İçeriğe geç
Metafizik

Aristoteles · Metafizik

XII. Kitap (Λ)

1069a_21. Bölüm

İnceleme ousia hakkındadır; çünkü aranan, ousia'ların ilkeleri ve sebepleridir. Bütün bir bütün gibiyse, ousia onun ilk parçasıdır; bir dizi gibiyse, bu şekilde de ilk olan ousia'dır, sonra keyfiyet, sonra kemiyet gelir. Hem de bunlar, deyim yerindeyse, mutlak anlamda varolan bile sayılmaz; keyfiyetler ve hareketlerdir, ya da "beyaz olmayan" ve "düz olmayan" gibidir; nitekim bunların da var olduğunu söyleriz, sözgelişi "beyaz olmayan bir şey vardır" deriz. Ayrıca ötekilerin hiçbiri ayrı değildir. Eskiler de yaptıklarıyla buna tanıklık eder; çünkü ousia'nın ilkelerini, unsurlarını ve sebeplerini arıyorlardı. Bugünkü düşünürler küllîleri daha çok ousia sayar (çünkü cinsler küllîdir; araştırmayı mantıksal olarak yaptıkları için bunları daha çok ilke ve ousia sayarlar); eskiler ise cüzîleri, sözgelişi ateşi ve toprağı ousia sayıyordu, ortak olanı, yani cismi değil.

Üç ousia vardır. Biri hissedilir ousia'dır: bunun bir kısmı ezelî, bir kısmı yok olabilir; yok olabilir olanı herkes kabul eder, sözgelişi bitkiler ve hayvanlar; bunun unsurlarını, ister bir ister çok olsun, kavramak gerekir. Öteki hareketsiz ousia'dır; bazıları onun ayrı olduğunu söyler: kimileri onu ikiye ayırır, kimileri eidos'ları ve matematik nesneleri tek bir tabiatta toplar, kimileri de bunlardan yalnızca matematik nesneleri kabul eder. Birinciler tabiat bilgisinin konusudur (çünkü hareketle birliktedirler); bu ise, ikisinin ortak bir ilkesi yoksa, başka bir epistēmē'nin konusudur.

1069a_2

περὶ τῆς οὐσίας ἡ θεωρία· τῶν γὰρ οὐσιῶν αἱ ἀρχαὶ καὶ τὰ αἴτια ζητοῦνται. καὶ γὰρ εἰ ὡς ὅλον τι τὸ πᾶν, ἡ οὐσία πρῶτον μέρος· καὶ εἰ τῷ ἐφεξῆς, κἂν οὕτως πρῶτον ἡ οὐσία, εἶτα τὸ ποιόν, εἶτα τὸ ποσόν. ἅμα δὲ οὐδʼ ὄντα ὡς εἰπεῖν ἁπλῶς ταῦτα, ἀλλὰ ποιότητες καὶ κινήσεις, ἢ καὶ τὸ οὐ λευκὸν καὶ τὸ οὐκ εὐθύ· λέγομεν γοῦν εἶναι καὶ ταῦτα, οἷον ἔστιν οὐ λευκόν. ἔτι οὐδὲν τῶν ἄλλων χωριστόν. μαρτυροῦσι δὲ καὶ οἱ ἀρχαῖοι ἔργῳ· τῆς γὰρ οὐσίας ἐζήτουν ἀρχὰς καὶ στοιχεῖα καὶ αἴτια. οἱ μὲν οὖν νῦν τὰ καθόλου οὐσίας μᾶλλον τιθέασιν (τὰ γὰρ γένη καθόλου, ἅ φασιν ἀρχὰς καὶ οὐσίας εἶναι μᾶλλον διὰ τὸ λογικῶς ζητεῖν)· οἱ δὲ πάλαι τὰ καθʼ ἕκαστα, οἷον πῦρ καὶ γῆν, ἀλλʼ οὐ τὸ κοινόν, σῶμα. οὐσίαι δὲ τρεῖς, μία μὲν αἰσθητή—ἧς ἡ μὲν ἀΐδιος ἡ δὲ φθαρτή, ἣν πάντες ὁμολογοῦσιν, οἷον τὰ φυτὰ καὶ τὰ ζῷα [ἡ δʼ ἀΐδιος]—ἧς ἀνάγκη τὰ στοιχεῖα λαβεῖν, εἴτε ἓν εἴτε πολλά· ἄλλη δὲ ἀκίνητος, καὶ ταύτην φασί τινες εἶναι χωριστήν, οἱ μὲν εἰς δύο διαιροῦντες, οἱ δὲ εἰς μίαν φύσιν τιθέντες τὰ εἴδη καὶ τὰ μαθηματικά, οἱ δὲ τὰ μαθηματικὰ μόνον τούτων. ἐκεῖναι μὲν δὴ φυσικῆς (μετὰ κινήσεως γάρ),

1069b2. Bölüm

Hissedilir ousia değişebilir. Değişme karşıtlardan ya da ortalardan oluyorsa, ama her karşıttan değil de (çünkü ses de "beyaz olmayan"dır) zıttan oluyorsa, zıtlığa doğru değişen bir şeyin altta bulunması zorunludur; çünkü zıtların kendileri değişmez.

1069b

αὕτη δὲ ἑτέρας, εἰ μηδεμία αὐτοῖς ἀρχὴ κοινή. ἡ δʼ αἰσθητὴ οὐσία μεταβλητή. εἰ δʼ ἡ μεταβολὴ ἐκ τῶν ἀντικειμένων ἢ τῶν μεταξύ, ἀντικειμένων δὲ μὴ πάντων (οὐ λευκὸν γὰρ ἡ φωνή) ἀλλʼ ἐκ τοῦ ἐναντίου, ἀνάγκη ὑπεῖναί τι τὸ μεταβάλλον εἰς τὴν ἐναντίωσιν· οὐ γὰρ τὰ ἐναντία μεταβάλλει.

1069b5Ayrıca bu alttaki kalır, zıt ise kalmaz; demek ki zıtların yanında üçüncü bir şey vardır: madde. Değişmeler dört tane ise —ya "ne" bakımından, ya keyfiyet, ya kemiyet ya da yer bakımından— ve mutlak oluş ve yok oluş belirli şey bakımından, büyüme ve küçülme kemiyet bakımından, başkalaşma hâl bakımından, yer değiştirme de yer bakımından ise, değişmeler her birindeki zıtlıklara doğru olacaktır. O hâlde iki zıttın da kuvvesini taşıyan maddenin değişmesi zorunludur. Varolan iki türlü olduğuna göre, her şey kuvve hâlinde olandan fiil hâlinde olana değişir (sözgelişi kuvve hâlinde beyazdan fiil hâlinde beyaza; büyüme ve küçülmede de aynı şekilde); dolayısıyla yalnızca araz olarak varolmayandan oluşmak mümkün olmakla kalmaz; her şey varolandan da oluşur; ama kuvve hâlinde varolandan, fiil hâlinde varolmayandan. Anaksagoras'ın "bir"i de budur (çünkü "her şey bir aradaydı" demektense böyle demek daha iyidir); Empedokles'in ve Anaksimandros'un karışımı da, Demokritos'un dediği de: "Her şey kuvve hâlinde bir aradaydı, fiil hâlinde değil." Dolayısıyla bunlar maddeye dokunmuş olurlar. Değişen her şeyin maddesi vardır, ama farklı farklı; ezelî şeylerden oluşmayan ama yer değiştirerek hareket edenlerin de maddesi vardır; ama oluşabilir bir madde değil, bir yerden bir yere gitmeye elverişli bir madde.

Şöyle bir aporia ortaya atılabilir: oluş ne türden bir varolmayandan olur? Çünkü varolmayan üç anlamda söylenir. Bir şey kuvve hâlinde varsa oluş ondandır; ama yine de herhangi bir şeyin kuvvesinden değil, bir şey başka bir şeyden oluşur. "Bütün şeyler bir aradaydı" demek de yetmez; çünkü şeyler maddeleriyle farklıdır; yoksa neden tek bir şey değil de sonsuz şey oluştu? Çünkü nous birdir; dolayısıyla madde de bir olsaydı, yalnızca maddenin kuvve hâlinde olduğu şey fiil hâline gelirdi. O hâlde sebepler üçtür, ilkeler de üçtür: ikisi zıtlıktır, bunun biri logos ve eidos, öteki yoksunluktur; üçüncüsü ise maddedir.

1069b5

ἔτι τὸ μὲν ὑπομένει, τὸ δʼ ἐναντίον οὐχ ὑπομένει· ἔστιν ἄρα τι τρίτον παρὰ τὰ ἐναντία, ἡ ὕλη. εἰ δὴ αἱ μεταβολαὶ τέτταρες, ἢ κατὰ τὸ τί ἢ κατὰ τὸ ποῖον ἢ πόσον ἢ ποῦ, καὶ γένεσις μὲν ἡ ἁπλῆ καὶ φθορὰ ἡ κατὰ ⟨τὸ⟩ τόδε, αὔξησις δὲ καὶ φθίσις ἡ κατὰ τὸ ποσόν, ἀλλοίωσις δὲ ἡ κατὰ τὸ πάθος, φορὰ δὲ ἡ κατὰ τόπον, εἰς ἐναντιώσεις ἂν εἶεν τὰς καθʼ ἕκαστον αἱ μεταβολαί. ἀνάγκη δὴ μεταβάλλειν τὴν ὕλην δυναμένην ἄμφω· ἐπεὶ δὲ διττὸν τὸ ὄν, μεταβάλλει πᾶν ἐκ τοῦ δυνάμει ὄντος εἰς τὸ ἐνεργείᾳ ὄν (οἷον ἐκ λευκοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργείᾳ λευκόν, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπʼ αὐξήσεως καὶ φθίσεως), ὥστε οὐ μόνον κατὰ συμβεβηκὸς ἐνδέχεται γίγνεσθαι ἐκ μὴ ὄντος, ἀλλὰ καὶ ἐξ ὄντος γίγνεται πάντα, δυνάμει μέντοι ὄντος, ἐκ μὴ ὄντος δὲ ἐνεργείᾳ. καὶ τοῦτʼ ἔστι τὸ Ἀναξαγόρου ἕν· βέλτιον γὰρ ἢ ὁμοῦ πάντα —καὶ Ἐμπεδοκλέους τὸ μῖγμα καὶ Ἀναξιμάνδρου, καὶ ὡς Δημόκριτός φησιν—"ἦν ὁμοῦ πάντα δυνάμει, ἐνεργείᾳ δʼ οὔ"· ὥστε τῆς ὕλης ἂν εἶεν ἡμμένοι· πάντα δʼ ὕλην ἔχει ὅσα μεταβάλλει, ἀλλʼ ἑτέραν· καὶ τῶν ἀϊδίων ὅσα μὴ γενητὰ κινητὰ δὲ φορᾷ, ἀλλʼ οὐ γενητὴν ἀλλὰ ποθὲν ποί. ἀπορήσειε δʼ ἄν τις ἐκ ποίου μὴ ὄντος ἡ γένεσις· τριχῶς γὰρ τὸ μὴ ὄν. εἰ δή τι ἔστι δυνάμει, ἀλλʼ ὅμως οὐ τοῦ τυχόντος ἀλλʼ ἕτερον ἐξ ἑτέρου· οὐδʼ ἱκανὸν ὅτι ὁμοῦ πάντα χρήματα· διαφέρει γὰρ τῇ ὕλῃ, ἐπεὶ διὰ τί ἄπειρα ἐγένετο ἀλλʼ οὐχ ἕν; ὁ γὰρ νοῦς εἷς, ὥστʼ εἰ καὶ ἡ ὕλη μία, ἐκεῖνο ἐγένετο ἐνεργείᾳ οὗ ἡ ὕλη ἦν δυνάμει. τρία δὴ τὰ αἴτια καὶ τρεῖς αἱ ἀρχαί, δύο μὲν ἡ ἐναντίωσις, ἧς τὸ μὲν λόγος καὶ εἶδος τὸ δὲ στέρησις, τὸ δὲ τρίτον ἡ ὕλη.

1069b303. Bölüm

Bundan sonra, ne maddenin ne de eidos'un, yani en son olanların oluşmadığını söyleyelim. Çünkü değişen her şey bir şeydir, bir şey tarafından ve bir şeye doğru değişir: tarafından değiştiği şey ilk hareket ettirendir; değişen madde, vardığı şey ise eidos'tur.

1069b30

μετὰ ταῦτα ὅτι οὐ γίγνεται οὔτε ἡ ὕλη οὔτε τὸ εἶδος, λέγω δὲ τὰ ἔσχατα. πᾶν γὰρ μεταβάλλει τὶ καὶ ὑπό τινος καὶ εἴς τι·

1070aDolayısıyla yalnızca tunç yuvarlak hâle gelmekle kalmayıp yuvarlak ya da tunç da oluşsaydı, bu sonsuza giderdi; demek ki bir yerde durmak zorunludur.

Bundan sonra şunu söyleyelim: her ousia kendisiyle aynı adı ve tanımı taşıyan bir şeyden oluşur (çünkü tabiatça olanlar da öteki şeyler de ousia'dır). Çünkü şeyler ya tekhnē ile ya tabiatla ya talihle ya da kendiliğindenlikle oluşur. Tekhnē başka bir şeyde bulunan ilkedir, tabiat ise şeyin kendisinde bulunan ilkedir (çünkü insan insanı doğurur); geri kalan sebepler bunların yoksunluklarıdır. Üç ousia vardır: biri madde; görünüşü bakımından belirli bir şeydir (çünkü kaynaşmayla değil de temasla bir arada olan şeyler madde ve dayanaktır); öteki tabiat, yani belirli bir şey ve oluşun vardığı bir meleke; üçüncüsü de bunlardan oluşan cüzî ousia, sözgelişi Sokrates ya da Kallias. Bazı şeylerde belirli şey, birleşik ousia'nın dışında yoktur, sözgelişi evin eidos'u, meğer ki tekhnē'nin kendisi kastedilsin (bunların oluşu ve yok oluşu da yoktur; maddesiz ev, sağlık ve tekhnē'ye göre olan her şey başka bir şekilde var olur ve olmaz); belirli şey ayrı olarak varsa, ancak tabiatça olan şeylerde vardır. Bu yüzden Platon, tabiatça var olan şeyler kadar eidos olduğunu söylerken yanlış söylememiştir; yeter ki bu şeylerden ayrı eidos'lar olsun. (Ateş, et, baş gibi şeylerin hepsi maddedir; sonuncusu da en çok ousia olan şeyin maddesidir.)

