İçeriğe geç
Metafizik

Aristoteles · Metafizik

XI. Kitap (Κ)

1059a_21. Bölüm

Bilgeliğin ilkelerle ilgili bir epistēmē olduğu, başkalarının ilkeler hakkında söylediklerine karşı aporia'ları sıraladığımız ilk kitaplardan açıktır. Ama şu aporia ortaya atılabilir: bilgeliği tek bir epistēmē mi yoksa birçok epistēmē mi saymak gerekir? Tek bir epistēmē ise, tek bir epistēmē her zaman zıtların epistēmē'sidir, ilkeler ise zıt değildir; tek değilse, bunları hangi epistēmē'ler saymak gerekir? Ayrıca ispat ilkelerini incelemek tek bir epistēmē'nin mi yoksa birden çoğunun mu işidir? Tek bir epistēmē'nin işiyse, neden herhangi bir başkasının değil de onun? Birden çoğunun işiyse, bunları hangileri saymak gerekir? Ayrıca bütün ousia'ları mı inceler, yoksa değil mi? Hepsini incelemiyorsa, hangilerini incelediğini belirtmek zordur; hepsini tek bir epistēmē inceliyorsa, aynı epistēmē'nin nasıl birden çok şeyin epistēmē'si olabileceği belirsizdir. Ayrıca yalnızca ousia'larla mı ilgilidir, yoksa arazlarla da mı? Çünkü arazlarla ilgili ispat varsa, ousia'larla ilgili ispat yoktur; bunlar ayrı epistēmē'lerse, her biri nedir ve hangisi bilgeliktir? İspat edici olması bakımından bilgelik arazlarla ilgili olandır; ilk şeylerle ilgili olması bakımından ise ousia'larla ilgili olandır.

Ama aranan epistēmē'yi Fizik'te sayılan sebeplerle ilgili diye de koymamalıyız. Uğruna olunan şeyle ilgili değildir; çünkü iyi böyle bir şeydir, bu da yapılabilir şeylerde ve hareket hâlindeki şeylerde bulunur; ilk olarak bu hareket ettirir (gaye böyle bir şeydir), ilk hareket ettiren ise hareketsiz şeylerde bulunmaz. Genel olarak şu aporia da vardır: şimdi aranan epistēmē hissedilir ousia'larla mı ilgilidir, yoksa onlarla değil de başka birtakım ousia'larla mı?

1059a_2

ὅτι μὲν ἡ σοφία περὶ ἀρχὰς ἐπιστήμη τίς ἐστι, δῆλον ἐκ τῶν πρώτων ἐν οἷς διηπόρηται πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν ἄλλων εἰρημένα περὶ τῶν ἀρχῶν· ἀπορήσειε δʼ ἄν τις πότερον μίαν ὑπολαβεῖν εἶναι δεῖ τὴν σοφίαν ἐπιστήμην ἢ πολλάς· εἰ μὲν γὰρ μίαν, μία γʼ ἐστὶν ἀεὶ τῶν ἐναντίων, αἱ δʼ ἀρχαὶ οὐκ ἐναντίαι· εἰ δὲ μὴ μία, ποίας δεῖ θεῖναι ταύτας; ἔτι τὰς ἀποδεικτικὰς ἀρχὰς θεωρῆσαι μιᾶς ἢ πλειόνων; εἰ μὲν γὰρ μιᾶς, τί μᾶλλον ταύτης ἢ ὁποιασοῦν; εἰ δὲ πλειόνων, ποίας δεῖ ταύτας τιθέναι; ἔτι πότερον πασῶν τῶν οὐσιῶν ἢ οὔ; εἰ μὲν γὰρ μὴ πασῶν, ποίων χαλεπὸν ἀποδοῦναι· εἰ δὲ πασῶν μία, ἄδηλον πῶς ἐνδέχεται πλειόνων τὴν αὐτὴν ἐπιστήμην εἶναι. ἔτι πότερον περὶ τὰς οὐσίας μόνον ἢ καὶ τὰ συμβεβηκότα [ἀπόδειξίς ἐστιν]; εἰ γὰρ περί γε τὰ συμβεβηκότα ἀπόδειξίς ἐστιν, περὶ τὰς οὐσίας οὐκ ἔστιν· εἰ δʼ ἑτέρα, τίς ἑκατέρα καὶ ποτέρα σοφία; ᾗ μὲν γὰρ ἀποδεικτική, σοφία ἡ περὶ τὰ συμβεβηκότα· ᾗ δὲ περὶ τὰ πρῶτα, ἡ τῶν οὐσιῶν. ἀλλʼ οὐδὲ περὶ τὰς ἐν τοῖς φυσικοῖς εἰρημένας αἰτίας τὴν ἐπιζητουμένην ἐπιστήμην θετέον· οὔτε γὰρ περὶ τὸ οὗ ἕνεκεν (τοιοῦτον γὰρ τὸ ἀγαθόν, τοῦτο δʼ ἐν τοῖς πρακτοῖς ὑπάρχει καὶ ταῖς οὖσιν ἐν κινήσει· καὶ τοῦτο πρῶτον κινεῖ—τοιοῦτον γὰρ τὸ τέλος—τὸ δὲ πρῶτον κινῆσαν οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς ἀκινήτοις)· ὅλως δʼ ἀπορίαν ἔχει πότερόν ποτε περὶ τὰς αἰσθητὰς οὐσίας ἐστὶν ἡ ζητουμένη νῦν ἐπιστήμη ἢ οὔ, περὶ δέ τινας ἑτέρας.

1059bÇünkü başka ousia'larla ilgiliyse, ya eidos'larla ya da matematik nesnelerle ilgili olacaktır. Eidos'ların var olmadığı açıktır. (Ama var olduklarını kabul etsek bile şu aporia kalır: neden matematik nesnelerde olduğu gibi, eidos'u olan öteki şeylerde de durum aynı değildir? Şunu demek istiyorum: matematik nesneleri eidos'larla hissedilir şeylerin arasına, eidos'ların ve buradaki şeylerin yanında bir tür üçüncü şeyler olarak koyarlar; oysa kendinde insanın ve tek tek insanların yanında üçüncü bir insan ya da üçüncü bir at yoktur. Öte yandan durum söyledikleri gibi değilse, matematikçinin neyle uğraştığını kabul etmek gerekir? Buradaki şeylerle değil elbette; çünkü bunların hiçbiri matematik epistēmē'lerinin aradığı türden değildir.) Şimdi aranan epistēmē matematik nesnelerle de ilgili değildir (çünkü bunların hiçbiri ayrı değildir); hissedilir ousia'larla da değil, çünkü onlar yok olabilir.

Genel olarak şu aporia da ortaya atılabilir: matematik nesnelerin maddesi hakkındaki aporia'ları incelemek hangi epistēmē'nin işidir? Tabiat bilgisinin değildir, çünkü tabiat bilgininin bütün uğraşı kendilerinde hareket ve durma ilkesi bulunan şeylerledir; ispat ve epistēmē'yi inceleyen bilginin de değildir, çünkü o araştırmasını tam bu cins üzerinde yapar. Geriye bu incelemeyi önümüzdeki felsefenin yapması kalır.

Şu aporia da ortaya atılabilir: aranan epistēmē'yi, bazılarının unsur dediği ilkelerle ilgili mi saymak gerekir? Herkes bunları birleşik şeylerin içinde bulunan şeyler olarak kabul eder. Ama aranan epistēmē'nin daha çok küllîlerin epistēmē'si olması gerektiği düşünülebilir; çünkü her logos ve her epistēmē küllîlerindir, en sondakilerin değil; dolayısıyla bu yoldan ilk cinslerin epistēmē'si olurdu. Bunlar da varolan ve bir olurdu; çünkü bütün varolanları en çok bunların kapsadığı ve tabiatça ilk oldukları için en çok ilkelere benzedikleri düşünülebilir; bunlar ortadan kalkarsa geri kalanlar da birlikte ortadan kalkar, çünkü her şey varolan ve birdir. Ama biri bunları cins sayarsa farklarının bunlardan pay alması zorunlu olacağı, hiçbir fark ise cinsten pay almadığı için, bu bakımdan bunları ne cins ne de ilke saymak gerekir gibi görünür. Ayrıca daha basit olan daha az basit olandan daha çok ilkeyse, cinsten gelen en son şeyler de cinslerden daha basitse (çünkü bölünmezdirler, cinsler ise birden fazla ve farklı eidos'lara bölünür), eidos'lar cinslerden daha çok ilke gibi görünebilir. Ama cinsler ortadan kalkınca eidos'lar da birlikte ortadan kalktığı bakımdan, cinsler ilkelere daha çok benzer; çünkü kendisiyle birlikte başkasını da ortadan kaldıran şey ilkedir.

1059b

εἰ γὰρ περὶ ἄλλας, ἢ περὶ τὰ εἴδη εἴη ἂν ἢ περὶ τὰ μαθηματικά. τὰ μὲν οὖν εἴδη ὅτι οὐκ ἔστι, δῆλον (ὅμως δὲ ἀπορίαν ἔχει, κἂν εἶναί τις αὐτὰ θῇ, διὰ τί ποτʼ οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῶν μαθηματικῶν, οὕτως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὧν ἔστιν εἴδη· λέγω δʼ ὅτι τὰ μαθηματικὰ μὲν μεταξύ τε τῶν εἰδῶν τιθέασι καὶ τῶν αἰσθητῶν οἷον τρίτα τινὰ παρὰ τὰ εἴδη τε καὶ τὰ δεῦρο, τρίτος δʼ ἄνθρωπος οὐκ ἔστιν οὐδʼ ἵππος παρʼ αὐτόν τε καὶ τοὺς καθʼ ἕκαστον· εἰ δʼ αὖ μὴ ἔστιν ὡς λέγουσι, περὶ ποῖα θετέον πραγματεύεσθαι τὸν μαθηματικόν; οὐ γὰρ δὴ περὶ τὰ δεῦρο· τούτων γὰρ οὐθέν ἐστιν οἷον αἱ μαθηματικαὶ ζητοῦσι τῶν ἐπιστημῶν)· οὐδὲ μὴν περὶ τὰ μαθηματικὰ ἡ ζητουμένη νῦν ἐστὶν ἐπιστήμη (χωριστὸν γὰρ αὐτῶν οὐθέν)· ἀλλʼ οὐδὲ τῶν αἰσθητῶν οὐσιῶν· φθαρταὶ γάρ. ὅλως δʼ ἀπορήσειέ τις ἂν ποίας ἐστὶν ἐπιστήμης τὸ διαπορῆσαι περὶ τῆς τῶν μαθηματικῶν ὕλης. οὔτε γὰρ τῆς φυσικῆς, διὰ τὸ περὶ τὰ ἔχοντα ἐν αὑτοῖς ἀρχὴν κινήσεως καὶ στάσεως τὴν τοῦ φυσικοῦ πᾶσαν εἶναι πραγματείαν, οὐδὲ μὴν τῆς σκοπούσης περὶ ἀποδείξεώς τε καὶ ἐπιστήμης· περὶ γὰρ αὐτὸ τοῦτο τὸ γένος τὴν ζήτησιν ποιεῖται. λείπεται τοίνυν τὴν προκειμένην φιλοσοφίαν περὶ αὐτῶν τὴν σκέψιν ποιεῖσθαι. διαπορήσειε δʼ ἄν τις εἰ δεῖ θεῖναι τὴν ζητουμένην ἐπιστήμην περὶ τὰς ἀρχάς, τὰ καλούμενα ὑπό τινων στοιχεῖα· ταῦτα δὲ πάντες ἐνυπάρχοντα τοῖς συνθέτοις τιθέασιν. μᾶλλον δʼ ἂν δόξειε τῶν καθόλου δεῖν εἶναι τὴν ζητουμένην ἐπιστήμην· πᾶς γὰρ λόγος καὶ πᾶσα ἐπιστήμη τῶν καθόλου καὶ οὐ τῶν ἐσχάτων, ὥστʼ εἴη ἂν οὕτω τῶν πρώτων γενῶν. ταῦτα δὲ γίγνοιτʼ ἂν τό τε ὂν καὶ τὸ ἕν· ταῦτα γὰρ μάλιστʼ ἂν ὑποληφθείη περιέχειν τὰ ὄντα πάντα καὶ μάλιστα ἀρχαῖς ἐοικέναι διὰ τὸ εἶναι πρῶτα τῇ φύσει· φθαρέντων γὰρ αὐτῶν συναναιρεῖται καὶ τὰ λοιπά· πᾶν γὰρ ὂν καὶ ἕν. ᾗ δὲ τὰς διαφορὰς αὐτῶν ἀνάγκη μετέχειν εἰ θήσει τις αὐτὰ γένη, διαφορὰ δʼ οὐδεμία τοῦ γένους μετέχει, ταύτῃ δʼ οὐκ ἂν δόξειε δεῖν αὐτὰ τιθέναι γένη οὐδʼ ἀρχάς. ἔτι δʼ εἰ μᾶλλον ἀρχὴ τὸ ἁπλούστερον τοῦ ἧττον τοιούτου, τὰ δʼ ἔσχατα τῶν ἐκ τοῦ γένους ἁπλούστερα τῶν γενῶν (ἄτομα γάρ, τὰ γένη δʼ εἰς εἴδη πλείω καὶ διαφέροντα διαιρεῖται), μᾶλλον ἂν ἀρχὴ δόξειεν εἶναι τὰ εἴδη τῶν γενῶν. ᾗ δὲ συναναιρεῖται τοῖς γένεσι τὰ εἴδη, τὰ γένη ταῖς ἀρχαῖς ἔοικε μᾶλλον· ἀρχὴ γὰρ τὸ συναναιροῦν.

1060aAporia barındıran şeyler bunlar ve bunlar gibi başkalarıdır.

1060a

τὰ μὲν οὖν τὴν ἀπορίαν ἔχοντα ταῦτα καὶ τοιαῦτʼ ἐστὶν ἕτερα.

