İçeriğe geç

Kavram

empeiria

Yunanca
ἐμπειρία
Latince
experientia / usus
Almanca
Erfahrung, Routine
Fransızca
expérience, routine
İngilizce
experience
Türkçe
deneyim (empeiria)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde empeiros bir işte pişmiş, görmüş geçirmiş kişidir (Gorgias 448c'de Khairephon'un "insanlar arasında pek çok tekhnē deneyimlerden deneyimle bulunmuştur" sözü). Gorgias 462c–465a'da Sokrates bunu teknik bir karşıtlığa dönüştürür: tekhnē, sunduğu şeyin doğasını ve nedenini (aitia) açıklayabilir, bir logos'a sahiptir; empeiria ise yalnızca neyin hoşa gittiğini kestirir (stokhazesthai), gerekçe veremez. Aşçılık ve hitabet bu anlamda tekhnē değil, "hoşnutluk ve haz üretmenin deneyimi"dir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Klasik Polos (Platon'un aktarımıyla) Deneyim tekhnē'yi üretir, deneyimsizlik talihi (Gorgias 448c) Gorgias
Klasik Platon, Gorgias Tekhnē'nin karşıtı; akla dayanmayan, nedeni söyleyemeyen el yordamı; dalkavukluğun biçimi tekhne
Klasik Platon, Phaidros "Alışkanlık ve deneyim" (tribē kai empeiria, 270b) gerçek hitabetin karşıtı rhetorike
Klasik Aristoteles Pek çok anıdan tek bir deneyim doğar; tekhnē ve epistēmē deneyimden gelir (Metafizik I.1, 980b–981a) episteme
Helenistik Hekim okulu "Empirikoi" Tıpta kuram yerine gözlem ve deneyime dayanma

Dönüşüm: Platon'da tekhnē'nin taklidi ve altı olan empeiria, Aristoteles'te tekhnē'nin önkoşuluna, Helenistik tıpta bir yöntem adına, modern çağda (empirizm) bilginin kaynağına dönüşür. Değer işareti olumsuzdan olumluya döner.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἐμπειρία (empeiria); ἔμπειρος (empeiros) en + peira (deneme, sınama; peiran = denemek). "Denemelerin içinde bulunmuş olmak". Projede ilk geçiş: Theaitetos 206b; teknik kullanım: Gorgias 462c–465a (tekhnē karşıtı olarak).
Latince experientia / usus experientia aynı "deneme" kökünden (periculum); usus pratik alışkanlık vurgusu taşır.
Almanca / Fransızca Erfahrung, Routine / expérience, routine Gorgias çevirilerinde Routine / routine sık seçilir: olumsuz değer yargısını öne çıkarır.
İngilizce experience

Türkçe karşılığı

deneyim (empeiria).

"Deneyim" nötrdür, hatta modern dilde olumludur; Gorgias'ta ise empeiria tekhnē'nin altında, akla dayanmayan (alogon) bir el yordamıdır. "Rutin" ya da "alışkanlık" dersem Platon'un küçümsemesini sözcüğe gömerim ve Aristoteles'in (Metafizik I.1) empeiria'yı tekhnē'ye giden zorunlu basamak sayan olumlu okumasını kapatırım. "Deneyim"i seçip küçümseyici yükü bağlama (tribē, kolakeia) bırakmak iki okumayı da açık tutar.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde empeiria = "deneyim (empeiria)", tribē = "alışkanlık (tribē)", empeiros = "deneyimli / bir şeyden anlayan". Gorgias 462c'den itibaren bu nota bağlanıyor.

Atıf ve kaynak notu

Platon'un empeiria'sı modern "empirizm" değildir: bir bilgi kuramı değil, bir uygulama tarzının (bilgiye dayanmayan beceri) adıdır. Gorgias'taki keskin tekhnē/empeiria karşıtlığı Platon'un her yerde koruduğu bir terminoloji de değildir; başka diyaloglarda empeiria nötr "deneyim" anlamında da geçer.

İlgili kavramlar

  • tekhne (bir becerinin tekhnē sayılması için gerekçe verebilmek yeterli mi?)
  • logos (neden söyleyebilmek, logon didonai)
  • kolakeia (hazza yönelen deneyim olarak dalkavukluk)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tecrübe, deneyim, tecrübeyi, deneyerek, Tecrübeyle, tecrübeli

Metinlerde işaretlendiği yerler

15 yer · 6 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.