Hareket ettiren sebepler, önceden oluşmuş şeyler olarak sebeptir; logos anlamındaki sebepler ise şeyle aynı anda vardır. Çünkü insan sağlıklı olduğunda sağlık da o zaman vardır; tunç kürenin şekli de tunç küreyle aynı anda vardır. (Sonradan bir şeyin kalıp kalmadığı ise incelenmelidir; bazı şeylerde buna hiçbir engel yoktur; sözgelişi psykhē böyle bir şey olabilir; bütün psykhē değil, nous; çünkü bütün psykhē için bu herhalde imkânsızdır.) Açıktır ki en azından bu sebeplerle idea'ların var olmasına hiç gerek yoktur; çünkü insan insanı doğurur, cüzî insan belirli bir insanı; tekhnē'lerde de durum aynıdır; çünkü hekimlik tekhnē'si sağlığın logos'udur.

1070a

ὑφʼ οὗ μέν, τοῦ πρώτου κινοῦντος· ὃ δέ, ἡ ὕλη· εἰς ὃ δέ, τὸ εἶδος. εἰς ἄπειρον οὖν εἶσιν, εἰ μὴ μόνον ὁ χαλκὸς γίγνεται στρογγύλος ἀλλὰ καὶ τὸ στρογγύλον ἢ ὁ χαλκός· ἀνάγκη δὴ στῆναι.—μετὰ ταῦτα ὅτι ἑκάστη ἐκ συνωνύμου γίγνεται οὐσία (τὰ γὰρ φύσει οὐσίαι καὶ τὰ ἄλλα). ἢ γὰρ τέχνῃ ἢ φύσει γίγνεται ἢ τύχῃ ἢ τῷ αὐτομάτῳ. ἡ μὲν οὖν τέχνη ἀρχὴ ἐν ἄλλῳ, ἡ δὲ φύσις ἀρχὴ ἐν αὐτῷ (ἄνθρωπος γὰρ ἄνθρωπον γεννᾷ), αἱ δὲ λοιπαὶ αἰτίαι στερήσεις τούτων. οὐσίαι δὲ τρεῖς, ἡ μὲν ὕλη τόδε τι οὖσα τῷ φαίνεσθαι (ὅσα γὰρ ἁφῇ καὶ μὴ συμφύσει, ὕλη καὶ ὑποκείμενον), ἡ δὲ φύσις τόδε τι καὶ ἕξις τις εἰς ἥν· ἔτι τρίτη ἡ ἐκ τούτων ἡ καθʼ ἕκαστα, οἷον Σωκράτης ἢ Καλλίας. ἐπὶ μὲν οὖν τινῶν τὸ τόδε τι οὐκ ἔστι παρὰ τὴν συνθετὴν οὐσίαν, οἷον οἰκίας τὸ εἶδος, εἰ μὴ ἡ τέχνη (οὐδʼ ἔστι γένεσις καὶ φθορὰ τούτων, ἀλλʼ ἄλλον τρόπον εἰσὶ καὶ οὐκ εἰσὶν οἰκία τε ἡ ἄνευ ὕλης καὶ ὑγίεια καὶ πᾶν τὸ κατὰ τέχνην), ἀλλʼ εἴπερ, ἐπὶ τῶν φύσει· διὸ δὴ οὐ κακῶς Πλάτων ἔφη ὅτι εἴδη ἔστιν ὁπόσα φύσει, εἴπερ ἔστιν εἴδη ἄλλα τούτων ⟨οἷον πῦρ σὰρξ κεφαλή· ἅπαντα γὰρ ὕλη ἐστί, καὶ τῆς μάλιστʼ οὐσίας ἡ τελευταία⟩. τὰ μὲν οὖν κινοῦντα αἴτια ὡς προγεγενημένα ὄντα, τὰ δʼ ὡς ὁ λόγος ἅμα. ὅτε γὰρ ὑγιαίνει ὁ ἄνθρωπος, τότε καὶ ἡ ὑγίεια ἔστιν, καὶ τὸ σχῆμα τῆς χαλκῆς σφαίρας ἅμα καὶ ἡ χαλκῆ σφαῖρα (εἰ δὲ καὶ ὕστερόν τι ὑπομένει, σκεπτέον· ἐπʼ ἐνίων γὰρ οὐδὲν κωλύει, οἷον εἰ ἡ ψυχὴ τοιοῦτον, μὴ πᾶσα ἀλλʼ ὁ νοῦς· πᾶσαν γὰρ ἀδύνατον ἴσως). φανερὸν δὴ ὅτι οὐδὲν δεῖ διά γε ταῦτʼ εἶναι τὰς ἰδέας· ἄνθρωπος γὰρ ἄνθρωπον γεννᾷ, ὁ καθʼ ἕκαστον τὸν τινά· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν τεχνῶν· ἡ γὰρ ἰατρικὴ τέχνη ὁ λόγος τῆς ὑγιείας ἐστίν.

1070a304. Bölüm

Sebepler ve ilkeler bir anlamda her şeyde başkadır; bir anlamda ise, küllî olarak ve analoji yoluyla konuşulursa, her şeyin sebepleri ve ilkeleri aynıdır. Çünkü şöyle bir aporia ortaya atılabilir: ousia'ların ilkeleri ve unsurları ile göreli şeylerin ilkeleri ve unsurları başka mıdır, aynı mıdır? Aynı soru kategorilerin her biri için de sorulabilir. Ama hepsininki aynıysa bu saçma olur; çünkü o zaman göreli şeyler de ousia'lar da aynı şeylerden oluşacaktır.

1070a30

τὰ δʼ αἴτια καὶ αἱ ἀρχαὶ ἄλλα ἄλλων ἔστιν ὥς, ἔστι δʼ ὡς, ἂν καθόλου λέγῃ τις καὶ κατʼ ἀναλογίαν, ταὐτὰ πάντων. ἀπορήσειε γὰρ ἄν τις πότερον ἕτεραι ἢ αἱ αὐταὶ ἀρχαὶ καὶ στοιχεῖα τῶν οὐσιῶν καὶ τῶν πρός τι, καὶ καθʼ ἑκάστην δὴ τῶν κατηγοριῶν ὁμοίως. ἀλλʼ ἄτοπον εἰ ταὐτὰ πάντων· ἐκ τῶν αὐτῶν γὰρ ἔσται τὰ πρός τι καὶ αἱ οὐσίαι.

1070bPeki bu ortak unsur ne olacak? Çünkü ousia ile öteki kategorilerin dışında ortak hiçbir şey yoktur; unsur ise unsuru olduğu şeylerden önce gelir. Öte yandan ne ousia göreli şeylerin unsurudur, ne de göreli şeylerden herhangi biri ousia'nın. Ayrıca bütün şeylerin unsurları nasıl aynı olabilir? Unsurlardan hiçbiri, unsurlardan bileşmiş olanla aynı olamaz; sözgelişi B ya da A, BA ile aynı değildir. (Düşünülür şeylerden biri, sözgelişi varolan ya da bir de unsur olamaz; çünkü bunlar bileşik şeylerin her birine de aittir.) Demek ki unsurlardan hiçbiri ne ousia ne de göreli bir şey olacaktır; oysa bunlardan biri olması zorunludur. Öyleyse bütün şeylerin unsurları aynı değildir. — Yoksa, söylediğimiz gibi, bir anlamda aynıdır, bir anlamda değil midir? Duyulur cisimlerde belki şöyledir: eidos olarak sıcak, başka bir bakımdan da yoksunluk olarak soğuk vardır; madde ise ilk olarak ve kendisi bakımından kuvve hâlinde bunlar olan şeydir; ousia'lar da hem bunlardır hem de bunlardan oluşan ve ilkeleri bunlar olan şeylerdir, ya da sıcaktan ve soğuktan tek bir şey olarak oluşan başka bir şey, sözgelişi et ya da kemik; çünkü oluşanın onlardan başka bir şey olması zorunludur. Bu şeylerin unsurları ve ilkeleri aynıdır (başka şeylerin ise başkadır); bütün şeylerin unsurları ise bu anlamda aynıdır denemez, ama analoji yoluyla denebilir; tıpkı ilkelerin üç olduğunu, yani eidos, yoksunluk ve madde olduğunu söylemek gibi. Ne var ki bunların her biri her cinste başka bir şeydir: sözgelişi renkte beyaz, siyah ve yüzey; ışık, karanlık ve hava; bunlardan da gündüz ve gece olur. Sebep yalnızca şeyin içinde bulunanlar olmayıp dıştakilerden de, sözgelişi hareket ettiren de sebep olduğuna göre, açıktır ki ilke ile unsur başka şeylerdir, ama ikisi de sebeptir; ilke bu ikisine ayrılır; hareket ettiren ya da durduran şey de bir ilke ve bir ousia'dır. Demek ki analoji yoluyla üç unsur, dört sebep ve ilke vardır; ama bunlar her şeyde başkadır, hareket ettiren olarak ilk sebep de her şeyde başkadır. Sağlık, hastalık, beden: hareket ettiren hekimliktir. Eidos, belli türden bir düzensizlik, tuğlalar: hareket ettiren yapı ustalığıdır. Hareket ettiren, tabiattaki şeylerde insan için insandır, düşünceden doğan şeylerde ise eidos ya da onun zıddıdır; bu yüzden bir bakıma üç sebep vardır, bir bakıma dört. Çünkü hekimlik bir bakıma sağlıktır, yapı ustalığı evin eidos'udur ve insanı insan doğurur; bunların dışında bir de her şeyin ilki olarak her şeyi hareket ettiren vardır.

1070b

τί οὖν τοῦτʼ ἔσται; παρὰ γὰρ τὴν οὐσίαν καὶ τἆλλα τὰ κατηγορούμενα οὐδέν ἐστι κοινόν, πρότερον δὲ τὸ στοιχεῖον ἢ ὧν στοιχεῖον· ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἡ οὐσία στοιχεῖον τῶν πρός τι, οὐδὲ τούτων οὐδὲν τῆς οὐσίας. ἔτι πῶς ἐνδέχεται πάντων εἶναι ταὐτὰ στοιχεῖα; οὐδὲν γὰρ οἷόν τʼ εἶναι τῶν στοιχείων τῷ ἐκ στοιχείων συγκειμένῳ τὸ αὐτό, οἷον τῷ ΒΑ τὸ Β ἢ Α (οὐδὲ δὴ τῶν νοητῶν στοιχεῖόν ἐστιν, οἷον τὸ ὂν ἢ τὸ ἕν· ὑπάρχει γὰρ ταῦτα ἑκάστῳ καὶ τῶν συνθέτων). οὐδὲν ἄρʼ ἔσται αὐτῶν οὔτʼ οὐσία οὔτε πρός τι· ἀλλʼ ἀναγκαῖον. οὐκ ἔστιν ἄρα πάντων ταὐτὰ στοιχεῖα.—ἢ ὥσπερ λέγομεν, ἔστι μὲν ὥς, ἔστι δʼ ὡς οὔ, οἷον ἴσως τῶν αἰσθητῶν σωμάτων ὡς μὲν εἶδος τὸ θερμὸν καὶ ἄλλον τρόπον τὸ ψυχρὸν ἡ στέρησις, ὕλη δὲ τὸ δυνάμει ταῦτα πρῶτον καθʼ αὑτό, οὐσίαι δὲ ταῦτά τε καὶ τὰ ἐκ τούτων, ὧν ἀρχαὶ ταῦτα, ἢ εἴ τι ἐκ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ γίγνεται ἕν, οἷον σὰρξ ἢ ὀστοῦν· ἕτερον γὰρ ἀνάγκη ἐκείνων εἶναι τὸ γενόμενον. τούτων μὲν οὖν ταὐτὰ στοιχεῖα καὶ ἀρχαί (ἄλλων δʼ ἄλλα), πάντων δὲ οὕτω μὲν εἰπεῖν οὐκ ἔστιν, τῷ ἀνάλογον δέ, ὥσπερ εἴ τις εἴποι ὅτι ἀρχαὶ εἰσὶ τρεῖς, τὸ εἶδος καὶ ἡ στέρησις καὶ ἡ ὕλη. ἀλλʼ ἕκαστον τούτων ἕτερον περὶ ἕκαστον γένος ἐστίν, οἷον ἐν χρώματι λευκὸν μέλαν ἐπιφάνεια· φῶς σκότος ἀήρ, ἐκ δὲ τούτων ἡμέρα καὶ νύξ. ἐπεὶ δὲ οὐ μόνον τὰ ἐνυπάρχοντα αἴτια, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐκτὸς οἷον τὸ κινοῦν, δῆλον ὅτι ἕτερον ἀρχὴ καὶ στοιχεῖον, αἴτια δʼ ἄμφω, καὶ εἰς ταῦτα διαιρεῖται ἡ ἀρχή, τὸ δʼ ὡς κινοῦν ἢ ἱστὰν ἀρχή τις καὶ οὐσία, ὥστε στοιχεῖα μὲν κατʼ ἀναλογίαν τρία, αἰτίαι δὲ καὶ ἀρχαὶ τέτταρες· ἄλλο δʼ ἐν ἄλλῳ, καὶ τὸ πρῶτον αἴτιον ὡς κινοῦν ἄλλο ἄλλῳ. ὑγίεια, νόσος, σῶμα· τὸ κινοῦν ἰατρική. εἶδος, ἀταξία τοιαδί, πλίνθοι· τὸ κινοῦν οἰκοδομική [καὶ εἰς ταῦτα διαιρεῖται ἡ ἀρχή]. ἐπεὶ δὲ τὸ κινοῦν ἐν μὲν τοῖς φυσικοῖς ἀνθρώπῳ ἄνθρωπος, ἐν δὲ τοῖς ἀπὸ διανοίας τὸ εἶδος ἢ τὸ ἐναντίον, τρόπον τινὰ τρία αἴτια ἂν εἴη, ὡδὶ δὲ τέτταρα. ὑγίεια γάρ πως ἡ ἰατρική, καὶ οἰκίας εἶδος ἡ οἰκοδομική, καὶ ἄνθρωπος ἄνθρωπον γεννᾷ· ἔτι παρὰ ταῦτα τὸ ὡς πρῶτον πάντων κινοῦν πάντα.