1060a12. Bölüm

Ayrıca cüzîlerin yanında bir şey kabul etmek gerekir mi, yoksa aranan epistēmē bunların mı epistēmē'sidir? Ama bunlar sonsuzdur; cüzîlerin yanındaki şeyler ise cinsler ya da eidos'lardır; oysa şimdi aranan epistēmē bunların hiçbirinin epistēmē'si değildir; bunun neden imkânsız olduğu söylendi. Genel olarak da şu aporia vardır: hissedilir ousia'ların, yani buradaki ousia'ların yanında ayrı bir ousia kabul etmek gerekir mi, yoksa varolanlar bunlar mıdır ve bilgelik bunlarla mı ilgilidir? Çünkü başka bir ousia arıyor gibiyiz ve önümüzdeki görev de budur: kendi başına ayrı olan ve hissedilir şeylerin hiçbirine ait olmayan bir şey olup olmadığını görmek. Ayrıca hissedilir ousia'ların yanında başka bir ousia varsa, onu hissedilirlerin hangilerinin yanında kabul etmek gerekir? Neden onu atlardan ya da öteki canlılardan, hatta genel olarak cansızlardan değil de insanlardan ayrı olarak koyalım? Öte yandan hissedilir ve yok olabilen ousia'lara sayıca eşit başka ezelî ousia'lar kurgulamak makul olanın dışına düşer gibi görünür. Şimdi aranan ilke cisimlerden ayrı değilse, maddeden daha uygun hangi ilke kabul edilebilir? Ama madde fiil hâlinde değil, kuvve hâlinde vardır. Ondan daha asıl bir ilke olarak eidos ve biçim düşünülebilir; ama bu yok olabilir; dolayısıyla genel olarak ezelî, ayrı ve kendi başına bir ousia yoktur. Bu ise saçmadır; çünkü böyle bir ilkenin ve ousia'nın var olduğu görünür ve en incelikli düşünürlerin hemen hepsi onu var olan bir şey olarak arar; çünkü ezelî, ayrı ve kalıcı bir şey olmazsa düzen nasıl olacaktır?

Ayrıca şimdi aradığımız tabiatta bir ousia ve ilke varsa ve bu her şeyin tek ilkesiyse, ezelî şeylerin de yok olabilen şeylerin de ilkesi aynıysa, şu aporia vardır: ilke aynı olduğu hâlde, ilkenin altındaki şeylerin bazıları neden ezelî, bazıları neden ezelî değildir? Çünkü bu saçmadır. Yok olabilenlerin ilkesi başka, ezelîlerin ilkesi başkaysa, yok olabilenlerin ilkesi de ezelî ise yine aynı aporia'ya düşeriz (çünkü ilke ezelî olduğu hâlde, onun altındaki şeyler neden ezelî değildir?); yok olabiliyorsa, onun da başka bir ilkesi, onun da başka bir ilkesi olur ve bu sonsuza kadar gider. Öte yandan biri en çok hareketsiz ilkeler gibi görünenleri, yani varolanı ve bir'i ilke kabul ederse, önce, bunların her biri belli bir şeyi ve ousia'yı ifade etmiyorsa, nasıl ayrı ve kendi başına olacaklardır?

1060a1

ἔτι πότερον δεῖ τιθέναι τι παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα ἢ οὔ, ἀλλὰ τούτων ἡ ζητουμένη ἐπιστήμη; ἀλλὰ ταῦτα ἄπειρα· τά γε μὴν παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα γένη ἢ εἴδη ἐστίν, ἀλλʼ οὐδετέρου τούτων ἡ ζητουμένη νῦν ἐπιστήμη. διότι γὰρ ἀδύνατον τοῦτο, εἴρηται. καὶ γὰρ ὅλως ἀπορίαν ἔχει πότερον δεῖ τινὰ ὑπολαβεῖν οὐσίαν εἶναι χωριστὴν παρὰ τὰς αἰσθητὰς οὐσίας καὶ τὰς δεῦρο, ἢ οὔ, ἀλλὰ ταῦτʼ εἶναι τὰ ὄντα καὶ περὶ ταῦτα τὴν σοφίαν ὑπάρχειν. ζητεῖν μὲν γὰρ ἐοίκαμεν ἄλλην τινά, καὶ τὸ προκείμενον τοῦτʼ ἔστιν ἡμῖν, λέγω δὲ τὸ ἰδεῖν εἴ τι χωριστὸν καθʼ αὑτὸ καὶ μηδενὶ τῶν αἰσθητῶν ὑπάρχον. ἔτι δʼ εἰ παρὰ τὰς αἰσθητὰς οὐσίας ἔστι τις ἑτέρα οὐσία, παρὰ ποίας τῶν αἰσθητῶν δεῖ τιθέναι ταύτην εἶναι; τί γὰρ μᾶλλον παρὰ τοὺς ἀνθρώπους ἢ τοὺς ἵππους ἢ τῶν ἄλλων ζῴων θήσει τις αὐτὴν ἢ καὶ τῶν ἀψύχων ὅλως; τό γε μὴν ἴσας ταῖς αἰσθηταῖς καὶ φθαρταῖς οὐσίαις ἀϊδίους ἑτέρας κατασκευάζειν ἐκτὸς τῶν εὐλόγων δόξειεν ἂν πίπτειν. εἰ δὲ μὴ χωριστὴ τῶν σωμάτων ἡ ζητουμένη νῦν ἀρχή, τίνα ἄν τις ἄλλην θείη μᾶλλον τῆς ὕλης; αὕτη γε μὴν ἐνεργείᾳ μὲν οὐκ ἔστι, δυνάμει δʼ ἔστιν. μᾶλλόν τʼ ἂν ἀρχὴ κυριωτέρα ταύτης δόξειεν εἶναι τὸ εἶδος καὶ ἡ μορφή· τοῦτο δὲ φθαρτόν, ὥσθʼ ὅλως οὐκ ἔστιν ἀΐδιος οὐσία χωριστὴ καὶ καθʼ αὑτήν. ἀλλʼ ἄτοπον· ἔοικε γὰρ καὶ ζητεῖται σχεδὸν ὑπὸ τῶν χαριεστάτων ὡς οὖσά τις ἀρχὴ καὶ οὐσία τοιαύτη· πῶς γὰρ ἔσται τάξις μή τινος ὄντος ἀϊδίου καὶ χωριστοῦ καὶ μένοντος; ἔτι δʼ εἴπερ ἔστι τις οὐσία καὶ ἀρχὴ τοιαύτη τὴν φύσιν οἵαν νῦν ζητοῦμεν, καὶ αὕτη μία πάντων καὶ ἡ αὐτὴ τῶν ἀϊδίων τε καὶ φθαρτῶν, ἀπορίαν ἔχει διὰ τί ποτε τῆς αὐτῆς ἀρχῆς οὔσης τὰ μέν ἐστιν ἀΐδια τῶν ὑπὸ τὴν ἀρχὴν τὰ δʼ οὐκ ἀΐδια (τοῦτο γὰρ ἄτοπον)· εἰ δʼ ἄλλη μέν ἐστιν ἀρχὴ τῶν φθαρτῶν ἄλλη δὲ τῶν ἀϊδίων, εἰ μὲν ἀΐδιος καὶ ἡ τῶν φθαρτῶν, ὁμοίως ἀπορήσομεν (διὰ τί γὰρ οὐκ ἀϊδίου τῆς ἀρχῆς οὔσης καὶ τὰ ὑπὸ τὴν ἀρχὴν ἀΐδια;)· φθαρτῆς δʼ οὔσης ἄλλη τις ἀρχὴ γίγνεται ταύτης κἀκείνης ἑτέρα, καὶ τοῦτʼ εἰς ἄπειρον πρόεισιν. εἰ δʼ αὖ τις τὰς δοκούσας μάλιστʼ ἀρχὰς ἀκινήτους εἶναι, τό τε ὂν καὶ τὸ ἕν, θήσει, πρῶτον μὲν εἰ μὴ τόδε τι καὶ οὐσίαν ἑκάτερον αὐτῶν σημαίνει,

1060bOysa ezelî ve ilk ilkeleri bu türden şeyler olarak arıyoruz. Bunların her biri belli bir şeyi ve ousia'yı gösteriyorsa, varolan her şey ousia'dır; çünkü varolan her şey hakkında yüklenir (bir de bazıları hakkında); oysa varolan her şeyin ousia olması yanlıştır. Ayrıca ilk ilkenin bir olduğunu ve bunun ousia olduğunu söyleyenler, bir'den ve maddeden ilk olarak sayıyı türetip onun da ousia olduğunu ileri sürenler için, söyledikleri nasıl doğru olabilir? Çünkü ikiliği ve geri kalan birleşik sayıların her birini nasıl bir olarak düşünmek gerekir? Bu konuda ne bir şey söylerler, ne de söylemek kolaydır. Biri çizgileri ya da bunlara bağlı olanları (yani ilk yüzeyleri) ilke kabul ederse, bunlar ayrı ousia'lar değildir; kesitler ve bölümlerdir: çizgiler yüzeylerin, yüzeyler cisimlerin (noktalar da çizgilerin); ayrıca aynı şeylerin sınırlarıdır; bunların hepsi de başka şeylerde bulunur ve hiçbiri ayrı değildir. Ayrıca bir'in ve noktanın bir ousia olduğunu nasıl kabul etmek gerekir? Çünkü her ousia'nın oluşu vardır, noktanınki yoktur; çünkü nokta bir bölümdür.

Şu da aporia doğurur: her epistēmē küllîlerin ve "şu türden"in epistēmē'sidir; ousia ise küllîlerden değildir, daha çok belirli bir şey ve ayrıdır; dolayısıyla epistēmē ilkelerle ilgiliyse, ilkenin ousia olduğunu nasıl kabul etmek gerekir? Ayrıca bileşik bütünün (yani maddenin ve maddeyle birlikte olanın) yanında bir şey var mıdır, yok mudur? Yoksa, maddede bulunan her şey yok olabilir; varsa, bu eidos ve biçim olacaktır; bunun hangi şeylerde var olduğunu, hangilerinde olmadığını belirlemek zordur; çünkü bazılarında eidos'un ayrı olmadığı açıktır, sözgelişi evde. Ayrıca ilkeler eidos bakımından mı yoksa sayı bakımından mı aynıdır? Çünkü sayıca birse, her şey aynı olacaktır.

1060b

πῶς ἔσονται χωρισταὶ καὶ καθʼ αὑτάς; τοιαύτας δὲ ζητοῦμεν τὰς ἀϊδίους τε καὶ πρώτας ἀρχάς. εἴ γε μὴν τόδε τι καὶ οὐσίαν ἑκάτερον αὐτῶν δηλοῖ, πάντʼ ἐστὶν οὐσίαι τὰ ὄντα· κατὰ πάντων γὰρ τὸ ὂν κατηγορεῖται (κατʼ ἐνίων δὲ καὶ τὸ ἕν)· οὐσίαν δʼ εἶναι πάντα τὰ ὄντα ψεῦδος. ἔτι δὲ τοῖς τὴν πρώτην ἀρχὴν τὸ ἓν λέγουσι καὶ τοῦτʼ οὐσίαν, ἐκ δὲ τοῦ ἑνὸς καὶ τῆς ὕλης τὸν ἀριθμὸν γεννῶσι πρῶτον καὶ τοῦτον οὐσίαν φάσκουσιν εἶναι, πῶς ἐνδέχεται τὸ λεγόμενον ἀληθὲς εἶναι; τὴν γὰρ δυάδα καὶ τῶν λοιπῶν ἕκαστον ἀριθμῶν τῶν συνθέτων πῶς ἓν δεῖ νοῆσαι; περὶ τούτου γὰρ οὔτε λέγουσιν οὐδὲν οὔτε ῥᾴδιον εἰπεῖν. εἴ γε μὴν γραμμὰς ἢ τὰ τούτων ἐχόμενα (λέγω δὲ ἐπιφανείας τὰς πρώτας) θήσει τις ἀρχάς, ταῦτά γʼ οὐκ εἰσὶν οὐσίαι χωρισταί, τομαὶ δὲ καὶ διαιρέσεις αἱ μὲν ἐπιφανειῶν αἱ δὲ σωμάτων (αἱ δὲ στιγμαὶ γραμμῶν), ἔτι δὲ πέρατα τῶν αὐτῶν τούτων· πάντα δὲ ταῦτα ἐν ἄλλοις ὑπάρχει καὶ χωριστὸν οὐδέν ἐστιν. ἔτι πῶς οὐσίαν ὑπολαβεῖν εἶναι δεῖ τοῦ ἑνὸς καὶ στιγμῆς; οὐσίας μὲν γὰρ πάσης γένεσις ἔστι, στιγμῆς δʼ οὐκ ἔστιν· διαίρεσις γὰρ ἡ στιγμή. παρέχει δʼ ἀπορίαν καὶ τὸ πᾶσαν μὲν ἐπιστήμην εἶναι τῶν καθόλου καὶ τοῦ τοιουδί, τὴν δʼ οὐσίαν μὴ τῶν καθόλου εἶναι, μᾶλλον δὲ τόδε τι καὶ χωριστόν, ὥστʼ εἰ περὶ τὰς ἀρχάς ἐστιν ἐπιστήμη, πῶς δεῖ τὴν ἀρχὴν ὑπολαβεῖν οὐσίαν εἶναι; ἔτι πότερον ἔστι τι παρὰ τὸ σύνολον ἢ οὔ (λέγω δὲ τὴν ὕλην καὶ τὸ μετὰ ταύτης); εἰ μὲν γὰρ μή, τά γε ἐν ὕλῃ φθαρτὰ πάντα· εἰ δʼ ἔστι τι, τὸ εἶδος ἂν εἴη καὶ ἡ μορφή· τοῦτʼ οὖν ἐπὶ τίνων ἔστι καὶ ἐπὶ τίνων οὔ, χαλεπὸν ἀφορίσαι· ἐπʼ ἐνίων γὰρ δῆλον οὐκ ὂν χωριστὸν τὸ εἶδος, οἷον οἰκίας. ἔτι πότερον αἱ ἀρχαὶ εἴδει ἢ ἀριθμῷ αἱ αὐταί; εἰ γὰρ ἀριθμῷ ἕν, πάντʼ ἔσται ταὐτά.

1060b303. Bölüm

Filozofun epistēmē'si varolanın varolan olarak, kısmen değil küllî olarak epistēmē'si olduğuna, varolan da tek bir şekilde değil birçok anlamda söylendiğine göre: sesteş olarak söyleniyor ve ortak hiçbir şeye göre söylenmiyorsa, tek bir epistēmē'nin altına girmez (çünkü bu türden şeylerin tek bir cinsi yoktur); ortak bir şeye göre söyleniyorsa, tek bir epistēmē'nin altına girer. Söylediğimiz şekilde, tıpkı "hekimlikle ilgili" ve "sağlıklı" gibi söyleniyor görünür; çünkü bunların her birini de birçok anlamda söyleriz.

1060b30

ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ἡ τοῦ φιλοσόφου ἐπιστήμη τοῦ ὄντος ᾗ ὂν καθόλου καὶ οὐ κατὰ μέρος, τὸ δʼ ὂν πολλαχῶς καὶ οὐ καθʼ ἕνα λέγεται τρόπον· εἰ μὲν οὖν ὁμωνύμως κατὰ δὲ κοινὸν μηδέν, οὐκ ἔστιν ὑπὸ μίαν ἐπιστήμην (οὐ γὰρ ἓν γένος τῶν τοιούτων), εἰ δὲ κατά τι κοινόν, εἴη ἂν ὑπὸ μίαν ἐπιστήμην. ἔοικε δὴ τὸν εἰρημένον λέγεσθαι τρόπον καθάπερ τό τε ἰατρικὸν καὶ ὑγιεινόν· καὶ γὰρ τούτων ἑκάτερον πολλαχῶς λέγομεν.

