Kavram
Noēsis (νόησις)
- Yunanca
- νόησις (noēsis); νοεῖν (noein)
- Latince
- intellectio; intelligentia
- Almanca
- Vernunfteinsicht; Denken
- Fransızca
- intellection
- İngilizce
- intellection, thinking
- Türkçe
- noēsis; akılla kavrayış
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Noein Homeros'ta bir durumu "fark etmek, görmek"tir (tehlikeyi sezmek). Parmenides'te varlıkla özdeş kılınan kavrayışa, Platon'da akılla kavranır (noēton) olana yönelen etkinliğe dönüşür. Devlet VI'da görmenin güneşle ilişkisi, noēsis'in iyiyle ilişkisine benzetilir (508b–d): psykhē hakikatin ve varolanın aydınlattığı şeye yöneldiğinde "akılla kavrar ve bilir". Bölünmüş çizgide noēsis en üst hâldir: imgesiz, yalnızca eidos'larla ilerleyen diyalektik kavrayış.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | fark etmek, anlamak | İlyada |
| MÖ 5. yy | Parmenides | düşünmek = olmak | fr. 3, fr. 8.34 |
| MÖ 4. yy | Platon | akılla kavranır olana yönelen etkinlik; bölünmüş çizginin en üst basamağı | Kratylos 411d; Devlet 508d, 511d–e, 534a |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | noēsis noēseōs: tanrının kendini düşünmesi | Metaph. XII 9 |
| MS 3. yy | Plotinos | nous'un kendi içeriğini tek bakışta kavrayışı | Enneadlar V 3 |
Dönüşüm: Gündelik "fark etme", Parmenides'te varlıkla özdeşleşir, Platon'da diyalektiğin doruğundaki kavrayışa, Aristoteles'te tanrısal kendini düşünmeye, Plotinos'ta zamansız sezgiye dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | νόησις; νοεῖν; νοητόν | noein ("fark etmek, kavramak, anlamak") fiilinin eylem adı; Parmenides'te "düşünmek ile olmak aynıdır" (fr. 3). Kratylos 411d–e'de neou hesis etimolojisi. Teknik doruğu Devlet VI 511d–e: bölünmüş çizginin en üst parçasına karşılık gelen etkilenim; diyalektiğin varsayımsız arkhē'ye çıkışı. VII 534a'da üst iki basamağın ortak adı. |
| Latince | intellectio; intelligentia | Ficino intelligentia; skolastikte intellectus (sezgisel kavrayış). |
| Almanca / Fransızca | Vernunfteinsicht; Denken / intellection | Schleiermacher Vernunfteinsicht; Chambry intelligence. |
| İngilizce | intellection, thinking |
Türkçe karşılığı
noēsis (akılla kavrayış). düşünüş: Kratylos 407b kararı; ama Devlet VI'da "düşünme" (dianoia) ile yan yana gelince ayırt edilemez. akıl: nous için ayrıldı. sezgi: Bergsoncu ve psikolojik çağrışım taşır; Platon'da noēsis diyalektik bir yoldur, ani bir kavrayış değil. idrak: Arapça, algıyı da kapsar. Seçim: bölünmüş çizgide transliterasyon (noēsis), ilk geçişte "akılla kavrayış" açıklaması; noein fiili "akılla kavramak", noēton "akılla kavranır" (Phaidon 80b kararı).
"Sezgi" dersen noēsis'i aracısız, ani bir görüye çevirirsin (Plotinosçu ve Ortaçağ mistik okuması); oysa 511b'de noēsis'e götüren yol diyalektiktir: varsayımları basamak yapıp arkhē'ye çıkar, sonra eidos'lar üzerinden iner. "Düşünüş" dersen dianoia'dan ayrım yok olur. Transliterasyon, iki basamağın farkını Türkçe bir eş anlamlılığa kurban etmemek içindir.
Atıf ve kaynak notu
Platon noēsis'i yalnızca 511d–e ve 533e–534a'da teknik terim olarak kullanır ve adlandırmayı değiştirir; "entelektüel sezgi" okuması Yeni-Platoncu ve modern (Kant sonrası) bir yansıtmadır.
İlgili kavramlar
- dianoia (511d–e: iki üst basamak)
- nous (508d, 511d: noēsis ile nous'a sahip olma)
- dialektike (511b–c: diyalektiğin gücü)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düşünme, akılla kavrama, akılla kavramaya, düşünmeyle, düşünceyle, düşüncede
Metinlerde işaretlendiği yerler
11 yer · 9 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.