1070b355. Bölüm

Bazı şeyler ayrı olarak var olabilir, bazıları olamaz; ayrı var olabilenler ousia'lardır.

1070b35

ἐπεὶ δʼ ἐστὶ τὰ μὲν χωριστὰ τὰ δʼ οὐ χωριστά, οὐσίαι ἐκεῖνα.

1071aBu yüzden her şeyin sebepleri aynıdır; çünkü ousia'lar olmadan hâller ve hareketler var olamaz. Sonra bu sebepler herhalde psykhē ile beden, ya da nous, istek ve beden olacaktır. — Bir başka bakımdan da ilkeler analoji yoluyla aynıdır, sözgelişi fiil ve kuvve; ama bunlar da başka şeylerde başkadır ve başka başka biçimlerde bulunur. Bazı şeylerde aynı şey bazen fiil hâlinde, bazen kuvve hâlinde bulunur, sözgelişi şarap, et ya da insan. (Bunlar da söylenen sebeplerin altına düşer: eidos, eğer ayrı var olabiliyorsa, fiil hâlindedir; ikisinden oluşan da öyledir; yoksunluk da, sözgelişi karanlık ya da hasta olan; madde ise kuvve hâlindedir; çünkü ikisi de olabilen odur.) Maddesi aynı olmayan şeylerde ise fiil ve kuvve başka bir biçimde farklıdır; bunlardan bazılarının eidos'u da aynı değil, başkadır. Sözgelişi insanın sebebi hem unsurlar, yani madde olarak ateş ve toprak, hem kendine özgü eidos'u, hem de dışarıdan başka bir şey, sözgelişi babasıdır; bunların dışında da güneş ve eğik dairedir; bunlar ne madde ne eidos ne yoksunluk ne de insanla aynı türden şeylerdir, hareket ettiren şeylerdir. Ayrıca şunu görmek gerekir: bazı şeyler küllî olarak söylenebilir, bazıları söylenemez. Her şeyin ilk ilkeleri, fiil hâlinde ilk olan bu belirli şey ile kuvve hâlinde olan başka bir şeydir. O küllî ilkeler ise yoktur; çünkü cüzî şeylerin ilkesi cüzî olandır. Küllî olarak insanın ilkesi insandır, ama küllî insan diye biri yoktur; Peleus Akhilleus'un ilkesidir, senin ilken de babandır; şu belirli B şu belirli BA'nın ilkesidir, genel olarak B de mutlak anlamda BA'nın ilkesidir. Sonra, ousia'ların sebepleri her şeyin sebebi sayılsa bile, söylendiği gibi aynı cinste olmayan şeylerin, yani renklerin, seslerin, ousia'ların ve kemiyetin sebepleri ve unsurları başkadır, analoji yoluyla aynı olmaları dışında; aynı türde olan şeylerinki de başkadır, ama türce değil, cüzî şeylerin her birininki başka olduğu için: senin maddenle eidos'un ve seni hareket ettiren benimkilerden başkadır, ama küllî logos bakımından aynıdır. Ousia'ların, göreli şeylerin ve keyfiyetlerin ilkelerinin ya da unsurlarının ne olduğu, aynı mı başka mı oldukları araştırılırsa, açıktır ki bunlar birçok anlamda söylendiğinden her birinin ilkeleri vardır; ama anlamlar ayırt edilince bu ilkeler aynı değil, başkadır. Ancak şu bakımlardan her şeyin ilkeleri aynıdır: bir bakımdan analoji yoluyla aynıdırlar, çünkü hepsinde madde, eidos, yoksunluk ve hareket ettiren vardır; bir bakımdan da ousia'ların sebepleri her şeyin sebebidir, çünkü ousia'lar ortadan kalkınca her şey ortadan kalkar; bir de entelekheia hâlinde ilk olan her şeyin sebebidir. Bir başka bakımdan ise ilk sebepler başkadır: ne cins olarak ne de birçok anlamda söylenen zıtlar böyledir; maddeler de öyle.

1071a

καὶ διὰ τοῦτο πάντων αἴτια ταὐτά, ὅτι τῶν οὐσιῶν ἄνευ οὐκ ἔστι τὰ πάθη καὶ αἱ κινήσεις. ἔπειτα ἔσται ταῦτα ψυχὴ ἴσως καὶ σῶμα, ἢ νοῦς καὶ ὄρεξις καὶ σῶμα.—ἔτι δʼ ἄλλον τρόπον τῷ ἀνάλογον ἀρχαὶ αἱ αὐταί, οἷον ἐνέργεια καὶ δύναμις· ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἄλλα τε ἄλλοις καὶ ἄλλως. ἐν ἐνίοις μὲν γὰρ τὸ αὐτὸ ὁτὲ μὲν ἐνεργείᾳ ἔστιν ὁτὲ δὲ δυνάμει, οἷον οἶνος ἢ σὰρξ ἢ ἄνθρωπος (πίπτει δὲ καὶ ταῦτα εἰς τὰ εἰρημένα αἴτια· ἐνεργείᾳ μὲν γὰρ τὸ εἶδος, ἐὰν ᾖ χωριστόν, καὶ τὸ ἐξ ἀμφοῖν στέρησις δέ, οἷον σκότος ἢ κάμνον, δυνάμει δὲ ἡ ὕλη· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ δυνάμενον γίγνεσθαι ἄμφω)· ἄλλως δʼ ἐνεργείᾳ καὶ δυνάμει διαφέρει ὧν μὴ ἔστιν ἡ αὐτὴ ὕλη, ὧν ⟨ἐνίων⟩ οὐκ ἔστι τὸ αὐτὸ εἶδος ἀλλʼ ἕτερον, ὥσπερ ἀνθρώπου αἴτιον τά τε στοιχεῖα, πῦρ καὶ γῆ ὡς ὕλη καὶ τὸ ἴδιον εἶδος, καὶ ἔτι τι ἄλλο ἔξω οἷον ὁ πατήρ, καὶ παρὰ ταῦτα ὁ ἥλιος καὶ ὁ λοξὸς κύκλος, οὔτε ὕλη ὄντα οὔτʼ εἶδος οὔτε στέρησις οὔτε ὁμοειδὲς ἀλλὰ κινοῦντα. ἔτι δὲ ὁρᾶν δεῖ ὅτι τὰ μὲν καθόλου ἔστιν εἰπεῖν, τὰ δʼ οὔ. πάντων δὴ πρῶται ἀρχαὶ τὸ ἐνεργείᾳ πρῶτον τοδὶ καὶ ἄλλο ὃ δυνάμει. ἐκεῖνα μὲν οὖν τὰ καθόλου οὐκ ἔστιν· ἀρχὴ γὰρ τὸ καθʼ ἕκαστον τῶν καθʼ ἕκαστον· ἄνθρωπος μὲν γὰρ ἀνθρώπου καθόλου, ἀλλʼ οὐκ ἔστιν οὐδείς, ἀλλὰ Πηλεὺς Ἀχιλλέως σοῦ δὲ ὁ πατήρ, καὶ τοδὶ τὸ Β τουδὶ τοῦ ΒΑ, ὅλως δὲ τὸ Β τοῦ ἁπλῶς ΒΑ. ἔπειτα, εἰ δὴ τὰ τῶν οὐσιῶν, ἄλλα δὲ ἄλλων αἴτια καὶ στοιχεῖα, ὥσπερ ἐλέχθη, τῶν μὴ ἐν ταὐτῷ γένει, χρωμάτων ψόφων οὐσιῶν ποσότητος, πλὴν τῷ ἀνάλογον· καὶ τῶν ἐν ταὐτῷ εἴδει ἕτερα, οὐκ εἴδει ἀλλʼ ὅτι τῶν καθʼ ἕκαστον ἄλλο, ἥ τε σὴ ὕλη καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸ κινῆσαν καὶ ἡ ἐμή, τῷ καθόλου δὲ λόγῳ ταὐτά. τὸ δὲ ζητεῖν τίνες ἀρχαὶ ἢ στοιχεῖα τῶν οὐσιῶν καὶ πρός τι καὶ ποιῶν, πότερον αἱ αὐταὶ ἢ ἕτεραι, δῆλον ὅτι πολλαχῶς γε λεγομένων ἔστιν ἑκάστου, διαιρεθέντων δὲ οὐ ταὐτὰ ἀλλʼ ἕτερα, πλὴν ὡδὶ καὶ πάντων, ὡδὶ μὲν ταὐτὰ ἢ τὸ ἀνάλογον, ὅτι ὕλη, εἶδος, στέρησις, τὸ κινοῦν, καὶ ὡδὶ τὰ τῶν οὐσιῶν αἴτια ὡς αἴτια πάντων, ὅτι ἀναιρεῖται ἀναιρουμένων· ἔτι τὸ πρῶτον ἐντελεχείᾳ· ὡδὶ δὲ ἕτερα πρῶτα ὅσα τὰ ἐναντία ἃ μήτε ὡς γένη λέγεται μήτε πολλαχῶς λέγεται· καὶ ἔτι αἱ ὗλαι.

1071bDuyulur şeylerin ilkelerinin neler ve kaç tane olduğu, nasıl aynı nasıl başka oldukları söylenmiş oldu.

1071b

τίνες μὲν οὖν αἱ ἀρχαὶ τῶν αἰσθητῶν καὶ πόσαι, καὶ πῶς αἱ αὐταὶ καὶ πῶς ἕτεραι, εἴρηται.

1071b16. Bölüm

Üç ousia olduğunu söylemiştik: ikisi tabiî, biri hareketsiz. Bu sonuncusu hakkında, ezelî ve hareketsiz bir ousia'nın var olmasının zorunlu olduğunu göstermeliyiz. Çünkü ousia'lar varolanların ilkidir; hepsi yok olabiliyorsa her şey yok olabilir. Ama hareketin oluşması ya da yok olması imkânsızdır (çünkü hep vardı); zamanın da öyle. Zaman olmasaydı önce ve sonra da olamazdı. Dolayısıyla hareket de zaman gibi süreklidir; çünkü zaman ya hareketle aynı şeydir ya da hareketin bir hâlidir. Sürekli hareket ise yalnızca yer değiştirme hareketidir, onun da dairesel olanıdır. Ama hareket ettirebilen ya da meydana getirebilen bir şey olup da fiil hâlinde etkin olmasaydı, hareket olmazdı; çünkü kuvvesi olanın fiil hâline geçmemesi mümkündür. Demek ki eidos'ları kabul edenler gibi ezelî ousia'lar koysak bile, bunlarda değişme yaratabilen bir ilke bulunmadıkça hiçbir faydası olmaz. Hatta bu da yetmez, eidos'ların yanında başka bir ousia koymak da yetmez; çünkü bu ilke fiil hâline geçmezse hareket olmaz. Fiil hâline geçse bile ousia'sı kuvve ise yine yetmez; çünkü o zaman ezelî hareket olmaz, zira kuvve hâlinde olanın var olmaması mümkündür. Öyleyse ousia'sı fiil olan böyle bir ilke bulunmalıdır. Ayrıca bu ousia'ların maddesiz olması gerekir; çünkü ezelî bir şey varsa, onların ezelî olması gerekir. Demek ki fiildirler. Ama burada bir aporia var: fiil hâlinde olan her şeyin kuvvesi de var gibi görünür, ama kuvvesi olan her şey fiil hâline geçmez; dolayısıyla kuvve önce gelir. Oysa öyleyse varolanlardan hiçbiri olmayabilirdi; çünkü bir şeyin var olabilip henüz var olmaması mümkündür. Her şeyi geceden doğuran teologların dediği gibi ya da tabiatçıların "her şey bir aradaydı" sözündeki gibi olsa, yine aynı imkânsızlık doğar. Fiil hâlinde bir sebep yoksa şeyler nasıl hareket edecek? Madde kendi kendini hareket ettirmez, onu marangozluk hareket ettirir; aybaşı kanı da toprak da kendini hareket ettirmez, tohumlar ve döl hareket ettirir. Bu yüzden bazıları, sözgelişi Leukippos ve Platon, ezelî bir fiil kabul eder; çünkü hareketin hep var olduğunu söylerler. Ama bunun neden ve hangi hareket olduğunu söylemezler; şu yönde mi bu yönde mi olduğunu da, bunun sebebini de söylemezler. Çünkü hiçbir şey rastgele hareket etmez; bir sebebin hep bulunması gerekir; tıpkı şimdi bir şeyin tabiatça bir yönde, zorla ya da nous'un veya başka bir şeyin etkisiyle başka bir yönde hareket etmesi gibi. (Sonra, ilk hareket hangisidir? Bu, akıl almayacak kadar büyük bir fark yaratır.) Platon'un da zaman zaman ilke saydığı kendi kendini hareket ettireni ilke olarak göstermesi mümkün değildir; çünkü kendi söylediğine göre psykhē sonradır ve gökle aynı anda oluşmuştur.

