Kavram
empeiria
- Yunanca
- ἐμπειρία
- Latince
- experientia / usus
- Almanca
- Erfahrung, Routine
- Fransızca
- expérience, routine
- İngilizce
- experience
- Türkçe
- deneyim (empeiria)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde empeiros bir işte pişmiş, görmüş geçirmiş kişidir (Gorgias 448c'de Khairephon'un "insanlar arasında pek çok tekhnē deneyimlerden deneyimle bulunmuştur" sözü). Gorgias 462c–465a'da Sokrates bunu teknik bir karşıtlığa dönüştürür: tekhnē, sunduğu şeyin doğasını ve nedenini (aitia) açıklayabilir, bir logos'a sahiptir; empeiria ise yalnızca neyin hoşa gittiğini kestirir (stokhazesthai), gerekçe veremez. Aşçılık ve hitabet bu anlamda tekhnē değil, "hoşnutluk ve haz üretmenin deneyimi"dir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Klasik | Polos (Platon'un aktarımıyla) | Deneyim tekhnē'yi üretir, deneyimsizlik talihi (Gorgias 448c) | Gorgias |
| Klasik | Platon, Gorgias | Tekhnē'nin karşıtı; akla dayanmayan, nedeni söyleyemeyen el yordamı; dalkavukluğun biçimi | tekhne |
| Klasik | Platon, Phaidros | "Alışkanlık ve deneyim" (tribē kai empeiria, 270b) gerçek hitabetin karşıtı | rhetorike |
| Klasik | Aristoteles | Pek çok anıdan tek bir deneyim doğar; tekhnē ve epistēmē deneyimden gelir (Metafizik I.1, 980b–981a) | episteme |
| Helenistik | Hekim okulu "Empirikoi" | Tıpta kuram yerine gözlem ve deneyime dayanma |
Dönüşüm: Platon'da tekhnē'nin taklidi ve altı olan empeiria, Aristoteles'te tekhnē'nin önkoşuluna, Helenistik tıpta bir yöntem adına, modern çağda (empirizm) bilginin kaynağına dönüşür. Değer işareti olumsuzdan olumluya döner.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἐμπειρία (empeiria); ἔμπειρος (empeiros) | en + peira (deneme, sınama; peiran = denemek). "Denemelerin içinde bulunmuş olmak". Projede ilk geçiş: Theaitetos 206b; teknik kullanım: Gorgias 462c–465a (tekhnē karşıtı olarak). |
| Latince | experientia / usus | experientia aynı "deneme" kökünden (periculum); usus pratik alışkanlık vurgusu taşır. |
| Almanca / Fransızca | Erfahrung, Routine / expérience, routine | Gorgias çevirilerinde Routine / routine sık seçilir: olumsuz değer yargısını öne çıkarır. |
| İngilizce | experience |
Türkçe karşılığı
deneyim (empeiria).
"Deneyim" nötrdür, hatta modern dilde olumludur; Gorgias'ta ise empeiria tekhnē'nin altında, akla dayanmayan (alogon) bir el yordamıdır. "Rutin" ya da "alışkanlık" dersem Platon'un küçümsemesini sözcüğe gömerim ve Aristoteles'in (Metafizik I.1) empeiria'yı tekhnē'ye giden zorunlu basamak sayan olumlu okumasını kapatırım. "Deneyim"i seçip küçümseyici yükü bağlama (tribē, kolakeia) bırakmak iki okumayı da açık tutar.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde empeiria = "deneyim (empeiria)", tribē = "alışkanlık (tribē)", empeiros = "deneyimli / bir şeyden anlayan". Gorgias 462c'den itibaren bu nota bağlanıyor.
Atıf ve kaynak notu
Platon'un empeiria'sı modern "empirizm" değildir: bir bilgi kuramı değil, bir uygulama tarzının (bilgiye dayanmayan beceri) adıdır. Gorgias'taki keskin tekhnē/empeiria karşıtlığı Platon'un her yerde koruduğu bir terminoloji de değildir; başka diyaloglarda empeiria nötr "deneyim" anlamında da geçer.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tecrübe, deneyim, tecrübeyi, deneyerek, Tecrübeyle, tecrübeli
Metinlerde işaretlendiği yerler
15 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.