1061aBunların her biri şu şekilde söylenir: biri bir şekilde hekimlik epistēmē'sine, biri sağlığa, biri başka bir şeye götürülür; ama her biri aynı şeye götürülür. Bir söze de bir neştere de "hekimlikle ilgili" denir; biri hekimlik epistēmē'sinden geldiği, öteki ona yararlı olduğu için. "Sağlıklı" da öyledir; biri sağlığın belirtisi olduğu için, öteki sağlık getirdiği için böyle denir. Geri kalanlarda da durum aynıdır. Varolanın her türü de aynı şekilde söylenir; çünkü her birine, varolanın varolan olarak hâli, melekesi, durumu, hareketi ya da bu türden başka bir şeyi olduğu için varolan denir. Her varolan tek ve ortak bir şeye götürüldüğüne göre, zıtlıkların her biri de varolanın ilk farklarına ve zıtlıklarına götürülecektir; varolanın ilk farkları ister çokluk ve bir, ister benzerlik ve benzemezlik, ister başka bazı şeyler olsun; bunlar incelenmiş sayılsın. Varolanın varolana ya da bir'e götürülmesi arasında fark yoktur. Çünkü aynı olmasalar, başka olsalar bile, birbirinin yerine geçerler; çünkü bir de bir bakıma varolandır, varolan da birdir.

Bütün zıtları incelemek aynı ve tek bir epistēmē'nin işi olduğuna, her biri de yoksunluk olarak söylendiğine göre —gerçi arasında bir orta bulunan bazılarının, sözgelişi adil olmayan ile adilin, nasıl yoksunluk olarak söylendiği sorulabilir—, bütün bu türden şeylerde yoksunluğu bütün tarifin değil, son eidos'un yoksunluğu olarak koymak gerekir. Sözgelişi adil, bir meleke sayesinde kanunlara itaat eden kişiyse, adil olmayan bütün tariften tamamen yoksun olmayacak, kanunlara itaat etmekte bir yerde eksik kalacaktır; yoksunluk da ona bu bakımdan ait olacaktır. Öteki şeylerde de böyledir.

Matematikçi soyutlama yoluyla elde edilen şeyler üzerine inceleme yapar. Hissedilir olan her şeyi, sözgelişi ağırlığı ve hafifliği, sertliği ve zıttını, ayrıca sıcaklığı, soğukluğu ve öteki hissedilir zıtlıkları ayıklayıp atarak inceler; geriye yalnızca kemiyeti ve sürekliyi bırakır: kimini tek, kimini iki, kimini üç boyutlu olarak; bunların hâllerini de kemiyet ve sürekli oldukları ölçüde inceler, başka bir bakımdan değil; kimilerinin birbirine göre konumlarını ve bu konumlara ait olanları, kimilerinin ölçüşebilirliklerini ve ölçüşemezliklerini, kimilerinin oranlarını inceler; yine de bütün bunların epistēmē'sini tek ve aynı epistēmē, yani geometri sayarız. Varolan konusunda da durum aynıdır.

1061a

λέγεται δὲ τοῦτον τὸν τρόπον ἕκαστον τῷ τὸ μὲν πρὸς τὴν ἰατρικὴν ἐπιστήμην ἀνάγεσθαί πως τὸ δὲ πρὸς ὑγίειαν τὸ δʼ ἄλλως, πρὸς ταὐτὸ δʼ ἕκαστον. ἰατρικὸς γὰρ λόγος καὶ μαχαίριον λέγεται τῷ τὸ μὲν ἀπὸ τῆς ἰατρικῆς ἐπιστήμης εἶναι τὸ δὲ ταύτῃ χρήσιμον. ὁμοίως δὲ καὶ ὑγιεινόν· τὸ μὲν γὰρ ὅτι σημαντικὸν ὑγιείας τὸ δʼ ὅτι ποιητικόν. ὁ δʼ αὐτὸς τρόπος καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ τὸ ὂν ἅπαν λέγεται· τῷ γὰρ τοῦ ὄντος ᾗ ὂν πάθος ἢ ἕξις ἢ διάθεσις ἢ κίνησις ἢ τῶν ἄλλων τι τῶν τοιούτων εἶναι λέγεται ἕκαστον αὐτῶν ὄν. ἐπεὶ δὲ παντὸς τοῦ ὄντος πρὸς ἕν τι καὶ κοινὸν ἡ ἀναγωγὴ γίγνεται, καὶ τῶν ἐναντιώσεων ἑκάστη πρὸς τὰς πρώτας διαφορὰς καὶ ἐναντιώσεις ἀναχθήσεται τοῦ ὄντος, εἴτε πλῆθος καὶ ἓν εἴθʼ ὁμοιότης καὶ ἀνομοιότης αἱ πρῶται τοῦ ὄντος εἰσὶ διαφοραί, εἴτʼ ἄλλαι τινές· ἔστωσαν γὰρ αὗται τεθεωρημέναι. διαφέρει δʼ οὐδὲν τὴν τοῦ ὄντος ἀναγωγὴν πρὸς τὸ ὂν ἢ πρὸς τὸ ἓν γίγνεσθαι. καὶ γὰρ εἰ μὴ ταὐτὸν ἄλλο δʼ ἐστίν, ἀντιστρέφει γε· τό τε γὰρ ἓν καὶ ὄν πως, τό τε ὂν ἕν.—ἐπεὶ δʼ ἐστὶ τὰ ἐναντία πάντα τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς ἐπιστήμης θεωρῆσαι, λέγεται δʼ ἕκαστον αὐτῶν κατὰ στέρησιν—καίτοι γʼ ἔνια ἀπορήσειέ τις ἂν πῶς λέγεται κατὰ στέρησιν, ὧν ἔστιν ἀνὰ μέσον τι, καθάπερ ἀδίκου καὶ δικαίου—περὶ πάντα δὴ τὰ τοιαῦτα τὴν στέρησιν δεῖ τιθέναι μὴ τοῦ ὅλου λόγου, τοῦ τελευταίου δὲ εἴδους· οἷον εἰ ἔστιν ὁ δίκαιος καθʼ ἕξιν τινὰ πειθαρχικὸς τοῖς νόμοις, οὐ πάντως ὁ ἄδικος ἔσται τοῦ ὅλου στερούμενος λόγου, περὶ δὲ τὸ πείθεσθαι τοῖς νόμοις ἐκλείπων πῃ, καὶ ταύτῃ ἡ στέρησις ὑπάρξει αὐτῷ· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.—καθάπερ δʼ ὁ μαθηματικὸς περὶ τὰ ἐξ ἀφαιρέσεως τὴν θεωρίαν ποιεῖται (περιελὼν γὰρ πάντα τὰ αἰσθητὰ θεωρεῖ, οἷον βάρος καὶ κουφότητα καὶ σκληρότητα καὶ τοὐναντίον, ἔτι δὲ καὶ θερμότητα καὶ ψυχρότητα καὶ τὰς ἄλλας αἰσθητὰς ἐναντιώσεις, μόνον δὲ καταλείπει τὸ ποσὸν καὶ συνεχές, τῶν μὲν ἐφʼ ἓν τῶν δʼ ἐπὶ δύο τῶν δʼ ἐπὶ τρία, καὶ τὰ πάθη τὰ τούτων ᾗ ποσά ἐστι καὶ συνεχῆ, καὶ οὐ καθʼ ἕτερόν τι θεωρεῖ, καὶ τῶν μὲν τὰς πρὸς ἄλληλα θέσεις σκοπεῖ καὶ τὰ ταύταις ὑπάρχοντα,

1061bÇünkü varolana, varolan olduğu ölçüde ait olan arazları ve onun varolan olarak zıtlıklarını incelemek felsefeden başka bir epistēmē'nin işi değildir. Tabiat bilgisine ise şeyleri varolan olarak değil, daha çok hareketten pay aldıkları ölçüde inceleme görevi verilebilir; diyalektik ve sofistlik ise varolanların arazlarıyla ilgilidir, ama onları varolan olarak ele almaz, varolanın kendisiyle de varolan olduğu ölçüde ilgilenmez. Dolayısıyla söylenen şeyleri varolan oldukları ölçüde inceleme işi filozofa kalır. Birçok anlamda söylenen varolanın hepsi tek ve ortak bir şeye göre söylendiğine, zıtlar da aynı şekilde söylendiğine (çünkü varolanın ilk zıtlıklarına ve farklarına götürülürler), bu türden şeyler de tek bir epistēmē'nin altına girebildiğine göre, başlangıçta söylediğimiz aporia, yani cins bakımından birbirinden farklı birçok şeyin tek bir epistēmē'si nasıl olacak diye sorduğumuz aporia çözülmüş olur.

1061b

τῶν δὲ τὰς συμμετρίας καὶ ἀσυμμετρίας, τῶν δὲ τοὺς λόγους, ἀλλʼ ὅμως μίαν πάντων καὶ τὴν αὐτὴν τίθεμεν ἐπιστήμην τὴν γεωμετρικήν), τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ἔχει καὶ περὶ τὸ ὄν. τὰ γὰρ τούτῳ συμβεβηκότα καθʼ ὅσον ἐστὶν ὄν, καὶ τὰς ἐναντιώσεις αὐτοῦ ᾗ ὄν, οὐκ ἄλλης ἐπιστήμης ἢ φιλοσοφίας θεωρῆσαι. τῇ φυσικῇ μὲν γὰρ οὐχ ᾗ ὄντα, μᾶλλον δʼ ᾗ κινήσεως μετέχει, τὴν θεωρίαν τις ἀπονείμειεν ἄν· ἥ γε μὴν διαλεκτικὴ καὶ ἡ σοφιστικὴ τῶν συμβεβηκότων μέν εἰσι τοῖς οὖσιν, οὐχ ᾗ δʼ ὄντα οὐδὲ περὶ τὸ ὂν αὐτὸ καθʼ ὅσον ὄν ἐστιν· ὥστε λείπεται τὸν φιλοσόφον, καθʼ ὅσον ὄντʼ ἐστίν, εἶναι περὶ τὰ λεχθέντα θεωρητικόν. ἐπεὶ δὲ τό τε ὂν ἅπαν καθʼ ἕν τι καὶ κοινὸν λέγεται πολλαχῶς λεγόμενον, καὶ τἀναντία τὸν αὐτὸν τρόπον (εἰς τὰς πρώτας γὰρ ἐναντιώσεις καὶ διαφορὰς τοῦ ὄντος ἀνάγεται), τὰ δὲ τοιαῦτα δυνατὸν ὑπὸ μίαν ἐπιστήμην εἶναι, διαλύοιτʼ ἂν ἡ κατʼ ἀρχὰς ἀπορία λεχθεῖσα, λέγω δʼ ἐν ᾗ διηπορεῖτο πῶς ἔσται πολλῶν καὶ διαφόρων ὄντων τῷ γένει μία τις ἐπιστήμη.

1061b154. Bölüm

Matematikçi de ortak ilkeleri kendine özgü bir şekilde kullandığına göre, bunların ilkelerini incelemek de ilk felsefenin işi olacaktır. Çünkü eşitlerden eşitler çıkarılırsa kalanların eşit olacağı bütün kemiyetler için ortaktır; matematik ise kendine özgü maddenin bir kısmını ayırıp onun üzerine inceleme yapar; sözgelişi çizgiler, açılar, sayılar ya da geri kalan kemiyetlerden biri üzerine; ama bunları varolan olarak değil, her birinin tek, iki ya da üç boyutlu sürekli olması bakımından inceler. Felsefe ise kısmî şeyleri, her birine bir araz ait olduğu ölçüde araştırmaz; bu türden her şeyi varolan olarak, varolan bakımından inceler. Tabiat epistēmē'si için de durum matematikle aynıdır; çünkü tabiat bilgisi varolanların arazlarını ve ilkelerini hareket eden şeyler olarak inceler, varolan olarak değil (ilk epistēmē'nin ise bunların, dayanak olan şeylerin varolan olması bakımından epistēmē'si olduğunu söyledik, başka bir şey olması bakımından değil). Bu yüzden hem bunu hem de matematik epistēmē'yi bilgeliğin kısımları saymak gerekir.

1061b15

ἐπεὶ δὲ καὶ ὁ μαθηματικὸς χρῆται τοῖς κοινοῖς ἰδίως, καὶ τὰς τούτων ἀρχὰς ἂν εἴη θεωρῆσαι τῆς πρώτης φιλοσοφίας. ὅτι γὰρ ἀπὸ τῶν ἴσων ἴσων ἀφαιρεθέντων ἴσα τὰ λειπόμενα, κοινὸν μέν ἐστιν ἐπὶ πάντων τῶν ποσῶν, ἡ μαθηματικὴ δʼ ἀπολαβοῦσα περί τι μέρος τῆς οἰκείας ὕλης ποιεῖται τὴν θεωρίαν, οἷον περὶ γραμμὰς ἢ γωνίας ἢ ἀριθμοὺς ἢ τῶν λοιπῶν τι ποσῶν, οὐχ ᾗ δʼ ὄντα ἀλλʼ ᾗ συνεχὲς αὐτῶν ἕκαστον ἐφʼ ἓν ἢ δύο ἢ τρία· ἡ δὲ φιλοσοφία περὶ τῶν ἐν μέρει μέν, ᾗ τούτων ἑκάστῳ τι συμβέβηκεν, οὐ σκοπεῖ, περὶ τὸ ὂν δέ, ᾗ ὂν τῶν τοιούτων ἕκαστον, θεωρεῖ. τὸν αὐτὸν δʼ ἔχει τρόπον καὶ περὶ τὴν φυσικὴν ἐπιστήμην τῇ μαθηματικῇ· τὰ συμβεβηκότα γὰρ ἡ φυσικὴ καὶ τὰς ἀρχὰς θεωρεῖ τὰς τῶν ὄντων ᾗ κινούμενα καὶ οὐχ ᾗ ὄντα (τὴν δὲ πρώτην εἰρήκαμεν ἐπιστήμην τούτων εἶναι καθʼ ὅσον ὄντα τὰ ὑποκείμενά ἐστιν, ἀλλʼ οὐχ ᾗ ἕτερόν τι)· διὸ καὶ ταύτην καὶ τὴν μαθηματικὴν ἐπιστήμην μέρη τῆς σοφίας εἶναι θετέον.

1061b305. Bölüm

Varolanlarda, hakkında yanılmanın mümkün olmadığı, tersine her zaman zorunlu olarak doğruyu söylediğimiz bir ilke vardır: aynı şeyin tek ve aynı zamanda hem var olması hem var olmaması mümkün değildir; birbirine bu şekilde karşıt olan öteki şeyler için de durum aynıdır.

