İçeriğe geç

Kavram

Historia (ἱστορία)

Yunanca
ἱστορία (historia)
Latince
historia, inquisitio
Almanca
Erkundung, Forschung, Historie
Fransızca
enquête, recherche, histoire
İngilizce
inquiry, history
Türkçe
araştırma (historia)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde tanığın sorup soruşturması, görerek öğrenmesidir. İonia biliminde (Herodotos, Hekataios, "doğa üzerine araştırma" yapan Presokratikler) gözlem ve sorgulamayla edinilen bilginin adı olur. Aristoteles'te bilimsel yöntemin ilk basamağıdır: Hayvanlar Üzerine Araştırmalar I.6'da önce farkların ve hepsine ait ilineklerin kavranması, sonra sebeplerin aranması gerektiği söylenir; "her biri hakkındaki araştırma elde olunca" kanıtlamanın neler hakkında ve nelerden yola çıkacağı belli olur. Bu yüzden Hayvanlar Üzerine Araştırmalar olguları, Hayvanların Parçaları ve Hayvanların Türeyişi sebepleri verir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Herodotos, İonia doğa filozofları soruşturma, gözlem ve sorgulamayla edinilen bilgi
MÖ 4. yy Platon peri physeōs historia: doğa araştırması (Sokrates'in gençlik merakı)
MÖ 4. yy Aristoteles olguların toplanması; kanıtlamadan (apodeixis) önce gelen basamak Aristoteles, Hayvanlar Tarihi 1.6
MS 1. yy Plinius historia naturalis: doğa hakkında derlenmiş bilgi
Hellenistik–Bizans grammatikoslar, scholionlar öykü, mit anlatısı

Dönüşüm: Tanığın soruşturmasından (görerek bilmek) yöntemli olgu derlemesine (Aristoteles), oradan Latincede geçmiş olayların anlatısına ve "doğa tarihi"ne; Türkçede "tarih" kelimesi bu son katmanı taşır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἱστορία (historia); ἱστορεῖν; ἵστωρ histōr "tanık, bilen, hakem" (kök wid- "görmek, bilmek"; oida, eidos ile akraba): görerek ya da sorup soruşturarak bilen. Historia önce soruşturmanın kendisi, sonra onun sonucunda yazılan rapordur. Herodotos'ta (I, proem) "araştırmanın sergilenmesi"; Phaidon 96a'da peri physeōs historia; Aristoteles'te hayvanlar ve ruh hakkında toplanan olgular (Hayvanlar Üzerine Araştırmalar, Ruh Üzerine I.1).
Latince historia (aynen); inquisitio Latincede anlam "geçmiş olayların anlatısı"na kayar; historia naturalis (Plinius) "doğa tarihi" adının kaynağıdır.
Almanca / Fransızca Erkundung, Forschung / enquête, recherche Tiergeschichte, Histoire des animaux gibi eser adları Latince geleneği sürdürür.
İngilizce inquiry, history

Türkçe karşılığı

araştırma (historia). tarih: eserin yerleşik adında (Hayvanlar Tarihi) korunur, ama metin içinde yanlıştır; Aristoteles'te geçmiş anlatısı söz konusu değildir. soruşturma: kökün "sorup öğrenme" yanını iyi verir, ama Aristoteles'in gözlem ve teşrihe dayanan olgu derlemesinde dar kalır. tetkik / tetebbu: geçiş dönemi dilinde vardır, terim olarak ağır gelir. Tercih: "araştırma" (Platon kararı, Phaidon 96a), gerektiğinde transliterasyonla. Mitograflarda ve scholionlarda "öykü (historia)" ayrı karardır.

"Tarih" demek, metni zaman içindeki olayların anlatısı gibi okutur ve Aristoteles'in yöntemsel ayrımını siler: historia "olgunun" (to hoti) toplanmasıdır, apodeixis ise "sebebin" (to dioti) gösterilmesidir. "Araştırma" bu ayrımı korur; fakat Türkçede genel bir kelime olduğundan, terim olarak kullanıldığı yerde transliterasyon eklenir.

Atıf ve kaynak notu

Kelime Aristoteles'in kendi kelimesidir (Solunum 12 ve 16'da eserine "hayvanlar üzerine araştırmalar" diye gönderir). "Doğa tarihi" ve "hayvanlar tarihi" anlamı Latince geleneğin geriye yansıtmasıdır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: araştırmalarda, historia, araştırma, araştırmalardan, Tarih, tarihi

Metinlerde işaretlendiği yerler

15 yer · 11 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.