1071b1

ἐπεὶ δʼ ἦσαν τρεῖς οὐσίαι, δύο μὲν αἱ φυσικαὶ μία δʼ ἡ ἀκίνητος, περὶ ταύτης λεκτέον ὅτι ἀνάγκη εἶναι ἀΐδιόν τινα οὐσίαν ἀκίνητον. αἵ τε γὰρ οὐσίαι πρῶται τῶν ὄντων, καὶ εἰ πᾶσαι φθαρταί, πάντα φθαρτά· ἀλλʼ ἀδύνατον κίνησιν ἢ γενέσθαι ἢ φθαρῆναι (ἀεὶ γὰρ ἦν), οὐδὲ χρόνον. οὐ γὰρ οἷόν τε τὸ πρότερον καὶ ὕστερον εἶναι μὴ ὄντος χρόνου· καὶ ἡ κίνησις ἄρα οὕτω συνεχὴς ὥσπερ καὶ ὁ χρόνος· ἢ γὰρ τὸ αὐτὸ ἢ κινήσεώς τι πάθος. κίνησις δʼ οὐκ ἔστι συνεχὴς ἀλλʼ ἢ ἡ κατὰ τόπον, καὶ ταύτης ἡ κύκλῳ. ἀλλὰ μὴν εἰ ἔστι κινητικὸν ἢ ποιητικόν, μὴ ἐνεργοῦν δέ τι, οὐκ ἔσται κίνησις· ἐνδέχεται γὰρ τὸ δύναμιν ἔχον μὴ ἐνεργεῖν. οὐθὲν ἄρα ὄφελος οὐδʼ ἐὰν οὐσίας ποιήσωμεν ἀϊδίους, ὥσπερ οἱ τὰ εἴδη, εἰ μή τις δυναμένη ἐνέσται ἀρχὴ μεταβάλλειν· οὐ τοίνυν οὐδʼ αὕτη ἱκανή, οὐδʼ ἄλλη οὐσία παρὰ τὰ εἴδη· εἰ γὰρ μὴ ἐνεργήσει, οὐκ ἔσται κίνησις. ἔτι οὐδʼ εἰ ἐνεργήσει, ἡ δʼ οὐσία αὐτῆς δύναμις· οὐ γὰρ ἔσται κίνησις ἀΐδιος· ἐνδέχεται γὰρ τὸ δυνάμει ὂν μὴ εἶναι. δεῖ ἄρα εἶναι ἀρχὴν τοιαύτην ἧς ἡ οὐσία ἐνέργεια. ἔτι τοίνυν ταύτας δεῖ τὰς οὐσίας εἶναι ἄνευ ὕλης· ἀϊδίους γὰρ δεῖ, εἴπερ γε καὶ ἄλλο τι ἀΐδιον. ἐνέργεια ἄρα. καίτοι ἀπορία· δοκεῖ γὰρ τὸ μὲν ἐνεργοῦν πᾶν δύνασθαι τὸ δὲ δυνάμενον οὐ πᾶν ἐνεργεῖν, ὥστε πρότερον εἶναι τὴν δύναμιν. ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο, οὐθὲν ἔσται τῶν ὄντων· ἐνδέχεται γὰρ δύνασθαι μὲν εἶναι μήπω δʼ εἶναι. καίτοι εἰ ὡς λέγουσιν οἱ θεολόγοι οἱ ἐκ νυκτὸς γεννῶντες, ἢ ὡς οἱ φυσικοὶ ὁμοῦ πάντα χρήματά φασι, τὸ αὐτὸ ἀδύνατον. πῶς γὰρ κινηθήσεται, εἰ μὴ ἔσται ἐνεργείᾳ τι αἴτιον; οὐ γὰρ ἥ γε ὕλη κινήσει αὐτὴ ἑαυτήν, ἀλλὰ τεκτονική, οὐδὲ τὰ ἐπιμήνια οὐδʼ ἡ γῆ, ἀλλὰ τὰ σπέρματα καὶ ἡ γονή. διὸ ἔνιοι ποιοῦσιν ἀεὶ ἐνέργειαν, οἷον Λεύκιππος καὶ Πλάτων· ἀεὶ γὰρ εἶναί φασι κίνησιν. ἀλλὰ διὰ τί καὶ τίνα οὐ λέγουσιν, οὐδʼ, ⟨εἰ⟩ ὡδὶ ⟨ἢ⟩ ὡδί, τὴν αἰτίαν. οὐδὲν γὰρ ὡς ἔτυχε κινεῖται, ἀλλὰ δεῖ τι ἀεὶ ὑπάρχειν, ἕσπερ νῦν φύσει μὲν ὡδί, βίᾳ δὲ ἢ ὑπὸ νοῦ ἢ ἄλλου ὡδί. (εἶτα ποία πρώτη; διαφέρει γὰρ ἀμήχανον ὅσον). ἀλλὰ μὴν οὐδὲ Πλάτωνί γε οἷόν τε λέγειν ἣν οἴεται ἐνίοτε ἀρχὴν εἶναι,

1072aKuvvenin fiilden önce olduğunu düşünmek bir anlamda doğrudur, bir anlamda değildir (bunun nasıl olduğu söylendi). Fiilin önce olduğuna ise Anaksagoras tanıklık eder (çünkü nous fiildir), sevgiyi ve nefreti koyan Empedokles de, hareketin hep var olduğunu söyleyenler, sözgelişi Leukippos da. Dolayısıyla, fiil kuvveden önceyse, sonsuz bir zaman boyunca kaos ya da gece yoktu; ya bir devir içinde ya da başka bir biçimde hep aynı şeyler vardı. Aynı şeyler bir devir içinde hep tekrarlanıyorsa, hep aynı biçimde fiil hâlinde kalan bir şey bulunmalıdır. Oluş ve yok oluş olacaksa, hep başka başka biçimde fiil hâlinde olan başka bir şey de bulunmalıdır. Demek ki bu ikinci şey bir bakımdan kendisi bakımından, bir bakımdan da başka bir şeye göre fiil hâlinde olmalıdır; bu başka şey ya üçüncü bir şeydir ya da ilk olandır. Bunun ilk olan olması zorunludur; yoksa o üçüncü şey hem ikincinin hem de kendisinin sebebi olurdu. Öyleyse ilk olan daha üstündür; çünkü hep aynı biçimde olmanın sebebi oydu; başka başka olmanın sebebi diğeridir; hep başka başka olmanın sebebi ise açıktır ki ikisidir. Hareketler de gerçekten böyledir. O hâlde başka ilkeler aramaya ne gerek var?

1072a

τὸ αὐτὸ ἑαυτὸ κινοῦν· ὕστερον γὰρ καὶ ἅμα τῷ οὐρανῷ ἡ ψυχή, ὡς φησίν. τὸ μὲν δὴ δύναμιν οἴεσθαι ἐνεργείας πρότερον ἔστι μὲν ὡς καλῶς ἔστι δʼ ὡς οὔ (εἴρηται δὲ πῶς)· ὅτι δʼ ἐνέργεια πρότερον, μαρτυρεῖ Ἀναξαγόρας (ὁ γὰρ νοῦς ἐνέργεια) καὶ Ἐμπεδοκλῆς φιλίαν καὶ τὸ νεῖκος, καὶ οἱ ἀεὶ λέγοντες κίνησιν εἶναι, ὥσπερ Λεύκιππος· ὥστʼ οὐκ ἦν ἄπειρον χρόνον χάος ἢ νύξ, ἀλλὰ ταὐτὰ ἀεὶ ἢ περιόδῳ ἢ ἄλλως, εἴπερ πρότερον ἐνέργεια δυνάμεως. εἰ δὴ τὸ αὐτὸ ἀεὶ περιόδῳ, δεῖ τι ἀεὶ μένειν ὡσαύτως ἐνεργοῦν. εἰ δὲ μέλλει γένεσις καὶ φθορὰ εἶναι, ἄλλο δεῖ εἶναι ἀεὶ ἐνεργοῦν ἄλλως καὶ ἄλλως. ἀνάγκη ἄρα ὡδὶ μὲν καθʼ αὑτὸ ἐνεργεῖν ὡδὶ δὲ κατʼ ἄλλο· ἤτοι ἄρα καθʼ ἕτερον ἢ κατὰ τὸ πρῶτον. ἀνάγκη δὴ κατὰ τοῦτο· πάλιν γὰρ ἐκεῖνο αὐτῷ τε αἴτιον κἀκείνῳ. οὐκοῦν βέλτιον τὸ πρῶτον· καὶ γὰρ αἴτιον ἦν ἐκεῖνο τοῦ ἀεὶ ὡσαύτως· τοῦ δʼ ἄλλως ἕτερον, τοῦ δʼ ἀεὶ ἄλλως ἄμφω δηλονότι. οὐκοῦν οὕτως καὶ ἔχουσιν αἱ κινήσεις. τί οὖν ἄλλας δεῖ ζητεῖν ἀρχάς;

1072a157. Bölüm

Durum böyle olabildiğine ve böyle olmasaydı her şey geceden, "her şey bir aradaydı"dan ve var olmayandan çıkacağına göre, bu güçlükler çözülmüş sayılabilir. Durmaksızın hareket eden bir şey vardır, bu hareket de dairesel harekettir (bu yalnızca akıl yürütmeyle değil, olgularla da açıktır); dolayısıyla ilk gök ezelî olmalıdır. Öyleyse onu hareket ettiren bir şey de vardır. Hareket edip hareket ettiren şey arada bulunduğuna göre, hareket etmeden hareket ettiren, ezelî, ousia ve fiil olan bir şey de vardır. İstenen şey ve düşünülen şey de böyle hareket ettirir: hareket etmeden hareket ettirirler. Bunların ilkleri aynıdır. Çünkü arzu edilen, güzel görünen şeydir; dilenen şeylerin ilki ise gerçekten güzel olandır. Bir şeyi iyi göründüğü için isteriz; istediğimiz için iyi görünmez; çünkü ilke düşünmedir. Nous düşünülen şey tarafından hareket ettirilir; zıtlar dizisinin iki sırasından biri de kendisi bakımından düşünülürdür. Bu sırada ilk yeri ousia alır, ousia'lar arasında da basit olan ve fiil hâlinde bulunan (bir ile basit aynı şey değildir: bir bir ölçüyü belirtir, basit ise şeyin kendisinin belli bir durumda olduğunu). Güzel olan ve kendisi için seçilmeye değer olan da aynı sıradadır; ve her sırada ilk olan ya en iyidir ya da en iyiye karşılık gelir.

1072a15

ἐπεὶ δʼ οὕτω τʼ ἐνδέχεται, καὶ εἰ μὴ οὕτως, ἐκ νυκτὸς ἔσται καὶ ὁμοῦ πάντων καὶ ἐκ μὴ ὄντος, λύοιτʼ ἂν ταῦτα, καὶ ἔστι τι ἀεὶ κινούμενον κίνησιν ἄπαυστον, αὕτη δʼ ἡ κύκλῳ (καὶ τοῦτο οὐ λόγῳ μόνον ἀλλʼ ἔργῳ δῆλον), ὥστʼ ἀΐδιος ἂν εἴη ὁ πρῶτος οὐρανός. ἔστι τοίνυν τι καὶ ὃ κινεῖ. ἐπεὶ δὲ τὸ κινούμενον καὶ κινοῦν [καὶ] μέσον, †τοίνυν† ἔστι τι ὃ οὐ κινούμενον κινεῖ, ἀΐδιον καὶ οὐσία καὶ ἐνέργεια οὖσα. κινεῖ δὲ ὧδε τὸ ὀρεκτὸν καὶ τὸ νοητόν· κινεῖ οὐ κινούμενα. τούτων τὰ πρῶτα τὰ αὐτά. ἐπιθυμητὸν μὲν γὰρ τὸ φαινόμενον καλόν, βουλητὸν δὲ πρῶτον τὸ ὂν καλόν· ὀρεγόμεθα δὲ διότι δοκεῖ μᾶλλον ἢ δοκεῖ διότι ὀρεγόμεθα· ἀρχὴ γὰρ ἡ νόησις. νοῦς δὲ ὑπὸ τοῦ νοητοῦ κινεῖται, νοητὴ δὲ ἡ ἑτέρα συστοιχία καθʼ αὑτήν· καὶ ταύτης ἡ οὐσία πρώτη, καὶ ταύτης ἡ ἁπλῆ καὶ κατʼ ἐνέργειαν (ἔστι δὲ τὸ ἓν καὶ τὸ ἁπλοῦν οὐ τὸ αὐτό· τὸ μὲν γὰρ ἓν μέτρον σημαίνει, τὸ δὲ ἁπλοῦν πὼς ἔχον αὐτό). ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ καλὸν καὶ τὸ διʼ αὑτὸ αἱρετὸν ἐν τῇ αὐτῇ συστοιχίᾳ· καὶ ἔστιν ἄριστον ἀεὶ ἢ ἀνάλογον τὸ πρῶτον.

1072bGayenin hareketsiz şeyler arasında bulunabileceğini bir ayrım gösterir: gaye iki anlamdadır: kendisi için bir şey yapılan kişi ve ulaşılmak istenen şey; bunlardan ikincisi hareketsiz şeylerde bulunur, birincisi bulunmaz. İlk hareket ettiren, sevilen bir şeyin hareket ettirdiği gibi hareket ettirir; öteki şeyler ise kendileri hareket ederek hareket ettirir. Hareket eden bir şey başka türlü de olabilir; dolayısıyla ilk yer değiştirme göğün fiiliyse, gök hareket ettiği bakımdan, yani yer bakımından başka türlü olabilir, ousia bakımından olmasa bile. Ama kendisi hareketsiz olup fiil hâlinde bulunarak hareket ettiren bir şey olduğuna göre, bu hiçbir bakımdan başka türlü olamaz. Değişmelerin ilki yer değiştirmedir, onun da ilki dairesel olanıdır; bunu da bu hareket ettirici hareket ettirir. Demek ki o zorunlu olarak vardır; zorunlu olduğu ölçüde de iyi bir şekilde vardır ve bu anlamda ilkedir. Çünkü zorunlu üç anlamda söylenir: eğilime aykırı olduğu için zorla olan; iyiliğin onsuz olamayacağı şey; başka türlü olması mümkün olmayıp mutlak anlamda öyle olan. — İşte gök ve tabiat böyle bir ilkeye bağlıdır. Onun yaşayışı, bizim kısa bir süre yaşayabildiğimiz en iyi yaşayış gibidir; o hep böyledir, bizim içinse bu imkânsızdır. Çünkü onun fiili aynı zamanda hazdır (bu yüzden uyanıklık, his ve düşünme en hazlı şeylerdir; umutlar ve hatıralar da bunlar yüzünden hazlıdır). Kendisi bakımından düşünme, kendisi bakımından en iyi olanla ilgilidir; en tam düşünme de en tam olanla. Nous düşünülenden pay alarak kendini düşünür; çünkü ona dokunarak ve onu düşünerek düşünülür hâle gelir; dolayısıyla nous ile düşünülen aynıdır. Düşünüleni, yani ousia'yı alabilen şey nous'tur; ve onu edindiğinde fiil hâlindedir. Dolayısıyla nous'ta ilâhî görünen şey alabilmekten çok bu edinmişliktir; temaşa da en hazlı ve en iyi olandır. Şu hâlde Tanrı, bizim zaman zaman bulunduğumuz bu iyi hâlde hep bulunuyorsa, bu hayranlık vericidir; daha iyi bir hâldeyse, daha da hayranlık vericidir. Ve gerçekten öyledir. Ona hayat da aittir; çünkü nous'un fiili hayattır, Tanrı da o fiildir; onun kendisi bakımından olan fiili en iyi ve ezelî hayattır. Bu yüzden Tanrı'nın ezelî ve en iyi bir canlı olduğunu söylüyoruz; dolayısıyla Tanrı'ya sürekli ve ezelî bir hayat ve ömür aittir; çünkü Tanrı budur. Pythagorasçılar ve Speusippos gibi, en güzelin ve en iyinin başlangıçta bulunmadığını düşünenler — bitkilerin ve hayvanların ilkeleri sebeptir ama güzel ve tam olan bunlardan çıkan şeylerde bulunur diye — yanlış düşünüyorlar. Çünkü tohum kendisinden önce gelen başka tam varlıklardan gelir; ilk olan da tohum değil, tam olandır. Nitekim insanın tohumdan önce olduğu söylenebilir; tohumdan oluşan insanın değil, tohumun kendisinden geldiği başka bir insanın.