1061b30

ἔστι δέ τις ἐν τοῖς οὖσιν ἀρχὴ περὶ ἣν οὐκ ἔστι διεψεῦσθαι, τοὐναντίον δὲ ἀναγκαῖον ἀεὶ ποιεῖν, λέγω δὲ ἀληθεύειν, οἷον ὅτι οὐκ ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ καθʼ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν χρόνον εἶναι καὶ μὴ εἶναι,

1062aBu türden şeylerin mutlak olarak ispatı yoktur, ama belli bir kişiye karşı ispatı vardır; çünkü bu ilkenin kendisinden daha güvenilir bir ilkeden onun kıyasını kurmak mümkün değildir; oysa mutlak olarak ispat edilmiş olacaksa bu gerekirdi. Karşıt önermeleri söyleyen birine karşı ise, bunun neden yanlış olduğunu gösterecek kişi şöyle bir şey almalıdır: "aynı şeyin tek ve aynı zamanda hem var olması hem var olmaması mümkün değildir" ilkesiyle aynı olan, ama aynıymış gibi görünmeyen bir şey. Karşıt önermelerin aynı şey hakkında doğru söylenebileceğini ileri sürene karşı ancak bu şekilde ispat yapılabilir. Birbiriyle konuşmaya katılacak olanların birbirini bir şekilde anlaması gerekir; bu olmazsa aralarında konuşma ortaklığı nasıl olacaktır? Dolayısıyla adların her biri bilinir olmalı ve bir şeyi göstermelidir; çok şeyi değil, yalnızca bir şeyi; birden fazla şey ifade ediyorsa, adın bunlardan hangisini kastettiği açıkça belirtilmelidir. "Bu vardır ve yoktur" diyen kişi, söylediği şeyi inkâr etmiş olur; dolayısıyla adın ifade ettiği şeyi ifade etmediğini söyler; bu ise imkânsızdır. O hâlde "şu olmak" bir şey ifade ediyorsa, çelişmenin iki tarafının birden doğru olması imkânsızdır.

Ayrıca ad bir şey ifade ediyorsa ve bu doğru söyleniyorsa, bunun zorunlu olarak böyle olması gerekir; zorunlu olarak olan ise hiçbir zaman olmayamaz; o hâlde karşıt olumlama ve inkârların aynı şey hakkında doğru olması mümkün değildir. Ayrıca olumlama inkârdan daha doğru değilse, "insan" diyen ile "insan değil" diyen eşit derecede doğruyu söyleyecektir; insanın at olmadığını söyleyen de "insan değil" diyenden daha az değil, belki daha çok doğruyu söylüyor gibi görünecektir; dolayısıyla aynı şeyin at olduğunu söyleyen de doğruyu söyleyecektir (çünkü karşıtlar eşit derecede doğruydu); demek ki aynı şeyin hem insan hem at ya da öteki canlılardan biri olduğu sonucu çıkar.

Bunların mutlak olarak hiçbir ispatı yoktur, ama bunları ileri sürene karşı ispat vardır. Herakleitos'un kendisine de bu şekilde sorular soran biri, onu karşıt önermelerin aynı şeyler hakkında asla doğru söylenemeyeceğini kabul etmeye çabucak zorlayabilirdi; oysa o, ne söylediğini kendisi de anlamadığı için bu kanaate kapıldı. Genel olarak, onun söylediği doğruysa, şu söz de doğru olmayacaktır: aynı şeyin tek ve aynı zamanda hem var olmasının hem var olmamasının mümkün olduğu sözü.

1062a

καὶ τἆλλα τὰ τοῦτον αὑτοῖς ἀντικείμενα τὸν τρόπον. καὶ περὶ τῶν τοιούτων ἁπλῶς μὲν οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις, πρὸς τόνδε δὲ ἔστιν· οὐ γὰρ ἔστιν ἐκ πιστοτέρας ἀρχῆς αὐτοῦ τούτου ποιήσασθαι συλλογισμόν, δεῖ δέ γʼ εἴπερ ἔσται τὸ ἁπλῶς ἀποδεδεῖχθαι. πρὸς δὲ τὸν λέγοντα τὰς ἀντικειμένας φάσεις τῷ δεικνύντι διότι ψεῦδος ληπτέον τι τοιοῦτον ὃ ταὐτὸ μὲν ἔσται τῷ μὴ ἐνδέχεσθαι ταὐτὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι καθʼ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν χρόνον, μὴ δόξει δʼ εἶναι ταὐτόν· οὕτω γὰρ μόνως ἂν ἀποδειχθείη πρὸς τὸν φάσκοντα ἐνδέχεσθαι τὰς ἀντικειμένας φάσεις ἀληθεύεσθαι κατὰ τοῦ αὐτοῦ. τοὺς δὴ μέλλοντας ἀλλήλοις λόγου κοινωνήσειν δεῖ τι συνιέναι αὑτῶν· μὴ γιγνομένου γὰρ τούτου πῶς ἔσται κοινωνία τούτοις πρὸς ἀλλήλους λόγου; δεῖ τοίνυν τῶν ὀνομάτων ἕκαστον εἶναι γνώριμον καὶ δηλοῦν τι, καὶ μὴ πολλά, μόνον δὲ ἕν· ἂν δὲ πλείονα σημαίνῃ, φανερὸν ποιεῖν ἐφʼ ὃ φέρει τοὔνομα τούτων. ὁ δὴ λέγων εἶναι τοῦτο καὶ μὴ εἶναι, τοῦτο ὅ φησιν οὔ φησιν, ὥσθʼ ὃ σημαίνει τοὔνομα τοῦτʼ οὔ φησι σημαίνειν· τοῦτο δʼ ἀδύνατον. ὥστʼ εἴπερ σημαίνει τι τὸ εἶναι τόδε, τὴν ἀντίφασιν ἀδύνατον ἀληθεύειν. ἔτι δʼ εἴ τι σημαίνει τοὔνομα καὶ τοῦτʼ ἀληθεύεται, δεῖ τοῦτʼ ἐξ ἀνάγκης εἶναι· τὸ δʼ ἐξ ἀνάγκης ὂν οὐκ ἐνδέχεταί ποτε μὴ εἶναι· τὰς ἀντικειμένας ἄρα οὐκ ἐνδέχεται φάσεις καὶ ἀποφάσεις ἀληθεύειν κατὰ τοῦ αὐτοῦ. ἔτι δʼ εἰ μηθὲν μᾶλλον ἡ φάσις ἢ ἡ ἀπόφασις ἀληθεύεται, ὁ λέγων ἄνθρωπον ἢ οὐκ ἄνθρωπον οὐθὲν μᾶλλον ἀληθεύσει· δόξειε δὲ κἂν οὐχ ἵππον εἶναι φάσκων τὸν ἄνθρωπον ἢ μᾶλλον ἢ οὐχ ἧττον ἀληθεύειν ἢ οὐκ ἄνθρωπον, ὥστε καὶ ἵππον φάσκων εἶναι τὸν αὐτὸν ἀληθεύσει (τὰς γὰρ ἀντικειμένας ὁμοίως ἦν ἀληθεύειν)· συμβαίνει τοίνυν τὸν αὐτὸν ἄνθρωπον εἶναι καὶ ἵππον ἢ τῶν ἄλλων τι ζῴων.—ἀπόδειξις μὲν οὖν οὐδεμία τούτων ἐστὶν ἁπλῶς, πρὸς μέντοι τὸν ταῦτα τιθέμενον ἀπόδειξις. ταχέως δʼ ἄν τις καὶ αὐτὸν τὸν Ἡράκλειτον τοῦτον ἐρωτῶν τὸν τρόπον ἠνάγκασεν ὁμολογεῖν μηδέποτε τὰς ἀντικειμένας φάσεις δυνατὸν εἶναι κατὰ τῶν αὐτῶν ἀληθεύεσθαι· νῦν δʼ οὐ συνιεὶς ἑαυτοῦ τί ποτε λέγει, ταύτην ἔλαβε τὴν δόξαν. ὅλως δʼ εἰ τὸ λεγόμενον ὑπʼ αὐτοῦ ἐστὶν ἀληθές, οὐδʼ ἂν αὐτὸ τοῦτο εἴη ἀληθές,

1062bÇünkü önermeler ayrı ayrı alındığında olumlama inkârdan daha doğru olmadığı gibi, aynı şekilde ikisi birleştirilip tek bir olumlama gibi alındığında da, olumlama olarak konan bu bütün, inkârdan daha doğru olmayacaktır. Ayrıca hiçbir şeyi doğru olarak olumlamak mümkün değilse, "hiçbir doğru olumlama yoktur" demek de yanlış olacaktır. Doğru bir olumlama varsa, bu türden itirazlarda bulunan ve konuşmayı tamamen ortadan kaldıranların sözü çürütülmüş olur.

1062b

λέγω δὲ τὸ ἐνδέχεσθαι τὸ αὐτὸ καθʼ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν χρόνον εἶναί τε καὶ μὴ εἶναι· καθάπερ γὰρ καὶ διῃρημένων αὐτῶν οὐδὲν μᾶλλον ἡ κατάφασις ἢ ἡ ἀπόφασις ἀληθεύεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τοῦ συναμφοτέρου καὶ τοῦ συμπεπλεγμένου καθάπερ μιᾶς τινὸς καταφάσεως οὔσης οὐθὲν μᾶλλον ⟨ἢ⟩ ἡ ἀπόφασις [ἢ] τὸ ὅλον ὡς ἐν καταφάσει τιθέμενον ἀληθεύσεται. ἔτι δʼ εἰ μηθὲν ἔστιν ἀληθῶς καταφῆσαι, κἂν αὐτὸ τοῦτο ψεῦδος εἴη τὸ φάναι μηδεμίαν ἀληθῆ κατάφασιν ὑπάρχειν. εἰ δʼ ἔστι τι, λύοιτʼ ἂν τὸ λεγόμενον ὑπὸ τῶν τὰ τοιαῦτα ἐνισταμένων καὶ παντελῶς ἀναιρούντων τὸ διαλέγεσθαι.

1062b106. Bölüm

Protagoras'ın sözü de söylenenlere çok yakındır; çünkü o da insanın her şeyin ölçüsü olduğunu söylüyordu; bununla, her birine görünen şeyin sağlam olarak öyle olduğundan başka bir şey kastetmiyordu. Böyle olursa aynı şeyin hem var olması hem var olmaması, hem kötü hem iyi olması ve karşıt önermelere göre söylenen öteki şeyler sonucu çıkar; çünkü çoğu zaman bir şey birilerine güzel, başkalarına bunun zıttı görünür; ölçü de her birine görünen şeydir. Bu aporia, bu telakkinin ilkesinin nereden geldiğini inceleyenler için çözülebilir; çünkü bazılarında tabiat filozoflarının kanaatinden, bazılarında da herkesin aynı şeyler hakkında aynı şekilde hükmetmemesinden, bir şeyin birilerine tatlı, başkalarına bunun zıttı görünmesinden doğmuş gibidir. Hiçbir şeyin varolmayandan oluşmadığı, her şeyin varolandan oluştuğu, tabiat üzerine düşünenlerin hemen hepsinin ortak öğretisidir. Tamamen beyaz olan ve hiçbir yanı beyaz olmayan bir şeyden beyaz oluşamayacağına göre, oluşan beyaz, beyaz olmayandan oluşacaktır; dolayısıyla onlara göre, aynı şey hem beyaz hem beyaz olmayan değilse, beyaz varolmayandan oluşmuş olurdu. Bu aporia'yı çözmek zor değil; çünkü oluşan şeylerin nasıl varolmayandan ve nasıl varolandan oluştuğu Fizik'te söylendi.

Birbiriyle tartışan kişilerin kanaatlerine ve tasavvurlarına aynı ölçüde itibar etmek ise saflıktır; çünkü açıktır ki bunlardan birilerinin yanılıyor olması zorunludur. Bu, hisle olup bitenlerden de açıktır: aynı şey, bir kesimin söz konusu tatları algılayan ve ayırt eden organı bozulmamış ve sakatlanmamışsa, hiçbir zaman birilerine tatlı, başkalarına bunun zıttı görünmez.

1062b10

παραπλήσιον δὲ τοῖς εἰρημένοις ἐστὶ καὶ τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ Πρωταγόρου· καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἔφη πάντων εἶναι χρημάτων μέτρον ἄνθρωπον, οὐδὲν ἕτερον λέγων ἢ τὸ δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ εἶναι παγίως· τούτου δὲ γιγνομένου τὸ αὐτὸ συμβαίνει καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, καὶ κακὸν καὶ ἀγαθὸν εἶναι, καὶ τἆλλα τὰ κατὰ τὰς ἀντικειμένας λεγόμενα φάσεις, διὰ τὸ πολλάκις τοισδὶ μὲν φαίνεσθαι τόδε εἶναι καλὸν τοισδὶ δὲ τοὐναντίον, μέτρον δʼ εἶναι τὸ φαινόμενον ἑκάστῳ. λύοιτο δʼ ἂν αὕτη ἡ ἀπορία θεωρήσασι πόθεν ἐλήλυθεν ἡ ἀρχὴ τῆς ὑπολήψεως ταύτης· ἔοικε γὰρ ἐνίοις μὲν ἐκ τῆς τῶν φυσιολόγων δόξης γεγενῆσθαι, τοῖς δʼ ἐκ τοῦ μὴ ταὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν ἅπαντας γιγνώσκειν ἀλλὰ τοῖσδε μὲν ἡδὺ τόδε φαίνεσθαι τοῖσδε δὲ τοὐναντίον. τὸ γὰρ μηδὲν ἐκ μὴ ὄντος γίγνεσθαι, πᾶν δʼ ἐξ ὄντος, σχεδὸν ἁπάντων ἐστὶ κοινὸν δόγμα τῶν περὶ φύσεως· ἐπεὶ οὖν οὐ λευκὸν γίγνεται λευκοῦ τελέως ὄντος καὶ οὐδαμῇ μὴ λευκοῦ [νῦν δὲ γεγενημένον μὴ λευκόν], γίγνοιτʼ ἂν ἐκ μὴ ὄντος λευκοῦ τὸ γιγνόμενον [μὴ] λευκόν· ὥστε ἐκ μὴ ὄντος γίγνοιτʼ ἂν κατʼ ἐκείνους, εἰ μὴ ὑπῆρχε λευκὸν τὸ αὐτὸ καὶ μὴ λευκόν. οὐ χαλεπὸν δὲ διαλύειν τὴν ἀπορίαν ταύτην· εἴρηται γὰρ ἐν τοῖς φυσικοῖς πῶς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος γίγνεται τὰ γιγνόμενα καὶ πῶς ἐξ ὄντος. τό γε μὴν ὁμοίως προσέχειν ταῖς δόξαις καὶ ταῖς φαντασίαις τῶν πρὸς αὑτοὺς διαμφισβητούντων εὔηθες· δῆλον γὰρ ὅτι τοὺς ἑτέρους αὐτῶν ἀνάγκη διεψεῦσθαι. φανερὸν δὲ τοῦτʼ ἐκ τῶν γιγνομένων κατὰ τὴν αἴσθησιν· οὐδέποτε γὰρ τὸ αὐτὸ φαίνεται τοῖς μὲν γλυκὺ τοῖς δὲ τοὐναντίον,

1063aDurum böyle olunca, bir kesimi ölçü kabul etmek, ötekileri ise kabul etmemek gerekir. Aynı şeyi iyi ile kötü, güzel ile çirkin ve bu türden öteki şeyler için de söylüyorum. Çünkü bunu ileri sürmek, parmağını gözünün altına bastırıp tek bir şeyi iki gösteren kimselere görünenlere bakarak, öyle göründüğü için iki tane olması gerektiğini, sonra yine bir olması gerektiğini söylemekten farksızdır; çünkü gözünü oynatmayanlara bir, bir görünür. Genel olarak, buradaki şeylerin değişiyor ve hiçbir zaman aynı durumda kalmıyor görünmesinden yola çıkarak hakikat hakkında hüküm vermek saçmadır. Çünkü doğruyu, her zaman aynı durumda olan ve hiçbir değişmeye uğramayan şeylerden yola çıkarak avlamak gerekir; kozmosa ait şeyler de böyledir: bunlar bir zaman şöyle, sonra başka türlü görünmez, her zaman aynıdır ve hiçbir değişmeye katılmaz.

