve uyanıklar gibi görerek yürür. Bunlar olup biteni hisseder; uyanık değildirler, ama bu bir rüya gibi de değildir. Bebekler ise sanki uyanık olmayı bilmezmiş gibi, alışkanlıkla uykuda hissedip yaşıyor gibidir. Zaman ilerleyip büyüme aşağı kısımlara geçince artık daha çok uyanık kalırlar ve zamanlarının çoğunu böyle geçirirler. İlk başta öteki hayvanlardan daha çok uykuda kalırlar; çünkü tamamlanmış olarak doğanlar arasında en eksik doğanlar onlardır ve büyümeleri en çok vücudun üst kısmındadır.
Bütün bebeklerin gözleri doğduklarında daha mavidir, sonra onlarda olacak tabiata doğru değişir; öteki hayvanlarda ise bu belirgin biçimde olmaz. Bunun sebebi, öteki hayvanların gözlerinin daha çok tek renkli olmasıdır: sığırlar kara gözlüdür, koyunların hepsinin gözü sulu renktedir, kimilerinin bütün cinsi ela ya da mavi gözlüdür, kimileri de keçilerin çoğu gibi keçi gözlüdür. İnsanların gözleri ise çok renklidir: kimi mavi, kimi ela, kimi kara gözlüdür, kimi de keçi gözlüdür. Bu yüzden öteki hayvanlar nasıl birbirlerinden farklı değilse, kendi içlerinde de zamanla farklılaşmazlar; çünkü tabiatça birden fazla renk taşımazlar. Öteki hayvanlar arasında en çok renkli göze sahip olan attır; bazı atların gözlerinden biri mavi olur. Öteki hayvanların hiçbirinde bu belirgin biçimde görülmez, ama bazı insanların gözlerinden biri mavi olur. Öteki hayvanların gençken ve yaşlıyken belirgin bir değişiklik göstermemesine, bebeklerde ise bu değişikliğin görülmesine yeterli sebep olarak şu da sayılmalıdır: kimilerinde bu kısım tek renkli, kimilerinde çok renklidir. Bebeklerin gözlerinin daha mavi olup başka renk taşımamasının sebebi ise gençlerin kısımlarının daha zayıf olmasıdır; mavilik de bir tür zayıflıktır.
Gözlerin farkı hakkında, yani hangi sebeple kimi gözlerin mavi, kimilerinin ela, kimilerinin keçi gözü, kimilerinin kara olduğu hakkında küllî olarak bir açıklama yapmak gerekir. Empedokles'in dediği gibi mavi gözlerin ateşli, kara gözlerin ise ateşten çok su taşıdığını, bu yüzden mavilerin su eksikliğinden gündüz keskin göremediğini, ötekilerin de ateş eksikliğinden gece göremediğini düşünmek doğru değildir; çünkü görme hepsinde ateşe değil suya ait sayılmalıdır. Renklerin sebebini başka bir yoldan da vermek mümkündür; ama daha önce duyular üzerine incelemelerde, onlardan da önce psykhē üzerine incelemelerde belirlendiği gibi, bu duyu organı sudansa ve onun neden havadan ya da ateşten değil de sudan olduğu orada söylenen sebepten ötürüyse, söylenen farkların sebebini de bu saymak gerekir. Kimilerinin gözlerinde, uygun hareket için gerekenden fazla sıvı, kimilerinde az, kimilerinde ise ölçülü sıvı bulunur. Gözlerinde çok sıvı olanlar kara gözlüdür, çünkü çok miktarda olan şeyin içi kolay görünmez; az olanlar mavi gözlüdür. Denizde de böyle görülür: denizin içi kolay görünen kısmı mavi görünür, daha az görüneni sulu renkte, derinliği yüzünden seçilemeyen kısmı ise kara ve laciverttir. Bunların arasındaki gözler artık daha çok ve daha az bakımından farklıdır.
Mavi gözlerin gündüz, kara gözlerin gece keskin görmemesinin sebebini de aynı saymak gerekir. Mavi gözler sıvılarının azlığı yüzünden ışık ve görülen şeyler tarafından, sıvı olmaları ve saydam olmaları bakımından, daha çok hareket ettirilir. Oysa bu kısmın hareketi, sıvı olması bakımından değil saydam olması bakımından görmedir. Kara gözler ise sıvının çokluğu yüzünden daha az hareket ettirilir. Çünkü gece ışığı zayıftır; aynı zamanda gece sıvı da genel olarak güç hareket eder hâle gelir. Oysa sıvının ne hiç hareket etmemesi ne de saydam olması bakımından gerekenden fazla hareket etmesi gerekir; çünkü güçlü hareket zayıf hareketi bastırır. Bu yüzden güçlü renklerden başka renklere geçenler ya da güneşten karanlığa girenler göremez; çünkü içeride bulunan hareket güçlü olduğu için dışarıdan geleni engeller. Genel olarak ne güçlü ne de zayıf bir görme parlak şeyleri görebilir, çünkü sıvı fazla etkilenir ve hareket eder. Bunu her iki tür gözün hastalıkları da gösterir: glokom daha çok mavi gözlülerde, gece körlüğü denen hastalık ise kara gözlülerde görülür. Glokom daha çok gözlerin bir tür kuruluğudur; bu yüzden yaşlananlarda daha çok görülür, çünkü yaşlılıkla bütün vücut gibi bu kısımlar da kurur. Gece körlüğü ise sıvının fazlalığıdır; bu yüzden gençlerde daha çok görülür, çünkü onların beyni daha sıvıdır. Çok sıvı ile az sıvının ortasındaki görme en iyisidir; çünkü ne az olup çabuk bulandığı için renklerin hareketini engeller ne de çok olup hareketi güçleştirir.
Donuk ya da keskin görmenin sebebi yalnız söylenenler değildir; gözbebeği denen kısmın üstündeki derinin tabiatı da sebeptir. Bu derinin saydam olması gerekir; böyle olması için de ince, beyaz ve düz olması zorunludur. Düz olmalıdır ki buruşup gölge düşürmesin (yaşlıların keskin görememesinin bir sebebi de budur; vücudun öteki derisi gibi göz derisi de yaşlanınca buruşur ve kalınlaşır); beyaz olmalıdır, çünkü kara saydam değildir; zaten kara dediğimiz tam da içini göstermeyendir. Bu yüzden fenerler de böyle bir deriden yapılırsa ışık veremez. Yaşlılıkta ve hastalıklarda bu sebeplerle keskin görülmez; bebeklerin gözleri ise sıvının azlığı yüzünden başta mavi görünür. Gözlerinden biri mavi olanlar en çok insanlar ve atlar arasında görülür; bunun sebebi, hayvanlardan yalnız insanın ağarmasının, ötekilerden de yalnız atın yaşlanınca belirgin biçimde kıllarının beyazlamasının sebebiyle aynıdır. Çünkü ağarma beyindeki sıvının bir zayıflığı ve pişmemişliğidir; mavilik de öyle. Çok ince olan da çok kalın olan da aynı etkiye sahiptir: biri az sıvıyla, öteki çok sıvıyla. Tabiat iki gözdeki sıvıyı aynı şekilde tamamlayamadığında, yani ikisini de pişirip ya da ikisini de pişirmeyip değil, birini pişirip ötekini pişirmediğinde, gözlerden biri mavi olur.
Kimi hayvanların keskin gözlü olup kimilerinin olmamasının sebebi iki türlüdür. Çünkü "keskin" hemen hemen iki anlamda söylenir; işitmede ve koku almada da durum aynıdır. Keskin görmek bir anlamda uzaktan görebilmek, başka bir anlamda da görülen şeylerin farklarını olabildiğince iyi seçebilmektir. Bunlar aynı hayvanlarda bir arada bulunmaz. Aynı kişi elini gözlerinin üstüne siper ettiğinde ya da bir borunun içinden baktığında renklerin farklarını hiç de daha iyi ya da daha kötü ayırt etmez, ama daha uzağı görür. Nitekim çukurlardan ve kuyulardan bazen yıldızlar görülür. Dolayısıyla bir hayvanın gözlerinin önünde büyük bir çıkıntı bulunur da gözbebeğindeki sıvısı saf ve dışarıdan gelen harekete uygun olmazsa, yüzeydeki derisi de ince olmazsa, bu hayvan renklerin farklarını tam seçemez; ama uzaktakini sanki yakındaymış gibi görür, hem de sıvısı ve onun örtüsü saf olup gözlerinin önünde hiçbir kaş çıkıntısı bulunmayanlardan daha iyi. Farkları seçecek kadar keskin görmenin sebebi gözün kendisindedir: temiz bir giyside küçük lekeler bile göze çarptığı gibi, saf bir görmede de küçük hareketler belli olur ve his meydana getirir. Uzaktakini görmenin, yani uzaktaki görülen şeylerden gelen hareketin göze ulaşmasının sebebi ise gözlerin konumudur: gözleri dışarı fırlak olanlar uzağı iyi göremez, gözleri içeride, bir çukurda duranlar ise uzağı görür; çünkü hareket boşluğa saçılmaz, dosdoğru ilerler. Bazılarının dediği gibi görmenin gözden bir şeyin çıkmasıyla olduğunu söylemek ile görülen şeylerden gelen hareketle olduğunu söylemek arasında bu bakımdan hiçbir fark yoktur (birinci görüşe göre de gözlerin önünde bir şey yoksa, gözden çıkan şeyin saçılarak görülen şeylere daha az ulaşması ve uzaktakini daha az görmesi zorunludur). Çünkü görmenin de aynı şekilde hareketle görmesi zorunludur. Gözden görülen şeye kadar boru gibi kesintisiz bir şey uzansaydı uzaktaki şeyler en iyi görülürdü; çünkü görülen şeylerden gelen hareket dağılmazdı. Böyle bir şey yoksa, bu uzantı ne kadar ileri giderse uzaktakini o kadar tam görmek zorunludur. Gözlerin farkının sebepleri bunlar olsun.
Περὶ δὲ τῶν παθημάτων οἷς διαφέρουσι τὰ μόρια τῶν ζῴων θεωρητέον νῦν. λέγω δὲ τὰ τοιαῦτα παθήματα τῶν μορίων, οἷον γλαυκότητα ὀμμάτων καὶ μελανίαν, καὶ φωνῆς ὀξύτητα καὶ βαρύτητα, καὶ χρώματος [ἢ σώματος] καὶ τριχῶν ἢ πτερῶν διαφοράν. τυγχάνει δὲ τῶν τοιούτων ἔνια μὲν ὅλοις ὑπάρχοντα τοῖς γένεσιν, ἐνίοις δ᾽ ὅπως ἔτυχεν, οἷον μάλιστ᾽ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τοῦτο συμβέβηκεν. ἔτι δὲ κατὰ τὰς τῆς ἡλικίας μεταβολὰς τὰ μὲν πᾶσιν ὁμοίως ὑπάρχει τοῖς ζῴοις, τὰ δ᾽ ὑπεναντίως, ὥσπερ περί τε φωνὰς καὶ περὶ τριχῶν χρόαν· τὰ μὲν γὰρ οὐ πολιοῦται πρὸς τὸ γῆρας ἐπιδήλως, ὁ δ᾽ ἄνθρωπος μάλιστα τοῦτο πάσχει τῶν ἄλλων ζῴων. καὶ τὰ μὲν εὐθὺς ἀκολουθεῖ γενομένοις, τὰ δε προϊούσης τῆς ἡλικίας γίνεται δῆλα καὶ γηρασκόντων. περὶ δὲ τούτων καὶ τῶν τοιούτων πάντων οὐκέτι τὸν αὐτὸν τρόπον δεῖ νομίζειν εἶναι τῆς αἰτίας. ὅσα γὰρ μὴ τῆς φύσεως ἔργα κοινῇ μηδ᾽ ἴδια τοῦ γένους ἑκάστου, τούτων οὐθὲν ἕνεκά του τοιοῦτον οὔτ᾽ ἔστιν οὔτε γίνεται. ὀφθαλμὸς μὲν γὰρ ἕνεκά του, γλαυκὸς δ᾽ οὐχ ἕνεκά του, πλὴν ἂν ἴδιον ιἦ τοῦ γένους τοῦτο τὸ πάθος. οὔτε δ᾽ ἐπ᾽ ἐνίων πρὸς τὸν λόγον συντείνει τὸν τῆς οὐσίας, ἀλλ᾽ ὡς ἐξ ἀνάγκης γιγνομένων εἰς τὴν ὕλην καὶ τὴν κινήσασαν ἀρχὴν ἀνακτέον τὰς αἰτίας. ὥσπερ γὰρ ἐλέχθη κατ᾽ ἀρχὰς ἐν τοῖς πρώτοις λόγοις, οὐ διὰ τὸ γίγνεσθαι ἕκαστον ποιόν τι, διὰ τοῦτο ποιόν τι ἐστίν, ὅσα τεταγμένα καὶ ὡρισμένα ἔργα τῆς φύσεώς ἐστιν, ἀλλὰ μᾶλλον διὰ τὸ εἶναι τοιαδὶ γίγνεται τοιαῦτα· τῇ γὰρ οὐσίᾳ ἡ γένεσις ἀκολουθεῖ καὶ τῆς οὐσίας ἕνεκά ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐχ αὕτη τῇ γενέσει. οἱ δ᾽ ἀρχαῖοι φυσιολόγοι τοὐναντίον ᾠήθησαν. τούτου δ᾽ αἴτιον ὅτι οὐχ ἑώρων πλείους οὔσας τὰς αἰτίας, ἀλλὰ μόνον τὴν τῆς ὕλης καὶ τὴν τῆς κινήσεως, καὶ ταύτας ἀδιορίστως, τῆς δὲ τοῦ λόγου καὶ τῆς τοῦ τέλους ἀνεπισκέπτως εἶχον. ἔστι μὲν οὖν ἕκαστον ἕνεκά του, γίνεται δ᾽ ἤδη διά τε ταύτην τὴν αἰτίαν καὶ διὰ τὰς λοιπάς, ὅσαπερ ἐν τῷ λόγῳ ἐνυπάρχει τῷ ἑκάστου ἤ ἐστιν ἕνεκά του ἢ οὗ ἕνεκα. τῶν δὲ μὴ τοιούτων, ὅσων ἐστὶ γένεσις, ἤδη τούτων τὸ αἴτιον ἐν τῇ κινήσει δεῖ καὶ τῇ γενέσει ζητεῖν, ὡς ἐν αὐτῇ τῇ συστάσει τὴν διαφορὰν λαμβανόντων. ὀφθαλμὸν μὲν γὰρ ἐξ ἀνάγκης ἕξει (τοιόνδε γὰρ ζῷον ὑπόκειται ὄν), τοιόνδε δὲ ὀφθαλμὸν ἐξ ἀνάγκης μέν, οὐ τοιαύτης δ᾽ ἀνάγκης, ἀλλ᾽ ἄλλον τρόπον, ὅτι τοιονδὶ οὒ τοιονδὶ ποιεῖν πέφυκε καὶ πάσχειν. διωρισμένων δὲ τούτων λέγωμεν περὶ τῶν ἐφεξῆς συμβαινόντων. πρῶτον μὲν οὖν ὅταν γένωνται τὰ παιδία πάντων, μάλιστα τῶν ἀτελῶν, καθεύδειν εἴωθε, διὰ τὸ καὶ ἐν τῇ μητρί, ὅταν λάβῃ πρῶτον αἴσθησιν, καθεύδοντα διατελεῖν. ἔχει δ᾽ ἀπορίαν περὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς γενέσεως, πότερον ἐγρήγορσις ὑπάρχει τοῖς ζῴοις πρότερον ἢ ὕπνος. διὰ γὰρ τὸ φαίνεσθαι προϊούσης τῆς ἡλικίας ἐγειρόμενα μᾶλλον, εὔλογον τοὐναντίον ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς γενέσεως ὑπάρχειν, τὸν ὕπνον. ἔτι δὲ διὰ τὸ τὴν μετάβασιν ἐκ τοῦ μὴ εἶναι εἰς τὸ εἶναι διὰ τοῦ μεταξὺ γίνεσθαι· ὁ δ᾽ ὕπνος εἶναι δοκεῖ τὴν φύσιν τῶν τοιούτων, οἷον τοῦ ζῆν καὶ τοῦ μὴ ζῆν μεθόριον, καὶ οὔτε μὴ εἶναι παντελῶς ὁ καθεύδων οὔτ᾽ εἶναι. τῷ γὰρ ἐγρηγορέναι τὸ ζῆν μάλισθ᾽ ὑπάρχει διὰ τὴν αἴσθησιν. εἰ δ᾽ ἐστὶν ἀναγκαῖον ἔχειν αἴσθησιν τὸ ζῷον, καὶ τότε πρῶτόν ἐστι ζῷον ὅταν αἴσθησις γένηται πρῶτον, τὴν μὲν ἐξ ἀρχῆς διάθεσιν οὐχ ὕπνον ἀλλ᾽ ὅμοιον ὕπνῳ δεῖ νομίζειν, οἵανπερ ἔχει καὶ τὸ τῶν φυτῶν γένος· καὶ γὰρ συμβέβηκε κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον τὰ ζῷα φυτοῦ βίον ζῆν. τοῖς δὲ φυτοῖς ὑπάρχειν ὕπνον ἀδύνατον· οὐθεὶς γὰρ ὕπνος ἀνέγερτος, τὸ δὲ τῶν φυτῶν πάθος τὸ ἀνάλογον τῷ ὕπνῳ ἀνέγερτον. καθεύδειν μὲν οὖν τὰ ζῷα τὸν πλείω χρόνον ἀναγκαῖον διὰ τὸ τὴν αὔξησιν καὶ τὸ βάρος ἐπικεῖσθαι τοῖς ἄνω τόποις (εἰρήκαμεν δὲ τὴν αἰτίαν τοῦ καθεύδειν τοιαύτην οὖσαν ἐν ἑτέροις)· ἀλλ᾽ ὅμως ἐγειρόμενα φαίνεται καὶ ἐν τῇ μήτρᾳ (δῆλον δὲ γίνεται τοῦτο ἐν ταῖς ἀνατομαῖς καὶ ἐν τοῖς ᾠοτοκοῦσιν), εἶτ᾽ εὐθὺς καθεύδουσι καὶ καταφέρονται πάλιν. διόπερ καὶ ἐξελθόντα τὸν πολὺν διάγει χρόνον καθεύδοντα. καὶ ἐγρηγορότα μὲν οὐ γελᾷ τὰ παιδία, καθεύδοντα δὲ καὶ δακρύει καὶ γελᾷ. συμβαίνουσι γὰρ καὶ καθεύδουσιν αἰσθήσεις τοῖς ζῴοις, οὐ μόνον τὰ καλούμενα ἐνύπνια, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὸ ἐνύπνιον, καθάπερ τοῖς ἀνισταμένοις καθεύδουσι καὶ πολλὰ πράττειν ἄνευ τοῦ ἐνυπνιάζειν. εἰσὶ γάρ τινες ὃ καθεύδοντες ἀνίστανται καὶ πορεύονται βλέποντες ὥσπερ οἱ ἐγρηγορότες. τούτοις γὰρ γίνεται τῶν συμβαινόντων αἴσθησις, οὐκ ἐγρηγορόσι μέν, οὐ μέντοι ὡς ἐνύπνιον. τὰ δὲ παιδία ἐοίκασιν, ὥσπερ ἀνεπιστήμονα τοῦ ἐγρηγορέναι, διὰ συνήθειαν ἐν τῷ καθεύδειν αἰσθάνεσθαι καὶ ζῆν. προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου, καὶ τῆς αὐξήσεως εἰς τὸ κάτω μεταβαινούσης, ἐγείρονταί τε μᾶλλον ἤδη, καὶ τὸν πλείω χρόνον οὕτω διάγουσιν. μᾶλλον δὲ τῶν ἄλλων ζῴων ἐν ὕπνῳ τὸ πρῶτον διατελοῦσιν· ἀτελέστατα γὰρ γεννᾶται τῶν τετελεσμένων, καὶ τὴν αὔξησιν ἔχοντα μάλιστα ἐπὶ τὸ ἄνω μέρος τοῦ σώματος. γλαυκότερα δὲ τὰ ὄμματα τῶν παιδίων εὐθὺς γεννωμένων ἐστὶ πάντων, ὕστερον δὲ μεταβάλλει πρὸς τὴν ὑπάρχειν μέλλουσαν φύσιν αὐτοῖς· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων ζῴων οὐ συμβαίνει τοῦτ᾽ ἐπιδήλως. τούτου μὲν οὖν αἴτιον τὸ μονόχροα τὰ ὄμματα τῶν ἄλλων εἶναι μᾶλλον, οἷον οἱ βόες μελανόφθαλμοι, τὸ δὲ τῶν προβάτων ὑδαρὲς πάντων, τῶν δὲ χαροπὸν ὅλον τὸ γένος ἢ γλαυκόν, ἔνια δ᾽ αἰγωπά, καθάπερ καὶ τὸ τῶν αἰγῶν αὐτὸ πλῆθος. τὰ δὲ τῶν ἀνθρώπων ὄμματα πολύχροα συμβέβηκεν εἶναι· καὶ γὰρ γλαυκοὶ καὶ χαροποὶ καὶ μελανόφθαλμοί τινές εἰσιν, οἱ δ᾽ αἰγωποί. διὸ καὶ ὥσπερ οὐδ᾽ ἀλλήλων διαφέρουσιν, οὕτως οὐδ᾽ αὐτὰ αὑτῶν· οὐ γὰρ πέφυκε πλείω μιᾶς ἴσχειν. μάλιστα δὲ τῶν ἄλλων ζῴων ἵππος πολύχρων ἐστίν· καὶ γὰρ ἑτερόγλαυκοί τινες αὐτῶν γίνονται. τοῦτο δὲ τῶν μὲν ἄλλων οὐθὲν πάσχει ζῴων ἐπιδήλως, ἄνθρωποι δὲ γίνονταί τινες ἑτερόγλαυκοι. τοῦ μὲν οὖν τἆλλα ζῷα νέα ὄντα καὶ πρεσβύτερα μηθὲν ἐπίδηλον μεταβάλλειν, ἐπὶ δὲ τῶν παιδίων τοῦτο συμβαίνειν, ἱκανὴν οἰητέον αἰτίαν εἶναι καὶ ταύτην, ὅτι τῶν μὲν μονόχρων τῶν δὲ πολύχρων τὸ μόριόν ἐστιν· τοῦ δὲ γλαυκότερα καὶ μὴ χρόαν ἄλλην ἴσχειν αἴτιον ὅτι ἀσθενέστερα τὰ μόρια τῶν νέων, ἀσθένεια δέ τις ἡ γλαυκότης. δεῖ δὲ λαβεῖν καθόλου περὶ τῆς διαφορᾶς τῶν ὀμμάτων, διὰ τίν᾽ αἰτίαν τὰ μὲν γλαυκὰ τὰ δὲ χαροπὰ τὰ δ᾽ αἰγωπὰ τὰ δὲ μελανόμματ᾽ ἐστίν. τὸ μὲν οὖν ὑπολαμβάνειν τὰ μὲν γλαυκὰ πυρώδη, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησί, τὰ δὲ μέλανα πλεῖον ὕδατος ἔχειν ἢ πυρός, καὶ διὰ τοῦτο τὰ μὲν ἡμέρας οὐκ ὀξὺ βλέπειν, τὰ γλαυκά, δι᾽ ἔνδειαν ὕδατος, θάτερα δὲ νύκτωρ δι᾽ ἔνδειαν πυρός, οὐ λέγεται καλῶς, εἴπερ μὴ πυρὸς τὴν ὄψιν θετέον ἀλλ᾽ ὕδατος πᾶσιν. ἔτι δ᾽ ἐνδέχεται τῶν χρωμάτων τὴν αἴτιαν ἀποδοῦναι καὶ κατ᾽ ἄλλον τρόπον· ἀλλ᾽ εἴπερ ἐστὶν ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον ἐν τοῖς περὶ τὰς αἰσθήσεις καὶ τούτων ἔτι πρότερον ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς διωρισμένοις, καὶ ὅτι ὕδατος, καὶ δι᾽ ἣν αἰτίαν ὕδατος ἀλλ᾽ οὐκ ἀέρος ἢ πυρὸς τὸ αἰσθητήριον τοῦτ᾽ ἐστί, ταύτην αἰτίαν ὑποληπτέον εἶναι τῶν εἰρημένων. οἱ μὲν γὰρ ἔχουσι τῶν ὀφθαλμῶν πλέον ὑγρόν, οἱ δ᾽ ἔλαττον τῆς συμμέτρου κινήσεως, οἱ δὲ σύμμετρον. τὰ μὲν οὖν ἔχοντα τῶν ὀμμάτων πολὺ τὸ ὑγρὸν μελανόμματά ἐστι διὰ τὸ μὴ εὐδίοπτ᾽ εἶναι τὰ πολλά, γλαυκὰ δὲ τὰ ὀλίγον, καθάπερ φαίνεται καὶ ἐπὶ τῆς θαλάττης· τὸ μὲν γὰρ εὐδίοπτον αὐτῆς γλαυκὸν φαίνεται, τὸ δ᾽ ἧττον ὑδατῶδες, τὸ δὲ μὴ διωρισμένον διὰ βάθος μέλαν καὶ κυανοειδές. τὰ δὲ μεταξὺ τῶν ὀμμάτων τούτων τῷ μᾶλλον ἤδη διαφέρει καὶ ἧττον. τὴν δ᾽ αὐτὴν αἰτίαν οἰητέον καὶ τοῦ τὰ μὲν γλαυκὰ μὴ εἶναι ὀξυωπὰ τῆς ἡμέρας, τὰ δὲ μελανόμματα τῆς νυκτός. τὰ μὲν γὰρ γλαυκὰ δι᾽ ὀλιγότητα τοῦ ὑγροῦ κινεῖται μᾶλλον ὑπὸ τοῦ φωτὸς καὶ τῶν ὁρατῶν, ᾗ ὑγρὸν καὶ ᾗ διαφανές. ἔτι δ᾽ ἡ τούτου τοῦ μορίου κίνησις ὅρασις, ᾗ διαφανές, ἀλλ᾽ ούχ ιἧ ὑγρόν. τὰ δὲ μελανόμματα διὰ πλῆθος τοῦ ὑγροῦ ἧττον κινεῖται. ἀσθενὲς γὰρ τὸ νυκτερινὸν φῶς· ἅμα γὰρ καὶ δυσκίνητον ἐν τῇ νυκτὶ ὅλως γίγνεται τὸ ὑγρόν. δεῖ δὲ οὔτε μὴ κινεῖσθαι αὐτό, οὔτε μᾶλλον ἢ ᾗ διαφανές· ἐκκρούει γὰρ ἡ ἰσχυροτέρα κίνησις τὴν ἀσθενεστέραν. διὸ καὶ ἀπὸ τῶν ἰσχυρῶν χρωμάτων μεταβάλλοντες οὐχ ὁρῶσι, καὶ ἐκ τοῦ ἡλίου εἰς τὸ σκότος ἰόντες· ἰσχυρὰ γὰρ οὖσα ἡ ἐνυπάρχουσα κίνησις κωλύει τὴν θύραθεν, καὶ ὅλως οὔτε σθένουσα οὔτε ἀσθενὴς ὄψις τὰ λαμπρὰ δύναται ὁρᾶν διὰ τὸ πάσχειν τι μᾶλλον καὶ κινεῖσθαι τὸ ὑγρόν, δηλοῖ δὲ καὶ τὰ ἀρρωστήματα τῆς ὄψεως ἑκατέρας. τὸ μὲν γὰρ γλαύκωμα γίνεται μᾶλλον τοῖς γλαυκοῖς, οἱ δὲ νυκτάλωπες καλούμενοι τοῖς μελανοφθάλμοις. ἔστι δὲ τὸ μὲν γλαύκωμα ξηρότης τις μᾶλλον τῶν ὀμμάτων, διὸ καὶ συμβαίνει μᾶλλον γηράσκουσιν· ξηραίνεται γάρ, ὥσπερ καὶ τὸ ἄλλο σῶμα, καὶ ταῦτα τὰ μόρια πρὸς τὸ γῆρας· ὁ δὲ νυκτάλωψ ὑγρότητος πλεονασμός, διὸ τοῖς νεωτέροις γίνεται μᾶλλον· ὑγρότερος γὰρ ὁ ἐγκέφαλος ὁ τούτων. ἡ δὲ μέση τοῦ πολλοῦ καὶ τοῦ ὀλίγου ὑγροῦ βελτίστη ὄψις· οὔτε γὰρ ὡς ὀλίγη οὖσα διὰ τὸ ταράττεσθαι ἐμποδίζει τὴν τῶν χρωμάτων κίνησιν, οὔτε διὰ πλῆθος παρέχει δυσκινησίαν. οὐ μόνον δὲ τὰ εἰρημένα αἴτια τοῦ ἀμβλὺ ἢ ὀξὺ ὁρᾶν, ἀλλὰ καὶ ἡ τοῦ δέρματος φύσις τοῦ ἐπὶ τῇ κόρῃ καλουμένῃ. δεῖ γὰρ αὐτὸ διαφανὲς εἶναι, τοιοῦτον δ᾽ ἀναγκαῖον εἶναι τὸ λεπτὸν καὶ λευκὸν καὶ ὁμαλὸν δ᾽ ὅπως μὴ ἐπισκιάζῃ ῥυτιδούμενον (καὶ γὰρ διὰ τοῦθ᾽ οἱ γέροντες οὐκ ὀξὺ ὁρῶσιν· ὥσπερ γὰρ καὶ τὸ ἄλλο δέρμα, καὶ τὸ τοῦ ὄμματος ῥυτιδοῦταί τε καὶ παχύτερον γίνεται γηράσκουσιν), λευκὸν δὲ διὰ τὸ τὸ μέλαν μὴ εἶναι διαφανές· αὐτὸ γὰρ τοῦτ᾽ ἐστὶ τὸ μέλαν, τὸ μὴ διαφαινόμενον. διόπερ οὐδ᾽ οἱ λαμπτῆρες δύνανται φαίνειν, ἐὰν ὦσιν ἐκ τοιούτου δέρματος. ἐν μὲν οὖν τῷ γήρᾳ καὶ ταῖς νόσοις διὰ ταύτας τὰς αἰτίας οὐκ ὀξὺ βλέπουσι, τὰ δὲ παιδία δι᾽ ὀλιγότητα τοῦ ὑγροῦ γλαυκὰ φαίνεται τὸ πρῶτον. ἑτερόγλαυκοι δὲ γίνονται μάλιστα οἱ ἄνθρωποι καὶ οἱ ἵπποι διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δι᾽ ἥνπερ ὁ μὲν ἄνθρωπος πολιοῦται μόνος, τῶν δ᾽ ἄλλων ἵππος μόνον ἐπιδήλως γηράσκων λευκαίνεται τὰς τρίχας. ἥ τε γὰρ πολιότης ἀσθένειά τίς ἐστι τοῦ ὑγροῦ τοῦ ἐν τῷ ἐγκεφάλῳ καὶ ἀπεψία καὶ ἡ γλαυκότης· τὸ γὰρ λίαν λεπτὸν ἢ λίαν παχὺ τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν τὸ μὲν τῷ ὀλίγῳ τὸ δὲ τῷ πολλῷ ὑγρῷ. ὅταν οὖν μὴ δύνηται ἀπαρτίσαι ἡ φύσις ὁμοίως ἢ πέψασα τὸ ἐν ἀμφοτέροις ὑγρὸν ἢ μὴ πέψασα, ἀλλὰ τὸ μὲν τὸ δὲ μή, τότε συμβαίνει γίνεσθαι ἑτερογλαύκους. περὶ δὲ τοῦ τὰ μὲν ὀξυωπὰ εἶναι τῶν ζῴων τὰ δὲ μή, δύο τρόποι τῆς αἰτίας εἰσίν. διχῶς γὰρ λέγεται τὸ ὀξὺ σχεδόν, καὶ περὶ τὸ ἀκούειν καὶ τὸ ὀσφραίνεσθαι ὁμοίως τοῦτ᾽ ἔχει. λέγεται γὰρ ὀξὺ ὁρᾶν ἓν μὲν τὸ πόρρωθεν δύνασθαι ὁρᾶν, ἓν δὲ τὸ τὰς διαφορὰς ὅτι μάλιστα διαισθάνεσθαι τῶν ὁρωμένων. ταῦτα δ᾽ οὐχ ἅμα συμβαίνει τοῖς αὐτοῖς. ὁ γὰρ αὐτὸς ἐπηλυγισάμενος τὴν χεῖρα ἢ δι᾽ αὐλοῦ βλέπων τὰς μὲν διαφορὰς οὐθὲν μᾶλλον οὐδ᾽ ἧττον κρίνει τῶν χρωμάτων, ὄψεται δὲ πορρώτερον. οἱ γοῦν ἐκ τῶν ὀρυγμάτων καὶ φρεάτων ἐνίοτε ἀστέρας ὁρῶσιν. ὥστ᾽ εἴ τι τῶν ζῴων ἔχει μὲν προβολὴν τοῦ ὄμματος πολλήν, τὸ δ᾽ ἐν τῇ κόρῃ ὑγρὸν μὴ καθαρὸν μηδὲ σύμμετρον τῇ κινήσει τῇ θύραθεν, μηδὲ τὸ ἐπιπολῆς δέρμα λεπτόν, τοῦτο περὶ μὲν τὰς διαφορὰς οὐκ ἀκριβώσει τῶν χρωμάτων, πόρρωθεν δ᾽ ἔσται ὁρατικόν, ὥσπερ εἰ καὶ ἐγγύθεν, μᾶλλον τῶν τὸ μὲν ὑγρὸν καθαρὸν ἐχόντων καὶ τὸ σκέπασμα αὐτοῦ, μὴ ἐχόντων δ᾽ ἐπισκύνιον πρὸ τῶν ὀμμάτων μηθέν. τοῦ μὲν γὰρ οὕτως ὀξὺ ὁρᾶν ὥστε διαισθάνεσθαι τὰς διαφοράς, ἐν αὐτῷ τῷ ὄμματί ἐστιν ἡ αἰτία· ὥσπερ γὰρ ἐν ἱματίῳ καθαρῷ καὶ αἱ μικραὶ κηλῖδες ἔνδηλοι γίνονται, οὕτως καὶ ἐν τῇ καθαρᾷ ὄψει καὶ αἱ μικραὶ κινήσεις δῆλαι καὶ ποιοῦσιν αἴσθησιν. τοῦ δὲ τὰ πόρρωθεν ὁρᾶν καὶ τὴν ἀπὸ τῶν πόρρωθεν ὁρατῶν ἀφικνεῖσθαι κίνησιν ἡ θέσις αἰτία τῶν ὀφθαλμῶν· τὰ μὲν γὰρ ἐξόφθαλμα οὐκ εὐωπὰ πόρρωθεν, τὰ δ᾽ ἐντὸς ἔχοντα τὰ ὄμματα ἐν κοίλῳ κείμενα ὁρατικὰ τῶν πόρρωθεν διὰ τὸ τὴν κίνησιν μὴ σκεδάννυσθαι εἰς ἀχανὲς ἀλλ᾽ εὐθυπορεῖν. οὐθὲν γὰρ διαφέρει τὸ λέγειν ὁρᾶν, ὥσπερ τινές φασι, τῷ τὴν ὄψιν ἐξιέναι (ἂν γὰρ μὴ ιἦ τι πρὸ τῶν ὀμμάτων, διασκεδαννυμένην ἀνάγκη ἐλάττω προσπίπτειν τοῖς ὁρωμένοις καὶ ἧττον τὰ πόρρωθεν ὁρᾶν), ἢ τὸ τῇ ἀπὸ τῶν ὁρωμένων κινήσει ὁρᾶν. ὁμοίως γὰρ ἀνάγκη καὶ τὴν ὄψιν τῇ κινήσει ὁρᾶν. μάλιστα μὲν οὖν ἑωρᾶτο ἂν τὰ πόρρωθεν, εἰ ἀπὸ τῆς ὄψεως εὐθὺς συνεχὴς ἦν πρὸς τὸ ὁρώμενον οἷον αὐλός· οὐ γὰρ ἂν διελύετο ἡ κίνησις ἡ ἀπὸ τῶν ὁρατῶν· εἰ δὲ μή, ὅσῳπερ ἂν ἐπὶ πλέον ἀπέχῃ, τοσούτῳ ἀκριβέστερον τὰ πόρρωθεν ὁρᾶν ἀνάγκη. καὶ τῆς μὲν τῶν ὀμμάτων διαφορᾶς ἔστωσαν αὗται αἱ αἰτίαι.
5.22. Bölüm
İşitme ve koku almada da durum aynıdır. Tam işitmenin ve tam koku almanın bir anlamı, algılanan şeylerin bütün farklarını olabildiğince iyi hissetmek, öbür anlamı da uzaktan işitmek ve koku almaktır. Farkları iyi ayırt etmenin sebebi, görmede olduğu gibi, duyu organıdır: yeter ki organın kendisi de çevresindeki zar da saf olsun. Çünkü duyular üzerine incelemelerde söylendiği gibi, bütün duyu organlarının kanalları kalbe, kalbi olmayanlarda da ona karşılık gelen kısma uzanır. İşitme organı havadan olduğu için kanalı, doğuştan gelen soluğun kimilerinde nabzı, kimilerinde ise nefes alıp vermeyi meydana getirdiği yerde sona erer. Bu yüzden söylenenler de, işitilen şey yeniden seslendirilebilecek biçimde öğrenilir: duyu organından nasıl bir hareket girdiyse, aynı ve tek bir mühürden basılmış gibi, ses aracılığıyla yine öyle bir hareket meydana gelir; böylece insan işittiğini söyler. Esneyenler ve nefes verenler, nefes alanlardan daha az işitir; çünkü işitme organının ilkesi soluk kısmının üzerindedir ve organ soluğu hareket ettirdiğinde o da sarsılıp hareket eder; çünkü organı hareket ettiren şey kendisi de hareket eder. Rutubetli mevsimlerde ve rutubetli mizaçlarda da aynı hâl görülür; kulaklar, soluk bölgesinin ilkesine komşu oldukları için havayla dolmuş gibi gelir.
