İçeriğe geç

Kavram

Dēmiourgos (δημιουργός)

Yunanca
δημιουργός (dēmiourgos); δημιουργεῖν (dēmiourgein)
Latince
opifex, artifex, fabricator
Almanca
Demiurg, Werkmeister, Handwerker
Fransızca
démiurge, artisan
İngilizce
demiurge
Türkçe
usta (dēmiourgos)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde dēmiourgos başkaları için iş gören her uzmandır: dülger, çömlekçi, hekim, kâhin, ozan. Platon'un Sokrates'i tekhnē'yi bilginin örneği olarak aldığı için usta, erken diyaloglarda bilen kişinin paradigmasıdır (Savunma 22d: ustalar kendi alanlarında gerçekten bir şey bilir). Kratylos 389a–390e'de ad koyan kişi "ad ustası"dır ve ideal biçime (eidos) bakarak çalışır; Devlet X 596b'de yatak ustası yatağın idea'sına bakar. Timaios bu zanaat modelini kozmosa taşır: evren, bir ustanın hep aynı biçimde duran bir örneğe bakarak işlediği bir iştir (28a–29a); iyi ve hasetsiz olduğu için her şeyi kendine benzer kılmak ister (29e). Böylece "usta" sözcüğü teleolojik açıklamanın, yani evrenin nous'un en iyiyi gözeten bir işi olduğu tezinin taşıyıcısı olur (Phaidon 97b–99c'deki Anaksagoras hayal kırıklığının yanıtı).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros Halk için iş gören uzman: kâhin, hekim, dülger, ozan Homeros - Odysseia 17.383
MÖ 5.–4. yy Atina gündelik dili; Platon'un erken diyalogları El ustası, zanaatkâr; bilgisi olan uzman Platon - Savunma 22c
MÖ 4. yy Platon Kozmik usta: örneğe bakarak evreni işleyen, iyi ve hasetsiz tanrı; ikincil tanrılara ölümlü türleri işleme görevi verir Platon - Timaios 28a, Platon - Devlet Adamı 273b
MÖ 4. yy Ksenokrates, Speusippos; Aristoteles Akademia'da ustanın zamansal bir yaratım değil, öğretme amaçlı bir anlatım olduğu okuması; Aristoteles'in harfiyen okuması ve eleştirisi Aristoteles - De caelo 279b
MS 1.–2. yy Plutarkhos, Orta Platonculuk; Philon Harfiyen yaratım okuması; ustanın ideaları kendi düşünceleri olarak taşıması Plutarkhos - De animae procreatione in Timaeo
MS 2.–3. yy Gnostikler; Plotinos Gnostiklerde aşağı, bilgisiz ya da kötü dünya yapıcısı; Plotinos'un bu okumaya karşı çıkışı Plotinos - Enneadlar II.9

Dönüşüm: Halka hizmet eden uzmandan kozmik ustaya, oradan Gnostisizmde değer işareti tersine dönen "aşağı tanrı"ya. Platon'da usta hep olumludur ve sınırlıdır; Hristiyan teolojisinde ise yoktan yaratan her şeye gücü yeten Tanrı'ya dönüşür — bu dönüşüm "yaratıcı" karşılığının arkasındaki tarihtir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca δημιουργός (dēmiourgos), fiil δημιουργεῖν "ustaca işlemek, üretmek", ad δημιουργία dēmios "halka ait" + ergon "iş": halk için iş gören, kamuya hizmet eden kişi. Homeros'ta (Odysseia 17.383–385) kâhin, hekim, dülger ve ozan dēmioergoi'dur; klasik Atina'da zanaatkâr, el ustası; bazı Dor kentlerinde bir yüksek yönetici unvanı. Platon'da Savunma 22c'den beri gündelik "usta"; Devlet 507c "duyuların ustası", 530a "göğün ustası", 596b–597d yatak ustası; Devlet Adamı 270a, 273b'de kozmik usta ve "baba"; Timaios 28a'dan itibaren evreni hep aynı biçimde duran örneğe (paradeigma) bakarak işleyen kozmik usta.
Latince opifex; artifex; fabricator Cicero'nun Timaeus çevirisi (28a–29a) opifex ve aedificator mundi der; Calcidius opifex ve artifex'i kullanır. Latin Orta Çağı'nın Timaios'u bu iki çeviriden okur.
Almanca / Fransızca Demiurg, Werkmeister / démiurge, artisan Almanca ve Fransızca felsefe dili sözcüğü ödünç alır (Demiurg, démiurge); Schleiermacher Timaios'ta Werkmeister ve Bildner kullanır.
İngilizce demiurge

Türkçe karşılığı

usta (dēmiourgos).

"Yaratıcı" dersen Timaios'u Tekvin'in diline çevirir, evrenin zamanda bir başlangıcı olduğu ve yoktan var edildiği okumasını (Aristoteles De caelo I.10'daki "harfiyen" okuma, Hristiyan yorumcular) peşinen seçmiş olursun; üstelik 30a'da önceden var olan düzensiz devinimi ve ileride (47e–48a) ustanın nous'unun zorunluluğu (anankē) "ikna ettiğini" anlaşılmaz kılarsın. "Usta" ise ustanın sınırlı gücünü korur: malzemesini seçmez, örneği kendisi koymaz, "elden geldiğince" (kata dynamin) iyi yapar. Buna karşılık "usta" sözcüğü, ustanın bir mythos figürü mü (Ksenokrates, Speusippos ve Akademia'nın "öğretme amaçlı" okuması) yoksa gerçek bir kozmik nous mu olduğu sorusunu açık bırakır — bu belirsizliği Timaios da açık bırakır (28c "bulmak zor, herkese anlatmak olanaksız").

Atıf ve kaynak notu

"Demiurgos" bir özel ad ya da öğreti adı olarak Platon'a ait değildir; Platon sözcüğü sıradan bir ad olarak ve çoğunlukla belirli tanımlıkla ("usta") kullanır, aynı figüre "tanrı", "baba", "yapıcı", "bir araya getiren" (ho synistas) de der. "Demiurg" diye büyük harfle anılan tanrı figürü sonraki gelenekten (Gnostik ve Yeni-Platoncu) geriye yansıtılmıştır. Ayrıca ustanın ideaların üstünde mi, altında mı, onlarla özdeş mi olduğu sorusu (nous ile paradeigma ilişkisi) Timaios'ta yanıtlanmaz; Orta Platoncu "idealar tanrının düşünceleridir" tezi metne geriye okunmamalıdır.

İlgili kavramlar

  • creatio (Augustinus'ta yoktan yaratma: usta malzemesini bulur, Tanrı malzemeyi de yaratır)
  • Timaios'ta Evrenin Zamansal Başlangıcı Problemi
  • Teleolojik Açıklama ve Nous
  • Nous ile Anankē
  • İdealar ve Tanrı İlişkisi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: zanaatkârlar, yapıcının, dēmiourgos, dēmiourgoi, yapıcı

Metinlerde işaretlendiği yerler

6 yer · 6 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.