Ayrıca hareket varsa hareket eden bir şey de vardır; her şey de bir şeyden bir şeye hareket eder. O hâlde hareket edenin, hareket edeceği başlangıç noktasında bulunması ve bulunmaması, şuna doğru hareket edip onun içine girmesi gerekir; oysa onlara göre çelişmenin iki tarafı birlikte doğru olamayacaktır. Buradaki şeyler kemiyet bakımından sürekli akıyor ve hareket ediyorsa —ve biri, doğru olmadığı hâlde bunu kabul etse bile—, keyfiyet bakımından neden kalıcı olmasınlar? Çünkü çelişik yüklemleri aynı şey hakkında yüklemelerinin en önemli sebeplerinden biri, cisimlerde kemiyetin kalıcı olmadığını kabul etmeleri gibi görünüyor; bu yüzden aynı şeyin hem dört arşın olduğunu hem olmadığını söylüyorlar. Ama ousia keyfiyete bağlıdır; bu, belirli tabiata, kemiyet ise belirsiz tabiata aittir. Ayrıca hekim şu yiyeceği almalarını emrettiğinde insanlar neden onu alırlar? Bu şey neden ekmek olmaktan çok ekmek olmayan bir şey değildir? O zaman yemek ile yememek arasında hiçbir fark olmazdı. Oysa onlar, bu konuda doğruyu bildiklerine ve emredilen yiyeceğin bu olduğuna inanarak onu alırlar; hissedilir şeylerde hiçbir tabiat sağlam olarak kalıcı değilse, hepsi her zaman hareket ediyor ve akıyorsa, böyle davranmamaları gerekirdi. Ayrıca biz hep değişiyorsak ve hiçbir zaman aynı kalmıyorsak, hastalara olduğu gibi şeylerin bize hiçbir zaman aynı görünmemesinde şaşılacak ne var? (Çünkü hastalara da, sağlıklı oldukları zamanki gibi bir hâlde bulunmadıkları için, hisle algılanan şeyler aynı görünmez; hissedilir şeylerin kendileri bu yüzden hiçbir değişmeye uğramaz, ama hastalarda başka, aynı olmayan hisler meydana getirir; söz konusu değişme olduğunda da durumun herhalde aynı olması zorunludur.)

1063a

μὴ διεφθαρμένων καὶ λελωβημένων τῶν ἑτέρων τὸ αἰσθητήριον καὶ κριτήριον τῶν λεχθέντων χυμῶν. τούτου δʼ ὄντος τοιούτου τοὺς ἑτέρους μὲν ὑποληπτέον μέτρον εἶναι τοὺς δʼ ἄλλους οὐχ ὑποληπτέον. ὁμοίως δὲ τοῦτο λέγω καὶ ἐπὶ ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ, καὶ καλοῦ καὶ αἰσχροῦ, καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων. οὐδὲν γὰρ διαφέρει τοῦτʼ ἀξιοῦν ἢ τὰ φαινόμενα τοῖς ὑπὸ τὴν ὄψιν ὑποβάλλουσι τὸν δάκτυλον καὶ ποιοῦσιν ἐκ τοῦ ἑνὸς φαίνεσθαι δύο, δύο δεῖν εἶναι διὰ τὸ φαίνεσθαι τοσαῦτα, καὶ πάλιν ἕν· τοῖς γὰρ μὴ κινοῦσι τὴν ὄψιν ἓν φαίνεται τὸ ἕν. ὅλως δὲ ἄτοπον ἐκ τοῦ φαίνεσθαι τὰ δεῦρο μεταβάλλοντα καὶ μηδέποτε διαμένοντα ἐν τοῖς αὐτοῖς, ἐκ τούτου περὶ τῆς ἀληθείας τὴν κρίσιν ποιεῖσθαι· δεῖ γὰρ ἐκ τῶν ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ ἐχόντων καὶ μηδεμίαν μεταβολὴν ποιουμένων τἀληθὲς θηρεύειν, τοιαῦτα δʼ ἐστὶ τὰ κατὰ τὸν κόσμον· ταῦτα γὰρ οὐχ ὁτὲ μὲν τοιαδὶ πάλιν δʼ ἀλλοῖα φαίνεται, ταὐτὰ δʼ ἀεὶ καὶ μεταβολῆς οὐδεμιᾶς κοινωνοῦντα. ἔτι δʼ εἰ κίνησις ἔστι, καὶ κινούμενόν τι, κινεῖται δὲ πᾶν ἔκ τινος καὶ εἴς τι· δεῖ ἄρα τὸ κινούμενον εἶναι ἐν ἐκείνῳ ἐξ οὗ κινήσεται καὶ οὐκ εἶναι ἐν αὐτῷ, καὶ εἰς τοδὶ κινεῖσθαι καὶ γίγνεσθαι ἐν τούτῳ, τὸ δὲ κατὰ τὴν ἀντίφασιν μὴ συναληθεύεσθαι κατʼ αὐτούς. καὶ εἰ κατὰ τὸ ποσὸν συνεχῶς τὰ δεῦρο ῥεῖ καὶ κινεῖται, καί τις τοῦτο θείη καίπερ οὐκ ἀληθὲς ὄν, διὰ τί κατὰ τὸ ποιὸν οὐ μενεῖ; φαίνονται γὰρ οὐχ ἥκιστα τὰ κατὰ τὰς ἀντιφάσεις ταὐτοῦ κατηγορεῖν ἐκ τοῦ τὸ ποσὸν ὑπειληφέναι μὴ μένειν ἐπὶ τῶν σωμάτων, διὸ καὶ εἶναι τετράπηχυ τὸ αὐτὸ καὶ οὐκ εἶναι. ἡ δʼ οὐσία κατὰ τὸ ποιόν, τοῦτο δὲ τῆς ὡρισμένης φύσεως, τὸ δὲ ποσὸν τῆς ἀορίστου. ἔτι διὰ τί προστάττοντος τοῦ ἰατροῦ τοδὶ τὸ σιτίον προσενέγκασθαι προσφέρονται; τί γὰρ μᾶλλον τοῦτο ἄρτος ἐστὶν ἢ οὐκ ἔστιν; ὥστʼ οὐθὲν ἂν διέχοι φαγεῖν ἢ μὴ φαγεῖν· νῦν δʼ ὡς ἀληθεύοντες περὶ αὐτὸ καὶ ὄντος τοῦ προσταχθέντος σιτίου τούτου προσφέρονται τοῦτο· καίτοι γʼ οὐκ ἔδει μὴ διαμενούσης παγίως μηδεμιᾶς φύσεως ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἀλλʼ ἀεὶ πασῶν κινουμένων καὶ ῥεουσῶν. ἔτι δʼ εἰ μὲν ἀλλοιούμεθα ἀεὶ καὶ μηδέποτε διαμένομεν οἱ αὐτοί, τί καὶ θαυμαστὸν εἰ μηδέποθʼ ἡμῖν ταὐτὰ φαίνεται καθάπερ τοῖς κάμνουσιν

1063bDeğişmiyor ve aynı kalmayı sürdürüyorsak, kalıcı bir şey var demektir.

Söylenen aporia'ları akıl yürütmeye dayanarak ileri sürenlere karşı, bir şey ortaya koymadıkları ve onun için artık gerekçe istemekten vazgeçmedikleri sürece bunları çözmek kolay değildir; çünkü her akıl yürütme ve her ispat bu şekilde olur; hiçbir şey kabul etmeyenler, konuşmayı ve genel olarak akıl yürütmeyi ortadan kaldırırlar. Dolayısıyla bu türden kişilere karşı bir akıl yürütme yoktur; ama devralınmış aporia'lar yüzünden şüpheye düşenlere karşılık vermek ve onlarda aporia'ya yol açan şeyleri çözmek kolaydır; bu, söylenenlerden açıktır. Bunlardan şu açıkça çıkar: karşıt önermelerin aynı şey hakkında aynı zamanda doğru olması mümkün değildir; zıtların da, çünkü her zıtlık yoksunluk olarak söylenir; bu da zıtların logos'larını ilkelerine kadar çözümleyenler için açıktır. Aynı şekilde ortadaki şeylerin hiçbiri de tek ve aynı şey hakkında yüklenemez; çünkü dayanak beyazsa, onun ne siyah ne beyaz olduğunu söylersek yanılırız; çünkü onun hem beyaz olduğu hem olmadığı sonucu çıkar; birleştirilen iki terimden biri, yani "beyaz değil", onun hakkında doğru söylenecektir, bu ise beyazın çelişiğidir. Ne Herakleitos'a göre ne de Anaksagoras'a göre konuşanlar doğruyu söyleyebilir; yoksa zıtların aynı şey hakkında yüklenmesi sonucu çıkar. Çünkü Anaksagoras her şeyde her şeyden bir pay olduğunu söylediğinde, bir şeyin tatlı olmaktan çok acı ya da geri kalan zıtlıklardan herhangi biri olmadığını söylemiş olur; tabii her şey her şeyde yalnızca kuvve hâlinde değil, fiil hâlinde ve ayrışmış olarak bulunuyorsa. Aynı şekilde önermelerin hepsinin yanlış ya da hepsinin doğru olması da mümkün değildir; hem bu tezin yol açacağı daha birçok güçlük yüzünden, hem de hepsi yanlışsa bunu söyleyen de doğruyu söylemiş olmayacağı, hepsi doğruysa hepsinin yanlış olduğunu söyleyen de yanılmış olmayacağı için.

1063b

(καὶ γὰρ τούτοις διὰ τὸ μὴ ὁμοίως διακεῖσθαι τὴν ἕξιν καὶ ὅθʼ ὑγίαινον, οὐχ ὅμοια φαίνεται τὰ κατὰ τὰς αἰσθήσεις, αὐτὰ μὲν οὐδεμιᾶς διά γε τοῦτο μεταβολῆς κοινωνοῦντα τὰ αἰσθητά, αἰσθήματα δʼ ἕτερα ποιοῦντα τοῖς κάμνουσι καὶ μὴ τὰ αὐτά· τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ἔχειν καὶ τῆς εἰρημένης μεταβολῆς γιγνομένης ἴσως ἀναγκαῖόν ἐστιν); εἰ δὲ μὴ μεταβάλλομεν ἀλλʼ οἱ αὐτοὶ διατελοῦμεν ὄντες, εἴη ἄν τι μένον.—πρὸς μὲν οὖν τοὺς ἐκ λόγου τὰς εἰρημένας ἀπορίας ἔχοντας οὐ ῥᾴδιον διαλῦσαι μὴ τιθέντων τι καὶ τούτου μηκέτι λόγον ἀπαιτούντων· οὕτω γὰρ πᾶς λόγος καὶ πᾶσα ἀπόδειξις γίγνεται· μηθὲν γὰρ τιθέντες ἀναιροῦσι τὸ διαλέγεσθαι καὶ ὅλως λόγον,—ὥστε πρὸς μὲν τοὺς τοιούτους οὐκ ἔστι λόγος, πρὸς δὲ τοὺς διαποροῦντας ἐκ τῶν παραδεδομένων ἀποριῶν ῥᾴδιον ἀπαντᾶν καὶ διαλύειν τὰ ποιοῦντα τὴν ἀπορίαν ἐν αὐτοῖς· δῆλον δʼ ἐκ τῶν εἰρημένων. ὥστε φανερὸν ἐκ τούτων. ὅτι οὐκ ἐνδέχεται τὰς ἀντικειμένας φάσεις περὶ τοῦ αὐτοῦ καθʼ ἕνα χρόνον ἀληθεύειν, οὐδὲ τὰ ἐναντία, διὰ τὸ λέγεσθαι κατὰ στέρησιν πᾶσαν ἐναντιότητα· δῆλον δὲ τοῦτʼ ἐπʼ ἀρχὴν τοὺς λόγους ἀναλύουσι τοὺς τῶν ἐναντίων. ὁμοίως δʼ οὐδὲ τῶν ἀνὰ μέσον οὐδὲν οἷόν τε κατηγορεῖσθαι καθʼ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ· λευκοῦ γὰρ ὄντος τοῦ ὑποκειμένου λέγοντες αὐτὸ εἶναι οὔτε μέλαν οὔτε λευκὸν ψευσόμεθα· συμβαίνει γὰρ εἶναι λευκὸν αὐτὸ καὶ μὴ εἶναι· θάτερον γὰρ τῶν συμπεπλεγμένων ἀληθεύσεται κατʼ αὐτοῦ, τοῦτο δʼ ἐστὶν ἀντίφασις τοῦ λευκοῦ. οὔτε δὴ καθʼ Ἡράκλειτον ἐνδέχεται λέγοντας ἀληθεύειν, οὔτε κατʼ Ἀναξαγόραν· εἰ δὲ μή, συμβήσεται τἀναντία τοῦ αὐτοῦ κατηγορεῖν· ὅταν γὰρ ἐν παντὶ φῇ παντὸς εἶναι μοῖραν, οὐδὲν μᾶλλον εἶναί φησι γλυκὺ ἢ πικρὸν ἢ τῶν λοιπῶν ὁποιανοῦν ἐναντιώσεων, εἴπερ ἐν ἅπαντι πᾶν ὑπάρχει μὴ δυνάμει μόνον ἀλλʼ ἐνεργεία ι ικαὶ ἀποκεκριμένον. ὁμοίως δὲ οὐδὲ πάσας ψευδεῖς οὐδʼ ἀληθεῖς τὰς φάσεις δυνατὸν εἶναι, διʼ ἄλλα τε πολλὰ τῶν συναχθέντων ἂν δυσχερῶν διὰ ταύτην τὴν θέσιν, καὶ διότι ψευδῶν μὲν οὐσῶν πασῶν οὐδʼ αὐτὸ τοῦτό τις φάσκων ἀληθεύσει, ἀληθῶν δὲ ψευδεῖς εἶναι πάσας λέγων οὐ ψεύσεται.