Seslerin ve kokuların farklarını ayırt etmedeki keskinlik, duyu organının ve yüzeydeki zarın saf olmasına bağlıdır; çünkü görmede olduğu gibi bu duyularda da bütün hareketler o zaman açıkça belli olur. Uzaktakini hissedip hissetmemek de görmedekine benzer. Duyu organlarının önünde, kısımların içinden uzun bir yol boyunca geçen kanallar gibi şeyler bulunanlar uzaktakini hisseder. Bu yüzden burun delikleri uzun olan hayvanlar, Lakon tazıları gibi, koku almada keskindir; çünkü duyu organı yukarıda olduğu için uzaktan gelen hareketler dağılmaz, dosdoğru ilerler; tıpkı gözlerinin önünü elleriyle siper edenlerde olduğu gibi. Bazı dört ayaklılarda olduğu gibi kulakları uzun, saçak gibi dışarı uzanan ve içeride de uzun bir kıvrımı olan hayvanlar da öyledir: bu kulaklar da hareketi uzaktan alıp duyu organına iletir. İnsan, büyüklüğüne oranla, hayvanlar içinde uzaktan keskin duyma bakımından hemen hemen en zayıf olandır; farkları seçmede ise hepsinden hassastır. Sebebi, insanın duyu organının saf, en az topraksı ve cisimsi olması, insanın da büyüklüğüne oranla tabiatça hayvanların en ince derilisi olmasıdır. Tabiat fokla ilgili düzeni de makul biçimde kurmuştur: fok dört ayaklı ve canlı doğuran bir hayvan olduğu hâlde kulağı yoktur, yalnız kulak kanalları vardır. Sebebi, hayatının suda geçmesidir; kulak denen kısım ise kanallara, uzaktaki havanın hareketini korumak için eklenmiştir. Dolayısıyla foka hiçbir yararı olmazdı; hatta içine bol su alarak tersini yapardı. Görme, işitme ve koku alma hakkında söylenmiş oldu.
Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει καὶ περὶ τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν ὄσφρησιν· ἓν μὲν γάρ ἐστι τοῦ ἀκριβῶς ἀκούειν καὶ ὀσφραίνεσθαι τὸ τὰς διαφορὰς τῶν ὑποκειμένων αἰσθητῶν ὅτι μάλιστα αἰσθάνεσθαι πάσας, ἓν δὲ τὸ πόρρωθεν καὶ ἀκούειν καὶ ὀσφραίνεσθαι. τοῦ μὲν οὖν τὰς διαφορὰς κρίνειν καλῶς τὸ αἰσθητήριον αἴτιον, ὥσπερ ἐπὶ τῆς ὄψεως, ἂν ᾖ καθαρὸν αὐτό τε καὶ ἡ περὶ αὐτὸ μῆνιγξ. οἱ γὰρ πόροι τῶν αἰσθητηρίων πάντων, ὥσπερ εἴρηται ἐν τοῖς περὶ αἰσθήσεως, τείνουσι πρὸς τὴν καρδίαν, τοῖς δὲ μὴ ἔχουσι καρδίαν πρὸς τὸ ἀνάλογον. ὁ μὲν οὖν τῆς ἀκοῆς, ἐπεί ἐστι τὸ αἰσθητήριον ἀέρος, ᾗ τὸ πνεῦμα τὸ σύμφυτον ποιεῖται ἐνίοις μὲν τὴν σφύξιν τοῖς δὲ τὴν ἀναπνοὴν καὶ εἰσπνοήν, ταύτῃ περαίνει· διὸ καὶ ἡ μάθησις γίνεται τῶν λεγομένων ὥστ᾽ ἀντιφθέγγεσθαι τὸ ἀκουσθέν· οἵα γὰρ ἡ κίνησις εἰσῆλθε διὰ τοῦ αἰσθητηρίου, τοιαύτη πάλιν, οἷον ἀπὸ χαρακτῆρος τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνός, διὰ τῆς φωνῆς γίνεται ἡ κίνησις, ὥσθ᾽ ὃ ἤκουσε, τοῦτ᾽ εἰπεῖν. καὶ χασμώμενοι καὶ ἐκπνέοντες ἧττον ἀκούουσιν ἢ εἰσπνέοντες διὰ τὸ ἐπὶ τῷ πνευματικῷ μορίῳ τὴν ἀρχὴν τοῦ αἰσθητηρίου εἶναι τοῦ τῆς ἀκοῆς, καὶ σείεσθαι καὶ κινεῖσθαι αμα κινοῦντος τοῦ ὀργάνου τὸ πνεῦμα· κινεῖται γὰρ κινοῦν τὸ ὄργανον. καὶ ἐν ταῖς ὑγραῖς ὥραις καὶ κράσεσι συμβαίνει τὸ αὐτὸ πάθος, καὶ τὰ ὦτα πληροῦσθαι δοκεῖ πνεύματος διὰ τὸ γειτνιᾶν τῇ ἀρχῇ τοῦ πνευματικοῦ τόπου. ἡ μὲν οὖν περὶ τὰς διαφορὰς ἀκρίβεια τῆς κρίσεως καὶ τῶν ψόφων καὶ τῶν ὀσμῶν ἐν τῷ τὸ αἰσθητήριον καθαρὸν εἶναι καὶ τὸν ὑμένα τὸν ἐπιπολῆς ἐστίν· πᾶσαι γὰρ αἱ κινήσεις διάδηλοι, καθάπερ ἐπὶ τῆς ὄψεως, καὶ ἐπὶ τῶν τοιούτων συμβαίνουσιν. καὶ τὸ πόρρωθεν δὲ αἰσθάνεσθαι, τὰ δὲ μὴ αἰσθάνεσθαι, ὁμοίως συμβαίνει ὥσπερ ἐπὶ τῆς ὄψεως. τὰ γὰρ ἔχοντα πρὸ τῶν αἰσθητηρίων ἐπὶ πολὺ οἷον ὀχετοὺς διὰ τῶν μορίων, ταῦτα πόρρωθεν αἰσθητικά ἐστιν. διὸ ὅσων οἱ μυκτῆρες μακροί, οἷον τῶν Λακωνικῶν κυνιδίων, ὀσφραντικά· ἄνω γὰρ ὄντος τοῦ αἰσθητηρίου πόρρωθεν αἱ κινήσεις οὐ διασπῶνται ἀλλ᾽ εὐθυποροῦσιν, ὥσπερ τοῖς ἐπηλυγιζομένοις πρὸ τῶν ὀμμάτων. ὁμοίως δὲ καὶ ὅσοις τὰ ὦτα μακρὰ καὶ ἀπογεγεισσωμένα πόρρωθεν, οἷα ἔχουσιν ἔνια τῶν τετραπόδων, καὶ ἔσω τὴν ἑλίκην μακράν· καὶ γὰρ ταῦτα ἐκ πολλοῦ λαμβάνοντα τὴν κίνησιν ἀποδίδωσι πρὸς τὸ αἰσθητήριον. τὴν μὲν οὖν πόρρωθεν ἀκρίβειαν τῶν αἰσθήσεων ἥκιστα ὡς εἰπεῖν ἄνθρωπος ἔχει ὡς κατὰ μέγεθος τῶν ζῴων, τὴν δὲ περὶ τὰς διαφορὰς μάλιστα πάντων εὐαίσθητον. αἴτιον δ᾽ ὅτι τὸ αἰσθητήριον καθαρὸν καὶ ἥκιστα γεῶδες καὶ σωματῶδες, καὶ φύσει λεπτοδερμότατον τῶν ζῴων ὡς κατὰ μέγεθος ἄνθρωπός ἐστιν. εὐλόγως δ᾽ ἀπείργασται ἡ φύσις καὶ τὰ περὶ τὴν φώκην· τετράπουν γὰρ ὂν καὶ ζῳοτόκον οὐκ ἔχει ὦτα ἀλλὰ πόρους μόνον. αἴτιον δ᾽ ὅτι ἐν ὑγρῷ αὐτῇ ὁ βίος· τὸ δὲ τῶν ὤτων μόριον πρόσκειται τοῖς πόροις πρὸς τὸ σώζειν τὴν τοῦ πόρρωθεν ἀέρος κίνησιν· οὐθὲν οὖν χρήσιμόν ἐστιν αὐτῇ, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον ἀπεργάζοιτ᾽ ἄν, δεχόμενα εἰς αὑτὰ ὑγροῦ πλῆθος. καὶ περὶ μὲν ὄψεως καὶ ἀκοῆς καὶ ὀσφρήσεως εἴρηται.
5.3-13. Bölüm
İnsanlarda kıllar hem yaşa göre birbirinden hem de kıllı öteki hayvan cinslerininkinden farklıdır. Kendi içinde canlı doğuran hayvanların hemen hepsinde kıl vardır; dikenli olanları da, kara kirpilerinde ve canlı doğuranlardan bu türden başka bir hayvan varsa onda olduğu gibi, bir tür kıl saymak gerekir. Kılların farkları sertlik ve yumuşaklık, uzunluk ve kısalık, düzlük ve kıvırcıklık, çokluk ve azlık bakımındandır; bunlara ek olarak renk, yani beyazlık, siyahlık ve bunların arasındakiler bakımından. Bu farkların bazılarında, genç ya da yaşlı olmalarına göre de farklılaşırlar. Bu en çok insanlarda belirgindir: yaşlandıkça hem daha kıllı olurlar hem de bazılarının başının önü kel olur. Çocukken kimse kel olmaz, kadınlar da olmaz; erkekler ise yaş ilerledikçe olur. İnsanların yaşlanınca saçları da ağarır. Öteki hayvanlarda bu, deyim yerindeyse hiç belirgin olmaz; onlar içinde en çok atta görülür. İnsanlar başın önünden kel olur, ilk önce de şakaklardan ağarır; ama kimse ne şakaklardan ne de başın arkasından kel olmaz. Kılı olmayıp ona karşılık gelen bir şeyi olan hayvanlarda da, kuşlarda tüy, balık cinsinde pul gibi, bu hâllerin bazıları aynı orantıyla görülür.
Tabiatın kıl cinsini hayvanlara ne uğruna yaptığı daha önce, hayvanların kısımlarının sebepleri üzerine incelemelerde söylendi; şimdiki araştırmanın işi ise bunların her birinin hangi şartlar bulununca ve hangi zorunluluklar yüzünden gerçekleştiğini göstermektir. Kalınlığın ve inceliğin sebebi en çok deridir: kimisinde deri kalın, kimisinde ince; kimisinde gevşek, kimisinde sıkıdır. İçindeki sıvının farkı da ortak sebeptir: kimisinde yağlı, kimisinde sulu sıvı bulunur. Çünkü derinin tabiatı esasen topraksıdır; yüzeyde olduğu için sıvı buharlaşınca katılaşır ve topraksı olur. Kıllar ve onlara karşılık gelenler ise etten değil deriden oluşur; içlerindeki sıvı buharlaşıp tüterken. Bu yüzden kalın deriden kalın, ince deriden ince kıllar çıkar. Deri daha gevşek ve daha kalınsa, hem topraksı kısmın çokluğu hem de gözeneklerin büyüklüğü yüzünden kıllar kalın olur; daha sıkıysa gözeneklerin darlığı yüzünden ince olur. Ayrıca nem suluysa çabuk kuruduğu için kıllar uzamaz; yağlıysa tersi olur, çünkü yağlı şey kolay kurumaz. Bu yüzden genel olarak daha kalın derili hayvanlar daha kalın kıllıdır; ama söylenen sebeplerden ötürü en kalın derililer en kalın kıllı değildir; domuz cinsinin sığıra, file ve başka birçok hayvana göre durumu böyledir. İnsanlarda en kalın kılların baştakiler olması da aynı sebepledir: derinin en kalın yeri burasıdır, en çok rutubet de buradadır; ayrıca burası çok gevşektir.
Kılların uzun ya da kısa olmasının sebebi de buharlaşan sıvının kolay kurumamasıdır. Kolay kurumamanın iki sebebi vardır: kemiyet ve keyfiyet. Sıvı çoksa kolay kurumaz, yağlıysa da. Bu yüzden insanlarda en uzun kıllar baştakilerdir; çünkü beyin sıvı ve soğuk olduğundan bol sıvı sağlar. Kılların düz ya da kıvırcık olması kıllardaki buharlaşmadan ileri gelir. Buhar dumanımsıysa, sıcak ve kuru olduğu için kılı kıvırcık yapar. Çünkü kıl iki yöne birden çekildiği için bükülür: topraksı kısım aşağı, sıcak kısım yukarı gider. Kıl zayıflığı yüzünden kolay büküldüğü için kıvrılır; kılın kıvırcıklığı da budur. Sebebi böyle anlamak mümkündür; ama sıvısı az, topraksı kısmı çok olduğu için kılların çevreleyen hava tarafından kurutulup büzüşmesi olarak da anlamak mümkündür. Çünkü düz olan şey buharlaşırsa bükülür ve büzülür, ateşte yanan kıl gibi; buna göre kıvırcıklık, çevrenin sıcaklığı yüzünden sıvı eksikliğinden doğan bir büzülmedir. Bunun bir işareti, kıvırcık kılların düz kıllardan daha sert olmasıdır; çünkü kuru olan serttir. Çok rutubeti olanlar ise düz kıllıdır; çünkü bu kıllarda sıvı damla damla değil, akarak ilerler. Bu yüzden Karadeniz'deki İskitler ve Trakyalılar düz saçlıdır; çünkü hem kendileri rutubetlidir hem de çevrelerindeki hava rutubetlidir. Etiyopyalılar ve sıcak yerlerde oturanlar ise kıvırcık saçlıdır; çünkü hem beyinleri hem de çevrelerindeki hava kurudur.
Kalın derililerin bazıları, daha önce söylenen sebepten ötürü ince kıllıdır: gözenekler ne kadar inceyse kılların da o kadar ince olması zorunludur. Koyun cinsinin kılları bu yüzden böyledir; çünkü yün, sık bir kıl yığınıdır. Bazı hayvanların kılı yumuşaktır ama o kadar ince değildir; tavşanların koyunlara göre durumu böyledir. Bu tür hayvanların kılı derinin yüzeyindedir; bu yüzden uzamaz, ketenden kazınan tiftiklere benzer: onlar da hiç uzamaz, yumuşaktır ve örülmeye gelmez. Soğuk yerlerdeki koyunlarda ise durum insanlarınkinin tersidir: İskitler yumuşak saçlıdır, Sauromat koyunlarının yünü ise serttir. Bunun sebebi bütün yabani hayvanlardakiyle aynıdır. Soğuk, dondurarak kuruttuğu için sertleştirir; çünkü sıcak sıkışıp dışarı atılınca sıvı da onunla birlikte buharlaşır, kıllar da deri de topraksı ve sert olur. Yabani hayvanlarda sebep açıkta yaşamaları, ötekilerde ise bulundukları yerin böyle olmasıdır. Bunun bir işareti de idrar zorluğuna karşı kullanılan deniz kestanelerinde görülendir. Bunlar derinlik yüzünden soğuk suda yaşadıkları için (altmış kulaç ve daha derinde bulunurlar) kendileri küçüktür, dikenleri ise büyük ve serttir. Büyüktür, çünkü vücudun büyümesi oraya yönelmiştir (az sıcaklıkları olduğundan besinlerini pişiremez ve çok artık biriktirirler; dikenler, kıllar ve bu türden şeyler de artıktan oluşur); sert ve taşlaşmış gibidir, çünkü soğuk ve donma vardır. Aynı şekilde öteki bitenler de, kuzeye bakan yerlerde olanlar güneye bakanlardakinden, rüzgâra açık yerlerde olanlar çukurlardakinden daha sert, daha topraksı ve daha taşımsı olur; çünkü hepsi daha çok soğur ve sıvıları buharlaşır.
Hem sıcak hem soğuk sertleştirir; çünkü sıvı ikisinin etkisiyle de buharlaşır: sıcağın etkisiyle kendiliğinden, soğuğun etkisiyle araz olarak (çünkü sıvı sıcakla birlikte dışarı çıkar; hiçbir sıvı sıcaksız değildir). Ama soğuk yalnız sertleştirmekle kalmaz, sıklaştırır da; sıcak ise gevşetir. Yine aynı sebepten, yaşlandıkça kıllı hayvanlarda kıllar, tüylü ve pullu hayvanlarda da tüyler ve pullar sertleşir. Çünkü yaşlandıkça deriler daha sert ve kalın olur; kururlar. Yaşlılık (gēras), adının da gösterdiği gibi, topraklaşmadır (geēron); çünkü sıcak, onunla birlikte de sıvı, vücudu terk eder.
Hayvanlar içinde en belirgin biçimde kel olanlar insanlardır. Ama bu tür hâl küllî bir şeydir: bitkilerin de kimisi her zaman yapraklıdır, kimisi yaprak döker; kışı inlerinde geçiren kuşlar da tüylerini döker. İnsanlarda, kel olanlarda kellik de böyle bir hâldir. Çünkü bütün bitkilerde yapraklar, sahip olanlarda da tüyler ve kıllar parça parça dökülür; ama bu hâl toptan olunca söylenen adları alır: kel olmak ve yaprak dökmek [ve tüy dökmek] denir. Bu hâlin sebebi sıcak rutubetin eksikliğidir; sıvılar içinde en çok böyle olan da yağlı olandır; bu yüzden bitkilerden yağlı olanlar daha çok her zaman yapraklıdır. Ama bitkilerdeki sebebi başka yerde söylemek gerekir; çünkü onlarda bu hâlin başka ortak sebepleri de vardır. Bitkilerde bu hâl kışın olur (çünkü bu değişiklik, yaştan daha belirleyicidir); kışı inlerinde geçiren hayvanlarda da öyledir (çünkü onlar da tabiatça insanlardan daha az rutubetli ve sıcaktır). İnsanlar ise kışı ve yazı yaşlarıyla geçirir. Bu yüzden cinsel ilişkiye başlamadan önce kimse kel olmaz; o zaman da, tabiatça buna yatkın olanlarda daha çok olur. Çünkü beyin tabiatça vücudun en soğuk kısmıdır, cinsel ilişki ise soğutur; çünkü saf ve tabiî sıcaklığın dışarı verilmesidir. Bu yüzden bunu ilk olarak beynin hissetmesi makuldür; çünkü zayıf ve kötü durumda olan şeyler küçük bir sebeple ve ufak bir sarsıntıyla etkilenir. Dolayısıyla beynin kendisinin az sıcak olduğu, çevresindeki derinin daha da çok öyle olması gerektiği, bu derideki kılların da ondan en uzakta oldukları ölçüde öyle olduğu hesaba katılırsa, tohum üretenlerin bu yaşlarda kel olması makul görünür. Aynı sebepten yalnız başın ön kısmında kel olurlar, hayvanlar içinde de yalnız insanlar: ön kısmında, çünkü beyin oradadır; hayvanlar içinde yalnız insan, çünkü açık ara en büyük ve en rutubetli beyin insandadır. Kadınlar da kel olmaz; çünkü tabiatları çocuklarınkine benzer: ikisi de tohum dökemez. Hadım da kel olmaz, çünkü dişiye doğru değişir. Hadımlar sonradan çıkan kılları ya hiç çıkarmaz ya da önceden varsa dökerler, kasık kılı hariç; çünkü kadınlar da bu kıllardan bazılarına sahip değildir, kasık kılı ise onlarda da çıkar. Bu sakatlık, erkeklikten dişiliğe bir değişmedir.
