İçeriğe geç

Kavram

Noēsis (νόησις)

Yunanca
νόησις (noēsis); νοεῖν (noein)
Latince
intellectio; intelligentia
Almanca
Vernunfteinsicht; Denken
Fransızca
intellection
İngilizce
intellection, thinking
Türkçe
noēsis; akılla kavrayış

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Noein Homeros'ta bir durumu "fark etmek, görmek"tir (tehlikeyi sezmek). Parmenides'te varlıkla özdeş kılınan kavrayışa, Platon'da akılla kavranır (noēton) olana yönelen etkinliğe dönüşür. Devlet VI'da görmenin güneşle ilişkisi, noēsis'in iyiyle ilişkisine benzetilir (508b–d): psykhē hakikatin ve varolanın aydınlattığı şeye yöneldiğinde "akılla kavrar ve bilir". Bölünmüş çizgide noēsis en üst hâldir: imgesiz, yalnızca eidos'larla ilerleyen diyalektik kavrayış.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros fark etmek, anlamak İlyada
MÖ 5. yy Parmenides düşünmek = olmak fr. 3, fr. 8.34
MÖ 4. yy Platon akılla kavranır olana yönelen etkinlik; bölünmüş çizginin en üst basamağı Kratylos 411d; Devlet 508d, 511d–e, 534a
MÖ 4. yy Aristoteles noēsis noēseōs: tanrının kendini düşünmesi Metaph. XII 9
MS 3. yy Plotinos nous'un kendi içeriğini tek bakışta kavrayışı Enneadlar V 3

Dönüşüm: Gündelik "fark etme", Parmenides'te varlıkla özdeşleşir, Platon'da diyalektiğin doruğundaki kavrayışa, Aristoteles'te tanrısal kendini düşünmeye, Plotinos'ta zamansız sezgiye dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca νόησις; νοεῖν; νοητόν noein ("fark etmek, kavramak, anlamak") fiilinin eylem adı; Parmenides'te "düşünmek ile olmak aynıdır" (fr. 3). Kratylos 411d–e'de neou hesis etimolojisi. Teknik doruğu Devlet VI 511d–e: bölünmüş çizginin en üst parçasına karşılık gelen etkilenim; diyalektiğin varsayımsız arkhē'ye çıkışı. VII 534a'da üst iki basamağın ortak adı.
Latince intellectio; intelligentia Ficino intelligentia; skolastikte intellectus (sezgisel kavrayış).
Almanca / Fransızca Vernunfteinsicht; Denken / intellection Schleiermacher Vernunfteinsicht; Chambry intelligence.
İngilizce intellection, thinking

Türkçe karşılığı

noēsis (akılla kavrayış). düşünüş: Kratylos 407b kararı; ama Devlet VI'da "düşünme" (dianoia) ile yan yana gelince ayırt edilemez. akıl: nous için ayrıldı. sezgi: Bergsoncu ve psikolojik çağrışım taşır; Platon'da noēsis diyalektik bir yoldur, ani bir kavrayış değil. idrak: Arapça, algıyı da kapsar. Seçim: bölünmüş çizgide transliterasyon (noēsis), ilk geçişte "akılla kavrayış" açıklaması; noein fiili "akılla kavramak", noēton "akılla kavranır" (Phaidon 80b kararı).

"Sezgi" dersen noēsis'i aracısız, ani bir görüye çevirirsin (Plotinosçu ve Ortaçağ mistik okuması); oysa 511b'de noēsis'e götüren yol diyalektiktir: varsayımları basamak yapıp arkhē'ye çıkar, sonra eidos'lar üzerinden iner. "Düşünüş" dersen dianoia'dan ayrım yok olur. Transliterasyon, iki basamağın farkını Türkçe bir eş anlamlılığa kurban etmemek içindir.

Atıf ve kaynak notu

Platon noēsis'i yalnızca 511d–e ve 533e–534a'da teknik terim olarak kullanır ve adlandırmayı değiştirir; "entelektüel sezgi" okuması Yeni-Platoncu ve modern (Kant sonrası) bir yansıtmadır.

İlgili kavramlar

  • dianoia (511d–e: iki üst basamak)
  • nous (508d, 511d: noēsis ile nous'a sahip olma)
  • dialektike (511b–c: diyalektiğin gücü)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düşünme, akılla kavrama, akılla kavramaya, düşünmeyle, düşünceyle, düşüncede

Metinlerde işaretlendiği yerler

11 yer · 9 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.