1063b307. Bölüm

Her epistēmē, kendi alanına giren bilinebilir şeylerin her biri hakkında bazı ilkeler ve sebepler arar; sözgelişi hekimlik, beden eğitimi ve geri kalan yapıcı ve matematik epistēmē'lerin her biri.

1063b30

πᾶσα δʼ ἐπιστήμη ζητεῖ τινὰς ἀρχὰς καὶ αἰτίας περὶ ἕκαστον τῶν ὑφʼ αὑτὴν ἐπιστητῶν,

1064aBunların her biri kendine bir cins çizip onunla mevcut ve varolan bir şey olarak uğraşır, ama varolan olarak değil; varolanı varolan olarak inceleyen, bu epistēmē'lerin yanında başka bir epistēmē'dir. Söylenen epistēmē'lerin her biri, her cinste "ne olduğu"nu bir şekilde alıp geri kalanları daha gevşek ya da daha kesin olarak göstermeye çalışır. "Ne olduğu"nu kimi his yoluyla alır, kimi varsayarak; bu yüzden böyle bir istikradan da ousia'nın ve "ne olduğu"nun ispatı olmadığı açıktır. Tabiatla ilgili bir epistēmē olduğuna göre, açıktır ki bu, hem amelî hem yapıcı epistēmē'den başka olacaktır. Yapıcı epistēmē'de hareket ilkesi yapılanda değil yapandadır; bu da ya bir tekhnē ya da başka bir kuvvedir; aynı şekilde amelî epistēmē'de de hareket yapılan eylemde değil, daha çok eylemi yapanlardadır. Tabiat bilgininin epistēmē'si ise kendilerinde hareket ilkesi bulunan şeylerle ilgilidir. Bundan açıktır ki tabiat epistēmē'sinin ne amelî ne yapıcı, nazarî olması zorunludur (çünkü bu cinslerden birine düşmesi zorunludur). Her epistēmē'nin "ne olduğu"nu bir şekilde bilmesi ve bunu ilke olarak kullanması zorunlu olduğuna göre, tabiat bilgininin nasıl tarif etmesi gerektiği ve ousia'nın logos'unu nasıl alması gerektiği gözden kaçmamalıdır: basık gibi mi, yoksa daha çok çukur gibi mi? Bunlardan basığın logos'u şeyin maddesiyle birlikte söylenir, çukurun logos'u ise maddeden ayrı olarak; çünkü basıklık burunda meydana gelir; bu yüzden logos'u da burunla birlikte ele alınır; çünkü basık, çukur burundur. Dolayısıyla açıktır ki etin, gözün ve geri kalan uzuvların logos'unu da her zaman maddeyle birlikte vermek gerekir.

Varolanın varolan olarak ve ayrı olarak bir epistēmē'si olduğuna göre, bunu tabiat epistēmē'siyle aynı mı yoksa daha çok başka mı saymak gerektiğini incelemeliyiz. Tabiat epistēmē'si kendilerinde hareket ilkesi bulunan şeylerle ilgilidir; matematik ise nazarîdir ve kalıcı şeylerle ilgilidir, ama ayrı şeylerle değil. O hâlde ayrı ve hareketsiz varolanla ilgili, bu iki epistēmē'den başka bir epistēmē vardır; yeter ki böyle bir ousia, yani ayrı ve hareketsiz bir ousia bulunsun; bunu göstermeye çalışacağız. Varolanlar arasında böyle bir tabiat varsa, ilâhî olan da herhalde orada olacaktır; bu da ilk ve en asıl ilke olacaktır.

1064a

οἷον ἰατρικὴ καὶ γυμναστικὴ καὶ τῶν λοιπῶν ἑκάστη τῶν ποιητικῶν καὶ μαθηματικῶν. ἑκάστη γὰρ τούτων περιγραψαμένη τι γένος αὑτῇ περὶ τοῦτο πραγματεύεται ὡς ὑπάρχον καὶ ὄν, οὐχ ᾗ δὲ ὄν, ἀλλʼ ἑτέρα τις αὕτη παρὰ ταύτας τὰς ἐπιστήμας ἐστὶν ἐπιστήμη. τῶν δὲ λεχθεισῶν ἐπιστημῶν ἑκάστη λαβοῦσά πως τὸ τί ἐστιν ἐν ἑκάστῳ γένει πειρᾶται δεικνύναι τὰ λοιπὰ μαλακώτερον ἢ ἀκριβέστερον. λαμβάνουσι δὲ τὸ τί ἐστιν αἱ μὲν διʼ αἰσθήσεως αἱ δʼ ὑποτιθέμεναι· διὸ καὶ δῆλον ἐκ τῆς τοιαύτης ἐπαγωγῆς ὅτι τῆς οὐσίας καὶ τοῦ τί ἐστιν οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις. ἐπεὶ δʼ ἔστι τις ἡ περὶ φύσεως ἐπιστήμη, δῆλον ὅτι καὶ πρακτικῆς ἑτέρα καὶ ποιητικῆς ἔσται. ποιητικῆς μὲν γὰρ ἐν τῷ ποιοῦντι καὶ οὐ τῷ ποιουμένῳ τῆς κινήσεως ἡ ἀρχή, καὶ τοῦτʼ ἔστιν εἴτε τέχνη τις εἴτʼ ἄλλη τις δύναμις· ὁμοίως δὲ καὶ τῆς πρακτικῆς οὐκ ἐν τῷ πρακτῷ μᾶλλον δʼ ἐν τοῖς πράττουσιν ἡ κίνησις. ἡ δὲ τοῦ φυσικοῦ περὶ τὰ ἔχοντʼ ἐν ἑαυτοῖς κινήσεως ἀρχήν ἐστιν. ὅτι μὲν τοίνυν οὔτε πρακτικὴν οὔτε ποιητικὴν ἀλλὰ θεωρητικὴν ἀναγκαῖον εἶναι τὴν φυσικὴν ἐπιστήμην, δῆλον ἐκ τούτων (εἰς ἓν γάρ τι τούτων τῶν γενῶν ἀνάγκη πίπτειν)· ἐπεὶ δὲ τὸ τί ἐστιν ἀναγκαῖον ἑκάστῃ πως τῶν ἐπιστημῶν εἰδέναι καὶ τούτῳ χρῆσθαι ἀρχῇ, δεῖ μὴ λανθάνειν πῶς ὁριστέον τῷ φυσικῷ καὶ πῶς ὁ τῆς οὐσίας λόγος ληπτέος, πότερον ὡς τὸ σιμὸν ἢ μᾶλλον ὡς τὸ κοῖλον. τούτων γὰρ ὁ μὲν τοῦ σιμοῦ λόγος μετὰ τῆς ὕλης λέγεται τῆς τοῦ πράγματος, ὁ δὲ τοῦ κοίλου χωρὶς τῆς ὕλης· ἡ γὰρ σιμότης ἐν ῥινὶ γίγνεται, διὸ καὶ ὁ λόγος αὐτῆς μετὰ ταύτης θεωρεῖται· τὸ σιμὸν γάρ ἐστι ῥὶς κοίλη. φανερὸν οὖν ὅτι καὶ σαρκὸς καὶ ὀφθαλμοῦ καὶ τῶν λοιπῶν μορίων μετὰ τῆς ὕλης ἀεὶ τὸν λόγον ἀποδοτέον. ἐπεὶ δʼ ἔστι τις ἐπιστήμη τοῦ ὄντος ᾗ ὂν καὶ χωριστόν, σκεπτέον πότερόν ποτε τῇ φυσικῆ ι ιτὴν αὐτὴν θετέον εἶναι ταύτην ἢ μᾶλλον ἑτέραν. ἡ μὲν οὖν φυσικὴ περὶ τὰ κινήσεως ἔχοντʼ ἀρχὴν ἐν αὑτοῖς ἐστίν, ἡ δὲ μαθηματικὴ θεωρητικὴ μὲν καὶ περὶ μένοντά τις αὕτη, ἀλλʼ οὐ χωριστά. περὶ τὸ χωριστὸν ἄρα ὂν καὶ ἀκίνητον ἑτέρα τούτων ἀμφοτέρων τῶν ἐπιστημῶν ἔστι τις, εἴπερ ὑπάρχει τις οὐσία τοιαύτη, λέγω δὲ χωριστὴ καὶ ἀκίνητος, ὅπερ πειρασόμεθα δεικνύναι. καὶ εἴπερ ἔστι τις τοιαύτη φύσις ἐν τοῖς οὖσιν, ἐνταῦθʼ ἂν εἴη που καὶ τὸ θεῖον, καὶ αὕτη ἂν εἴη πρώτη καὶ κυριωτάτη ἀρχή.

1064bO hâlde açıktır ki nazarî epistēmē'lerin üç cinsi vardır: tabiat bilgisi, matematik ve teoloji. Nazarî epistēmē'lerin cinsi en iyisidir; bunlar arasında da en son söylenen; çünkü varolanların en değerlisiyle ilgilidir; her epistēmē de kendine özgü bilinen şeye göre daha iyi ya da daha kötü sayılır. Varolanın varolan olarak epistēmē'sini küllî saymak gerekir mi, gerekmez mi diye bir aporia ortaya atılabilir. Matematik epistēmē'lerinin her biri belirlenmiş tek bir cinsle ilgilidir; küllî olan ise hepsiyle ortak olarak ilgilidir. Tabiî ousia'lar varolanların ilkiyse, tabiat bilgisi de epistēmē'lerin ilki olacaktır; ama başka bir tabiat, ayrı ve hareketsiz bir ousia varsa, onun epistēmē'sinin de başka olması, tabiat bilgisinden önce gelmesi ve önce geldiği için küllî olması zorunludur.

1064b

δῆλον τοίνυν ὅτι τρία γένη τῶν θεωρητικῶν ἐπιστημῶν ἔστι, φυσική, μαθηματική, θεολογική. βέλτιστον μὲν οὖν τὸ τῶν θεωρητικῶν γένος, τούτων δʼ αὐτῶν ἡ τελευταία λεχθεῖσα· περὶ τὸ τιμιώτατον γάρ ἐστι τῶν ὄντων, βελτίων δὲ καὶ χείρων ἑκάστη λέγεται κατὰ τὸ οἰκεῖον ἐπιστητόν. ἀπορήσειε δʼ ἄν τις πότερόν ποτε τὴν τοῦ ὄντος ᾗ ὂν ἐπιστήμην καθόλου δεῖ θεῖναι ἢ οὔ. τῶν μὲν γὰρ μαθηματικῶν ἑκάστη περὶ ἕν τι γένος ἀφωρισμένον ἐστίν, ἡ δὲ καθόλου κοινὴ περὶ πάντων. εἰ μὲν οὖν αἱ φυσικαὶ οὐσίαι πρῶται τῶν ὄντων εἰσί, κἂν ἡ φυσικὴ πρώτη τῶν ἐπιστημῶν εἴη· εἰ δʼ ἔστιν ἑτέρα φύσις καὶ οὐσία χωριστὴ καὶ ἀκίνητος, ἑτέραν ἀνάγκη καὶ τὴν ἐπιστήμην αὐτῆς εἶναι καὶ προτέραν τῆς φυσικῆς καὶ καθόλου τῷ προτέραν.

1064b108. Bölüm

Mutlak olarak varolan birçok anlamda söylendiğine ve bunlardan birine araz olarak varolan dendiğine göre, önce bu şekilde varolanı incelemeliyiz. Devralınmış epistēmē'lerin hiçbirinin araz ile uğraşmadığı açıktır. (Yapı ustalığı evi kullanacak olanların başına gelecekleri, sözgelişi evde acı içinde mi yoksa tersine mi oturacaklarını incelemez; dokumacılık da, kunduracılık da, aşçılık da incelemez; bu epistēmē'lerin her biri yalnızca kendisi bakımından kendine özgü olanı inceler, bu da kendine özgü gayesidir. Musikişinas olan biri dil bilgini olunca, daha önce öyle değilken aynı anda ikisi birden olacağını; her zaman var olmayıp şimdi var olan şeyin oluşmuş olduğunu, dolayısıyla onun aynı anda musikişinas ve dil bilgini olmuş olduğunu da hiçbir epistēmē araştırmaz; kabul gören epistēmē'lerden bunu araştıran sofistlik dışında yoktur; çünkü yalnızca o araz ile uğraşır. Bu yüzden Platon sofistin varolmayanla vakit geçirdiğini söylerken yanlış söylememiştir.) Arazın bir epistēmē'sinin olmasının mümkün olmadığı, arazın ne olduğunu görmeye çalışanlar için açık olacaktır. Her şeyin bir kısmının her zaman ve zorunlu olarak (zorla anlamındaki zorunluluk değil, ispatlarda kullandığımız zorunluluk), bir kısmının çoğunlukla, bir kısmının da ne çoğunlukla ne her zaman ve zorunlu olarak değil, nasıl denk gelirse öyle olduğunu söyleriz; sözgelişi Köpek yıldızının doğduğu sıcak günlerde soğuk olabilir, ama bu ne her zaman ve zorunlu olarak ne de çoğunlukla olur; yine de bazen olabilir.