Kışı inlerinde geçirenlerin yeniden kıllanmasının, yaprak dökenlerin yeniden yaprak açmasının, kellerde ise kılın yeniden çıkmamasının sebebi şudur: ötekilerde mevsimler vücudun asıl dönüm noktalarıdır; dolayısıyla mevsimler değişince hayvanlarda tüy ve kıl, bitkilerde yaprak çıkarma ve dökme de değişir. İnsanlarda ise kış, yaz, bahar ve sonbahar yaşa göre olur; yaşlar geri dönmediği için, sebep benzer olsa da onlar yüzünden olan hâller de geri dönmez. Kılların öteki hâlleri hakkında da hemen hemen söylenmiş oldu.
Τὰ δὲ τριχώματα διαφέρουσι καὶ πρὸς αὑτὰ τοῖς ἀνθρώποις κατὰ τὰς ἡλικίας καὶ πρὸς τὰ γένη τῶν ἄλλων ζῴων, ὅσαπερ ἔχει τρίχας αὐτῶν. ἔχει δ᾽ ὅσαπερ ἐντὸς αὑτῶν ζῳοτοκεῖ πάντα σχεδόν· καὶ γὰρ τὰ ἀκανθώδεις ἔχοντα τῶν τοιούτων τριχῶν εἶδός τι ὑποληπτέον, οἷον τάς τε τῶν χερσαίων ἐχίνων καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτόν ἐστι τῶν ζῳοτόκων. εἰσὶ δὲ διαφοραὶ τῶν τριχῶν κατά τε σκληρότητα καὶ μαλακότητα, καὶ κατὰ μῆκος καὶ βραχύτητα, καὶ εὐθύτητα καὶ οὐλότητα, καὶ πλῆθος καὶ ὀλιγότητα, πρὸς δὲ τούτοις κατὰ τὰς χρόας, κατὰ λευκότητα καὶ μελανίαν καὶ τὰς μεταξὺ τούτων. ἐνίας δὲ τούτων τῶν διαφορῶν καὶ κατὰ τὰς ἡλικίας διαφέρουσι νέα τε καὶ παλαιούμενα. μάλιστα δὲ τοῦτ᾽ ἐπίδηλον ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· καὶ γὰρ δασύνεται μᾶλλον πρεσβύτερα γιγνόμενα, καὶ φαλακροῦνται τῆς κεφαλῆς ἔνιοι τὰ πρόσθεν. καὶ παῖδες μὲν ὄντες οὐ γίγνονται φαλακροί, οὐδ᾽ αἱ γυναῖκες· οἱ δ᾽ ἄνδρες προϊούσης ἤδη τῆς ἡλικίας. καὶ πολιοῦνται δὲ τὰς κεφαλὰς γηράσκοντες οἱ ἄνθρωποι. τῶν δ᾽ ἄλλων ζῴων οὐθενὶ τοῦθ᾽ ὡς εἰπεῖν γίνεται ἐπίδηλον, μάλιστα δ᾽ ἵππῳ τῶν ἄλλων. καὶ φαλακροῦνται μὲν οἱ ἄνθρωποι τὰ ἔμπροσθεν τῆς κεφαλῆς, πολιοὶ δὲ πρῶτον γίνονται τοὺς κροτάφους· φαλακροῦται δ᾽ οὐθεὶς οὔτε τούτους οὔτε τὰ ὄπισθεν τῆς κεφαλῆς. ὅσα δὲ τῶν ζῴων μὴ ἔχει τρίχας ἀλλὰ τὸ ἀνάλογον αὐταῖς, οἷον ὄρνιθες μὲν πτερά, τὸ δὲ τῶν ἰχθύων γένος λεπίδας, καὶ τούτοις συμβαίνει τῶν τοιούτων παθημάτων ἔνια κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον. τίνος μὲν οὖν ἕνεκα τὸ τῶν τριχῶν ἡ φύσις ἐποίησε γένος τοῖς ζῴοις, εἴρηται πρότερον ἐν ταῖς αἰτοίαις ταῖς περὶ τὰ μέρη τῶν ζῴων· τίνων δ᾽ ὑπαρχόντων καὶ διὰ τίνας ἀνάγκας συμβαίνει τούτων ἕκαστον, δηλῶσαι τῆς μεθόδου τῆς νῦν ἐστίν. παχύτητος μὲν οὖν καὶ λεπτότητος αἴτιον μάλιστα τὸ δέρμα· τοῖς μὲν γὰρ παχὺ τοῖς δὲ λεπτόν, καὶ τοῖς μὲν μανὸν τοῖς δὲ πυκνόν ἐστιν. ἔτι δὲ συναίτιον καὶ τῆς ἐνούσης ὑγρότητος ἡ διαφορά· τοῖς μὲν γὰρ ὑπάρχει λιπαρὰ τοῖς δ᾽ ὑδατώδης. ὅλως μὲν γὰρ ἡ τοῦ δέρματος φύσις ὑπόκειται γεώδης ἐπιπολῆς γὰρ οὖσα ἐξατμίζοντος τοῦ ὑγροῦ στερεὰ γίνεται καὶ γεώδης, αἱ δὲ τρίχες καὶ τὸ ἀνάλογον αὐταῖς οὐκ ἐκ τῆς σαρκὸς γίνονται ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ δέρματος, ἐξατμίζοντος καὶ ἀναθυμιωμένου ἐν αὐτοῖς τοῦ ὑγροῦ. διὸ παχεῖαι μὲν ἐκ τοῦ παχέος, λεπταὶ δὲ ἐκ τοῦ λεπτοῦ δέρματος γίνονται. ἂν μὲν οὖν ᾖ τὸ δέρμα μανότερον καὶ παχύτερον, παχεῖαι διά τε τὸ πλῆθος τοῦ γεώδους καὶ διὰ τὸ μέγεθος τῶν πόρων εἰσίν· ἂν δὲ πυκνότερον, λεπταὶ διὰ τὴν στενότητα τῶν πόρων. ἔτι δ᾽ ἂν ᾖ ἡ ἰκμὰς ὑδατώδης, ταχὺ ἀναξηραινομένης οὐ λαμβάνουσι μέγεθος αἱ τρίχες, ἂν δὲ λιπαρά, τοὐναντίον· οὐ γὰρ εὐξήραντον τὸ λιπαρόν. διόπερ ὅλως μὲν τὰ παχυδερμότερα παχυτριχώτερα τῶν ζῴων, οὐ μέντοι τὰ μάλιστα μᾶλλον, διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας, οἷον τὸ τῶν ὑῶν γένος πρὸς τὸ τῶν βοῶν πέπονθε καὶ πρὸς ἐλέφαντα καὶ πολλὰ τῶν ἄλλων. διὰ τὴν αὐτὴν δ᾽ αἰτίαν καὶ αἱ ἐν τῇ κεφαλῇ τρίχες τοῖς ἀνθρώποις παχύταται· τοῦ γὰρ δέρματος τοῦτο παχύτατον καὶ ἐν πλείστῃ ὑγρότητι, ἔτι δ᾽ ἔχει μανότητα πολλήν. αἴτιον δὲ καὶ τοῦ μακρὰς ἢ βραχείας τὰς τρίχας εἶναι τὸ μὴ εὐξήραντον εἶναι τὸ ἐξατμίζον ὑγρόν. τοῦ δὲ μὴ εὐξήραντον εἶναι δύ᾽ αἰτίαι, τό τε ποσὸν καὶ τὸ ποιόν· ἄν τε γὰρ πολὺ ᾖ τὸ ὑγρόν, οὐκ εὐξήραντον, καὶ ἂν λιπαρόν. καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ἀνθρώποις αἱ ἐκ τῆς κεφαλῆς τρίχες μακρόταται· ὁ γὰρ ἐγκέφαλος ὑγρὸς καὶ ψυχοὸς ὢν πολλὴν παρέχει δαψίλειαν τοῦ ὑγροῦ εὐθύτριχα δὲ καὶ οὐλότριχα γίνεται διὰ τὴν ἐν ταῖς θριξὶν ἀναθυμίασιν. ἂν μὲν γὰρ ᾖ καπνώδης, θερμὴ οὖσα καὶ ξηρὰ οὔλην τὴν τρίχα ποιεῖ. κάμπτεται γὰρ διὰ τὸ δύο φέρεσθαι φοράς· τὸ μὲν γὰρ γεῶδες κάτω, τὸ δὲ θερμὸν ἄνω φέρεται. εὐκάμπτου δ᾽ ὄντος δι᾽ ἀσθένειαν στρέφεται· τοῦτο δ᾽ ἐστὶν οὐλότης τριχός. ἐνδέχεται μὲν οὖν ὅτω λαβεῖν τὴν αἰτίαν, ἐνδέχεται δὲ καὶ διὰ τὸ ὀλίγον ἔχειν τὸ ὑγρόν, πολὺ δὲ τὸ γεῶδες, ὑπὸ τοῦ περιέχοντος ξηραινομένας συσπᾶσθαι. κάμπτεται γὰρ τὸ εὐθύ, ἐὰν ἐξατμίζηται, καὶ συντρέχει ὥσπερ ἐπὶ τοῦ πυρὸς καομένη ἡ θρίξ, ὡς οὔσης τῆς οὐλότητος συσπάσεως δι᾽ ἔνδειαν ὑγροῦ ὑπὸ τῆς τοῦ περιέχοντος θερμότητος. σημεῖον δ᾽ ὅτι καὶ σκληρότεραι αἱ οὖλαι τρίχες τῶν εὐθειῶν εἰσίν· τὸ γὰρ ξηρὸν σκληρόν. εὐθύτριχα δὲ ὅσα ὑγρότητ᾽ ἔχει πολλήν· ῥέον γὰρ ἀλλ᾽ οὐ στάζον προέρχεται ἐν ταύταις τὸ ὑγρόν. καὶ διὰ τοῦτο οἱ μὲν ἐν τῷ Πόντῳ Σκύθαι καὶ Θρᾷκες εὐθύτριχες· καὶ γὰρ αὐτοὶ ὑγροὶ καὶ ὁ περιέχων αὐτοὺς ἀὴρ ὑγρός· Αἰθίοπες δὲ καὶ οἱ ἐν τοῖς θερμοῖς οὐλότριχες· ξηροὶ γὰρ οἱ ἐγκέφαλοι καὶ ὁ ἀὴρ ὁ περιέχων. ἔστι δ᾽ ἔνια τῶν παχυδέρμων λεπτότριχα διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν πρότερον· ὅσῳ γὰρ ἂν λεπτότεροι οἱ πόροι ὦσιν, τοσούτῳ λεπτοτέρας ἀναγκαῖον γίνεσθαι τὰς τρίχας. διὸ τὸ τῶν προβάτων γένος τοιαύτας ἔχει τὰς τρίχας· τὸ γὰρ ἔριον τριχῶν πλῆθός ἐστιν. ἔστι δ᾽ ἔνια τῶν ζῴων ἃ μαλακὴν μὲν ἔχει τὴν τρίχα, ἧττον δὲ λεπτήν, οἷον τὸ τῶν δασυπόδων πρὸς τὸ τῶν προβάτων πέπονθεν. τῶν γὰρ τοιούτων ἐπιπολῆς ἡ θρὶξ τοῦ δέρματος. διὸ μῆκος οὐκ ἴσχει, ἀλλὰ συμβαίνει παραπλήσιον ὥσπερ τὰ ἀπὸ λίνων ξυόμενα· καὶ γὰρ ταῦτα μῆκος μὲν οὐθὲν ἴσχει, μαλακὰ δ᾽ ἐστὶ καὶ οὐ δέχεται πλοκήν. τὰ δ᾽ ἐν τοῖς ψυχροῖς πρόβατα τοὐναντίον πέπονθε τοῖς ἀνθρώποις· οἱ μὲν γὰρ Σκύθαι μαλακότριχες, τὰ δὲ πρόβατα τὰ Σαυροματικὰ σκληρότριχα. τούτου δ᾽ αἴτιον ταὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν ἀγρίων πάντων. ἡ γὰρ ψυχρότης σκληρύνει διὰ τὸ ξηραίνειν πηγνύουσα· ἐκθλιβομένου γὰρ τοῦ θερμοῦ συνεξατμίζει τὸ ὑγρόν, καὶ γίνονται καὶ αἱ τρίχες καὶ τὸ δέρμα γεῶδες καὶ σκληρόν. αἴτιον δὲ τοῖς μὲν ἀγρίοις ἡ θυραυλία, τοῖς δ᾽ ὁ τόπος τοιοῦτος ὤν. σημεῖον δὲ καὶ τὸ ἐπὶ τῶν ποντίων ἐχίνων συμβαῖνον, οἷς χρῶνται πρὸς τὰς στραγγουρίας. καὶ γὰρ οὗτοι διὰ τὸ ἐν ψυχρᾷ εἶναι τῇ θαλάττῃ διὰ τὸ βάθος (καθ᾽ ἐξήκοντα γὰρ καὶ ἔτι πλειόνων γίγνονται ὀργυιῶν), αὐτοὶ μὲν μικροί, τὰς δὲ ἀκάνθας μεγάλας ἔχουσι καὶ σκληράς, μεγάλας μὲν διὰ τὸ ἐνταῦθα τὴν τοῦ σώματος τετράφθαι αὔξησιν (ὀλιγόθερμοι γὰρ ὄντες καὶ οὐ πέττοντες τὴν τροφὴν πολὺ περίττωμα ἔχουσιν, αἱ δ᾽ ἄκανθαι καὶ αἱ τρίχες καὶ τὰ τοιαῦτα γίνονται ἐκ περιττώματος), σκληρὰς δὲ καὶ λελιθωμένας διὰ τὴν ψυχρότητα καὶ τὸν πάγον. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τἆλλα τὰ φυόμενα σκληρότερα συμβαίνει γίνεσθαι καὶ γεωδέστερα καὶ λιθωδέστερα τὰ ἐν τοῖς πρὸς βορᾶν τῶν πρὸς νότον καὶ τὰ προσήνεμα τῶν ἐν κοίλοις· ψύχεται γὰρ πάντα μᾶλλον, καὶ ἐξατμίζει τὸ ὑγρόν. σκληρύνει μὲν οὖν καὶ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν· ἐξατμίζεσθαι γὰρ ὑπ᾽ ἀμφοτέρων συμβαίνει τὸ ὑγρόν, ὑπὸ μὲν τοῦ θερμοῦ καθ᾽ αὑτό, ὑπὸ δὲ τοῦ ψυχροῦ κατὰ συμβεβηκός (μετὰ τοῦ θερμοῦ γὰρ συνεξέρχεται· οὐθὲν γὰρ ὑγρὸν ἄνευ θερμοῦ). ἀλλὰ τὸ μὲν ψυχρὸν οὐ μόνον σκληρύνει ἀλλὰ καὶ πυκνοῖ, τὸ δὲ θερμὸν μανότερον ποιεῖ διὰ τὴν αὐτὴν δ᾽ αἰτίαν καὶ πρεσβυτέρων γιγνομένων τοῖς μὲν τρίχας ἔχουσι σκληρότεραι γίγνονται αἱ τρίχες, τοῖς δὲ πτερωτοῖς καὶ λεπιδωτοῖς τὰ πτερὰ καὶ αἱ λεπίδες. τὰ γὰρ δέρματα γίνεται σκληρότερα καὶ παχύτερα πρεσβυτέρων γιγνομένων· ξηραίνεται γάρ, καὶ τὸ γῆράς ἐστι κατὰ τούνομα γεηρὸν διὰ τὸ ἀπολείπειν τὸ θερμὸν καὶ μετ᾽ αὐτοῦ τὸ ὑγρόν. φαλακροῦνται δ᾽ ἐπιδήλως οἱ ἄνθρωποι μάλιστα τῶν ζῴων. ἔστι δέ τι καθόλου τὸ τοιοῦτον πάθος· καὶ γὰρ τῶν φυτῶν τὰ μὲν ἀείφυλλα τὰ δὲ φυλλοβολεῖ, καὶ τῶν ὀρνίθων οἱ φωλεύοντες ἀποβάλλουσι τὰ πτερά. τοιοῦτον δέ τι πάθος καὶ ἡ φαλακρότης ἐστὶν ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων, ὅσοις συμβαίνει φαλακροῦσθαι· κατὰ μέρος μὲν γὰρ ἀπορρεῖ καὶ τὰ φύλλα τοῖς φυτοῖς πᾶσι καὶ τὰ πτερὰ καὶ αἱ τρίχες τοῖς ἔχουσιν, ὅταν δ᾽ ἀθρόον γένηται τὸ πάθος, λαμβάνει τὰς εἰρημένας ἐπωνυμίας· φαλακροῦσθαί τε γὰρ λέγεται καὶ φυλλορροεῖν [ καὶ πτερορροεῖν]. αἴτιον δὲ τοῦ πάθους ἔνδεια ὑγρότητος θερμῆς, τοιοῦτον δὲ μάλιστα τῶν ὑγρῶν τὸ λιπαρόν· διὸ καὶ τῶν φυτῶν τὰ λιπαρὰ ἀείφυλλα μᾶλλον. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐν ἄλλοις τὸ αἴτιον λεκτέον· καὶ γὰρ ἄλλα συναίτια τοῦ τοιούτου πάθους αὐτοῖς. γίνεται δὲ τοῖς μὲν φυτοῖς ἐν τῷ χειμῶνι τὸ πάθος (αὕτη γὰρ ἡ μεταβολὴ κυριωτέρα τῆς ἡλικίας), καὶ τοῖς φωλεύουσι δὲ τῶν ζῴων (καὶ γὰρ ταῦτα ἧττον τῶν ἀνθρώπων ὑγρὰ καὶ θερμὰ τὴν φύσιν ἐστίν)· οἱ δ᾽ ἄνθρωποι ταῖς ἡλικίαις χειμῶνα καὶ θέρος ἄγουσιν. διὸ πρὶν ἀφροδισιάζειν οὐ γίνεται φαλακρὸς οὐδείς· τότε δὲ τοῖς τοιούτοις τὴν φύσιν μᾶλλον. φύσει γάρ ἐστιν ὁ ἐγκέφαλος ψυχρότατον τοῦ σώματος, ὁ δ᾽ ἀφροδισιασμὸς καταψύχει· καθαρᾶς γὰρ καὶ φυσικῆς θερμότητος ἀπόκρισίς ἐστιν. εὐλόγως οὖν ὁ ἐγκέφαλος αἰσθάνεται πρῶτον· τὰ γὰρ ἀσθενῆ καὶ φαύλως ἔχοντα μικρᾶς αἰτίας καὶ ῥοπῆς ἐστίν. ὥστ᾽ ἄν τις ἀναλογίσηται ὅτι αὐτός τε ὀλιγόθερμος ὁ ἐγκέφαλος, ἔτι δ᾽ ἀναγκαῖον τὸ πέριξ δέρμα τοιοῦτον εἶναι μᾶλλον, καὶ τούτου τὴν τῶν τριχῶν φύσιν, ὅσῳ πλεῖστον ἀφέστηκεν, εὐλόγως ἂν δόξειε τοῖς σπερματικοῖς περὶ ταύτην τὴν ἡλικίαν συμβαίνειν φαλακροῦσθαι. διὰ τὴν αὐτὴν δ᾽ αἰτίαν καὶ τῆς κεφαλῆς τὸ πρόσθιον μόνον γίνονται φαλακροὶ καὶ τῶν ζῴων οἱ ἄνθρωποι μόνοι, τὸ μὲν πρόσθιον, ὅτι ἐνταῦθα ὁ ἐγκέφαλος, τῶν δὲ ζῴων μόνον, ὅτι πολὺ πλεῖστον ἔχει ἐγκέφαλον καὶ μάλιστα ὑγρὸν ἄνθρωπος. καὶ αἱ γυναῖκες οὐ φαλακροῦνται· παραπλησία γὰρ ἡ φύσις τῇ τῶν παιδίων· ἄγονα γὰρ σπερματικῆς ἐκκρίσεως ἀμφότερα. καὶ εὐνοῦχος οὐ γίνεται φαλακρὸς διὰ τὸ εἰς τὸ θῆλυ μεταβάλλειν. καὶ τὰς ὑστερογενεῖς τρίχας ἢ οὐ φύουσιν ἢ ἀποβάλλουσιν, ἂν τύχωσιν ἔχοντες, οἱ εὐνοῦχοι, πλὴν τῆς ἥβης· καὶ γὰρ αἱ γυναῖκες τὰς μὲν οὐκ ἔχουσι, τὰς δ᾽ ἐπὶ τῇ ἥβῃ φύουσιν. ἡ δὲ πήρωσις αὕτη ἐκ τοῦ ἄρρενος εἰς τὸ θῆλυ μεταβολή ἐστιν. τοῦ δὲ τὰ μὲν φωλεύοντα πάλιν δασύνεσθαι καὶ τὰ φυλλοβολήσαντα πάλιν φύειν φύλλα, τοῖς δὲ φαλακροῖς μὴ ἀναφύεσθαι πάλιν, αἴτιον ὅτι τοῖς μὲν αἱ ὧραι τροπαί εἰσι τοῦ σώματος μᾶλλον, ὥστ᾽ ἐπεὶ μεταβάλλουσιν αὗται, μεταβάλλει καὶ τὸ φύειν καὶ τὸ ἀποβάλλειν τοὺς μὲν τὰ πτερὰ καὶ τὰς τρίχας, τὰ δὲ φύλλα τὰ φυτά. τοῖς δ᾽ ἀνθρώποις κατὰ τὴν ἡλικίαν γίνεται χειμὼν καὶ θέρος καὶ ἔαρ καὶ μετόπωρον, ὥστ᾽ ἐπεὶ αἱ ἡλικίαι οὐ μεταβάλλουσιν, οὐδὲ τὰ πάθη τὰ διὰ ταύτας μεταβάλλει, καίπερ τῆς αἰτίας ὁμοίας οὔσης. καὶ περὶ μὲν τἆλλα πάθη τὰ τῶν τριχῶν σχεδὸν εἴρηται.