1072b

ὅτι δʼ ἔστι τὸ οὗ ἕνεκα ἐν τοῖς ἀκινήτοις, ἡ διαίρεσις δηλοῖ· ἔστι γὰρ τινὶ τὸ οὗ ἕνεκα ⟨καὶ⟩ τινός, ὧν τὸ μὲν ἔστι τὸ δʼ οὐκ ἔστι. κινεῖ δὴ ὡς ἐρώμενον, κινούμενα δὲ τἆλλα κινεῖ. εἰ μὲν οὖν τι κινεῖται, ἐνδέχεται καὶ ἄλλως ἔχειν, ὥστʼ εἰ [ἡ] φορὰ πρώτη ἡ ἐνέργειά ἐστιν, ᾗ κινεῖται ταύτῃ γε ἐνδέχεται ἄλλως ἔχειν, κατὰ τόπον, καὶ εἰ μὴ κατʼ οὐσίαν· ἐπεὶ δὲ ἔστι τι κινοῦν αὐτὸ ἀκίνητον ὄν, ἐνεργείᾳ ὄν, τοῦτο οὐκ ἐνδέχεται ἄλλως ἔχειν οὐδαμῶς. φορὰ γὰρ ἡ πρώτη τῶν μεταβολῶν, ταύτης δὲ ἡ κύκλῳ· ταύτην δὲ τοῦτο κινεῖ. ἐξ ἀνάγκης ἄρα ἐστὶν ὄν· καὶ ᾗ ἀνάγκῃ, καλῶς, καὶ οὕτως ἀρχή. τὸ γὰρ ἀναγκαῖον τοσαυταχῶς, τὸ μὲν βίᾳ ὅτι παρὰ τὴν ὁρμήν, τὸ δὲ οὗ οὐκ ἄνευ τὸ εὖ, τὸ δὲ μὴ ἐνδεχόμενον ἄλλως ἀλλʼ ἁπλῶς.—ἐκ τοιαύτης ἄρα ἀρχῆς ἤρτηται ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ φύσις. διαγωγὴ δʼ ἐστὶν οἵα ἡ ἀρίστη μικρὸν χρόνον ἡμῖν (οὕτω γὰρ ἀεὶ ἐκεῖνο· ἡμῖν μὲν γὰρ ἀδύνατον), ἐπεὶ καὶ ἡδονὴ ἡ ἐνέργεια τούτου (καὶ διὰ τοῦτο ἐγρήγορσις αἴσθησις νόησις ἥδιστον, ἐλπίδες δὲ καὶ μνῆμαι διὰ ταῦτα). ἡ δὲ νόησις ἡ καθʼ αὑτὴν τοῦ καθʼ αὑτὸ ἀρίστου, καὶ ἡ μάλιστα τοῦ μάλιστα. αὑτὸν δὲ νοεῖ ὁ νοῦς κατὰ μετάληψιν τοῦ νοητοῦ· νοητὸς γὰρ γίγνεται θιγγάνων καὶ νοῶν, ὥστε ταὐτὸν νοῦς καὶ νοητόν. τὸ γὰρ δεκτικὸν τοῦ νοητοῦ καὶ τῆς οὐσίας νοῦς, ἐνεργεῖ δὲ ἔχων, ὥστʼ ἐκείνου μᾶλλον τοῦτο ὃ δοκεῖ ὁ νοῦς θεῖον ἔχειν, καὶ ἡ θεωρία τὸ ἥδιστον καὶ ἄριστον. εἰ οὖν οὕτως εὖ ἔχει, ὡς ἡμεῖς ποτέ, ὁ θεὸς ἀεί, θαυμαστόν· εἰ δὲ μᾶλλον, ἔτι θαυμασιώτερον. ἔχει δὲ ὧδε. καὶ ζωὴ δέ γε ὑπάρχει· ἡ γὰρ νοῦ ἐνέργεια ζωή, ἐκεῖνος δὲ ἡ ἐνέργεια· ἐνέργεια δὲ ἡ καθʼ αὑτὴν ἐκείνου ζωὴ ἀρίστη καὶ ἀΐδιος. φαμὲν δὴ τὸν θεὸν εἶναι ζῷον ἀΐδιον ἄριστον, ὥστε ζωὴ καὶ αἰὼν συνεχὴς καὶ ἀΐδιος ὑπάρχει τῷ θεῷ· τοῦτο γὰρ ὁ θεός. ὅσοι δὲ ὑπολαμβάνουσιν, ὥσπερ οἱ Πυθαγόρειοι καὶ Σπεύσιππος τὸ κάλλιστον καὶ ἄριστον μὴ ἐν ἀρχῇ εἶναι, διὰ τὸ καὶ τῶν φυτῶν καὶ τῶν ζῴων τὰς ἀρχὰς αἴτια μὲν εἶναι τὸ δὲ καλὸν καὶ τέλειον ἐν τοῖς ἐκ τούτων, οὐκ ὀρθῶς οἴονται. τὸ γὰρ σπέρμα ἐξ ἑτέρων ἐστὶ προτέρων τελείων, καὶ τὸ πρῶτον οὐ σπέρμα ἐστὶν ἀλλὰ τὸ τέλειον·

1073aDemek ki ezelî, hareketsiz ve duyulur şeylerden ayrı bir ousia'nın var olduğu söylenenlerden açıktır. Bu ousia'nın hiçbir büyüklüğü olamayacağı, parçasız ve bölünmez olduğu da gösterildi: çünkü sonsuz bir zaman boyunca hareket ettirir; sınırlı hiçbir şeyin ise sonsuz bir kuvvesi yoktur; her büyüklük ya sonsuz ya sınırlı olduğuna göre, bu yüzden sınırlı bir büyüklüğü olamaz; sonsuz bir büyüklüğü de olamaz, çünkü hiçbir sonsuz büyüklük yoktur. Onun etkilenmez ve başkalaşmaz olduğu da gösterildi; çünkü öteki bütün hareketler yer değiştirmeden sonra gelir. Bunların neden böyle olduğu açıktır.

1073a

οἷον πρότερον ἄνθρωπον ἂν φαίη τις εἶναι τοῦ σπέρματος, οὐ τὸν ἐκ τούτου γενόμενον ἀλλʼ ἕτερον ἐξ οὗ τὸ σπέρμα. ὅτι μὲν οὖν ἔστιν οὐσία τις ἀΐδιος καὶ ἀκίνητος καὶ κεχωρισμένη τῶν αἰσθητῶν, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων· δέδεικται δὲ καὶ ὅτι μέγεθος οὐδὲν ἔχειν ἐνδέχεται ταύτην τὴν οὐσίαν ἀλλʼ ἀμερὴς καὶ ἀδιαίρετός ἐστιν (κινεῖ γὰρ τὸν ἄπειρον χρόνον, οὐδὲν δʼ ἔχει δύναμιν ἄπειρον πεπερασμένον· ἐπεὶ δὲ πᾶν μέγεθος ἢ ἄπειρον ἢ πεπερασμένον, πεπερασμένον μὲν διὰ τοῦτο οὐκ ἂν ἔχοι μέγεθος, ἄπειρον δʼ ὅτι ὅλως οὐκ ἔστιν οὐδὲν ἄπειρον μέγεθος)· ἀλλὰ μὴν καὶ ὅτι ἀπαθὲς καὶ ἀναλλοίωτον· πᾶσαι γὰρ αἱ ἄλλαι κινήσεις ὕστεραι τῆς κατὰ τόπον. ταῦτα μὲν οὖν δῆλα διότι τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.

1073a108. Bölüm

Böyle bir ousia'yı bir mi, birden çok mu koymak gerektiğini, birden çoksa kaç tane olduğunu gözden kaçırmamalıyız; başkalarının görüşlerini de hatırlamalıyız: onlar bunların sayısı hakkında açıkça söylenebilecek hiçbir şey söylememişlerdir. İdea'lar hakkındaki kabul bu konuda kendine özgü bir inceleme içermez: idea'ları savunanlar idea'lara sayı der, sayılardan da kimi zaman sonsuzmuş gibi, kimi zaman ona kadar sınırlıymış gibi söz ederler; sayıların neden tam bu kadar olduğunu ise ispat ciddiyetiyle hiç söylemezler. Biz ise kabul ettiğimiz ve belirlediğimiz şeylerden yola çıkarak konuşmalıyız. İlke ve varolanların ilki, hem kendisi bakımından hem de araz olarak hareketsizdir, ama ilk, ezelî ve tek hareketi hareket ettirir. Hareket edenin bir şey tarafından hareket ettirilmesi, ilk hareket ettirenin kendisi bakımından hareketsiz olması, ezelî hareketin ezelî bir şey tarafından, tek hareketin de tek bir şey tarafından hareket ettirilmesi zorunludur. Öte yandan evrenin, ilk ve hareketsiz ousia'nın hareket ettirdiğini söylediğimiz basit yer değiştirmesinin yanında, gezegenlerin de ezelî olan başka yer değiştirmelerini görüyoruz (çünkü dairesel hareket eden cisim ezelîdir ve durmaz; bunlar Fizik'te gösterilmiştir). Öyleyse bu yer değiştirmelerin her birinin de kendisi bakımından hareketsiz ve ezelî bir ousia tarafından hareket ettirilmesi zorunludur. Çünkü yıldızların tabiatı ezelî bir ousia'dır, hareket ettiren de ezelî ve hareket edenden öncedir; bir ousia'dan önce gelenin de ousia olması zorunludur. Demek ki açıktır: tabiatça ezelî, kendisi bakımından hareketsiz ve daha önce söylenen sebepten ötürü büyüklüksüz o kadar ousia bulunması zorunludur.

1073a10

πότερον δὲ μίαν θετέον τὴν τοιαύτην οὐσίαν ἢ πλείους, καὶ πόσας, δεῖ μὴ λανθάνειν, ἀλλὰ μεμνῆσθαι καὶ τὰς τῶν ἄλλων ἀποφάσεις, ὅτι περὶ πλήθους οὐθὲν εἰρήκασιν ὅ τι καὶ σαφὲς εἰπεῖν. ἡ μὲν γὰρ περὶ τὰς ἰδέας ὑπόληψις οὐδεμίαν ἔχει σκέψιν ἰδίαν (ἀριθμοὺς γὰρ λέγουσι τὰς ἰδέας οἱ λέγοντες ἰδέας, περὶ δὲ τῶν ἀριθμῶν ὁτὲ μὲν ὡς περὶ ἀπείρων λέγουσιν ὁτὲ δὲ ὡς μέχρι τῆς δεκάδος ὡρισμένων· διʼ ἣν δʼ αἰτίαν τοσοῦτον τὸ πλῆθος τῶν ἀριθμῶν, οὐδὲν λέγεται μετὰ σπουδῆς ἀποδεικτικῆς)· ἡμῖν δʼ ἐκ τῶν ὑποκειμένων καὶ διωρισμένων λεκτέον. ἡ μὲν γὰρ ἀρχὴ καὶ τὸ πρῶτον τῶν ὄντων ἀκίνητον καὶ καθʼ αὑτὸ καὶ κατὰ συμβεβηκός, κινοῦν δὲ τὴν πρώτην ἀΐδιον καὶ μίαν κίνησιν· ἐπεὶ δὲ τὸ κινούμενον ἀνάγκη ὑπό τινος κινεῖσθαι, καὶ τὸ πρῶτον κινοῦν ἀκίνητον εἶναι καθʼ αὑτό, καὶ τὴν ἀΐδιον κίνησιν ὑπὸ ἀϊδίου κινεῖσθαι καὶ τὴν μίαν ὑφʼ ἑνός, ὁρῶμεν δὲ παρὰ τὴν τοῦ παντὸς τὴν ἁπλῆν φοράν, ἣν κινεῖν φαμὲν τὴν πρώτην οὐσίαν καὶ ἀκίνητον, ἄλλας φορὰς οὔσας τὰς τῶν πλανήτων ἀϊδίους (ἀΐδιον γὰρ καὶ ἄστατον τὸ κύκλῳ σῶμα· δέδεικται δʼ ἐν τοῖς φυσικοῖς περὶ τούτων), ἀνάγκη καὶ τούτων ἑκάστην τῶν φορῶν ὑπʼ ἀκινήτου τε κινεῖσθαι καθʼ αὑτὴν καὶ ἀϊδίου οὐσίας. ἥ τε γὰρ τῶν ἄστρων φύσις ἀΐδιος οὐσία τις οὖσα, καὶ τὸ κινοῦν ἀΐδιον καὶ πρότερον τοῦ κινουμένου, καὶ τὸ πρότερον οὐσίας οὐσίαν ἀναγκαῖον εἶναι. φανερὸν τοίνυν ὅτι τοσαύτας τε οὐσίας ἀναγκαῖον εἶναι τήν τε φύσιν ἀϊδίους καὶ ἀκινήτους καθʼ αὑτάς, καὶ ἄνευ μεγέθους διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν πρότερον.

