İçeriğe geç

Kavram

Physis (φύσις)

Yunanca
φύσις (physis)
Latince
natura
Almanca
Natur
Fransızca
nature
İngilizce
nature
Türkçe
doğa

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde physis, bir bitkinin/insanın/hayvanın büyüme süreci ve doğuştan gelen karakteri, "nasıl biri olduğu" anlamına gelir. Felsefede bu, hem (a) kozmosun bütününün temel malzemesi ve oluşum süreci, hem de (b) Aristoteles'in tanımıyla, bir şeyin kendinde (kendiliğinden) sahip olduğu hareket ve durgunluk ilkesi anlamına genişler — yapay nesnelerin (technē ürünlerinin) sahip olmadığı bir iç dinamizm.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 6. yy Milet okulu Kozmosun temel malzemesi ve oluşum süreci; arkhē ile örtüşen bir kullanım. Aristoteles - Metafizik A3
MÖ 5. yy Herakleitos Physis, gizlenmeyi seven bir şey olarak tasvir edilir — görünürdeki düzensizliğin altında saklı bir yapı/uyum. Herakleitos - DK 22B123
MÖ 5. yy Sofistler Physis/nomos (doğa/yasa-gelenek) karşıtlığı: adalet, eşitlik, cinsiyet rolleri "doğa gereği" mi yoksa salt insan yapımı "sözleşme" mi — büyük etik-politik tartışma. Platon - Gorgias 482e
MÖ 4. yy Aristoteles Fizik II'de teknik tanım: kendinde hareket ve durgunluk ilkesi olan şeylerin sahip olduğu iç ilke; technē'den (yapaylıktan) ayrımı. Aristoteles - Fizik II

Dönüşüm: Terim, kozmolojik bir "temel malzeme" kavramından (Milet), gizli/derin bir yapı imgesine (Herakleitos), oradan etik-politik bir kutba (Sofistlerin physis/nomos karşıtlığı), son olarak Aristoteles'te teknik-biyolojik bir tanıma doğru genişler.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca φύσις (physis) phyein (büyümek, yetişmek, doğurmak) fiilinden. Presokratik eserlerin geleneksel başlığı "Peri Physeōs" (Doğa Üzerine) buradan gelir.
Latince natura "nasci" (doğmak) fiilinden — Yunanca physis ile tam paralel bir türetim; her iki kelime de kökeninde "doğum/büyüme" imgesi taşır.
Almanca / Fransızca Natur / nature Fransızca "nature" hem "doğa" hem "bir şeyin niteliği/türü" (ör. "la nature du problème") anlamına gelir — Yunancadaki çift-katmanlı kullanımı (kozmos + bireysel öz) korur.
İngilizce nature

Türkçe karşılığı

doğa. doğa: kozmolojik/genel anlam için. tabiat: Osmanlıca-kökenli, daha "verili/değişmez" bir çağrışım taşıyan alternatif. yaratılış/huy: bireysel bir şeyin "karakteri/özü" anlamı için. Ben kozmolojik bağlamda "doğa", bireysel-karakter bağlamında "yaratılış" kullanıyorum.

"Doğa" dersen kozmik-genel bir bütünlüğü, "yaratılış/huy" dersen bireysel-özsel bir karakteri öne çıkarmış olursun. Presokratiklerde bu iki anlam neredeyse ayrışmamıştır: kozmosun physis'i ile tek bir şeyin physis'i aynı mantıkla açıklanır.

Atıf ve kaynak notu

Erken dönem felsefi eserlerin geleneksel "Peri Physeōs" (Doğa Üzerine) başlığını taşıması bir gelenek hâline gelmiştir, ama bu başlıkların bizzat yazarlarının kendi seçimi mi, yoksa Helenistik dönem İskenderiye kütüphanecilerinin sonradan verdiği standart bir katalog başlığı mı olduğu kesin değildir — bu da "physis"in o düşünürler için ne kadar merkezi bir terim (yoksa sadece konudan ibaret) olduğunu belirsizleştirir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tabiat, tabiatı, tabiatça, Tabiat, tabiatını, tabiatın

Metinlerde işaretlendiği yerler

105 yer · 52 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.