5.44. Bölüm
Renklerin, yani tek renkli ya da alacalı olmanın sebebi, öteki hayvanlarda derinin tabiatıdır; insanlarda ise deri, ağarmış kıllar dışında hiçbir şeyin sebebi değildir, o da yaşlılıktan değil hastalıktan ağaranların. Çünkü "ak" (leukē) denen hastalıkta kıllar beyazlar. Ama kıllar beyaz olunca beyazlık deriye geçmez. Sebebi, kılların deriden bitmesidir: deri hastalanıp beyazlayınca kıl da onunla birlikte hastalanır; kıl için ağarmak bir hastalıktır. Yaşa bağlı ağarma ise sıcaklığın zayıflığından ve eksikliğinden olur. Çünkü vücut gerilemeye başlayınca her yaş, yaşlılıkta da, soğumaya meyleder; yaşlılık soğuk ve kurudur. Her kısma ulaşan besini oraya ait sıcaklığın pişirdiğini, bu sıcaklık güçsüz kalınca besinin bozulduğunu ve sakatlık ya da hastalık meydana geldiğini düşünmek gerekir. Böyle bir sebep hakkında daha ayrıntılı olarak sonra, büyüme ve beslenme üzerine incelemelerde konuşmak gerekecek. Kıllarının tabiatı az sıcak olan ve kıllarına giren rutubet çok olan insanlarda, kıla ait sıcaklık pişirmeye güç yetiremediği için bu rutubet çevredeki sıcaklıkla çürür. Her çürüme sıcaklıkla olur, ama başka yerde söylendiği gibi doğuştan gelen sıcaklıkla değil. Çürüme suyun, toprağın ve bu türden bütün cisimlerin başına gelir; bu yüzden topraksı buharın da: küf denen şey gibi; çünkü küf de topraksı buharın çürümesidir. Dolayısıyla kıllardaki besin de böyle bir şey olduğundan pişmeyince çürür ve ağarma denen şey olur. Beyaz olur, çünkü çürük şeyler içinde hemen hemen yalnız küf beyazdır. Bunun sebebi küfte çok hava bulunmasıdır; çünkü her topraksı buhar yoğun havanın etkisine sahiptir. Küf sanki kırağının tersidir: yükselen buhar donarsa kırağı, çürürse küf olur. Bu yüzden ikisi de yüzeyde bulunur; çünkü buhar yüzeydedir. Şairler de komedyalarda alay ederken ak saçlara "yaşlılığın küfü" ve "yaşlılığın kırağısı" demekle güzel bir benzetme yaparlar. Çünkü bunlardan biri ağarmayla cinsçe, öteki türce aynıdır: kırağı cinsçe (ikisi de buhardır), küf türce (ikisi de çürümedir). Bunun böyle olduğunun bir işareti şudur: birçok kişide hastalıktan sonra ak saçlar çıkmış, sonra iyileşince bunların yerine kara saçlar çıkmıştır. Sebebi şudur: hastalıkta vücudun geri kalanı nasıl tabiî sıcaklıktan yoksun kalırsa, öteki kısımlar içinde çok küçük olanlar da bu hastalıktan pay alır. Vücutlarda ve kısımlarda çok artık oluşur; bu yüzden etlerdeki pişmemişlik ak saçlara yol açar. İyileşip güçlenince yeniden değişirler ve yaşlıyken genç olmuş gibi olurlar; bu yüzden hâller de onlarla birlikte değişir. Hastalığa sonradan edinilmiş yaşlılık, yaşlılığa ise tabiî hastalık demek de doğrudur; nitekim bazı hastalıklar yaşlılığın yaptığının aynısını yapar.
İnsanlar ilk önce şakaklardan ağarır. Çünkü başın arka kısımları beyin olmadığı için rutubetten yoksundur, bıngıldak bölgesi ise çok rutubetlidir; çok olan şey de kolay çürümez. Şakaklardaki kıllarda ise ne pişecek kadar az ne de çürümeyecek kadar çok sıvı vardır; bu bölge ikisinin ortasında olduğu için iki hâlin de dışında kalır. İnsanlarda ağarmanın sebebi hakkında söylenmiş oldu.
Τῶν δὲ χρωμάτων αἴτιον τοῖς μὲν ἄλλοις ζῴοις, καὶ τοῦ μονόχοοα εἶναι καὶ τοῦ ποικίλα, ἡ τοῦ δέρματος φύσις· τοῖς δ᾽ ἀνθρώποις οὐδὲν πλὴν τῶν πολιῶν, οὐ τῶν διὰ γῆρας ἀλλὰ τῶν διὰ νόσον· ἐν γὰρ τῇ καλουμένῃ λεύκῃ λευκαὶ γίνονται αἱ τρίχες. ἐὰν δ᾽ αἱ τρίχες ὦσι λευκαί, οὐκ ἀκολουθεῖ τῷ δέρματι ἡ λευκότης. αἴτιον δ᾽ ὅτι αἱ τρίχες ἐκ τοῦ δέρματος φύονται· ἐκ νενοσηκότος οὖν καὶ λευκοῦ τοῦ δέρματος καὶ ἡ θρὶξ συννοσεῖ, νόσος δὲ τριχὸς πολιότης ἐστίν, ἡ δὲ δι᾽ ἡλικίαν τῶν τριχῶν πολιότης γίνεται δι᾽ ἀσθένειαν καὶ ἔνδειαν θερμότητος. καὶ γὰρ ἡλικία πᾶσα ῥέπει ἀποκλίνοντος τοῦ σώματος, καὶ ἐν τῷ γήρᾳ, ἐπὶ ψύξιν· τὸ γὰρ γῆρας ψυχρὸν καὶ ξηρόν ἐστιν. δεῖ δὲ νοῆσαι τὴν εἰς ἕκαστον μόριον ἀφικνουμένην τροφὴν ὅτι πέττει μὲν ἡ οἰκεία θερμότης, ἀδυναρτούσης δὲ φθείρεται καὶ πήρωσις γίνεται ἢ νόσος. ἀκριβέστερον δὲ περὶ τῆς τοιαύτης αἰτίας ὕστερον λεκτέον ἐν τοῖς περὶ αὐξήσεως καὶ τροφῆς. ὅσοις οὖν τῶν ἀνθρώπων ὀλιγόθερμός ἐστιν ἡ τῶν τριχῶν φύσις καὶ πλείων ἡ εἰσιοῦσα ὑγρότης ἐστί, τῆς οἰκείας θερμότητος ἀδυνατούσης πέττειν σηπεται ὑπὸ τῆς ἐν τῷ περιέχοντι θερμότητος. γίνεται δὲ σῆψις ὑπὸ θερμότητος μὲν πάσα, οὐ τῆς συμφύτου δέ, ὥσπερ εἴρηται ἐν ἑτέροις. ἔστι δ᾽ ἡ σῆψις καὶ ὕδατος καὶ γῆς καὶ τῶν σωματικῶν πάντων τῶν τοιούτων, διὸ καὶ τῆς γεώδους ἀτμίδος, οἷον ὁ λεγόμενος εὐρώς· καὶ γὰρ ὁ εὐρώς ἐστι σαπρότης γεώδους ἀτμίδος. ὥστε καὶ ἡ ἐν ταῖς θριξὶ τοιαύτη οὖσα τροφὴ οὐ πεττομένη σήπεται, καὶ γίνεται ἡ καλουμένη πολιά. λευκὴ δέ, ὅτι καὶ ὁ εὐρὼς μόνον τῶν σαπρῶν ὡς εἰπεῖν λευκόν ἐστιν. αἴτιον δὲ τούτου ὅτι πολὺν ἔχει ἀέρα· πᾶσα γὰρ ἡ γεώδης ἀτμὶς ἀέρος ἔχει δύναμιν παχέος. ὥσπερ γὰρ ἀντεστραμμένον τῇ πάχνῃ ὁ εὐρώς ἐστιν· ἂν μὲν γὰρ παγῇ ἡ ἀνιοῦσα ἀτμίς, πάχνη γίνεται, ἐὰν δὲ σαπῇ, εὐρώς. διὸ καὶ ἐπιπολῆς ἐστὶν ἄμφω· ἡ γὰρ ἀτμὶς ἐπιπολῆς. καὶ εὖ δὴ οἱ ποιηταὶ ἐν ταῖς κωμῳδίαις μεταφέρουσι σκώπτοντες, τὰς πολιὰς καλοῦντες γήρως εὐρῶτα καὶ πάχνην. τὸ μὲν γὰρ τῷ γένει τὸ δὲ τῷ εἴδει ταὐτόν ἐστιν, ἡ μὲν πάχνη τῷ γένει (ἀτμὶς γὰρ ἄμφῶ), ὁ δὲ εὐρὼς τῷ εἴδει (σῆψις γὰρ ἄμφω). σημεῖον δ᾽ ὅτι τοιοῦτόν ἐστιν· καὶ γὰρ ἐκ νόσων πολλοῖς πολιαὶ ἀνέφυσαν, ὕστερον δ᾽ ὑγιασθεῖσι μέλαιναι ἀντὶ τούτων. αἴτιον δ᾽ ὅτι. ἐν τῇ ἀρρωστίᾳ, ὥσπερ καὶ τὸ ἄλλο σῶμα ἐν ἐνδείᾳ φυσικῆς θερμότητός ἐστιν, οὕτω καὶ τῶν ἄλλων μορίων καὶ τὰ πάνυ μικρὰ μετέχει τῆς ἀρρωστίας ταύτης. περίττωμα δὲ πολὺ ἐγγίνεται ἐν τοῖς σώμασι καὶ τοῖς μορίοις· διόπερ ἡ ἐν ταῖς σαρξὶν ἀπεψία ποιεῖ τὰς πολιάς. ὑγιάναντες δὲ καὶ ἰσχύσαντες πάλιν μεταβάλλουσι, καὶ γίνονται ὥσπερ ἐκ γερόντων νέοι· διὸ καὶ τὰ πάθη συμμεταβάλλουσιν ὀρθῶς δ᾽ ἔχει καὶ λέγειν τὴν μὲν νόσον γῆρας ἐπίκτητον, τὸ δὲ γῆρας νόσον φυσικήν· ποιοῦσι γοῦν νόσοι τινὲς ταὐτὰ ἅπερ καὶ τὸ γῆρας. τοὺς δὲ κροτάφους πολιοῦνται πρῶτον. τὰ μὲν γὰρ ὄπισθεν κενὰ ὑγρότητός ἐστι διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἐγκέφαλον, τὸ δὲ βρέγμα πολλὴν ἔχει ὑγρότητα· τὸ δὲ πολὺ οὐκ εὔσηπτον. αἱ δ᾽ ἐν τοῖς κροτάφοις τρίχες οὔθ᾽ οὕτως ὀλίγον ἔχουσιν ὑγρὸν ὤστε πέττειν, οὔτε πολὺ ὥστε μὴ σήπεσθαι· μέσος γὰρ ὢν ὁ τόπος ἀμφοτέρων ἐκτὸς ἀμφοτέρων τῶν παθῶν ἐστίν, περὶ μὲν οὖν τῆς τῶν ἀνθρώπων πολιότητος εἴρηται τὸ αἴτιον.
5.55. Bölüm
Öteki hayvanlarda yaşa bağlı bu değişikliğin belirgin biçimde olmamasının sebebi, kellik için söylenen sebeple aynıdır: beyinleri küçük ve daha az sıvıdır; dolayısıyla sıcaklık pişirmekte büsbütün güçsüz kalmaz. Bildiğimiz hayvanlar arasında bu en çok atlarda kendini gösterir, çünkü büyüklüklerine oranla beyinlerinin çevresindeki kemik ötekilerinkinden daha incedir. Bunun bir kanıtı, bu bölgeye inen darbenin onlar için öldürücü olmasıdır; bu yüzden Homeros da şöyle yazmıştır: atların ilk kıllarının kafatasında bittiği yer, en öldürücü yer orasıdır. Kemiğin inceliği yüzünden rutubet oraya kolayca akar, yaş yüzünden sıcaklık da eksik kalınca bu kıllar ağarır. Kızıl kıllar da kara kıllardan daha çabuk ağarır; çünkü kızıllık da kılın bir tür hastalığı gibidir, zayıf olan her şey de daha çabuk yaşlanır. Turnaların ise yaşlandıkça karardığı söylenir. Bu hâlin sebebi, tüylerinin tabiatça daha beyaz olması ve yaşlandıkça tüylerdeki sıvının kolay çürüyemeyecek kadar çok olması olabilir.
Ağarmanın bir tür çürümeyle olduğunun ve bazılarının sandığı gibi bir kuruma olmadığının, yani ilk söylenenin işareti, keçe başlıklarla ya da örtülerle örtülen kılların daha çabuk ağarmasıdır (çünkü esintiler çürümeyi engeller, örtü ise havasız bırakır); bir de su ile zeytinyağı karışımıyla ovmanın yararlı olmasıdır. Çünkü su soğutur, ona karışan yağ da çabuk kurumasını engeller; çünkü su kolay kurur. Ağarmanın kuruma olmadığının, yani ot kuruyunca nasıl beyazlıyorsa kılın da öyle beyazlamadığının işareti, bazı kılların baştan ak bitmesidir; oysa kuru hiçbir şey bitmez. Birçok kıl da uçtan beyazlar; çünkü uçlarda ve en ince yerlerde en az sıcaklık bulunur. Öteki hayvanlardan kılları beyaz olanlarda bu bir hâlden değil, tabiattan ileri gelir. Öteki hayvanlarda renklerin sebebi deridir: beyazların derisi beyaz, karaların kara; alacalı olanların ve karışmadan doğanların derisi ise bir yerde beyaz, bir yerde kara görünür. İnsanlarda ise deri hiçbir şeyin sebebi değildir; çünkü çok beyaz tenliler de koyu kara saçlı olur. Sebebi, insanın büyüklüğüne oranla bütün hayvanlar içinde en ince deriye sahip olmasıdır; bu yüzden derisinin kılların değişmesine hiçbir etkisi olmaz. Tersine, zayıflığı yüzünden derinin kendisi renk değiştirir, güneşle ve rüzgârla kararır; kıllar ise onunla birlikte hiç değişmez. Öteki hayvanlarda ise deri, kalınlığı yüzünden kıllar için bir toprak gibi iş görür; bu yüzden kıllar derilere göre değişir, deriler ise rüzgârlara ve güneşe göre hiç değişmez.