1073bDemek ki bunların ousia olduğu, aralarından birinin birinci, birinin ikinci olduğu ve sıralarının yıldızların yer değiştirmelerinin sırasına uyduğu açıktır. Yer değiştirmelerin sayısını ise matematik epistēmē'leri arasında felsefeye en yakın olandan, yani astronomiden incelemek gerekir; çünkü astronomi duyulur ama ezelî bir ousia'yı inceler, ötekiler, sözgelişi aritmetik ve geometri ise hiçbir ousia'yı incelemez. Yer değiştirmelerin, yer değiştiren cisimlerden daha çok olduğu, konuyla birazcık uğraşmış olanlar için açıktır; çünkü gezegenlerin her biri birden fazla yer değiştirmeyle hareket eder. Bunların kaç tane olduğunu ise şimdilik, bir fikir vermek ve zihnin belirli bir sayı kavrayabilmesi için bazı matematikçilerin söylediklerini aktararak söylüyoruz; geri kalanı için hem kendimiz araştırmalı hem de araştıranlardan öğrenmeliyiz; bu işle uğraşanlara şimdi söylenenlerden farklı bir şey görünürse, iki tarafı da sevmeli, ama daha titiz olana uymalıyız. — Eudoksos, güneşin ve ayın her birinin hareketinin üç küre içinde gerçekleştiğini kabul ediyordu: bunlardan birincisi sabit yıldızların küresidir, ikincisi burçların ortasından geçen daire boyunca, üçüncüsü de burçların genişliği içinde eğik duran daire boyunca döner (ayın hareket ettiği daire, güneşinkinden daha geniş bir açıyla eğiktir). Gezegenlerin her birinin hareketini ise dört küreye bağlıyordu; bunların birincisi ve ikincisi öncekilerle aynıdır: sabit yıldızların küresi hepsini taşır, onun altına yerleştirilmiş olup burçların ortasından geçen daire boyunca hareket eden küre de hepsi için ortaktır. Bütün gezegenlerde üçüncü kürenin kutupları burçların ortasından geçen daire üzerindedir; dördüncü küre ise üçüncünün ekvatoruna göre eğik duran daire boyunca hareket eder. Üçüncü kürenin kutupları öteki gezegenlerin her birinde kendine özgüdür, Venüs ile Merkür'de ise aynıdır. Kallippos kürelerin konumunu, yani uzaklıklarının sırasını Eudoksos'la aynı kabul ediyordu; sayıya gelince, Jüpiter ile Satürn'e onunla aynı sayıyı veriyor, ama gözlenen olaylar açıklanacaksa güneşe ve aya ikişer, geri kalan gezegenlerin her birine de birer küre daha eklenmesi gerektiğini düşünüyordu. Ama bütün küreler bir araya gelince gözlenen olayları açıklayacaksa, her gezegen için, onu taşıyan kürelerden bir eksik sayıda, geriye döndüren başka küreler bulunması zorunludur; bu küreler alttaki gezegenin ilk küresini hep aynı konuma geri getirir; çünkü gezegenlerin bütün hareketi ancak böyle ortaya çıkabilir.

1073b

—ὅτι μὲν οὖν εἰσὶν οὐσίαι, καὶ τούτων τις πρώτη καὶ δευτέρα κατὰ τὴν αὐτὴν τάξιν ταῖς φοραῖς τῶν ἄστρων, φανερόν· τὸ δὲ πλῆθος ἤδη τῶν φορῶν ἐκ τῆς οἰκειοτάτης φιλοσοφίᾳ τῶν μαθηματικῶν ἐπιστημῶν δεῖ σκοπεῖν, ἐκ τῆς ἀστρολογίας· αὕτη γὰρ περὶ οὐσίας αἰσθητῆς μὲν ἀϊδίου δὲ ποιεῖται τὴν θεωρίαν, αἱ δʼ ἄλλαι περὶ οὐδεμιᾶς οὐσίας, οἷον ἥ τε περὶ τοὺς ἀριθμοὺς καὶ τὴν γεωμετρίαν. ὅτι μὲν οὖν πλείους τῶν φερομένων αἱ φοραί, φανερὸν τοῖς καὶ μετρίως ἡμμένοις (πλείους γὰρ ἕκαστον φέρεται μιᾶς τῶν πλανωμένων ἄστρων)· πόσαι δʼ αὗται τυγχάνουσιν οὖσαι, νῦν μὲν ἡμεῖς ἃ λέγουσι τῶν μαθηματικῶν τινὲς ἐννοίας χάριν λέγομεν, ὅπως ᾖ τι τῇ διανοίᾳ πλῆθος ὡρισμένον ὑπολαβεῖν· τὸ δὲ λοιπὸν τὰ μὲν ζητοῦντας αὐτοὺς δεῖ τὰ δὲ πυνθανομένους παρὰ τῶν ζητούντων, ἄν τι φαίνηται παρὰ τὰ νῦν εἰρημένα τοῖς ταῦτα πραγματευομένοις, φιλεῖν μὲν ἀμφοτέρους, πείθεσθαι δὲ τοῖς ἀκριβεστέροις.—Εὔδοξος μὲν οὖν ἡλίου καὶ σελήνης ἑκατέρου τὴν φορὰν ἐν τρισὶν ἐτίθετʼ εἶναι σφαίραις, ὧν τὴν μὲν πρώτην τὴν τῶν ἀπλανῶν ἄστρων εἶναι, τὴν δὲ δευτέραν κατὰ τὸν διὰ μέσων τῶν ζῳδίων, τὴν δὲ τρίτην κατὰ τὸν λελοξωμένον ἐν τῷ πλάτει τῶν ζῳδίων (ἐν μείζονι δὲ πλάτει λελοξῶσθαι καθʼ ὃν ἡ σελήνη φέρεται ἢ καθʼ ὃν ὁ ἥλιος), τῶν δὲ πλανωμένων ἄστρων ἐν τέτταρσιν ἑκάστου σφαίραις, καὶ τούτων δὲ τὴν μὲν πρώτην καὶ δευτέραν τὴν αὐτὴν εἶναι ἐκείναις (τήν τε γὰρ τῶν ἀπλανῶν τὴν ἁπάσας φέρουσαν εἶναι, καὶ τὴν ὑπὸ ταύτῃ τεταγμένην καὶ κατὰ τὸν διὰ μέσων τῶν ζῳδίων τὴν φορὰν ἔχουσαν κοινὴν ἁπασῶν εἶναι), τῆς δὲ τρίτης ἁπάντων τοὺς πόλους ἐν τῷ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων εἶναι, τῆς δὲ τετάρτης τὴν φορὰν κατὰ τὸν λελοξωμένον πρὸς τὸν μέσον ταύτης· εἶναι δὲ τῆς τρίτης σφαίρας τοὺς πόλους τῶν μὲν ἄλλων ἰδίους, τοὺς δὲ τῆς Ἀφροδίτης καὶ τοῦ Ἑρμοῦ τοὺς αὐτούς· Κάλλιππος δὲ τὴν μὲν θέσιν τῶν σφαιρῶν τὴν αὐτὴν ἐτίθετο Εὐδόξῳ [τοῦτʼ ἔστι τῶν ἀποστημάτων τὴν τάξιν], τὸ δὲ πλῆθος τῷ μὲν τοῦ Διὸς καὶ τῷ τοῦ Κρόνου τὸ αὐτὸ ἐκείνῳ ἀπεδίδου, τῷ δʼ ἡλίῳ καὶ τῇ σελήνῃ δύο ᾤετο ἔτι προσθετέας εἶναι σφαίρας, τὰ φαινόμενα εἰ μέλλει τις ἀποδώσειν, τοῖς δὲ λοιποῖς τῶν πλανήτων ἑκάστῳ μίαν. ἀναγκαῖον δέ, εἰ μέλλουσι συντεθεῖσαι πᾶσαι τὰ φαινόμενα ἀποδώσειν,

1074aGezegenlerin kendilerini taşıyan küreler, iki gezegen için sekiz, ötekiler için yirmi beş olduğuna ve bunlardan yalnızca en alttaki gezegeni taşıyanların geri döndürülmesi gerekmediğine göre, ilk iki gezegenin kürelerini geri döndürenler altı, sonraki dördününkileri geri döndürenler on altı olacaktır; böylece taşıyan kürelerle onları geri döndüren kürelerin toplam sayısı elli beş olur. Aya ve güneşe söylediğimiz hareketler eklenmezse, bütün küreler kırk yedi olacaktır. — Kürelerin sayısı bu kadar olsun; dolayısıyla hareketsiz ousia'ların ve ilkelerin de bu kadar olduğunu kabul etmek akla yatkındır (bunun zorunlu olduğunu söylemeyi daha güçlülere bırakalım). Bir yıldızın yer değiştirmesine katkıda bulunmayan hiçbir yer değiştirme olamıyorsa ve ayrıca etkilenmeyen, kendi başına en iyiye ulaşmış her tabiatı ve her ousia'yı bir gaye saymak gerekiyorsa, bunların yanında başka bir tabiat olmayacak, ousia'ların sayısı zorunlu olarak bu olacaktır. Çünkü başka ousia'lar olsaydı, bir yer değiştirmenin gayesi olarak hareket ettirirlerdi; oysa söylenenlerin dışında başka yer değiştirmelerin bulunması imkânsızdır. Bunu yer değiştiren cisimlerden yola çıkarak kabul etmek de akla yatkındır. Taşıyan her şey taşınan için var oluyorsa ve her yer değiştirme bir şeyin yer değiştirmesiyse, hiçbir yer değiştirme kendisi ya da başka bir yer değiştirme için değil, yıldızlar için olacaktır. Çünkü bir yer değiştirme başka bir yer değiştirme için olsaydı, o da başka bir şey için olmak zorunda kalırdı; sonsuza gitmek mümkün olmadığından, her yer değiştirmenin gayesi gökte hareket eden ilâhî cisimlerden biri olacaktır. Tek bir gök olduğu da açıktır. İnsanlar gibi birden çok gök olsaydı, her birinin ilkesi tür bakımından bir, sayı bakımından çok olurdu. Ama sayı bakımından çok olan şeylerin maddesi vardır (çünkü çok şeyin, sözgelişi insanların logos'u bir ve aynıdır, ama Sokrates birdir); ilk olanın özünün ise maddesi yoktur; çünkü o entelekheia'dır. Demek ki hareketsiz olan ilk hareket ettiren hem logos hem sayı bakımından birdir; dolayısıyla hep ve sürekli hareket eden de birdir; öyleyse yalnızca tek bir gök vardır.

1074a

καθʼ ἕκαστον τῶν πλανωμένων ἑτέρας σφαίρας μιᾷ ἐλάττονας εἶναι τὰς ἀνελιττούσας καὶ εἰς τὸ αὐτὸ ἀποκαθιστάσας τῇ θέσει τὴν πρώτην σφαῖραν ἀεὶ τοῦ ὑποκάτω τεταγμένου ἄστρου· οὕτω γὰρ μόνως ἐνδέχεται τὴν τῶν πλανήτων φορὰν ἅπαντα ποιεῖσθαι. ἐπεὶ οὖν ἐν αἷς μὲν αὐτὰ φέρεται σφαίραις αἱ μὲν ὀκτὼ αἱ δὲ πέντε καὶ εἴκοσίν εἰσιν, τούτων δὲ μόνας οὐ δεῖ ἀνελιχθῆναι ἐν αἷς τὸ κατωτάτω τεταγμένον φέρεται, αἱ μὲν τὰς τῶν πρώτων δύο ἀνελίττουσαι ἓξ ἔσονται, αἱ δὲ τὰς τῶν ὕστερον τεττάρων ἑκκαίδεκα· ὁ δὴ ἁπασῶν ἀριθμὸς τῶν τε φερουσῶν καὶ τῶν ἀνελιττουσῶν ταύτας πεντήκοντά τε καὶ πέντε. εἰ δὲ τῇ σελήνῃ τε καὶ τῷ ἡλίῳ μὴ προστιθείη τις ἃς εἴπομεν κινήσεις, αἱ πᾶσαι σφαῖραι ἔσονται ἑπτά τε καὶ τεσσαράκοντα.—τὸ μὲν οὖν πλῆθος τῶν σφαιρῶν ἔστω τοσοῦτον, ὥστε καὶ τὰς οὐσίας καὶ τὰς ἀρχὰς τὰς ἀκινήτους [καὶ τὰς αἰσθητὰς] τοσαύτας εὔλογον ὑπολαβεῖν (τὸ γὰρ ἀναγκαῖον ἀφείσθω τοῖς ἰσχυροτέροις λέγειν)· εἰ δὲ μηδεμίαν οἷόν τʼ εἶναι φορὰν μὴ συντείνουσαν πρὸς ἄστρου φοράν, ἔτι δὲ πᾶσαν φύσιν καὶ πᾶσαν οὐσίαν ἀπαθῆ καὶ καθʼ αὑτὴν τοῦ ἀρίστου τετυχηκυῖαν τέλος εἶναι δεῖ νομίζειν, οὐδεμία ἂν εἴη παρὰ ταύτας ἑτέρα φύσις, ἀλλὰ τοῦτον ἀνάγκη τὸν ἀριθμὸν εἶναι τῶν οὐσιῶν. εἴτε γὰρ εἰσὶν ἕτεραι, κινοῖεν ἂν ὡς τέλος οὖσαι φορᾶς· ἀλλὰ εἶναί γε ἄλλας φορὰς ἀδύνατον παρὰ τὰς εἰρημένας. τοῦτο δὲ εὔλογον ἐκ τῶν φερομένων ὑπολαβεῖν. εἰ γὰρ πᾶν τὸ φέρον τοῦ φερομένου χάριν πέφυκε καὶ φορὰ πᾶσα φερομένου τινός ἐστιν, οὐδεμία φορὰ αὑτῆς ἂν ἕνεκα εἴη οὐδʼ ἄλλης φορᾶς, ἀλλὰ τῶν ἄστρων ἕνεκα. εἰ γὰρ ἔσται φορὰ φορᾶς ἕνεκα, καὶ ἐκείνην ἑτέρου δεήσει χάριν εἶναι· ὥστʼ ἐπειδὴ οὐχ οἷόν τε εἰς ἄπειρον, τέλος ἔσται πάσης φορᾶς τῶν φερομένων τι θείων σωμάτων κατὰ τὸν οὐρανόν. ὅτι δὲ εἷς οὐρανός, φανερόν. εἰ γὰρ πλείους οὐρανοὶ ὥσπερ ἄνθρωποι, ἔσται εἴδει μία ἡ περὶ ἕκαστον ἀρχή, ἀριθμῷ δέ γε πολλαί. ἀλλʼ ὅσα ἀριθμῷ πολλά, ὕλην ἔχει (εἷς γὰρ λόγος καὶ ὁ αὐτὸς πολλῶν, οἷον ἀνθρώπου, Σωκράτης δὲ εἷς)· τὸ δὲ τί ἦν εἶναι οὐκ ἔχει ὕλην τὸ πρῶτον· ἐντελέχεια γάρ. ἓν ἄρα καὶ λόγῳ καὶ ἀριθμῷ τὸ πρῶτον κινοῦν ἀκίνητον ὄν· καὶ τὸ κινούμενον ἄρα ἀεὶ καὶ συνεχῶς· εἷς ἄρα οὐρανὸς μόνος.

