Kavram
Dēmiourgos (δημιουργός)
- Yunanca
- δημιουργός (dēmiourgos); δημιουργεῖν (dēmiourgein)
- Latince
- opifex, artifex, fabricator
- Almanca
- Demiurg, Werkmeister, Handwerker
- Fransızca
- démiurge, artisan
- İngilizce
- demiurge
- Türkçe
- usta (dēmiourgos)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde dēmiourgos başkaları için iş gören her uzmandır: dülger, çömlekçi, hekim, kâhin, ozan. Platon'un Sokrates'i tekhnē'yi bilginin örneği olarak aldığı için usta, erken diyaloglarda bilen kişinin paradigmasıdır (Savunma 22d: ustalar kendi alanlarında gerçekten bir şey bilir). Kratylos 389a–390e'de ad koyan kişi "ad ustası"dır ve ideal biçime (eidos) bakarak çalışır; Devlet X 596b'de yatak ustası yatağın idea'sına bakar. Timaios bu zanaat modelini kozmosa taşır: evren, bir ustanın hep aynı biçimde duran bir örneğe bakarak işlediği bir iştir (28a–29a); iyi ve hasetsiz olduğu için her şeyi kendine benzer kılmak ister (29e). Böylece "usta" sözcüğü teleolojik açıklamanın, yani evrenin nous'un en iyiyi gözeten bir işi olduğu tezinin taşıyıcısı olur (Phaidon 97b–99c'deki Anaksagoras hayal kırıklığının yanıtı).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Halk için iş gören uzman: kâhin, hekim, dülger, ozan | Homeros - Odysseia 17.383 |
| MÖ 5.–4. yy | Atina gündelik dili; Platon'un erken diyalogları | El ustası, zanaatkâr; bilgisi olan uzman | Platon - Savunma 22c |
| MÖ 4. yy | Platon | Kozmik usta: örneğe bakarak evreni işleyen, iyi ve hasetsiz tanrı; ikincil tanrılara ölümlü türleri işleme görevi verir | Platon - Timaios 28a, Platon - Devlet Adamı 273b |
| MÖ 4. yy | Ksenokrates, Speusippos; Aristoteles | Akademia'da ustanın zamansal bir yaratım değil, öğretme amaçlı bir anlatım olduğu okuması; Aristoteles'in harfiyen okuması ve eleştirisi | Aristoteles - De caelo 279b |
| MS 1.–2. yy | Plutarkhos, Orta Platonculuk; Philon | Harfiyen yaratım okuması; ustanın ideaları kendi düşünceleri olarak taşıması | Plutarkhos - De animae procreatione in Timaeo |
| MS 2.–3. yy | Gnostikler; Plotinos | Gnostiklerde aşağı, bilgisiz ya da kötü dünya yapıcısı; Plotinos'un bu okumaya karşı çıkışı | Plotinos - Enneadlar II.9 |
Dönüşüm: Halka hizmet eden uzmandan kozmik ustaya, oradan Gnostisizmde değer işareti tersine dönen "aşağı tanrı"ya. Platon'da usta hep olumludur ve sınırlıdır; Hristiyan teolojisinde ise yoktan yaratan her şeye gücü yeten Tanrı'ya dönüşür — bu dönüşüm "yaratıcı" karşılığının arkasındaki tarihtir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | δημιουργός (dēmiourgos), fiil δημιουργεῖν "ustaca işlemek, üretmek", ad δημιουργία | dēmios "halka ait" + ergon "iş": halk için iş gören, kamuya hizmet eden kişi. Homeros'ta (Odysseia 17.383–385) kâhin, hekim, dülger ve ozan dēmioergoi'dur; klasik Atina'da zanaatkâr, el ustası; bazı Dor kentlerinde bir yüksek yönetici unvanı. Platon'da Savunma 22c'den beri gündelik "usta"; Devlet 507c "duyuların ustası", 530a "göğün ustası", 596b–597d yatak ustası; Devlet Adamı 270a, 273b'de kozmik usta ve "baba"; Timaios 28a'dan itibaren evreni hep aynı biçimde duran örneğe (paradeigma) bakarak işleyen kozmik usta. |
| Latince | opifex; artifex; fabricator | Cicero'nun Timaeus çevirisi (28a–29a) opifex ve aedificator mundi der; Calcidius opifex ve artifex'i kullanır. Latin Orta Çağı'nın Timaios'u bu iki çeviriden okur. |
| Almanca / Fransızca | Demiurg, Werkmeister / démiurge, artisan | Almanca ve Fransızca felsefe dili sözcüğü ödünç alır (Demiurg, démiurge); Schleiermacher Timaios'ta Werkmeister ve Bildner kullanır. |
| İngilizce | demiurge |
Türkçe karşılığı
usta (dēmiourgos).
"Yaratıcı" dersen Timaios'u Tekvin'in diline çevirir, evrenin zamanda bir başlangıcı olduğu ve yoktan var edildiği okumasını (Aristoteles De caelo I.10'daki "harfiyen" okuma, Hristiyan yorumcular) peşinen seçmiş olursun; üstelik 30a'da önceden var olan düzensiz devinimi ve ileride (47e–48a) ustanın nous'unun zorunluluğu (anankē) "ikna ettiğini" anlaşılmaz kılarsın. "Usta" ise ustanın sınırlı gücünü korur: malzemesini seçmez, örneği kendisi koymaz, "elden geldiğince" (kata dynamin) iyi yapar. Buna karşılık "usta" sözcüğü, ustanın bir mythos figürü mü (Ksenokrates, Speusippos ve Akademia'nın "öğretme amaçlı" okuması) yoksa gerçek bir kozmik nous mu olduğu sorusunu açık bırakır — bu belirsizliği Timaios da açık bırakır (28c "bulmak zor, herkese anlatmak olanaksız").
Atıf ve kaynak notu
"Demiurgos" bir özel ad ya da öğreti adı olarak Platon'a ait değildir; Platon sözcüğü sıradan bir ad olarak ve çoğunlukla belirli tanımlıkla ("usta") kullanır, aynı figüre "tanrı", "baba", "yapıcı", "bir araya getiren" (ho synistas) de der. "Demiurg" diye büyük harfle anılan tanrı figürü sonraki gelenekten (Gnostik ve Yeni-Platoncu) geriye yansıtılmıştır. Ayrıca ustanın ideaların üstünde mi, altında mı, onlarla özdeş mi olduğu sorusu (nous ile paradeigma ilişkisi) Timaios'ta yanıtlanmaz; Orta Platoncu "idealar tanrının düşünceleridir" tezi metne geriye okunmamalıdır.
İlgili kavramlar
- creatio (Augustinus'ta yoktan yaratma: usta malzemesini bulur, Tanrı malzemeyi de yaratır)
- Timaios'ta Evrenin Zamansal Başlangıcı Problemi
- Teleolojik Açıklama ve Nous
- Nous ile Anankē
- İdealar ve Tanrı İlişkisi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: zanaatkârlar, yapıcının, dēmiourgos, dēmiourgoi, yapıcı
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.