Τοῖς δ᾽ ἄλλοις ζῴοις τοῦ μὴ γίνεσθαι διὰ τὴν ἡλικίαν ταύτην τὴν μεταβολὴν ἐπιδήλως τὸ αὐτὸ αἴτιον ὅπερ εἴρηταται καὶ ἐπὶ τῆς φαλακρότητος· ὀλίγον γὰρ ἔχουσι καὶ ἧττον ὑγρὸν τὸν ἐγκέφαλον, ὥστε μὴ ἐξαδυνατεῖν τὸ θερμὸν πρὸς τὴν πέψιν. τοῖς δ᾽ ἵπποις [αὐτῶν] ἐπισημαίνει μάλιστα ὧν ἴσμεν ζῴων, ὅτι λεπτότατον τὸ ὀστοῦν ὡς κατὰ μέγεθος ἔχουσι περὶ τὸν ἐγκέφαλον τῶν ἄλλων. τεκμήριον δ᾽ ὅτι καίριος ἡ πληγὴ ἡ εἰς τὸν τόπον τοῦτον γίνεται αὐτοῖς· διὸ καὶ Ὅμηρος οὕτως ἐποίησεν "ἵνα τε πρῶται τρίχες ἵππων κρανίῳ ἐμπεφύασι, μάλιστα δὲ καίριόν ἐστιν." ῥᾳδίως οὖν ἐπιρρεούσης τῆς ὑγρότητος διὰ τὴν λεπτότητα τοῦ ὀστοῦ, τῆς δὲ θερμότητος ἐλλειπούσης διὰ τὴν ἡλικίαν, ἐπιπολιοῦνται αἱ τρίχες αὗται. καὶ αἱ πυρραὶ δὲ θᾶττον πολιοῦνται τρίχες τῶν μελαινῶν· ἔστι γὰρ καὶ ἡ πυρρότης ὥσπερ ἀρρωστία τριχός, τὰ δ᾽ ἀσθενῆ γηράσκει πάντα θᾶττον. μελαντέρας δὲ γίνεσθαι γηρασκούσας λέγεται τὰς γεράνους. αἴτιον δ᾽ ἂν εἴη τοῦ πάθους τὸ φύσει λευκοτέραν αὐτῶν εἶναι τὴν τῶν πτερῶν φύσιν, πλέον τε γηρασκόντων εἶναι τὸ ὑγρὸν ἐν τοῖς πτεροῖς ἢ ὥστε εὐσηπτότερον εἶναι. ὅτι δὲ γίγνεται ἡ πολιὰ σήψει τινί, καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν, ὥσπερ οἴονταί τινες, αὔανσις, σημεῖον τοῦ προτέρου ῥηθέντος τὸ τὰς σκεπαζομένας τρίχας πίλοις ἢ καλύμμασι πολιοῦσθαι θᾶττον ( τὰ γὰρ πνεύματα κωλύει τὴν σῆψιν, ἡ δὲ σκέπη ἄπνοιαν ποιεῖ), καὶ τὸ βοηθεῖν τὴν ἄλειψιν τὴν τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ ἐλαίου μιγνυμένων. τὸ μὲν γὰρ ὕδωρ ψύχει, τὸ δ᾽ ἔλαιον μιγνύμενον κωλύει ξηραίνεσθαι ταχέως· τὸ γὰρ ὕδωρ εὐξήραντον. ὅτι δ᾽ οὐκ ἔστιν αὔανσις, οὐδ᾽ ὥσπερ ἡ πόα αὐαινομένη λευκαίνεται, οὕτω καὶ ἡ θρίξ, σημεῖον ὅτι φύονται εὐθέως ἔνιοι πολιοί· αὖον δ᾽ οὐθὲν φύεται. λευκαίνονται δὲ καὶ ἐπ᾽ ἄκρου πολλαί· ἐν γὰρ τοῖς ἐσχάτοις καὶ λεπτοτάτοις ἐλαχίστη θερμότης ἐγγίνεται. τοῖς δ᾽ ἄλλοις ζῴοις ὅσοις γίνονται λευκαὶ αἱ τρίχες, φύσει ἀλλ᾽ οὐ πάθει συμβαίνει γίνεσθαι τοῦτο. αἴτιον δὲ τῶν χρωμάτων τὸ δέρμα τοῖς ἄλλοις· τῶν μὲν γὰρ λευκῶν λευκὸν τὸ δέρμα, τῶν δὲ μελάνων μέλαν, τῶν δὲ ποικίλων καὶ γιγνομένων ἐκ συμμίζεως τῇ μὲν λευκὸν τῇ δὲ μέλαν φαίνεται ὅν. ἐπὶ δὲ τῶν ἀνθρώπων οὐθὲν αἴτιον τὸ δέρμα· καὶ γὰρ οἱ λευκοὶ σφόδρα μελαίνας ἔχουσιν. αἴτιον δ᾽ ὅτι λεπτότατον πάντων δέρμα ἄνθρωπος ἔχει ὡς κατὰ μέγεθος, διόπερ οὐθὲν ἰσχύει πρὸς τὴν τῶν τριχῶν μεταβολήν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀσθένειαν τὸ δέρμα καὶ μεταβάλλει αὐτὸ τὴν χρόαν, καὶ γίνεται ὑπὸ ἡλίων καὶ πνευμάτων μελάντερον· αἱ δὲ τρίχες ὀθὲν συμμεταβάλλουσιν. ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις τὸ δέρμα χώρας ἔχει δύναμιν διὰ τὸ πάχος· διὸ αἱ μὲν τρίχες κατὰ τὰ δέρματα μεταβάλλουσι, τὰ δὲ δέρματα οὐθὲν κατὰ τὰ πνεύματα καὶ τὸν ἥλιον.
5.66. Bölüm
Hayvanların kimisi tek renklidir (tek renkli derken bütün cinsi tek renkte olanları kastediyorum; örneğin bütün aslanlar sarımtıraktır; bu kuşlarda, balıklarda ve öteki hayvanlarda da böyledir); kimisi çok renklidir ama her ferdin gövdesi baştan başa tek renktir (yani bütün vücudu aynı renkte olanlar; örneğin bir sığır baştan başa beyaz ya da baştan başa kara olur); kimisi de alacalıdır. Bu da iki türlüdür: kimisi cinsçe alacalıdır; pars, tavus kuşu ve bazı balıklar, örneğin thratta denenler gibi; kimisinin ise bütün cinsi alacalı değildir ama içlerinden alacalılar çıkar; sığırlar, keçiler, kuşlardan da güvercinler gibi; başka kuş cinslerinde de aynı şey görülür. Gövdesi baştan başa tek renkli olanlar, tek renkli cinslerden çok daha fazla değişir: hem birbirlerinin yalın rengine geçerler, karalardan beyazlar, beyazlardan karalar doğması gibi, hem de ikisinin karışımına; çünkü bütün cinsin tabiatında tek renk taşımamak vardır. Cins iki yöne de kolayca hareket eder; dolayısıyla hem birbirine dönüşür hem de daha çok alacalanır. Tek renkli olanlarda ise tersi olur: bir hâl yüzünden olmadıkça değişmezler, o da seyrektir. Nitekim beyaz keklik, beyaz karga, beyaz serçe ve beyaz ayı görülmüştür. Bunlar oluş sırasında bir sapma olduğunda meydana gelir; çünkü küçük şey kolay bozulur ve kolay hareket eder, oluşmakta olan şey de böyledir; çünkü oluşanlarda ilke küçüktür. En çok değişenler, tek tek fertleri tabiatça tek renkli ama cinsleri çok renkli olanlardır; bunlar sular yüzünden değişir: sıcak sular kılı beyaz, soğuk sular kara yapar; bitkilerde de böyledir. Sebebi, sıcak suların sudan çok hava taşımasıdır; içi görünen hava da köpükte olduğu gibi beyazlık yapar.
Bir hâl yüzünden beyaz olan deriler tabiatça beyaz olanlardan nasıl farklıysa, kıllarda da hastalık ya da yaş yüzünden olan beyazlık tabiattan gelen beyazlıktan farklıdır; çünkü sebepleri farklıdır: kimini tabiî sıcaklık, kimini yabancı sıcaklık beyaz yapar. Beyazlığı ise hepsinde içeride kapalı kalan buharlı hava sağlar; bu yüzden tek renkli olmayanların hepsinde karın altı daha beyazdır. Aynı sebepten beyaz hayvanların hemen hepsi daha sıcak ve eti daha lezzetlidir; çünkü pişme tatlandırır, pişmeyi de sıcaklık sağlar. Tek renkli olup kara ya da beyaz olanlarda da sebep aynıdır; çünkü derinin ve kılların tabiatının sebebi sıcaklık ve soğukluktur; her kısmın kendine ait bir sıcaklığı vardır.
Ayrıca diller de farklıdır: yalın renkli olanlarla alacalıların dilleri, yalın renkli olup da birbirinden farklı olanların, örneğin beyazlarla karaların dilleri. Sebebi daha önce söylenendir: alacalıların derileri alacalıdır, beyaz kıllıların derileri beyaz, kara kıllılarınki kara. Dili, ağız içinde örtülü kaldığına bakmadan, el ya da ayak gibi dış kısımlardan biri saymak gerekir; dolayısıyla alacalıların derisi tek renkli olmadığına göre, dilin üstündeki derinin alacalı olmasının sebebi de budur.
Bazı kuşlar ve bazı yabani dört ayaklılar mevsimlere göre renk değiştirir. Sebebi şudur: insanlar yaşa göre nasıl değişiyorsa, onlarda da bu mevsimlere göre olur; çünkü onlar için mevsimin getirdiği fark, yaşın getirdiği dönüşümden daha büyüktür. Her şeyi yiyenler de, kabaca söylemek gerekirse, daha alacalı olur; bu da makuldür: örneğin arılar eşek arılarından ve yaban arılarından daha tek renklidir. Çünkü değişmenin sebebi besinlerse, çeşit çeşit besinlerin hareketleri ve besinin artıklarını, yani kılların, tüylerin ve derilerin kendisinden oluştuğu şeyleri daha çeşitli kılması makuldür. Renkler ve kıllar hakkında bu şekilde belirlenmiş olsun.
Τῶν δὲ ζῴων τὰ μέν ἐστι μονόχροα (λέγω δὲ μονό.β χροα ὧν τὸ γένος ὅλον ἓν χρῶμα ἔχει, οἷον λέοντες πυροὶ πάντες· καὶ τοῦτο καὶ ἐπ᾽ ὀρίθων καὶ ἐπ᾽ ἰχθύων ἐστὶ καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ὁμοίως), τὰ δὲ πολύχροα μέν, ὁλόχροα δέ λλέγωον δὲ ὧν τὸ σῶμα ὅλον τὴν αὐτὴν ἔχει χρόαν, οἷον βοῦς ἐστὶν ὅλος λευκὸς καὶ ὅλος μέλας), τὰ δὲ ποικίλα. τοῦτο δὲ διχῶς, τὰ μὲν τῷ γένει, ὥσπερ πάρδαλις καὶ ταώς, καὶ τῶν ἰχθύων ἔνιοι, οἷον αἱ καλούμεναι θρᾶτται· τῶν δὲ τὸ μὲν γένος ἅπαν οὐ ποικίλον, γίνονται δὲ ποικίλοι, οἷον βόες καὶ αἶγες, καὶ ἐν τοῖς ὄρνισιν, οἷον αἱ περιστεραί· καὶ ἄλλα δὲ γένη τὸ αὐτὸ πάσχει τῶν ὀρνίθων, κεταβάλλει δὲ τὰ ὁλόχροα πολλῷ μᾶλλον τῶν μονοχρόων, καὶ εἰτὴν ἀλλήλων χρόαν τὴν ἁπλῆν, οἷον ἐκ λευκῶν μέλανα καὶ ἐκ μελάνων λευκά, καὶ μεμιγμένα ἐξ ἀμφοτέρων, διὰ τὸ ὅλω τῷ γένει ὑπάρχειν ἐν τῇ φύσει τὸ μὴ μίαν ἔχειν χρόαν· εὐκίνητον γὰρ ὑπάρχει ἐπ᾽ ἀμφότερα τὸ γένος, ὥστε καὶ εἰς ἄλληλα μεταβάλλειν καὶ ποικίλλεσθαι μᾶλλον. τὰ δὲ μονόχροα τοὐναντίον· οὐ γὰρ μεταβάλλει, ἂν μὴ διὰ πάθος, καὶ τοῦτο σπάνιον· ἤδη γὰρ ὦπται καὶ πέρδιξ λευκὴ καὶ κόραξ καὶ στρουθὸς καὶ ἄρκτος. συμβαίνει δὲ ταῦτα, ὅταν ἐν τῇ γενέσει διαστραφῇ· εὔφθαρτον γὰρ καὶ εὐκίνητον τὸ μιπρόν, τὸ δὲ γιγνόμενον τοιοῦτον· ἐν μικρῶ γὰρ ἡ ἀρχὴ τοῖς γιγνομένοις. μάλιστα δὲ μεταβάλλουσι καὶ τὰ φύσει μονόχροα μὲν ὄντα, τῷ γένει δὲ πολούχροα, διὰ τὰ ὕδατα· τὰ μὲν γὰρ θερμὰ λευκὴν ποιεῖ τὴν τρίχα, τὰ δὲ ψυχρὰ μέλαιναν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν φυτῶν. αἴτιον δ᾽ ὅτι τὰ θερμὰ πνεύματος πλέον ἔχει ἢ ὕδατος, ὁ δ᾽ ἀὴρ διαφαινόμενος λευκότητα ποιεῖ, καθάπερ καὶ τὸν ἀφρόν. διαφέρει μὲν οὖν, ὥσπερ καὶ τὰ δέρματα τὰ διὰ πάθος λευκὰ τῶν διὰ τὴν φύσιν, οὕτω καὶ ἐν ταῖς θριξὶν ἥ τε διὰ νόσον ἢ καὶ ἡλικίαν καὶ ἡ διὰ φύσιν λευκότης τῶν τριχῶν τῷ τὸ αἴτιον ἕτερον εἶναι· τὰς μὲν γὰρ ἡ φυσικὴ θερμότης ποιεῖ λευκάς, τὰς δ᾽ ἡ ἀλλοτρία. τὸ δὲ λευκὸν ὁ ἀτμιδώδης ἀὴρ παρέχεται ἐγκατακλειόμενος ἐν πᾶσιν, διὸ καὶ ὅσα μὴ μονόχροά ἐστι, τὰ ὑπὸ τὴν γαστέρα πάντα λευκότερά ἐστιν. καὶ γὰρ θερμότερα καὶ ἡδυκρεώτερα πάντα τὰ λευκὰ ὡς εἰπεῖν ἐστὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· ἡ μὲν γὰρ πέψις γλυκέα ποιεῖ, τὴν δὲ πέψιν τὸ θερμόν. ἡ δ᾽ αὐτὴ αἰτία καὶ τῶν μονοχρόων μέν, μελάνων δ᾽ ἢ λευκῶν· θερμότης γὰρ καὶ ψυχρότης αἰτία τῆς φύσεως τοῦ δέρματος καὶ τῶν τριχῶν· ἔχει γὰρ ἕκαστον τῶν μορίων θερμότητα οἰκείαν, ἔτι δ᾽ αἱ γλῶτται διαφέρουσι. τῶν ἁπλῶν τε καὶ ποικίλων καὶ τῶν ἁπλῶν μὲν διαφερόντων δέ, οἷον λευκῶν καὶ μελάνων. αἴτιον δὲ τὸ εἰρημένον πρότερον, ὅτι τὰ δέρματα ποικίλα τῶν ποικίλων, καὶ τῶν λευκοτρίχων καὶ τῶν μελανοτρίχων τῶν μὲν λευκὰ τῶν δὲ μέλανα. τὴν δὲ γλῶτταν δεῖ ὑπολαβεῖν ὥσπερ ἓν μόριον τῶν ἐξωτερικῶν εἶναι, μὴ ὅτι ἐν τῷ στόματι σκεπάζεται, ἀλλ᾽ οἷον χεῖρα ἢ πόδδα· ὥστ᾽ ἐπεὶ τῶν ποικίλων τὸ δέρμα οὐ μονόχρων, καὶ τοῦ ἐπὶ τῇ γλώττη δέρματος τοῦτ᾽ αἴτιον. μεταβάλλουσι δὲ τὰ χρώματα καὶ τῶν ὀρνίθων τινὲς καὶ τῶν τετραπόδων τῶν ἀγρίων ἔνια κατὰ τὰς ὥρας. αἴτιον δ᾽ ὅτι ὥσπερ οἱ ἄνθρωποι κατὰ τὴν ἡλικίαν μεταβάλλουσι, τοῦτ᾽ ἐκείνοις συμβαίνει κατὰ τὰς ὥρας· μείζων γὰρ διαφορὰ αὕτη τῆς κατὰ τὴν ἡλικίαν τροπῆς. εἰσὶ δὲ καὶ τὰ παμφαγώτερα ποικιλώτερα ὡς ἐπὶ τὸ πλῆθος εἰπεῖν εὐλόγως, οἷον αἱ μέλιτται μονόχροα μάλλον ἢ αἱ ἀνθρῆναι καὶ σφῆκες· εἰ γὰρ αἱ τροφαὶ αἴτιαι τῆς μεταβολῆς, εὐλόγως αἱ ποικίλαι. τροφαὶ παντοδαπωτέρας ποιοῦσι τὰς κινήσεις καὶ τὰ περιττώματα τῆς τροφῆς, ἐξ ὧν καὶ τρίχες καὶ πτίλα καὶ δέρματα γίν ἔται. καὶ περὶ μὲν χρωμάτων καὶ τριχῶν διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον,
5.7-17. Bölüm
Ses hakkında da şunu incelemeliyiz: hayvanların kimisi kalın sesli, kimisi ince sesli, kimisi de iki uca göre ölçülü, iyi perdeli bir sese sahiptir; ayrıca kimisi gür, kimisi cılız seslidir; düzgünlük ve pürüzlülük, esneklik ve esneksizlik bakımından da birbirinden farklıdırlar. Bunların her birinin hangi sebeplerle var olduğunu araştırmalıyız. İncelik ve kalınlık için sebebi, hayvanların gençken ve yaşlıyken uğradıkları değişikliğin sebebiyle aynı saymak gerekir. Öteki hayvanların hepsi daha gençken daha ince ses çıkarır, sığırlarda ise buzağılar daha kalın ses çıkarır. Erkek ve dişilerde de aynı şey olur: öteki cinslerde dişi erkekten daha ince ses çıkarır (bu en çok insanlarda belirgindir; çünkü tabiat bu yeteneği en çok onlara vermiştir, zira hayvanlar içinde logosu yalnız onlar kullanır, logosun maddesi de sestir); sığırlarda ise tersidir: inekler boğalardan daha kalın ses çıkarır. Hayvanların sese ne uğruna sahip olduğu, sesin ve genel olarak işitilen sesin ne olduğu kısmen duyum üzerine incelemelerde, kısmen psykhē üzerine incelemelerde söylendi.