1074bÇok eski atalardan, sonrakilere mit biçiminde bırakılmış bir gelenek olarak, bunların tanrı olduğu ve ilâhî olanın bütün tabiatı kuşattığı aktarılmıştır. Geri kalanı ise halkı ikna etmek, kanunlara ve ortak faydaya hizmet ettirmek için sonradan mit biçiminde eklenmiştir: bu tanrıların insan biçiminde ya da bazı hayvanlara benzer olduğunu söylerler, buna bağlı ve söylenenlere benzer başka şeyler de anlatırlar. Bunlardan ilk olanı tek başına ayırıp alırsak, yani ilk ousia'ların tanrı olduğuna inandıklarını, bunun ilâhî bir şekilde söylendiği düşünülebilir; her tekhnē'nin ve felsefenin muhtemelen defalarca imkân ölçüsünde geliştirilip yeniden kaybolduğu, onların bu kanaatlerinin de kalıntılar gibi bugüne kadar korunduğu düşünülebilir. Atalarımızın ve ilk insanların kanaati bize ancak bu kadarıyla açıktır.

1074b

παραδέδοται δὲ παρὰ τῶν ἀρχαίων καὶ παμπαλαίων ἐν μύθου σχήματι καταλελειμμένα τοῖς ὕστερον ὅτι θεοί τέ εἰσιν οὗτοι καὶ περιέχει τὸ θεῖον τὴν ὅλην φύσιν. τὰ δὲ λοιπὰ μυθικῶς ἤδη προσῆκται πρὸς τὴν πειθὼ τῶν πολλῶν καὶ πρὸς τὴν εἰς τοὺς νόμους καὶ τὸ συμφέρον χρῆσιν· ἀνθρωποειδεῖς τε γὰρ τούτους καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ὁμοίους τισὶ λέγουσι, καὶ τούτοις ἕτερα ἀκόλουθα καὶ παραπλήσια τοῖς εἰρημένοις, ὧν εἴ τις χωρίσας αὐτὸ λάβοι μόνον τὸ πρῶτον, ὅτι θεοὺς ᾤοντο τὰς πρώτας οὐσίας εἶναι, θείως ἂν εἰρῆσθαι νομίσειεν, καὶ κατὰ τὸ εἰκὸς πολλάκις εὑρημένης εἰς τὸ δυνατὸν ἑκάστης καὶ τέχνης καὶ φιλοσοφίας καὶ πάλιν φθειρομένων καὶ ταύτας τὰς δόξας ἐκείνων οἷον λείψανα περισεσῶσθαι μέχρι τοῦ νῦν. ἡ μὲν οὖν πάτριος δόξα καὶ ἡ παρὰ τῶν πρώτων ἐπὶ τοσοῦτον ἡμῖν φανερὰ μόνον.

1074b109. Bölüm

Nous'la ilgili bazı aporia'lar vardır. Nous görünen şeylerin en ilâhîsi gibi görünür; ama böyle olması için nasıl bir durumda bulunması gerektiği bazı güçlükler doğurur. Hiçbir şey düşünmüyorsa, değerli olan ne kalır? Uyuyan biri gibi olur. Düşünüyor ama düşünmesini ondan başka bir şey belirliyorsa, en iyi ousia olamaz; çünkü o zaman ousia'sı düşünme değil kuvve olur, oysa değerini düşünmesinden alır. Ayrıca ousia'sı ister nous ister düşünme olsun, neyi düşünür? Ya kendini düşünür ya başka bir şeyi; başka bir şeyi düşünüyorsa da ya hep aynı şeyi ya başka başka şeyleri. Peki güzel olanı düşünmekle rastgele bir şeyi düşünmek arasında bir fark var mıdır, yok mudur? Bazı şeyler üzerine düşünmek saçma değil midir? Öyleyse açıktır ki en ilâhî ve en değerli olanı düşünür ve değişmez; çünkü değişme daha kötüye doğru olurdu, böyle bir şey de zaten bir hareket olurdu. Öncelikle, nous düşünme değil de kuvve ise, düşünmesinin sürekli olması ona yorucu gelecektir; bu akla yatkındır. Sonra açıktır ki ondan daha değerli başka bir şey, yani düşünülen olurdu. Çünkü düşünmek ve düşünme, en kötü şeyi düşünene de ait olacaktır; dolayısıyla bundan kaçınmak gerekiyorsa (bazı şeyleri görmemek görmekten daha iyidir), düşünme en iyi şey olmayacaktır. Demek ki nous, en üstün şey o olduğuna göre, kendini düşünür ve onun düşünmesi düşünmenin düşünmesidir. Oysa epistēmē, his, kanaat ve düşünce hep başka bir şeyle ilgili görünür, kendileriyle ise ancak yan yoldan ilgilidir. Ayrıca düşünmek ile düşünülmek farklıysa, iyilik ona hangisi bakımından aittir? Çünkü düşünme olmak ile düşünülen olmak aynı şey değildir. Yoksa bazı şeylerde epistēmē nesnenin kendisi midir? Yapıcı epistēmē'lerde maddesiz ousia ve öz, nazarî epistēmē'lerde de logos hem nesnedir hem düşünmedir. Dolayısıyla maddesi olmayan şeylerde düşünülen ile nous farklı olmadığından, ikisi aynı olacak, düşünme de düşünülenle bir olacaktır.

1074b10

τὰ δὲ περὶ τὸν νοῦν ἔχει τινὰς ἀπορίας· δοκεῖ μὲν γὰρ εἶναι τῶν φαινομένων θειότατον, πῶς δʼ ἔχων τοιοῦτος ἂν εἴη, ἔχει τινὰς δυσκολίας. εἴτε γὰρ μηδὲν νοεῖ, τί ἂν εἴη τὸ σεμνόν, ἀλλʼ ἔχει ὥσπερ ἂν εἰ ὁ καθεύδων· εἴτε νοεῖ, τούτου δʼ ἄλλο κύριον, οὐ γάρ ἐστι τοῦτο ὅ ἐστιν αὐτοῦ ἡ οὐσία νόησις, ἀλλὰ δύναμις, οὐκ ἂν ἡ ἀρίστη οὐσία εἴη· διὰ γὰρ τοῦ νοεῖν τὸ τίμιον αὐτῷ ὑπάρχει. ἔτι δὲ εἴτε νοῦς ἡ οὐσία αὐτοῦ εἴτε νόησίς ἐστι, τί νοεῖ; ἢ γὰρ αὐτὸς αὑτὸν ἢ ἕτερόν τι· καὶ εἰ ἕτερόν τι, ἢ τὸ αὐτὸ ἀεὶ ἢ ἄλλο. πότερον οὖν διαφέρει τι ἢ οὐδὲν τὸ νοεῖν τὸ καλὸν ἢ τὸ τυχόν; ἢ καὶ ἄτοπον τὸ διανοεῖσθαι περὶ ἐνίων; δῆλον τοίνυν ὅτι τὸ θειότατον καὶ τιμιώτατον νοεῖ, καὶ οὐ μεταβάλλει· εἰς χεῖρον γὰρ ἡ μεταβολή, καὶ κίνησίς τις ἤδη τὸ τοιοῦτον. πρῶτον μὲν οὖν εἰ μὴ νόησίς ἐστιν ἀλλὰ δύναμις, εὔλογον ἐπίπονον εἶναι τὸ συνεχὲς αὐτῷ τῆς νοήσεως· ἔπειτα δῆλον ὅτι ἄλλο τι ἂν εἴη τὸ τιμιώτερον ἢ ὁ νοῦς, τὸ νοούμενον. καὶ γὰρ τὸ νοεῖν καὶ ἡ νόησις ὑπάρξει καὶ τὸ χείριστον νοοῦντι, ὥστʼ εἰ φευκτὸν τοῦτο (καὶ γὰρ μὴ ὁρᾶν ἔνια κρεῖττον ἢ ὁρᾶν), οὐκ ἂν εἴη τὸ ἄριστον ἡ νόησις. αὑτὸν ἄρα νοεῖ, εἴπερ ἐστὶ τὸ κράτιστον, καὶ ἔστιν ἡ νόησις νοήσεως νόησις. φαίνεται δʼ ἀεὶ ἄλλου ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ αἴσθησις καὶ ἡ δόξα καὶ ἡ διάνοια, αὑτῆς δʼ ἐν παρέργῳ. ἔτι εἰ ἄλλο τὸ νοεῖν καὶ τὸ νοεῖσθαι, κατὰ πότερον αὐτῷ τὸ εὖ ὑπάρχει; οὐδὲ γὰρ ταὐτὸ τὸ εἶναι νοήσει καὶ νοουμένῳ. ἢ ἐπʼ ἐνίων ἡ ἐπιστήμη τὸ πρᾶγμα,

1075aGeriye bir aporia daha kalıyor: düşünülen bileşik midir? Öyleyse düşünme bütünün parçaları arasında değişirdi. Yoksa maddesi olmayan her şey bölünmez midir? İnsan nous'u, ya da en azından bileşik şeyleri düşünen nous belli bir zaman boyunca nasıl bir durumdaysa (çünkü iyiyi şu ya da bu parçada değil, bir bütün içinde bulur; en iyi olan ise ondan başka bir şeydir), kendi kendisinin düşünmesi olan düşünme de bütün ebediyet boyunca öyle bir durumda değil midir?

1075a

ἐπὶ μὲν τῶν ποιητικῶν ἄνευ ὕλης ἡ οὐσία καὶ τὸ τί ἦν εἶναι, ἐπὶ δὲ τῶν θεωρητικῶν ὁ λόγος τὸ πρᾶγμα καὶ ἡ νόησις; οὐχ ἑτέρου οὖν ὄντος τοῦ νοουμένου καὶ τοῦ νοῦ, ὅσα μὴ ὕλην ἔχει, τὸ αὐτὸ ἔσται, καὶ ἡ νόησις τῷ νοουμένῳ μία. ἔτι δὴ λείπεται ἀπορία, εἰ σύνθετον τὸ νοούμενον· μεταβάλλοι γὰρ ἂν ἐν τοῖς μέρεσι τοῦ ὅλου. ἢ ἀδιαίρετον πᾶν τὸ μὴ ἔχον ὕλην—ὥσπερ ὁ ἀνθρώπινος νοῦς ἢ ὅ γε τῶν συνθέτων ἔχει ἔν τινι χρόνῳ (οὐ γὰρ ἔχει τὸ εὖ ἐν τῳδὶ ἢ ἐν τῳδί, ἀλλʼ ἐν ὅλῳ τινὶ τὸ ἄριστον, ὂν ἄλλο τι)—οὕτως δʼ ἔχει αὐτὴ αὑτῆς ἡ νόησις τὸν ἅπαντα αἰῶνα;

1075a1010. Bölüm

Bütünün tabiatının iyiye ve en iyiye ne şekilde sahip olduğunu da incelemek gerekir: ayrı ve kendi başına var olan bir şey olarak mı, yoksa düzen olarak mı? Yoksa bir ordu gibi her iki biçimde mi? Orduda iyilik hem düzendedir hem de komutandadır, daha çok da komutandadır; çünkü komutan düzen sayesinde var değildir, düzen komutan sayesinde vardır. Her şey bir şekilde birlikte düzenlenmiştir, ama aynı biçimde değil: yüzen hayvanlar da, uçanlar da, bitkiler de. Bir şeyin başka bir şeyle hiçbir ilişkisi yok değildir; bir ilişki vardır. Çünkü her şey tek bir şeye göre düzenlenmiştir; ama bir evde nasıl özgür kişilere istediklerini yapmak en az serbestse ve onlar için her şey ya da çoğu şey düzene bağlıysa, köleler ve hayvanlar ise ortak düzene az katkıda bulunup çoğunlukla rastgele davranıyorsa, öyle; çünkü her birinin tabiatı onlar için böyle bir ilkedir. Şunu kastediyorum: sözgelişi her şeyin sonunda ayrışmaya varması zorunludur; aynı şekilde, her şeyin bütüne katkı olarak paylaştığı başka şeyler de vardır. — Başka türlü konuşanların hangi imkânsız ya da saçma sonuçlara vardığını, daha ince konuşanların neler söylediğini ve hangi görüşlerde en az aporia bulunduğunu da gözden kaçırmamalıyız. Hepsi her şeyi zıtlardan meydana getirir. Ama ne "her şey" doğrudur, ne de "zıtlardan"; zıtların bulunduğu şeylerin zıtlardan nasıl oluşacağını da söylemezler; çünkü zıtlar birbirinden etkilenmez. Bizde bu güçlük, üçüncü bir şeyin bulunmasıyla makul bir biçimde çözülür. Bazıları zıtlardan birini madde yapar; sözgelişi eşite karşı eşitsizi ya da bire karşı çokluğu madde sayanlar. Bu da aynı biçimde çözülür: çünkü tek olan madde hiçbir şeyin zıddı değildir. Ayrıca bu görüşe göre bir dışında her şey kötüden pay alacaktır; çünkü kötü, unsurlardan biridir. Ötekiler iyiyi ve kötüyü ilke saymazlar bile; oysa her şeyde en çok ilke olan iyidir. Başkaları iyinin ilke olduğunu doğru söyler, ama iyinin nasıl ilke olduğunu söylemez: gaye olarak mı, hareket ettiren olarak mı, eidos olarak mı?

