Kavram
Physis (φύσις)
- Yunanca
- φύσις (physis)
- Latince
- natura
- Almanca
- Natur
- Fransızca
- nature
- İngilizce
- nature
- Türkçe
- doğa
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde physis, bir bitkinin/insanın/hayvanın büyüme süreci ve doğuştan gelen karakteri, "nasıl biri olduğu" anlamına gelir. Felsefede bu, hem (a) kozmosun bütününün temel malzemesi ve oluşum süreci, hem de (b) Aristoteles'in tanımıyla, bir şeyin kendinde (kendiliğinden) sahip olduğu hareket ve durgunluk ilkesi anlamına genişler — yapay nesnelerin (technē ürünlerinin) sahip olmadığı bir iç dinamizm.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6. yy | Milet okulu | Kozmosun temel malzemesi ve oluşum süreci; arkhē ile örtüşen bir kullanım. | Aristoteles - Metafizik A3 |
| MÖ 5. yy | Herakleitos | Physis, gizlenmeyi seven bir şey olarak tasvir edilir — görünürdeki düzensizliğin altında saklı bir yapı/uyum. | Herakleitos - DK 22B123 |
| MÖ 5. yy | Sofistler | Physis/nomos (doğa/yasa-gelenek) karşıtlığı: adalet, eşitlik, cinsiyet rolleri "doğa gereği" mi yoksa salt insan yapımı "sözleşme" mi — büyük etik-politik tartışma. | Platon - Gorgias 482e |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Fizik II'de teknik tanım: kendinde hareket ve durgunluk ilkesi olan şeylerin sahip olduğu iç ilke; technē'den (yapaylıktan) ayrımı. | Aristoteles - Fizik II |
Dönüşüm: Terim, kozmolojik bir "temel malzeme" kavramından (Milet), gizli/derin bir yapı imgesine (Herakleitos), oradan etik-politik bir kutba (Sofistlerin physis/nomos karşıtlığı), son olarak Aristoteles'te teknik-biyolojik bir tanıma doğru genişler.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | φύσις (physis) | phyein (büyümek, yetişmek, doğurmak) fiilinden. Presokratik eserlerin geleneksel başlığı "Peri Physeōs" (Doğa Üzerine) buradan gelir. |
| Latince | natura | "nasci" (doğmak) fiilinden — Yunanca physis ile tam paralel bir türetim; her iki kelime de kökeninde "doğum/büyüme" imgesi taşır. |
| Almanca / Fransızca | Natur / nature | Fransızca "nature" hem "doğa" hem "bir şeyin niteliği/türü" (ör. "la nature du problème") anlamına gelir — Yunancadaki çift-katmanlı kullanımı (kozmos + bireysel öz) korur. |
| İngilizce | nature |
Türkçe karşılığı
doğa. doğa: kozmolojik/genel anlam için. tabiat: Osmanlıca-kökenli, daha "verili/değişmez" bir çağrışım taşıyan alternatif. yaratılış/huy: bireysel bir şeyin "karakteri/özü" anlamı için. Ben kozmolojik bağlamda "doğa", bireysel-karakter bağlamında "yaratılış" kullanıyorum.
"Doğa" dersen kozmik-genel bir bütünlüğü, "yaratılış/huy" dersen bireysel-özsel bir karakteri öne çıkarmış olursun. Presokratiklerde bu iki anlam neredeyse ayrışmamıştır: kozmosun physis'i ile tek bir şeyin physis'i aynı mantıkla açıklanır.
Atıf ve kaynak notu
Erken dönem felsefi eserlerin geleneksel "Peri Physeōs" (Doğa Üzerine) başlığını taşıması bir gelenek hâline gelmiştir, ama bu başlıkların bizzat yazarlarının kendi seçimi mi, yoksa Helenistik dönem İskenderiye kütüphanecilerinin sonradan verdiği standart bir katalog başlığı mı olduğu kesin değildir — bu da "physis"in o düşünürler için ne kadar merkezi bir terim (yoksa sadece konudan ibaret) olduğunu belirsizleştirir.
İlgili kavramlar
- ius naturale
- natura (Latince karşılığı)
- Doğa-Yasa (Physis-Nomos) Problemi
- Arke Problemi
- prima naturae
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tabiat, tabiatı, tabiatça, Tabiat, tabiatını, tabiatın
Metinlerde işaretlendiği yerler
105 yer · 52 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Thales, Fragmanlar11B1
- Herakleitos, Fragmanlar22B1 22B10 22B101a 22B106 22B112 22B123
- Parmenides, Fragmanlar28B10 28B16
- Anaksagoras, Fragmanlar59B21
- Empedokles, Fragmanlar31B63 31B90 31B110 31B135 31B154
- Protagoras, Fragmanlar80B3
- Gorgias, Fragmanlar82B2
- Demokritos, Fragmanlar68B1a 68B5c 68B21 68B26 68B33 68B118 68B156 68B168 68B176 68B242 68B267 68B277 68B278 68B297 68B300-17
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B6 1B10
- Diğer Presokratikler, Epimenides3B3 3B26
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B1 23B2 23B4 23B10 23B33 23B40
- Diğer Presokratikler, Hippon38B1
- Diğer Presokratikler, Polykleitos40B1
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B1 44B6 44B21
- Diğer Presokratikler, Arkhytas47B1
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B15
- Diğer Presokratikler, Diogenes (Apolloniali)64B2
- Diğer Presokratikler, Hekataios (Abderalı)73B7
- Diğer Presokratikler, Nausiphanes75B2
- Diğer Presokratikler, Prodikos84B2
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B15 87B44
- Diğer Presokratikler, Kritias88B25
- Antisthenes, Odysseus (Odysseus'un Konuşması)giriş
- Platon, Sokrates'in Savunması22b
- Platon, Kratylos383a
- Platon, Theaitetos142c
- Platon, Sofist245c 264d
- Platon, Devlet Adamı269d
- Platon, Parmenides147e
- Platon, Philebos12c
- Platon, Şölen189d 192e
- Platon, Phaidros245c 269d
- Platon, Alkibiades I119b
- Platon, Lysis214b
- Platon, Euthydemos303c
- Platon, Protagoras315c 337c 358c
- Platon, Gorgias465a 482e
- Platon, Menon81c
- Platon, Büyük Hippias293e
- Platon, Meneksenos237a
- Platon, Devlet359b 452e 470c 485a 584d
- Platon, Timaios17c
- Platon, Kritias120e
- Platon, Kanunlar625c 733a 757b 795a 818d 845d 875a 888e 927a 942d
- Platon, Mektuplar312d
- Aristoteles, Fizikgiriş_2
- Aristoteles, Gök Üzerinegiriş
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerinegiriş_2
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihis7
- Aristoteles, Hayvanların Yürüyüşü Üzerinegiriş_2_2
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.18-1
- Aristoteles, Metafizik1014b15