Kalınlık hareketin yavaş, incelik ise hızlı olmasındadır; ama yavaşlığın ya da hızın sebebi hareket ettiren mi, yoksa hareket eden mi? Bu bir aporia taşır. Bazıları çok olanın yavaş, az olanın hızlı hareket ettiğini ve kimi hayvanların kalın, kimilerinin ince sesli olmasının sebebinin bu olduğunu söyler; bir yere kadar doğru, ama genel olarak yanlış söylerler. Kalınlığın, hareket edenin belli bir büyüklüğünde olduğu, ana hatlarıyla doğru söylenmiş gibidir. Çünkü öyle olmasaydı, hem cılız hem kalın ses çıkarmak kolay olmazdı, aynı şekilde hem kalın hem ince ses çıkarmak da. Kalın sesliliğin daha soylu bir tabiattan geldiği de düşünülür; ezgilerde de kalın ses, gergin tiz seslerden daha iyidir; çünkü daha iyi olan üstünlüktedir, kalınlık da bir tür üstünlüktür. Ama seste kalınlık ve incelik, gürlük ve cılızlıktan farklıdır (ince sesli olup gür sesli olanlar da vardır, kalın sesli olup cılız sesli olanlar da), aralarındaki orta perdede olanlar için de durum aynıdır. Bunları, yani gürlüğü ve cılızlığı, hareket edenin çokluğundan ve azlığından başka neyle ayırt edebiliriz? O hâlde incelik ve kalınlık söylenen tarife göre olursa, kalın sesliler ile gür sesliler, ince sesliler ile cılız sesliler aynı olacaktır. Bu ise yanlıştır. Sebebi, büyük ve küçük, çok ve azın kimi zaman mutlak olarak, kimi zaman birbirine göre söylenmesidir. Gür seslilik hareket edenin mutlak olarak çok, cılız seslilik az olmasındadır; kalın ve ince seslilik ise bu farkın birbirine göre olmasındadır. Hareket eden, hareket ettirenin gücünü aşarsa taşınanın yavaş gitmesi zorunludur; aşılırsa hızlı gider. Güçlü olan da, gücü yüzünden bazen çok şeyi hareket ettirdiği için hareketi yavaş yapar, bazen de üstün geldiği için hızlı. Aynı orantıyla hareket ettirenlerden zayıf olanlar da, kimi zaman güçlerini aşan çok şeyi hareket ettirdikleri için hareketi yavaş yapar, kimi zaman da zayıflıkları yüzünden az şey hareket ettirdikleri için hızlı.
Zıtlıkların sebepleri işte bunlardır: ne bütün gençler ince ya da kalın seslidir, ne bütün yaşlılar, ne de bütün erkekler ve dişiler; ayrıca hem hastalar hem de vücudu sağlam olanlar ince ses çıkarır; yaşlılar da, yaşları gençlerinkinin zıttı olduğu hâlde, daha ince sesli olur. Çoğu hayvan genç ve dişiyken güçsüzlük yüzünden az hava hareket ettirdiği için ince seslidir; çünkü az hava hızlı gider, seste hızlı olan da incedir. Buzağılar ve inekler ise, biri yaşı, öteki dişiliğin tabiatı yüzünden, sesi hareket ettiren kısımları güçlü olmadığı hâlde çok hava hareket ettirdikleri için kalın seslidir; çünkü yavaş giden kalındır, çok hava da yavaş gider. Bunlar çok, ötekiler az hava hareket ettirir; çünkü soluğun ilk geçtiği kanal bunlarda geniş bir aralığa sahiptir ve çok havayı hareket ettirmeye zorlanırlar, ötekilerde ise hava ölçüyle idare edilebilir. Yaş ilerledikçe her birinde hareket ettiren bu kısım güçlenir; dolayısıyla zıt yöne değişirler: ince sesliler eskisinden daha kalın, kalın sesliler daha ince sesli olur; bu yüzden boğalar buzağılardan ve ineklerden daha ince seslidir. Hepsinde güç kirişlerdedir; bu yüzden olgunluk çağındakiler daha güçlüdür. Çünkü gençler daha çok eklemsiz ve kirişsizdir. Ayrıca gençlerde gerginlik henüz sıkılaşmamıştır, yaşlananlarda ise artık gevşer; bu yüzden ikisi de zayıftır ve hareket için güçsüzdür. Boğalar ise en kirişli hayvanlardır, kalpleri de öyledir; bu yüzden soluğu hareket ettirdikleri kısım, kirişten yapılmış gerili bir tel gibi gergindir. Sığırların kalbinin böyle bir tabiatta olduğunu, bazılarının kalbinde kemik oluşması da gösterir; çünkü kemikler kirişin tabiatını arar.
Bütün hayvanlar hadım edilince dişiye doğru değişir ve ilkedeki kiriş gücü gevşediği için dişilerinkine benzer ses çıkarır. Bu gevşeme şuna benzer: biri bir teli, ucuna bir ağırlık asarak gerip sıkılaştırır; dokuma tezgâhında dokuyan kadınların yaptığı gibi, onlar da laia denen ağırlıkları asarak çözgüyü gererler. Taşakların tabiatı da tohum kanallarına böyle asılıdır; bu kanallar damardan çıkar, damarın ilkesi de kalptedir, sesi hareket ettiren kısmın tam yanında. Bu yüzden tohum kanalları, tohum boşaltabildikleri yaşa doğru değişince bu kısım da onlarla birlikte değişir. Bu kısım değişince ses de değişir; erkeklerde daha çok, ama aynı şey daha az belirgin biçimde dişilerde de olur; ses düzensiz olduğunda, bazılarının "tekeleşmek" dediği şey ortaya çıkar. Bundan sonra ses gelecek yaşın kalınlığına ya da inceliğine yerleşir. Taşaklar alınınca kanalların gerginliği gevşer, tıpkı telden ve çözgüden ağırlık kaldırılınca olduğu gibi. Bu gevşeyince sesi hareket ettiren ilke de aynı orantıyla gevşer. Hadım edilenlerin hem seste hem de öteki görünüşlerinde dişiye doğru değişmesinin sebebi budur: vücuda gerginliğini veren ilke gevşer. Yoksa bazılarının sandığı gibi taşakların kendileri birçok ilkenin düğüm noktası olduğu için değil. Küçük değişiklikler büyük değişikliklerin sebebi olur; ama kendi başlarına değil, bir ilke de onlarla birlikte değiştiğinde. Çünkü ilkeler büyüklükçe küçük olsa da kuvvece büyüktür; ilke olmak da budur: kendisi birçok şeyin sebebi olup kendisinin üstünde başka hiçbir sebebin olmaması.
Kimi hayvanların tabiatça kalın, kimilerinin ince sesli olacak biçimde oluşmasına bulundukları yerin sıcaklığı ve soğukluğu da katkıda bulunur. Sıcak soluk yoğunluğu yüzünden kalın ses, soğuk soluk ise inceliği yüzünden tersini yapar. Bu kavallarda da açıktır: daha sıcak soluk kullananlar, yani inleyenlerin verdiği türden bir soluk verenler, daha kalın çalarlar. Sesin pürüzlülüğünün, düzgünlüğünün ve bu türden bütün düzensizliklerin sebebi, sesin içinden geçtiği kısmın ve organın pürüzlü ya da düzgün, genel olarak düzenli ya da düzensiz olmasıdır. Bu, nefes borusunun çevresinde biraz rutubet bulunduğunda ya da bir hâl yüzünden orada pürüzlülük oluştuğunda açıkça görülür; çünkü o zaman ses de düzensiz olur. Esnekliğin sebebi organın yumuşak ya da sert olmasıdır. Yumuşak organ ölçüyle idare edilebilir ve her türlü hâle girebilir, sert organ ise giremez. Yumuşak organ hem cılız hem gür ses çıkarabilir, dolayısıyla hem ince hem kalın; çünkü soluğu kolayca idare eder, kendisi de kolayca büyüyüp küçülür; sertlik ise idare edilemez. Ses hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
Περὶ δὲ φωνῆς, ὅτι τὰ μὲν βαρύφωνα τῶν ζῴων ἐστί, τὰ δ᾽ ὀξύφωνα, τὰ δ᾽ εὔτονα καὶ πρὸς ἀμφοτέρας ἔχοντα τὰς ὑπερβολὰς συμμέτρως, ἔτι δὲ τὰ μὲν μεγαλόφωνα τὰ δὲ μικρόφωνα, καὶ λειότητι καὶ τραχύτητι καὶ εὐκαμψψίᾳ καὶ ἀκαμψίᾳ διαφέροντα ἀλλήλων, ἐπισκεπτέον διὰ τίνας αἰτίας ὑπάρχει τούτων ἕκαστον. περὶ μὲν οὖν ὀξύτητος καὶ βαρύτητος τὴν αὐτὴν αἰτίαν οἰητέον εἶναι ἥνπερ ἐπὶ τῆς μεταβολῆς ἣν μεταβάλλει νέα ὄντα καὶ πρεσβύτερα. τὰ μὲν γὰρ ἄλλα πάντα νεώτερα ὄντα ὀξύτερον φθέγγεται, τῶν δὲ βοῶν οἱ μόσχοι βαρύτερον. τὸ δ᾽ αὐτὸ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ἀρρένων καὶ θηλειῶν· ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἄλλοις γένεσι τὸ θῆλυ ὀξύτερον φθέγγεται τοῦ ἄρρενος (μάλιστα δ᾽ ἐπίδηλον ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τοῦτο· μάλιστα γὰρ τούτοις ταύτην τὴν δύναμιν ἀποδέδωκεν ἡ φύσις διὰ τὸ λόγῳ χρῆσθαι μόνους τῶν ζῴων, τοῦ δὲ λόγου ὕλην εἶναι τὴν φωνήν), ἐπὶ δὲ τῶν βοῶν τοὐναντίον· βαρύτερον γὰρ αἱ θήλειαι φθέγγονται τῶν ταύρων. τίνος μὲν οὖν ἕνεκα φωνὴν ἔχει τὰ ζῷα, καὶ τί ἐστι φωνὴ καὶ ὅλως ὁ ψόφος, τὰ μὲν ἐν τοῖς περὶ αἰσθήσεως εἴρηται, τὰ δ᾽ ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς. ἐπεὶ δὲ βαρὺ μέν ἐστιν ἐν τῷ βραδεῖαν εἶναι τὴν κίνησιν, ὀξὺ δ᾽ ἐν τῷ ταχεῖαν, τοῦ δὲ βραδέως ἢ ταχέως πότερον τὸ κινοῦν αἴτιον ἢ τὸ κινούμενον, ἔχει τινὰ ἀπορίαν. φασὶ γάρ τινες τὸ μὲν πολὺ βραδέως κινεῖσθα, τὸ δ᾽ ὀλίγον ταχέως, καὶ ταύτην αἰτίαν εἶναι τοῦ τὰ μὲν βαρύφωνα εἶναι τὰ δ᾽ ὀξύφωνα, λέγοντες μέχρι τινὸς καλῶς, ὅλως δ᾽ οὐ καλῶς. τῷ μὲν γὰρ γένει ὀρθῶς ἔοικε λέγεσθαι τὸ βαρὺ ἐν μεγέθει τινὶ εἶναι τοῦ κινουμένου. εἰ γὰρ τοῦτο, καὶ μικρὸν καὶ βαρὺ φθέγξασθαι οὐ ῥᾴδιον, ὁμοίως δὲ οὐδὲ βαρὺ καὶ ὀξύ. καὶ δοκεῖ γενναιοτέρας εἶναι φύσεως ἡ βαρυφωνία, καὶ ἐν τοῖς μέλεσι τὸ βαρὺ τῶν συντόνων βέλτιον· τὸ γὰρ βέλτιον ἐν ὑπεροχῇ, ἡ δὲ βαρύτης ὑπεροχή τις. ἀλλ᾽ ἐπειδή ἐστιν ἕτερον τὸ βαρὺ καὶ ὀξὺ ἐν φωνῇ μεγαλοφωνίας καὶ μικροφωνίας (ἔστι γὰρ καὶ ὀξύφωνα μεγαλόφωνα, καὶ μικρόφωνα βαρύφωνα ὡσαύτως), ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὸν μέσον τόνον τούτων· περὶ ὧν τίνι ἄν τις ἄλλῳ διορίσειεν (λέγω δὲ μεγαλοφωνίαν καὶ μικροφωνίαν) ἢ πλήθει καὶ ὀλιγότητι τοῦ κινουμένου; εἰ οὖν κατὰ τὸν λεγόμενον ἔσται διορισμὸν τὸ ὀξὺ καὶ βαρύ, συμβήσεται τὰ αὐτὰ εἶναι βαρύφωνα καὶ με γαλόφωνα καὶ ὀξύφωνα καὶ μικρόφωνα. τοῦτο δὲ ψεῦδος, αἴτιον δ᾽ ὅτι τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν καὶ τὸ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον τὰ μὲν ἀπλῶς λέγεται, τὰ δὲ πρὸς ἄλληλα. μεγαλόφωνα μὲν οῦν ἐστὶν ἐν τῷ πολὺ ἀπλῶς εἶναι τὸ κινούμενον, μικρόφωνα δὲ τῷ ὀλίγον, βαρύφωνα δὲ καὶ ὀξύφωνα ἐν τῷ πρὸς ἄλληλα ταύτην ἔχειν τὴν διαφοράν. ἐὰν μὲν γὰρ ὑπερέχῃ τὸ κινούμενον τῆς τοῦ κινοῦντος ἰσχύος, ἀνάγπ βραδέως φέρεσθαι τὸ φερόμενον, ἂν δ᾽ ὑπερέχηται, ταχέως. τὸ δ᾽ ἰσχῦον διὰ τὴν ἰσχὺν ὁτὲ μὲν πολὺ κινοῦν βραδεῖαν ποιεῖ τὴν κίνησιν, ὁτὲ δὲ διὰ τὸ κρατεῖν ταχεῖαν. κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ λόγον καὶ τῶν κινούντων τὰ ἀσθενῇ τὰ μὲν πλείω κινοῦντα τῆς δυνάμεως βραδεῖαν ποιεῖ τὴν κίνησιν, τὰ δὲ δι᾽ ἀσθένειαν ὀλίγον κινοῦντα ταχεῖαν. αἱ μὲν οὖν αἰτίαι τῶν ἐναντιώσεων αὗται, τοῦ μήτε πάντα τὰ νέα ὀξύφωνα εἶναι μήτε βαρύφωνα, μήτε τὰ πρεσβύτερα, μήτε τὰ ἄρρενα καὶ θήλεα, πρὸς δὲ τούτοις καὶ τοῦ τοὺς κάμνοντας ὀξὺ φθέγγεσθαι καὶ τοὺς εὖ τὸ σῶμα ἔχοντας, ἔτι δὲ καὶ γέροντας γινομένους μᾶλλον ὀξυφωνοτέρους γίνεσθαι, τῆς ἡλικίας ἐναντίας οὔσης τῇ τῶν νέων. τὰ μὲν οὖν πλεῖστα νεώτερα ὄντα καὶ θήλεα δι᾽ ἀδυναμιαν ὀλίγον κινοῦντα ἀέρα ὀξύφωνά ἐστιν· ταχὺ γὰρ ὁ ὀλίγος φέρεται, τὸ δὲ ταχὺ ὀξὺ ἐν φωνῇ. οἱ δὲ μόσχοι καὶ αἱ βόες αἱ θήλειαι, οἱ μὲν διὰ τὴν ἡλικίαν, αἱ δὲ διὰ τὴν φύσιν τῆς θηλύτητος, οὐκ ἰσχυρὸν ἔχουσι τὸ μόριον ᾧ κινοῦσι, πολὺ δὲ κινοῦντα βαρύφθογγά ἐστιν· βαρὺ γὰρ τὸ βραδέως φερόμενον, ὁ δὲ πολὺς ἀὴρ φέρεται βραδέως. πολὺν δὲ κινοῦσι ταῦτα, τὰ δ᾽ ἄλλ᾽ ὀλίγον, διὰ τὸ τὸ ἀγγεῖον δι᾽ οὗ πρῶτον φέρεται τὸ πνεῦμα, τούτοις μὲν διάστημ᾽ ἔχειν μέγα καὶ πολὺν ἀναγκάζεσθαι ἀέρα κινεῖν, τοῖς δ᾽ ἄλλοις εὐταμίευτον εἶναι. προϊούσης δὲ τῆς ἡλικίας ἰσχύει μᾶλλον τοῦτο τὸ μόριον τὸ κινοῦν ἐν ἑκάστοις, ὥστε μεταβάλλουσιν εἰς τοὐναντίον, καὶ τὰ μὲν ὀξύφωνα βαρυφωνότερα γίνεται αὐτὰ αὑτῶν, τὰ δὲ βαρύφωνα ὀξυφωνότερα· διόπερ οἱ ταῦροι ὀξυφωνότεροι τῶν μόσχων καὶ τῶν θηλειῶν βοῶν. ἔστι μὲν οὖν πᾶσιν ἡ ἰσχὺς ἐν τοῖς νεύροις, διὸ καὶ τὰ ἀκμάζοντα ἰσχύει μᾶλλον. ἄναρθρα γὰρ τὰ νέα μᾶλλον καὶ ἄνευρα. ἔτι δὲ τοῖς μὲν νέοις οὔπω ἐπιτέταται, τοῖς δὲ γηράσκουσιν ἤδη ἀνίεται ἡ συντονία· διὸ ἄμφω ἀσθενῆ καὶ ἀδύνατα πρὸς τὴν κίνησιν. μάλιστα δ᾽ οἱ ταῦροι νευρώδεις, καὶ ἡ καρδίᾳ· διόπερ σύντονον ἔχουσι τοῦτο τὸ μόριον ᾧ κινοῦσι τὸ πνεῦμα, ὥσπερ χορδὴν τεταμένην νευρίνην. δηλοῖ δὲ τοιαύτη τὴν φύσιν οὖσα ἡ καρδία τῶν βοῶν τῷ καὶ ὀστῦν ἐγγίνεσθαι ἐν ἐνίαις αὐτῶν· τὰ δ᾽ ὀστᾶ ζητεῖ τὴν τοῦ νεύρου φύσιν. ἐκτεμνόμενα δὲ πάντα εἰς τὸ θῆλυ μεταβάλλει, καὶ διὰ τὸ ἀνίεσθαι τὴν ἰσχὺν