1075a10

ἐπισκεπτέον δὲ καὶ ποτέρως ἔχει ἡ τοῦ ὅλου φύσις τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ ἄριστον, πότερον κεχωρισμένον τι καὶ αὐτὸ καθʼ αὑτό, ἢ τὴν τάξιν. ἢ ἀμφοτέρως ὥσπερ στράτευμα; καὶ γὰρ ἐν τῇ τάξει τὸ εὖ καὶ ὁ στρατηγός, καὶ μᾶλλον οὗτος· οὐ γὰρ οὗτος διὰ τὴν τάξιν ἀλλʼ ἐκείνη διὰ τοῦτόν ἐστιν. πάντα δὲ συντέτακταί πως, ἀλλʼ οὐχ ὁμοίως, καὶ πλωτὰ καὶ πτηνὰ καὶ φυτά· καὶ οὐχ οὕτως ἔχει ὥστε μὴ εἶναι θατέρῳ πρὸς θάτερον μηδέν, ἀλλʼ ἔστι τι. πρὸς μὲν γὰρ ἓν ἅπαντα συντέτακται, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν οἰκίᾳ τοῖς ἐλευθέροις ἥκιστα ἔξεστιν ὅ τι ἔτυχε ποιεῖν, ἀλλὰ πάντα ἢ τὰ πλεῖστα τέτακται, τοῖς δὲ ἀνδραπόδοις καὶ τοῖς θηρίοις μικρὸν τὸ εἰς τὸ κοινόν, τὸ δὲ πολὺ ὅ τι ἔτυχεν· τοιαύτη γὰρ ἑκάστου ἀρχὴ αὐτῶν ἡ φύσις ἐστίν. λέγω δʼ οἷον εἴς γε τὸ διακριθῆναι ἀνάγκη ἅπασιν ἐλθεῖν, καὶ ἄλλα οὕτως ἔστιν ὧν κοινωνεῖ ἅπαντα εἰς τὸ ὅλον.—ὅσα δὲ ἀδύνατα συμβαίνει ἢ ἄτοπα τοῖς ἄλλως λέγουσι, καὶ ποῖα οἱ χαριεστέρως λέγοντες, καὶ ἐπὶ ποίων ἐλάχισται ἀπορίαι, δεῖ μὴ λανθάνειν. πάντες γὰρ ἐξ ἐναντίων ποιοῦσι πάντα. οὔτε δὲ τὸ πάντα οὔτε τὸ ἐξ ἐναντίων ὀρθῶς, οὔτʼ ἐν ὅσοις τὰ ἐναντία ὑπάρχει, πῶς ἐκ τῶν ἐναντίων ἔσται, οὐ λέγουσιν· ἀπαθῆ γὰρ τὰ ἐναντία ὑπʼ ἀλλήλων. ἡμῖν δὲ λύεται τοῦτο εὐλόγως τῷ τρίτον τι εἶναι. οἱ δὲ τὸ ἕτερον τῶν ἐναντίων ὕλην ποιοῦσιν, ὥσπερ οἱ τὸ ἄνισον τῷ ἴσῳ ἢ τῷ ἑνὶ τὰ πολλά. λύεται δὲ καὶ τοῦτο τὸν αὐτὸν τρόπον· ἡ γὰρ ὕλη ἡ μία οὐδενὶ ἐναντίον. ἔτι ἅπαντα τοῦ φαύλου μεθέξει ἔξω τοῦ ἑνός· τὸ γὰρ κακὸν αὐτὸ θάτερον τῶν στοιχείων. οἱ δʼ ἄλλοι οὐδʼ ἀρχὰς τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν· καίτοι ἐν ἅπασι μάλιστα τὸ ἀγαθὸν ἀρχή. οἱ δὲ τοῦτο μὲν ὀρθῶς ὅτι ἀρχήν, ἀλλὰ πῶς τὸ ἀγαθὸν ἀρχὴ οὐ λέγουσιν, πότερον ὡς τέλος ἢ ὡς κινῆσαν ἢ ὡς εἶδος.

1075bEmpedokles de saçma konuşur; çünkü sevgiyi iyi yapar, oysa sevgi hem hareket ettiren olarak ilkedir (çünkü bir araya getirir) hem de madde olarak; çünkü karışımın bir parçasıdır. Aynı şeyin hem madde olarak hem de hareket ettiren olarak ilke olması mümkün olsa bile, ikisinin ne olduğu aynı değildir. Peki sevgi hangisi bakımından sevgidir? Nefretin yok olmaz olması da saçmadır; çünkü nefret onda kötünün tabiatıdır. Anaksagoras iyiyi hareket ettiren olarak ilke yapar; çünkü nous hareket ettirir. Ama nous bir şey için hareket ettirir; dolayısıyla o şey nous'tan başkadır, bizim söylediğimiz anlamda olması dışında: çünkü hekimlik bir anlamda sağlıktır. İyiye ve nous'a bir zıt koymaması da saçmadır. Zıtlardan söz edenlerin hepsi, biri onları düzene sokmadıkça, zıtları gerçekten kullanmaz. Neden bazı şeylerin yok olabilir, bazılarının yok olmaz olduğunu da kimse söylemez; çünkü bütün varolanları aynı ilkelerden meydana getirirler. Ayrıca bazıları varolanları var olmayandan meydana getirir; bazıları da buna mecbur kalmamak için her şeyi bir yapar. — Oluşun neden hep var olacağını ve oluşun sebebinin ne olduğunu da kimse söylemez. İki ilke koyanların daha belirleyici başka bir ilke daha koymaları zorunludur; eidos'ları koyanların da daha belirleyici başka bir ilke koymaları gerekir; çünkü şeyler neden eidos'lardan pay almıştır ya da pay alır? Ötekilere göre bilgeliğin ve en değerli epistēmē'nin bir zıddı olması zorunludur, bize göre değil. Çünkü ilk olanın hiçbir zıddı yoktur; bütün zıtların maddesi vardır ve bu zıtlar kuvve hâlinde bulunur; bir bilginin zıddı olan cehalet de o bilginin konusunun zıddına yönelir; ilk olanın ise hiçbir zıddı yoktur. Duyulur şeylerin dışında başka şeyler olmayacaksa, ne ilke, ne düzen, ne oluş, ne de gök cisimleri olacak; her ilkenin bir ilkesi olacaktır, teologların ve bütün tabiatçıların görüşünde olduğu gibi. Eidos'lar ya da sayılar varsa, hiçbir şeyin sebebi olmayacaklardır; bir şeyin sebebi olsalar bile, en azından hareketin sebebi olmayacaklardır. Ayrıca büyüklüğü olmayan şeylerden büyüklük ve sürekli olan nasıl çıkacak? Sayı sürekli olanı meydana getiremez, ne hareket ettiren olarak ne de eidos olarak. Zıtlardan hiçbiri de aynı zamanda hem yapıcı hem hareket ettirici olamaz; çünkü o zaman var olmaması da mümkün olurdu. Üstelik yapmak kuvveden sonra gelir. O hâlde varolanlar ezelî olmazdı. Ama ezelî varolanlar vardır; öyleyse bu öncüllerden biri reddedilmelidir. Bunun nasıl yapılacağı söylendi. Ayrıca sayıların ya da psykhē ile bedenin, genel olarak da eidos ile şeyin neyle bir olduğunu kimse söylemez; bizim söylediğimiz gibi, bunu hareket ettirenin yaptığını söylemedikçe söyleyemez de. Matematik sayıyı ilk olarak koyup böylece hep birbirini izleyen başka başka ousia'lar ve her birinin başka ilkelerini koyanlar, evrenin ousia'sını birbirine bağlı olmayan sahnelerden kurulmuş kötü bir oyun gibi yaparlar (çünkü bir ousia var olsa da olmasa da ötekine hiçbir katkısı olmaz) ve ilkeleri çoğaltırlar.

1075b

ἀτόπως δὲ καὶ Ἐμπεδοκλῆς· τὴν γὰρ φιλίαν ποιεῖ τὸ ἀγαθόν, αὕτη δʼ ἀρχὴ καὶ ὡς κινοῦσα (συνάγει γάρ) καὶ ὡς ὕλη· μόριον γὰρ τοῦ μίγματος. εἰ δὴ καὶ τῷ αὐτῷ συμβέβηκεν καὶ ὡς ὕλῃ ἀρχῇ εἶναι καὶ ὡς κινοῦντι, ἀλλὰ τό γʼ εἶναι οὐ ταὐτό. κατὰ πότερον οὖν φιλία; ἄτοπον δὲ καὶ τὸ ἄφθαρτον εἶναι τὸ νεῖκος· τοῦτο δʼ ἐστὶν αὐτῷ ἡ τοῦ κακοῦ φύσις. Ἀναξαγόρας δὲ ὡς κινοῦν τὸ ἀγαθὸν ἀρχήν· ὁ γὰρ νοῦς κινεῖ. ἀλλὰ κινεῖ ἕνεκά τινος, ὥστε ἕτερον, πλὴν ὡς ἡμεῖς λέγομεν· ἡ γὰρ ἰατρική ἐστί πως ἡ ὑγίεια. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ ἐναντίον μὴ ποιῆσαι τῷ ἀγαθῷ καὶ τῷ νῷ. πάντες δʼ οἱ τἀναντία λέγοντες οὐ χρῶνται τοῖς ἐναντίοις, ἐὰν μὴ ῥυθμίσῃ τις. καὶ διὰ τί τὰ μὲν φθαρτὰ τὰ δʼ ἄφθαρτα, οὐδεὶς λέγει· πάντα γὰρ τὰ ὄντα ποιοῦσιν ἐκ τῶν αὐτῶν ἀρχῶν. ἔτι οἱ μὲν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ποιοῦσι τὰ ὄντα· οἱ δʼ ἵνα μὴ τοῦτο ἀναγκασθῶσιν, ἓν πάντα ποιοῦσιν.—ἔτι διὰ τί ἀεὶ ἔσται γένεσις καὶ τί αἴτιον γενέσεως, οὐδεὶς λέγει. καὶ τοῖς δύο ἀρχὰς ποιοῦσιν ἄλλην ἀνάγκη ἀρχὴν κυριωτέραν εἶναι, καὶ τοῖς τὰ εἴδη ἔτι ἄλλη ἀρχὴ κυριωτέρα· διὰ τί γὰρ μετέσχεν ἢ μετέχει; καὶ τοῖς μὲν ἄλλοις ἀνάγκη τῇ σοφίᾳ καὶ τῇ τιμιωτάτῃ ἐπιστήμῃ εἶναί τι ἐναντίον, ἡμῖν δʼ οὔ. οὐ γάρ ἐστιν ἐναντίον τῷ πρώτῳ οὐδέν· πάντα γὰρ τὰ ἐναντία ὕλην ἔχει, καὶ δυνάμει ταῦτα ἔστιν· ἡ δὲ ἐναντία ἄγνοια εἰς τὸ ἐναντίον, τῷ δὲ πρώτῳ ἐναντίον οὐδέν. εἴ τε μὴ ἔσται παρὰ τὰ αἰσθητὰ ἄλλα, οὐκ ἔσται ἀρχὴ καὶ τάξις καὶ γένεσις καὶ τὰ οὐράνια, ἀλλʼ ἀεὶ τῆς ἀρχῆς ἀρχή, ὥσπερ τοῖς θεολόγοις καὶ τοῖς φυσικοῖς πᾶσιν. εἰ δʼ ἔσται τὰ εἴδη· ἢ ⟨οἱ⟩ ἀριθμοί, οὐδενὸς αἴτια· εἰ δὲ μή, οὔτι κινήσεώς γε. ἔτι πῶς ἔσται ἐξ ἀμεγεθῶν μέγεθος καὶ συνεχές; ὁ γὰρ ἀριθμὸς οὐ ποιήσει συνεχές, οὔτε ὡς κινοῦν οὔτε ὡς εἶδος. ἀλλὰ μὴν οὐδέν γʼ ἔσται τῶν ἐναντίων ὅπερ καὶ ποιητικὸν καὶ κινητικόν; ἐνδέχοιτο γὰρ ἂν μὴ εἶναι. ἀλλὰ μὴν ὕστερόν γε τὸ ποιεῖν δυνάμεως. οὐκ ἄρα ἀΐδια τὰ ὄντα. ἀλλʼ ἔστιν· ἀναιρετέον ἄρα τούτων τι. τοῦτο δʼ εἴρηται πῶς. ἔτι τίνι οἱ ἀριθμοὶ ἓν ἢ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα καὶ ὅλως τὸ εἶδος καὶ τὸ πρᾶγμα, οὐδὲν λέγει οὐδείς· οὐδʼ ἐνδέχεται εἰπεῖν, ἐὰν μὴ ὡς ἡμεῖς εἴπῃ, ὡς τὸ κινοῦν ποιεῖ. οἱ δὲ λέγοντες τὸν ἀριθμὸν πρῶτον τὸν μαθηματικὸν καὶ οὕτως ἀεὶ ἄλλην ἐχομένην οὐσίαν καὶ ἀρχὰς ἑκάστης ἄλλας,

1076aAma varolanlar kötü yönetilmek istemez: *Çok başlılık iyi değildir; tek bir hükümdar olsun.*

1076a

ἐπεισοδιώδη τὴν τοῦ παντὸς οὐσίαν ποιοῦσιν (οὐδὲν γὰρ ἡ ἑτέρα τῇ ἑτέρᾳ συμβάλλεται οὖσα ἢ μὴ οὖσα) καὶ ἀρχὰς πολλάς· τὰ δὲ ὄντα οὐ βούλεται πολιτεύεσθαι κακῶς. οὐκ ἀγαθὸν πολυκοιρανίη· εἷς κοίρανος ἔστω.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…