Kavram
Historia (ἱστορία)
- Yunanca
- ἱστορία (historia)
- Latince
- historia, inquisitio
- Almanca
- Erkundung, Forschung, Historie
- Fransızca
- enquête, recherche, histoire
- İngilizce
- inquiry, history
- Türkçe
- araştırma (historia)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde tanığın sorup soruşturması, görerek öğrenmesidir. İonia biliminde (Herodotos, Hekataios, "doğa üzerine araştırma" yapan Presokratikler) gözlem ve sorgulamayla edinilen bilginin adı olur. Aristoteles'te bilimsel yöntemin ilk basamağıdır: Hayvanlar Üzerine Araştırmalar I.6'da önce farkların ve hepsine ait ilineklerin kavranması, sonra sebeplerin aranması gerektiği söylenir; "her biri hakkındaki araştırma elde olunca" kanıtlamanın neler hakkında ve nelerden yola çıkacağı belli olur. Bu yüzden Hayvanlar Üzerine Araştırmalar olguları, Hayvanların Parçaları ve Hayvanların Türeyişi sebepleri verir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Herodotos, İonia doğa filozofları | soruşturma, gözlem ve sorgulamayla edinilen bilgi | |
| MÖ 4. yy | Platon | peri physeōs historia: doğa araştırması (Sokrates'in gençlik merakı) | |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | olguların toplanması; kanıtlamadan (apodeixis) önce gelen basamak | Aristoteles, Hayvanlar Tarihi 1.6 |
| MS 1. yy | Plinius | historia naturalis: doğa hakkında derlenmiş bilgi | |
| Hellenistik–Bizans | grammatikoslar, scholionlar | öykü, mit anlatısı |
Dönüşüm: Tanığın soruşturmasından (görerek bilmek) yöntemli olgu derlemesine (Aristoteles), oradan Latincede geçmiş olayların anlatısına ve "doğa tarihi"ne; Türkçede "tarih" kelimesi bu son katmanı taşır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἱστορία (historia); ἱστορεῖν; ἵστωρ | histōr "tanık, bilen, hakem" (kök wid- "görmek, bilmek"; oida, eidos ile akraba): görerek ya da sorup soruşturarak bilen. Historia önce soruşturmanın kendisi, sonra onun sonucunda yazılan rapordur. Herodotos'ta (I, proem) "araştırmanın sergilenmesi"; Phaidon 96a'da peri physeōs historia; Aristoteles'te hayvanlar ve ruh hakkında toplanan olgular (Hayvanlar Üzerine Araştırmalar, Ruh Üzerine I.1). |
| Latince | historia (aynen); inquisitio | Latincede anlam "geçmiş olayların anlatısı"na kayar; historia naturalis (Plinius) "doğa tarihi" adının kaynağıdır. |
| Almanca / Fransızca | Erkundung, Forschung / enquête, recherche | Tiergeschichte, Histoire des animaux gibi eser adları Latince geleneği sürdürür. |
| İngilizce | inquiry, history |
Türkçe karşılığı
araştırma (historia). tarih: eserin yerleşik adında (Hayvanlar Tarihi) korunur, ama metin içinde yanlıştır; Aristoteles'te geçmiş anlatısı söz konusu değildir. soruşturma: kökün "sorup öğrenme" yanını iyi verir, ama Aristoteles'in gözlem ve teşrihe dayanan olgu derlemesinde dar kalır. tetkik / tetebbu: geçiş dönemi dilinde vardır, terim olarak ağır gelir. Tercih: "araştırma" (Platon kararı, Phaidon 96a), gerektiğinde transliterasyonla. Mitograflarda ve scholionlarda "öykü (historia)" ayrı karardır.
"Tarih" demek, metni zaman içindeki olayların anlatısı gibi okutur ve Aristoteles'in yöntemsel ayrımını siler: historia "olgunun" (to hoti) toplanmasıdır, apodeixis ise "sebebin" (to dioti) gösterilmesidir. "Araştırma" bu ayrımı korur; fakat Türkçede genel bir kelime olduğundan, terim olarak kullanıldığı yerde transliterasyon eklenir.
Atıf ve kaynak notu
Kelime Aristoteles'in kendi kelimesidir (Solunum 12 ve 16'da eserine "hayvanlar üzerine araştırmalar" diye gönderir). "Doğa tarihi" ve "hayvanlar tarihi" anlamı Latince geleneğin geriye yansıtmasıdır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: araştırmalarda, historia, araştırma, araştırmalardan, Tarih, tarihi
Metinlerde işaretlendiği yerler
15 yer · 11 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Aristoteles, Solunum Üzerine12
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi1.6
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.2
- Aristoteles, Hayvanların Yürüyüşü Üzerinegiriş_2
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.3 1.20-1 2.4-1 2.7-1 3.1-1
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler1.41
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi122
- Hegel, Hukuk Felsefesinin Ana Hatları145
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları2
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri73
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-Vorrede-7