1064b10

ἐπεὶ δὲ τὸ ἁπλῶς ὂν κατὰ πλείους λέγεται τρόπους, ὧν εἷς ἐστὶν ὁ κατὰ συμβεβηκὸς εἶναι λεγόμενος, σκεπτέον πρῶτον περὶ τοῦ οὕτως ὄντος. ὅτι μὲν οὖν οὐδεμία τῶν παραδεδομένων ἐπιστημῶν πραγματεύεται περὶ τὸ συμβεβηκός, δῆλον (οὔτε γὰρ οἰκοδομικὴ σκοπεῖ τὸ συμβησόμενον τοῖς τῇ οἰκίᾳ χρησομένοις, οἷον εἰ λυπηρῶς ἢ τοὐναντίον οἰκήσουσιν, οὔθʼ ὑφαντικὴ οὔτε σκυτοτομικὴ οὔτε ὀψοποιική, τὸ δὲ καθʼ αὑτὴν ἴδιον ἑκάστη τούτων σκοπεῖ τῶν ἐπιστημῶν μόνον, τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ οἰκεῖον τέλος· [οὐδὲ μουσικὸν καὶ γραμματικόν,] οὐδὲ τὸν ὄντα μουσικὸν ὅτι γενόμενος γραμματικὸς ἅμα ἔσται τὰ ἀμφότερα, πρότερον οὐκ ὤν, ὃ δὲ μὴ ἀεὶ ὂν ἔστιν, ἐγένετο τοῦτο, ὥσθʼ ἅμα μουσικὸς ἐγένετο καὶ γραμματικός,—τοῦτο δὲ οὐδεμία ζητεῖ τῶν ὁμολογουμένως οὐσῶν ἐπιστημῶν πλὴν ἡ σοφιστική· περὶ τὸ συμβεβηκὸς γὰρ αὕτη μόνη πραγματεύεται, διὸ Πλάτων οὐ κακῶς εἴρηκε φήσας τὸν σοφιστὴν περὶ τὸ μὴ ὂν διατρίβειν)· ὅτι δʼ οὐδʼ ἐνδεχόμενόν ἐστιν εἶναι τοῦ συμβεβηκότος ἐπιστήμην, φανερὸν ἔσται πειραθεῖσιν ἰδεῖν τί ποτʼ ἐστὶ τὸ συμβεβηκός. πᾶν δή φαμεν εἶναι τὸ μὲν ἀεὶ καὶ ἐξ ἀνάγκης (ἀνάγκης δʼ οὐ τῆς κατὰ τὸ βίαιον λεγομένης ἀλλʼ ᾗ χρώμεθα ἐν τοῖς κατὰ τὰς ἀποδείξεις), τὸ δʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τὸ δʼ οὔθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὔτʼ ἀεὶ καὶ ἐξ ἀνάγκης ἀλλʼ ὅπως ἔτυχεν· οἷον ἐπὶ κυνὶ γένοιτʼ ἂν ψῦχος, ἀλλὰ τοῦτʼ οὔτʼ [ὡς] ἀεὶ καὶ ἐξ ἀνάγκης οὔθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γίγνεται, συμβαίη δέ ποτʼ ἄν.

1065aDemek ki araz, meydana gelen ama ne her zaman, ne zorunlu olarak, ne de çoğunlukla meydana gelen şeydir. Arazın ne olduğu söylendi; böyle bir şeyin neden epistēmē'si olmadığı da açıktır; çünkü her epistēmē her zaman ya da çoğunlukla olanın epistēmē'sidir, araz ise bunların hiçbirinde yer almaz. Araz olarak varolanın, kendisi bakımından varolanın sebepleri ve ilkeleri gibi sebeplerinin ve ilkelerinin olmadığı da açıktır; yoksa her şey zorunlu olurdu. Çünkü şu varken şu, şu varken de şu oluyorsa ve bu da tesadüfen değil zorunlu olarak oluyorsa, bunun sebebi olduğu şey de, ta en son sonuç denen şeye kadar zorunlu olarak olacaktır (oysa bu en son şey araz olarak oluyordu); dolayısıyla her şey zorunlu olacak, iki taraftan herhangi birinin denk gelmesi, olup olmamanın mümkünlüğü meydana gelen şeylerden tamamen kaldırılacaktır. Sebep var olan değil de oluşan bir şey olarak varsayılsa da aynı sonuçlar çıkar; çünkü her şey zorunlu olarak oluşacaktır. Yarınki tutulma şu olursa olacaktır, o da başka bir şey olursa, o da başka bir şey olursa; böylece şimdiden yarına kadarki sınırlı zamandan zaman çıkarılarak bir gün mevcut olana varılacaktır; dolayısıyla bu var olduğuna göre, ondan sonraki her şey zorunlu olarak olacaktır; böylece her şey zorunlu olarak olur.

Doğru olarak varolan ve araz olarak varolana gelince: birincisi düşüncenin birleştirmesinde bulunur ve düşüncenin bir hâlidir (bu yüzden bu anlamda varolanın ilkeleri aranmaz; dışarıda ve ayrı olarak varolanın ilkeleri aranır); öteki zorunlu değil belirsizdir, yani araz olarak varolandır; böyle bir şeyin sebepleri düzensiz ve sonsuzdur.

Bir şey uğruna olma, tabiatça oluşan şeylerde ya da düşünceden kaynaklanan şeylerde bulunur; talih ise bunlardan biri araz olarak meydana geldiğinde söz konusudur. Çünkü varolanın bir kısmı kendisi bakımından, bir kısmı araz olarak olduğu gibi, sebep de öyledir. Talih, bir şey uğruna olan şeyler arasında prohairesis'e göre olanlarda araz olarak sebeptir; bu yüzden talih ile düşünce aynı şeylerle ilgilidir; çünkü prohairesis düşünceden ayrı olmaz. Talihten meydana gelen şeylerin kaynaklandığı sebepler belirsizdir; bu yüzden talih insan hesabının kavrayamayacağı bir şeydir ve araz olarak bir sebeptir, mutlak olarak ise hiçbir şeyin sebebi değildir. Sonuç iyi ya da kötü olduğunda talih iyi ya da kötüdür; bunlar büyük ölçüde olduğunda da bahtiyarlık ve bahtsızlık denir.

1065a

ἔστι δὴ τὸ συμβεβηκὸς ὃ γίγνεται μέν, οὐκ ἀεὶ δʼ οὐδʼ ἐξ ἀνάγκης οὐδʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. τί μὲν οὖν ἐστὶ τὸ συμβεβηκός, εἴρηται, διότι δʼ οὐκ ἔστιν ἐπιστήμη τοῦ τοιούτου, δῆλον· ἐπιστήμη μὲν γὰρ πᾶσα τοῦ ἀεὶ ὄντος ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τὸ δὲ συμβεβηκὸς ἐν οὐδετέρῳ τούτων ἐστίν. ὅτι δὲ τοῦ κατὰ συμβεβηκὸς ὄντος οὐκ εἰσὶν αἰτίαι καὶ ἀρχαὶ τοιαῦται οἷαίπερ τοῦ καθʼ αὑτὸ ὄντος, δῆλον· ἔσται γὰρ ἅπαντʼ ἐξ ἀνάγκης. εἰ γὰρ τόδε μὲν ἔστι τοῦδε ὄντος τόδε δὲ τοῦδε, τοῦτο δὲ μὴ ὅπως ἔτυχεν ἀλλʼ ἐξ ἀνάγκης, ἐξ ἀνάγκης ἔσται καὶ οὗ τοῦτʼ ἦν αἴτιον ἕως τοῦ τελευταίου λεγομένου αἰτιατοῦ (τοῦτο δʼ ἦν κατὰ συμβεβηκός), ὥστʼ ἐξ ἀνάγκης ἅπαντʼ ἔσται, καὶ τὸ ὁποτέρως ἔτυχε καὶ τὸ ἐνδέχεσθαι καὶ γενέσθαι καὶ μὴ παντελῶς ἐκ τῶν γιγνομένων ἀναιρεῖται. κἂν μὴ ὂν δὲ ἀλλὰ γιγνόμενον τὸ αἴτιον ὑποτεθῇ, ταὐτὰ συμβήσεται· πᾶν γὰρ ἐξ ἀνάγκης γενήσεται. ἡ γὰρ αὔριον ἔκλειψις γενήσεται ἂν τόδε γένηται, τοῦτο δʼ ἐὰν ἕτερόν τι, καὶ τοῦτʼ ἂν ἄλλο· καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον ἀπὸ πεπερασμένου χρόνου τοῦ ἀπὸ τοῦ νῦν μέχρι αὔριον ἀφαιρουμένου χρόνου ἥξει ποτὲ εἰς τὸ ὑπάρχον, ὥστʼ ἐπεὶ τοῦτʼ ἔστιν, ἅπαντʼ ἐξ ἀνάγκης τὰ μετὰ τοῦτο γενήσεται, ὥστε πάντα ἐξ ἀνάγκης γίγνεσθαι. τὸ δʼ ὡς ἀληθὲς ὂν καὶ κατὰ συμβεβηκὸς τὸ μέν ἐστιν ἐν συμπλοκῇ διανοίας καὶ πάθος ἐν ταύτῃ (διὸ περὶ μὲν τὸ οὕτως ὂν οὐ ζητοῦνται αἱ ἀρχαί, περὶ δὲ τὸ ἔξω ὂν καὶ χωριστόν)· τὸ δʼ οὐκ ἀναγκαῖον ἀλλʼ ἀόριστον, λέγω δὲ τὸ κατὰ συμβεβηκός· τοῦ τοιούτου δʼ ἄτακτα καὶ ἄπειρα τὰ αἴτια.—τὸ δὲ ἕνεκά του ἐν τοῖς φύσει γιγνομένοις ἢ ἀπὸ διανοίας ἐστίν, τύχη δέ ἐστιν ὅταν τι τούτων γένηται κατὰ συμβεβηκός· ὥσπερ γὰρ καὶ ὄν ἐστι τὸ μὲν καθʼ αὑτὸ τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκός, οὕτω καὶ αἴτιον. ἡ τύχη δʼ αἰτία κατὰ συμβεβηκὸς ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν τῶν ἕνεκά του γιγνομένοις, διὸ περὶ ταὐτὰ τύχη καὶ διάνοια· προαίρεσις γὰρ οὐ χωρὶς διανοίας. τὰ δʼ αἴτια ἀόριστα ἀφʼ ὧν ἂν γένοιτο τὰ ἀπὸ τύχης, διὸ ἄδηλος ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ καὶ αἴτιον κατὰ συμβεβηκός, ἁπλῶς δʼ οὐδενός. ἀγαθὴ δὲ τύχη καὶ κακὴ ὅταν ἀγαθὸν ἢ φαῦλον ἀποβῇ· εὐτυχία δὲ καὶ δυστυχία περὶ μέγεθος τούτων.

1065bHiçbir araz olan şey kendisi bakımından olan şeylerden önce olmadığına göre, araz olarak olan sebepler de önce değildir. O hâlde talih ya da kendiliğindenlik göğün sebebiyse bile, nous ve tabiat ondan önce sebeptir.

1065b

ἐπεὶ δʼ οὐθὲν κατὰ συμβεβηκὸς πρότερον τῶν καθʼ αὑτό, οὐδʼ ἄρʼ αἴτια· εἰ ἄρα τύχη ἢ τὸ αὐτόματον αἴτιον τοῦ οὐρανοῦ, πρότερον νοῦς αἴτιος καὶ φύσις.

1065b19. Bölüm

Bir şey ya yalnızca fiil hâlinde, ya kuvve hâlinde, ya da hem kuvve hem fiil hâlinde vardır: ya bir varolan olarak, ya kemiyet olarak, ya da geri kalan kategorilerden biri olarak. Şeylerin dışında bir hareket yoktur; çünkü değişme her zaman varolanın kategorilerine göre olur; bunlarda ise ortak olan ve tek bir kategoride bulunmayan hiçbir şey yoktur. Her biri her şeye iki şekilde aittir (sözgelişi belirli şeyde biri onun biçimi, öteki yoksunluğudur; keyfiyette biri beyaz, öteki siyah; kemiyette biri tam, öteki eksik; yer değiştirmede biri yukarı, öteki aşağı ya da hafif ve ağır); dolayısıyla hareketin ve değişmenin, varolanın türleri kadar türü vardır. Her cinste kuvve hâlindeki ile entelekheia hâlindeki ayrıldığına göre, kuvve hâlinde olanın, öyle olduğu ölçüde fiiline hareket diyorum.

Doğru söylediğimiz şuradan açıktır: inşa edilebilir olan, bu niteliği bakımından fiil hâlinde olduğunda inşa edilir ve bu inşa etmedir; öğrenme, tedavi, yürüme, sıçrama, yaşlanma, olgunlaşma da böyledir. Hareket, entelekheia'nın kendisi olduğunda olur, ne önce ne sonra. Kuvve hâlinde olanın, entelekheia hâlinde fiil hâline geldiğinde, kendisi olarak değil de hareket edebilir olarak fiili harekettir. "Olarak" sözünü şöyle kastediyorum: tunç kuvve hâlinde heykeldir; ama yine de tuncun tunç olarak entelekheia'sı hareket değildir. Çünkü tunç olmak ile bir şeyin kuvvesi olmak aynı şey değildir; logos bakımından mutlak olarak aynı olsaydı, tuncun entelekheia'sı bir hareket olurdu. Ama aynı değildir (bu zıtlarda açıktır: sağlıklı olabilmek ile hasta olabilmek aynı değildir, yoksa sağlıklı olmak ile hasta olmak da aynı olurdu; ama hem sağlıklı hem hasta olan dayanak, ister nem ister kan olsun, aynı ve birdir). Aynı olmadıklarına göre, tıpkı renk ile görülebilirin aynı olmaması gibi, mümkün olanın mümkün olarak entelekheia'sı harekettir. Hareketin bu olduğu ve hareketin entelekheia'nın kendisi olduğunda meydana geldiği, ne önce ne sonra, açıktır. (Çünkü her şey bazen fiil hâlinde olabilir, bazen olmayabilir; sözgelişi inşa edilebilir olan, inşa edilebilir olarak; inşa edilebilir olanın inşa edilebilir olarak fiili de inşa etmedir. Çünkü fiil ya budur, yani inşa etme, ya da evdir; ama ev olduğunda artık inşa edilebilir değildir, inşa edilen ise inşa edilebilir olandır; demek ki fiilin inşa etme olması zorunludur; inşa etme de bir harekettir; öteki hareketlerde de aynı açıklama geçerlidir.)