τὴν νευρώδη ἐν τῇ ἀρχῇ ὁμοίαν ἀφίησι φωνὴν τοῖς θήλεσιν. ἡ δ᾽ ἄνεσις παραπλησία γίνεται ὥσπερ ἂν εἴ τις χορδὴν κατατείνας σύντονον ποιήσειε τῷ ἐξάψαι τι βάρος, οἷον δὴ ποιοῦσιν αἱ τοὺς ἱστοὺς ὑφαίνουσαι· καὶ γὰρ αὗται τὸν στήμονα κατατείνουσι προσάπτουσαι τὰς καλουμένας λαιάς. οὕτω γὰρ καὶ ἡ τῶν ὄρχεων φύσις προσήρτηται πρὸς τοὺς σπερματικοὺς πόρους, οὗτοι δ᾽ ἐκ τῆς φλεβός, ἧς ἡ ἀρχὴ ἐκ τῆς καρδίας πρὸς αὐτῷ τῷ κινοῦντι τὴν φωνήν. διὸ καὶ τῶν σπερματικῶν πόρων μεταβαλλόντων πρὸς τὴν ἡλικίαν, ἐν ᾗ ἤδη δύνανται τὸ σπέρμα ἐκκρίνειν, συμμεταβάλλει καὶ τοῦτο τὸ μόριον. τούτου δὲ μεταβάλλοντος καὶ ἡ φωνὴ μεταβάλλει, μᾶλλον μὲν τοῖς ἄρρεσιν, συμβαίνει δὲ ταὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν θηλειῶν, ἀλλ᾽ ἀδηλότερον, καὶ γίνεται ὃ καλοῦσί τινες τραγίζειν, ὅταν ἀνώμαλος ᾖ ἡ φωνή. μετὰ δὲ ταῦτα καθίσταται εἰς τὴν τῆς ἐπιούσης ἡλικίας βαρύτητα ἢ ὀξυφωνίαν. ἀφαιρουμένων δὲ τῶν ὄρχεων ἀνίεται ἡ τάσις τῶν πόρων, ὥσπερ ἀπὸ τῆς χορδῆς καὶ τοῦ στήμονος ἀφαιρουμένου τοῦ βάρους. τούτου δ᾽ ἀνιεμένου καὶ ἡ ἀρχὴ ἡ κινοῦσα τὴν φωνὴν ἐκλύεται κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον. διὰ μὲν οὖν ταύτην τὴν αἰτίαν τὰ ἐκτεμνόμενα μεταβάλλει εἰς τὸ θῆλυ τήν τε φωνὴν καὶ τὴν ἄλλην μορφήν, διὰ τὸ συμβαίνειν ἀνίεσθαι τὴν ἀρχὴν ἐξ ἧς ὑπάρχει τῷ σώματι ἡ συντονία, ἀλλ᾽ οὐχ ὥσπερ τινὲς ὑπολαμβάνουσιν αὐτοὺς τοὺς ὄρχεις εἶναι σύναμμα πολλῶν ἀρχῶν· ἀλλὰ μικραὶ μεταστάσεις μεγάλων αἰτίαι γίνονται, οὐ δι᾽ αὑτάς, ἀλλ᾽ ὅταν συμβαίνῃ ἀρχὴν συμμεταβάλλειν. αἱ γὰρ ἀρχαὶ μεγέθει οὖσαι μικραὶ τῇ δυνάμει μεγάλαι εἰσίν· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ἀρχὴν εἶναι, τὸ αὐτὴν μὲν αἰτίαν εἶναι πολλῶν, ταύτης δ᾽ ἄλλο ἄνωθεν μηθέν. τοῦ δὲ φύσει τὰ μὲν τοιαῦτα συνίστασθαι τῶν ζῴων ὥστε βαρύφωνα εἶναι, τὰ δ᾽ ὀξύφωνα, συμβάλλεται καὶ ἡ θερμότης τοῦ τόπου καὶ ἡ ψυχρότης. τὸ μὲν γὰρ θερμὸν πνεῦμα διὰ παχύτητα ποιεῖ βαρυφωνίαν, τὸ δὲ ψυχρὸν διὰ λεπτότητα τοὐναντίον. δῆλον δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν αὐλῶν· οἱ γὰρ θερμοτέρῳ τῷ πνεύματι χρώμενοι, καὶ τοιοῦτον προϊέμενοι οἷον οἱ αἰάζοντες, βαρύτερον αὐλοῦσιν. τῆς δὲ τραχυφωνίας αἴτιον, καὶ τοῦ λείαν εἶναι τὴν φωνήν, καὶ πάσης τῆς τοιαύτης ἀνωμαλίας, τὸ τὸ μόριον καὶ τὸ ὄργανον δι᾽ οὗ φέρεται ἡ φωνὴ ἢ τραχὺ ἢ λεῖον εἶναι ἢ ὅλως ὁμαλὸν ἢ ἀνώμαλον. δῆλον δ᾽ ὅταν ὑγρότης τις ὑπάρχῃ περὶ τὴν ἀρτηρίαν ἢ τραχύτης γένηται ὑπό τινος πάθους· τότε γὰρ καὶ ἡ φωνὴ γίνεται ἀνώμαλος. τῆς δ᾽ εὐκαμψίας, ἂν μαλακὸν ἢ σκληρὸν ᾖ τὸ ὄργανον. τὸ μὲν γὰρ μαλακὸν δύναται ταμιεύεσθαι καὶ παντοδαπὸν γίνεσθαι, τὸ δὲ σκληρὸν οὐ δύναται. καὶ τὸ μὲν μαλακὸν καὶ μικρὸν δύναται καὶ μέγα φθέγγεσθαι, διὸ καὶ ὀξὺ καὶ βαρύ· ταμιεύεται γὰρ ῥᾳδίως τοῦ πνεύματος, καὶ αὐτὸ γινόμενον ῥᾳδίως μέγα καὶ μικρόν· ἡ δὲ σκληρότης ἀταμίευτον. περὶ μὲν οὖν φωνῆς
5.88. Bölüm
Dişler hakkında: hayvanların dişleri tek bir şey için taşımadığı, hepsinin de aynı şey uğruna taşımadığı, kimisinin besin için, kimisinin ise hem savunma hem de sesle konuşma (logos) için taşıdığı daha önce söylendi. Ön dişlerin önce, azı dişlerinin sonra çıkmasının, bunların düşmeyip ötekilerin düşüp yeniden çıkmasının sebebini ise oluş üzerine söylenenlere yakın saymak gerekir. Demokritos da bunlar hakkında konuştu, ama iyi konuşmadı. Çünkü bütün durumları incelemeden sebebi küllî olarak söyler. Dişlerin, hayvanlarda vaktinden önce çıktıkları için düştüğünü söyler; çünkü tabiata uygun olan, hayvanlar deyim yerindeyse olgunluk çağındayken çıkmalarıdır. Vaktinden önce çıkmalarının sebebini de emmeye bağlar. Oysa domuz da emer ama dişlerini dökmez; ayrıca testere dişlilerin hepsi emer, ama bazıları, aslanlar gibi, köpek dişleri dışında dişlerini dökmez. Demokritos bütün durumlarda olanı incelemeden küllî konuşarak bu yanlışa düştü; oysa bunu yapmak gerekir, çünkü küllî bir şey söyleyenin her şey hakkında söylemesi zorunludur. Biz tabiatın, gördüklerimize dayanarak varsaydığımız üzere, her durumda mümkün olanlardan hiçbirini eksik bırakmadığını ve boşuna hiçbir şey yapmadığını varsayıyoruz; süt emmeden sonra besin alacak hayvanların da besini işleyecek organlara sahip olması zorunludur. Eğer dişler onun dediği gibi ergenlik çağında çıksaydı, tabiat yapabileceği bir şeyi eksik bırakmış olurdu ve tabiatın işi tabiata aykırı olurdu. Çünkü zorla olan tabiata aykırıdır; Demokritos ise dişlerin oluşumunun zorla gerçekleştiğini söylüyor. Bunun doğru olmadığı bunlardan ve bunlar gibi başka şeylerden açıktır.
Ön dişler yassı dişlerden önce çıkar. Önce, işleri de önce geldiği için (çünkü kesmek öğütmekten önce gelir; yassı dişler öğütmek, ön dişler kesmek içindir); sonra, küçük olan, aynı anda başlasa bile, tabiatça büyükten daha çabuk oluşur. Ön dişler büyüklükçe azı dişlerinden küçüktür; çene kemiği de orada geniş, ağzın yanında dardır. Dolayısıyla büyük olandan daha çok besinin akması, küçük olandan ise daha dar bir akımın gelmesi zorunludur. Emmenin kendisi hiçbir katkıda bulunmaz; ama sütün sıcaklığı dişlerin daha çabuk filizlenmesini sağlar. Bunun bir işareti, emen bebekler içinde bile daha sıcak süt alanların dişlerinin daha çabuk çıkmasıdır; çünkü sıcak büyütücüdür. Dişler çıktıktan sonra, daha iyi olan uğruna düşer; çünkü keskin olan çabuk körelir, dolayısıyla işi başkalarının devralması gerekir. Yassı dişlerde ise körelme olmaz, yalnızca zamanla aşınıp düzleşirler. Zorunluluktan da düşerler; çünkü azıların kökleri geniş çenede ve güçlü bir kemikte, ön dişlerinki ise ince bir kemiktedir; bu yüzden zayıftırlar ve kolay oynarlar. Yeniden çıkarlar, çünkü düşme, kemik henüz büyürken ve diş çıkarma vakti daha geçmemişken olur. Bunun bir işareti, yassı dişlerin de uzun süre çıkmasıdır: son azılar yirmi yaş dolaylarında çıkar; bazılarında en sondakiler ancak yaşlanırken tam olarak çıkmıştır, çünkü kemiğin geniş yerinde çok besin vardır. Ön kısım ise inceliği yüzünden çabucak gayesine ulaşır ve onda artık oluşmaz; besin, o kısmın kendi büyümesine harcanır.
Demokritos ise ne uğruna olanı söylemeyi bırakıp tabiatın kullandığı her şeyi zorunluluğa bağlar. Bunlar gerçekten böyledir, ama yine de bir şey uğrunadır ve her durumda daha iyi olanın hatırınadır. Dolayısıyla dişlerin böyle çıkıp böyle düşmesine hiçbir şey engel değildir; ama bunlar yüzünden değil, gaye yüzünden. Bunlar ise hareket ettirenler, organlar ve madde olarak sebeptir. Nitekim tabiatın birçok şeyi soluğu bir organ gibi kullanarak işlemesi de makuldür; tekhnēlerde kullanılan bazı aletler, demircilikte çekiç ve örs gibi, nasıl birçok işe yarıyorsa, tabiatça oluşmuş şeylerde de soluk öyledir. Sebepleri zorunluluktan ileri gelen şeyler olarak anlatmak, birinin, istiska hastalarının vücudundan suyun yalnızca neşter yüzünden çıktığını sanmasına benzer; oysa neşter, sağlık uğruna kesmiştir.
Dişler hakkında, yani neden kimilerinin düşüp yeniden çıktığı, kimilerinin çıkmadığı ve genel olarak hangi sebeple oluştukları hakkında söylenmiş oldu. Kısımlarla ilgili öteki hâller hakkında da, yani bir şey uğruna değil de zorunluluktan ve hareket ettirici sebep yüzünden olanlar hakkında da söylenmiş oldu.
Περὶ δὲ ὀδόντων, ὅτι μὲν οὐχ ἑνὸς χάριν, οὐδὲ πάντα τοῦ αὐτοῦ ἕνεκεν τὰ ζῷα ἔχουσιν, ἀλλὰ τὰ μὲν διὰ τὴν τροφήν, τὰ δὲ καὶ πρὸς ἀλκὴν καὶ πρὸς τὸν ἐν τῇ φωνῇ λόγον, εἴρηται πρότερον· διότι δ᾽ οἱ μὲν πρόσθιοι γίνονται πρότερον οἱ δὲ γόμφιοι ὕστερον, καὶ οὗτοι μὲν οὐκ ἐκπίπτουσιν, ἐκεῖνοι δ᾽ ἐκπίπτουσι καὶ φύονται πάλιν, τοῖς περὶ γενέσεως λόγοις τὴν αἰτίαν συγγενῆ δεῖ νομίζειν. εἴρηκε μὲν οὖν περὶ αὐτῶν καὶ Δημόκριτος, οὐ καλῶς δ᾽ εἴρηκεν. οὐ γὰρ ἐπὶ πάντων σκεψάμενος καθόλου λέγει τὴν αἰτίαν. φησὶ γὰρ ἐκπίπτειν μὲν διὰ τὸ πρὸ ὥρας γίνεσθαι τοῖς ζῴοις· ἀκμαζόντων γὰρ ὡς εἰπεῖν φύεσθαι κατά γε φύσιν. τοῦ δὲ πρὸ ὥρας γίνεσθαι τὸ θηλάζειν αἰτιᾶται. καίττοι θηλάζει γε καὶ ὗς, οὐκ ἐκβάλλει δὲ τοὺς ὀδόντας· ἔτι δὲ τὰ καρχαρόδοντα θηλάζει μὲν πάντα, οὐκ ἐκβάλλει δ᾽ ἔνια αὐτῶν πλὴν τοὺς κυνόδοντας, οἷον οἱ λέοντες. τοῦτο μὲν οὖν ἥμαρτε καθόλου λέγων, οὐ σκεψάμενος τὸ συμβαῖνον ἐπὶ πάντων, δεῖ δὲ τοῦτο ποιεῖν· ἀνάγκη γὰρ τὸν λέγοντα καθόλου τι λέγειν περὶ πάντων. ἐπεὶ δὲ τὴν φύσιν ὑποτιθέμεθα, ἐξ ὧν ὁρῶμεν ὑποτιθέμενοι, οὔτ᾽ ἐλλείπουσαν οὔτε μάταιον οὐθὲν ποϊοῦσαν τῶν ἐνδεχομένων περὶ ἕκαστον, ἀνάγκη δὲ τοῖς μέλλουσι λαμβάνειν τροφὴν μετὰ τὴν τοῦ γάλακτος ἀπόλαυσιν ἔχειν ὄργανα πρὸς τὴν ἐργασίαν τῆς τροφῆς· εἰ οὖν συνέβαινεν, ὡς ἐκεῖνος λέγει, πρὸς ἤβην, ἐνέλειπεν ἂν ἡ φύσις τῶν ἐνδεχομένων αὐτῇ τι ποιεῖν, καὶ τὸ τῆς φύσεως ἔργον ἐγίγνετ’ ἂν παρὰ φύσιν. τὸ γὰρ βία παρὰ φύσιν, βίᾳ δέ φησι συμβαίνειν τὴν γένεσιν τῶν ὀδόντων. ὅτι μὲν οὖν τοῦτ᾽ οὐκ ἀληθές, φανερὸν ἐκ τούτων καὶ τοιούτων ἄλλων. γίνονονται δὲ πρότερον οὗτοι τῶν πλατέων πρῶτον μὲν ὅτι καὶ τὸ ἔργον τὸ τούτων πρότερον (πρότερον γάρ ἐστι τοῦ λεᾶναι τὸ διελεῖν, εἰσὶ δ᾽ ἐκεῖνοι μὲν ἐπὶ τῷ λεαίνειν, οὗτοι δ᾽ ἐπὶ τῷ διαιρεῖν), ἔπειθ᾽ ὅτι τὸ ἔλαττον, κἂν ἅμα ὁρμηθῇ, θᾶττον γίνεσθαι πέφυκε τοῦ μείζονος. εἰσὶ δ᾽ ἐλάττους οὗτοι τῷ μεγέθει τῶν γομφίων, καὶ τὸ ὀστοῦν τῆς σιαγόνος ἐκεῖ μὲν πλατὺ εἶναι, πρὸς δὲ τῷ στόματι στενόν. ἐκ μὲν οὖν τοῦ μείζονος πλείω ἀναγκαῖον ἐπιρρεῖν τροφήν, ἐκ δὲ τοῦ ἐλάττονος στενωτέραν. τὸ δὲ θηλάζειν αὐτὸ μὲν οὐθὲν συμβάλλεται, ἡ δὲ τοῦ γάλακτος θερμότης ποιεῖ θᾶττον βλαστάνειν τοὺς ὀδόντας. σημεῖον δ᾽ ὅτι καὶ αὐτῶν τῶν θηλαζόντων τὰ θερμοτέρῳ γάλακτι χρώμενα τῶν παιδίων ὀδοντοφυεῖ θᾶττον· αὐξητικὸν γὰρ τὸ θερμόν. ἐκπίπτουσι δὲ γενόμενοι τοῦ μὲν βελτίονος χάριν, ὅτι ταχὺ ἀμβλύνεται τὸ ὀξύ· δεῖ οὖν ἑτέροῦς διαδέχεσθαι πρὸς τὸ ἔργον. τῶν δὲ πλατέων ἐκ ἔστιν ἀμβλύτης, ἀλλὰ τῷ χρόνῳ τριβόμενοι λεαίνονται μόνον. ἐξ ἀνάγκης δ᾽ ἐκπίπτουσιν, ὅτι τῶν μὲν ἐν πλατείᾳ τῇ σιαγόνι καὶ ἰσχυρῷ ὀστῷ αἱ ῥίζαι εἰσί, τῶν δὲ προσθίων ἐν λεπτῷ, διὸ ἀσθενεῖς καὶ εὐκίνητοι. φύονται δὲ πάλιν, ὅτι ἐν φυομένῳ ἔτι τῷ ὀστῷ ἡ ἐκβολὴ γίνεται καὶ ἔτι ὥρας οὔσης γίνεσθαι ὀδόντας. τούτου δὲ σημεῖον ὅτι καὶ οἱ πλατεῖς φύονται πολὺν χρόνον· οἱ γὰρ τελευταῖοι ἀνατέλλουσι περὶ τὰ εἴκοσιν ἔτη, ἐνίοις δ᾽ ἤδη καὶ γηράσκουσι γεγένηνται οἱ ἔσχατοι παντελῶς διὰ τὸ πολλὴν εἶναι τροφὴν ἐν τῇ εὐρυχχωρίᾳ τοῦ ὀστοῦ. τὸ δὲ πρόσθιον διὰ τὴν λεπτότητα ταχὺ λαμβάνει τέλος, καὶ οὐ γίνεται περίττωμα ἐν αὐτῷ, ἀλλ᾽ εἰς τὴν αὔξησιν ἀναλίσκεται ἡ τροφὴ τὴν οἰκείαν. Δημόκριτος δὲ τὸ οὗ ἕνεκα ἀφεὶς λέγειν, πάντα ἀνάγει εἰς ἀνάγκην οἷς χρῆται ἡ φύσις, οὖσι μὲν τοιούτοις, οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἕνεκά τινος οὖσι, καὶ τοῦ περὶ ἕκαστον βελτίονος χάριν. ὥστε γίνεσθαι μὲν οὐθὲν κωλύει οὕτω καὶ ἐκπίπτειν, ἀλλ᾽ οὐ διὰ ταῦτα, ἀλλὰ διὰ τὸ τέλος· ταῦτα δ᾽ ὡς κινοῦντα καὶ ὄργανα καὶ ὡς ὕλη αἴτια, ἐπεὶ καὶ τὸ τῷ πνεύματι ἐργάζεσθαι τὰ πολλὰ εἰκὸς ὡς ὀργάνῳ· οἷον γὰρ ἔνια πολύχρηστά ἐστι τῶν περὶ τὰς τέχνας, ὥσπερ ἐν τῇ χαλκευτικῇ ἡ σφύρα καὶ ὁ ἄκμων, οὕτως καὶ τὸ πνεῦμα ἐν τοῖς φύσει συνεστῶσιν. ὅμοιον δ᾽ ἔοικε τὸ λέγειν τὰ αἴτια ἐξ ἀνάγκης κἂν εἴ τις διὰ τὸ μαχαίριον οἴοιτο τὸ ὕδωρ ἐξεληλυθέναι μόνον τοῖς ὑδρωπιῶσιν, ἀλλ᾽ οὐ διὰ τὸ ὑγιαίνειν οὗ ἕνεκα τὸ μαχαίριον ἔτεμεν Περὶ μὲν οὖν ὀδόντων, διότι οἱ μὲν ἐκπίπτουσι καὶ γίνονται πάλιν, οἱ δ᾽ ὄυ, καὶ ὅλως διὰ τίν᾽ αἰτίαν γίνονται, εἴρηται. εἴρηται δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν κατὰ τὰ μόρια παθημάτων, ὅσα γίνεσθαι συμβαίνει μὴ ἕνεκά του ἀλλ᾽ ἐξ ἀνάγκης καὶ διὰ τὴν αἰτίαν τὴν κινητικήν.