1065b1

ἔστι δὲ τὸ μὲν ἐνεργείᾳ μόνον τὸ δὲ δυνάμει τὸ δὲ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ, τὸ μὲν ὂν τὸ δὲ ποσὸν τὸ δὲ τῶν λοιπῶν. οὐκ ἔστι δέ τις κίνησις παρὰ τὰ πράγματα· μεταβάλλει γὰρ ἀεὶ κατὰ τὰς τοῦ ὄντος κατηγορίας, κοινὸν δʼ ἐπὶ τούτων οὐδέν ἐστιν ὃ οὐδʼ ἐν μιᾷ κατηγορίᾳ. ἕκαστον δὲ διχῶς ὑπάρχει πᾶσιν (οἷον τὸ τόδε—τὸ μὲν γὰρ μορφὴ αὐτοῦ τὸ δὲ στέρησις—καὶ κατὰ τὸ ποιὸν τὸ μὲν λευκὸν τὸ δὲ μέλαν, καὶ κατὰ τὸ ποσὸν τὸ μὲν τέλειον τὸ δὲ ἀτελές, καὶ κατὰ φορὰν τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω, ἢ κοῦφον καὶ βαρύ)· ὥστε κινήσεως καὶ μεταβολῆς τοσαῦτʼ εἴδη ὅσα τοῦ ὄντος. διῃρημένου δὲ καθʼ ἕκαστον γένος τοῦ μὲν δυνάμει τοῦ δʼ ἐντελεχείᾳ, τὴν τοῦ δυνάμει ᾗ τοιοῦτόν ἐστιν ἐνέργειαν λέγω κίνησιν. ὅτι δʼ ἀληθῆ λέγομεν, ἐνθένδε δῆλον· ὅταν γὰρ τὸ οἰκοδομητόν, ᾗ τοιοῦτον αὐτὸ λέγομεν εἶναι, ἐνεργείᾳ ᾖ, οἰκοδομεῖται, καὶ ἔστι τοῦτο οἰκοδόμησις· ὁμοίως μάθησις, ἰάτρευσις, βάδισις, ἅλσις, γήρανσις, ἅδρυνσις. συμβαίνει δὲ κινεῖσθαι ὅταν ἡ ἐντελέχεια ᾖ αὐτή, καὶ οὔτε πρότερον οὔθʼ ὕστερον. ἡ δὴ τοῦ δυνάμει ὄντος, ὅταν ἐντελεχείᾳ ὂν ἐνεργῇ, οὐχ ᾗ αὐτὸ ἀλλʼ ᾗ κινητόν, κίνησίς ἐστιν. λέγω δὲ τὸ ᾗ ὧδε. ἔστι γὰρ ὁ χαλκὸς δυνάμει ἀνδριάς· ἀλλʼ ὅμως οὐχ ἡ τοῦ χαλκοῦ ἐντελέχεια, ᾗ χαλκός, κίνησίς ἐστιν. οὐ γὰρ ταὐτὸν χαλκῷ εἶναι καὶ δυνάμει τινί, ἐπεὶ εἰ ταὐτὸν ἦν ἁπλῶς κατὰ τὸν λόγον, ἦν ἂν ἡ τοῦ χαλκοῦ ἐντελέχεια κίνησίς τις. οὐκ ἔστι δὲ ταὐτό (δῆλον δʼ ἐπὶ τῶν ἐναντίων· τὸ μὲν γὰρ δύνασθαι ὑγιαίνειν καὶ δύνασθαι κάμνειν οὐ ταὐτόν—καὶ γὰρ ἂν τὸ ὑγιαίνειν καὶ τὸ κάμνειν ταὐτὸν ἦν—τὸ δʼ ὑποκείμενον καὶ ὑγιαῖνον καὶ νοσοῦν, εἴθʼ ὑγρότης εἴθʼ αἷμα, ταὐτὸ καὶ ἕν). ἐπεὶ δὲ οὐ τὸ αὐτό, ὥσπερ οὐδὲ χρῶμα ταὐτὸν καὶ ὁρατόν, ἡ τοῦ δυνατοῦ καὶ ᾗ δυνατὸν ἐντελέχεια κίνησίς ἐστιν. ὅτι μὲν οὖν ἐστιν αὕτη, καὶ ὅτι συμβαίνει τότε κινεῖσθαι ὅταν ἡ ἐντελέχεια ᾖ αὐτή, καὶ οὔτε πρότερον οὔθʼ ὕστερον, δῆλον (ἐνδέχεται γὰρ ἕκαστον ὁτὲ μὲν ἐνεργεῖν ὁτὲ δὲ μή,

1066aBunun doğru söylendiği, başkalarının hareket hakkında söylediklerinden ve onu başka şekilde tanımlamanın kolay olmamasından açıktır. Çünkü onu başka bir cinse de kimse koyamaz; bu da söylediklerinden açıktır: bazıları hareketin başkalık, eşitsizlik ve varolmayan olduğunu söyler; oysa bunların hiçbirinin hareket etmesi zorunlu değildir; değişme de bunların karşıtlarına ya da karşıtlarından olmaktan daha çok bunlara ya da bunlardan değildir. Onu bunların arasına koymalarının sebebi, hareketin belirsiz bir şey gibi görünmesidir; karşıtlar tablosunun öteki dizisindeki ilkeler de yoksunluk bildirdikleri için belirsizdir; çünkü bunların hiçbiri ne belirli bir şeydir, ne bir keyfiyet, ne de geri kalan kategorilerden biri. Hareketin belirsiz görünmesinin sebebi ise, onu ne varolanların kuvvesine ne de fiiline koyabilmemizdir; çünkü ne bir kemiyet olabilen şey zorunlu olarak hareket eder, ne de fiil hâlinde bir kemiyet olan şey; hareket de bir tür fiil gibi görünür, ama tamamlanmamış bir fiil; sebebi, fiili olduğu mümkün olanın tamamlanmamış olmasıdır. Bu yüzden onun ne olduğunu kavramak zordur; çünkü onu ya yoksunluğa, ya kuvveye, ya da basit fiile koymak gerekir; bunların hiçbiri de mümkün görünmez. Dolayısıyla geriye söylediğimiz şey kalır: hem fiil olması hem de söylenen türden bir fiil olması; görülmesi zor, ama var olabilen bir şey.

Hareketin hareket edebilir olanda bulunduğu da açıktır; çünkü hareket, hareket edebilir olanın, hareket ettirebilen tarafından gerçekleşen entelekheia'sıdır. Hareket ettirebilenin fiili de başka değildir. Çünkü ikisinin de entelekheia'sı olmalıdır; bir şey hareket ettirebildiği için hareket ettirebilendir, fiil hâlinde olduğu için hareket ettirendir; ama hareket edebilir olan üzerinde fiil hâline gelir. Dolayısıyla ikisinin fiili aynı şekilde tektir; tıpkı birden ikiye ve ikiden bire aynı aralığın, yokuş yukarı ile yokuş aşağının bir olması gibi; ama tanımları bir değildir. Hareket ettiren ile hareket eden için de durum aynıdır.

1066a

οἷον τὸ οἰκοδομητὸν ᾗ οἰκοδομητόν, καὶ ἡ τοῦ οἰκοδομητοῦ ἐνέργεια ᾗ οἰκοδομητὸν οἰκοδόμησίς ἐστιν· ἢ γὰρ τοῦτό ἐστιν, ἡ οἰκοδόμησις, ἡ ἐνέργεια, ἢ οἰκία· ἀλλʼ ὅταν οἰκία ᾖ, οὐκέτι οἰκοδομητόν, οἰκοδομεῖται δὲ τὸ οἰκοδομητόν· ἀνάγκη ἄρα οἰκοδόμησιν τὴν ἐνέργειαν εἶναι, ἡ δʼ οἰκοδόμησις κίνησίς τις, ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κινήσεων)· ὅτι δὲ καλῶς εἴρηται, δῆλον ἐξ ὧν οἱ ἄλλοι λέγουσι περὶ αὐτῆς, καὶ ἐκ τοῦ μὴ ῥᾴδιον εἶναι διορίσαι ἄλλως αὐτήν. οὔτε γὰρ ἐν ἄλλῳ τις γένει δύναιτʼ ἂν θεῖναι αὐτήν· δῆλον δʼ ἐξ ὧν λέγουσιν· οἱ μὲν γὰρ ἑτερότητα καὶ ἀνισότητα καὶ τὸ μὴ ὄν, ὧν οὐδὲν ἀνάγκη κινεῖσθαι, ἀλλʼ οὐδʼ ἡ μεταβολὴ οὔτʼ εἰς ταῦτα οὔτʼ ἐκ τούτων μᾶλλον ἢ τῶν ἀντικειμένων. αἴτιον δὲ τοῦ εἰς ταῦτα τιθέναι ὅτι ἀόριστόν τι δοκεῖ εἶναι ἡ κίνησις, τῆς δʼ ἑτέρας συστοιχίας αἱ ἀρχαὶ διὰ τὸ στερητικαὶ εἶναι ἀόριστοι· οὔτε γὰρ τόδε οὔτε τοιόνδε οὐδεμία αὐτῶν οὔτε τῶν λοιπῶν κατηγοριῶν. τοῦ δὲ δοκεῖν ἀόριστον εἶναι τὴν κίνησιν αἴτιον ὅτι οὔτʼ εἰς δύναμιν τῶν ὄντων οὔτʼ εἰς ἐνέργειαν ἔστι θεῖναι αὐτήν· οὔτε γὰρ τὸ δυνατὸν ποσὸν εἶναι κινεῖται ἐξ ἀνάγκης, οὔτε τὸ ἐνεργείᾳ ποσόν, ἥ τε κίνησις ἐνέργεια μὲν εἶναι δοκεῖ τις, ἀτελὴς δέ· αἴτιον δʼ ὅτι ἀτελὲς τὸ δυνατὸν οὗ ἐστὶν ἐνέργεια. καὶ διὰ τοῦτο χαλεπὸν αὐτὴν λαβεῖν τί ἐστιν· ἢ γὰρ εἰς στέρησιν ἀνάγκη θεῖναι ἢ εἰς δύναμιν ἢ εἰς ἐνέργειαν ἁπλῆν, τούτων δʼ οὐδὲν φαίνεται ἐνδεχόμενον, ὥστε λείπεται τὸ λεχθὲν εἶναι, καὶ ἐνέργειαν καὶ [μὴ] ἐνέργειαν τὴν εἰρημένην, ἰδεῖν μὲν χαλεπὴν ἐνδεχομένην δʼ εἶναι. καὶ ὅτι ἐστὶν ἡ κίνησις ἐν τῷ κινητῷ, δῆλον· ἐντελέχεια γάρ ἐστι τούτου ὑπὸ τοῦ κινητικοῦ. καὶ ἡ τοῦ κινητικοῦ ἐνέργεια οὐκ ἄλλη ἐστίν. δεῖ μὲν γὰρ εἶναι ἐντελέχειαν ἀμφοῖν· κινητικὸν μὲν γάρ ἐστι τῷ δύνασθαι, κινοῦν δὲ τῷ ἐνεργεῖν, ἀλλʼ ἔστιν ἐνεργητικὸν τοῦ κινητοῦ, ὥσθʼ ὁμοίως μία ἡ ἀμφοῖν ἐνέργεια ὥσπερ τὸ αὐτὸ διάστημα ἓν πρὸς δύο καὶ δύο πρὸς ἕν, καὶ τὸ ἄναντες καὶ τὸ κάταντες, ἀλλὰ τὸ εἶναι οὐχ ἕν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ κινοῦντος καὶ κινουμένου.

1066a3010. Bölüm

Sonsuz ya geçilip bitirilmesi imkânsız olandır, çünkü tabiatı geçilmeye uygun değildir, tıpkı sesin görülemez olması gibi; ya geçilmesi sonu gelmeyen bir yol olan; ya güçlükle geçilen; ya da tabiatça bir geçişi ya da sınırı olması gerektiği hâlde olmayan. Ayrıca ekleme ya da çıkarma ya da ikisi bakımından sonsuz olan vardır.

1066a30

τὸ δʼ ἄπειρον ἢ τὸ ἀδύνατον διελθεῖν τῷ μὴ πεφυκέναι διιέναι, καθάπερ ἡ φωνὴ ἀόρατος, ἢ τὸ διέξοδον ἔχον ἀτελεύτητον, ἢ ὃ μόλις, ἢ ὃ πεφυκὸς ἔχειν μὴ ἔχει διέξοδον ἢ πέρας· ἔτι προσθέσει ἢ ἀφαιρέσει ἢ ἄμφω.

1066bSonsuzun kendi başına ayrı bir şey olması mümkün değildir. Çünkü ne büyüklük ne çokluksa, sonsuzun kendisi araz değil ousia ise, bölünmez olacaktır (çünkü bölünebilir olan ya büyüklüktür ya çokluk); bölünmezse sonsuz değildir, meğer ki sesin görülemez olması anlamında olsun; ama insanlar onu bu anlamda söylemez, biz de bu anlamda aramıyoruz, sonu gelmez anlamında arıyoruz. Ayrıca sonsuzun hâli olduğu sayı ve büyüklük kendi başına var olmuyorsa, sonsuz nasıl kendi başına var olabilir? Ayrıca araz olarak varsa, sonsuz olarak varolanların unsuru olamaz; tıpkı ses görülemez olduğu hâlde, görülemezin konuşmanın unsuru olmaması gibi. Sonsuzun fiil hâlinde var olamayacağı da açıktır. Çünkü o zaman ondan alınan herhangi bir parça sonsuz olurdu (sonsuz ousia ise ve bir dayanak hakkında söylenmiyorsa, sonsuz olmak ile sonsuz aynı şeydir); dolayısıyla ya bölünmezdir ya da parçalara ayrılabiliyorsa sonsuz parçalara bölünür; oysa aynı şeyin birçok sonsuz olması imkânsızdır (çünkü sonsuz ousia ve ilke ise, hava havanın parçası olduğu gibi sonsuz da sonsuzun parçası olur); demek ki parçalanamaz ve bölünemez. Ama entelekheia hâlinde varolan bir şeyin sonsuz olması imkânsızdır (çünkü bir kemiyet olması zorunludur); demek ki sonsuzluk ona araz olarak aittir. Böyleyse de, ilke olamayacağı söylendi; ilke olan, sonsuzluğun kendisine araz olarak ait olduğu şeydir, yani hava ya da çift.

Bu araştırma küllîdir; sonsuzun hissedilir şeylerde olmadığı ise şuradan açıktır. Cismin logos'u yüzeylerle sınırlanmış olmaksa, sonsuz bir cisim ne hissedilir ne düşünülür olabilir; ayrı ve sonsuz bir sayı da olamaz; çünkü sayı ya da sayısı olan şey sayılabilirdir. Tabiat bakımından da şunlardan açıktır: sonsuz cisim ne birleşik ne basit olabilir. Unsurlar sayıca sınırlıysa birleşik bir sonsuz cisim olmayacaktır. (Çünkü zıtlar denk olmalı ve biri sonsuz olmamalıdır; çünkü bir cismin kuvvesi ötekinden herhangi bir ölçüde geri kalırsa, sınırlı olan sonsuz tarafından yok edilecektir; her birinin sonsuz olması ise imkânsızdır; çünkü cisim her yönde boyutu olan şeydir, sonsuz da sınırsızca uzanandır; dolayısıyla sonsuz cisim her yönde sonsuz olacaktır.) Sonsuz tek ve basit bir cisim de olamaz: ne bazılarının dediği gibi unsurların dışında, onları kendisinden türettikleri bir şey olarak (çünkü unsurların dışında böyle bir cisim yoktur; her şey neyden oluşmuşsa ona çözülür, oysa basit cisimlerin dışında böyle bir şey görünmez), ne de ateş ya da başka bir unsur olarak.

1066b

χωριστὸν μὲν δὴ αὐτό τι ὂν οὐχ οἷόν τʼ εἶναι· εἰ γὰρ μήτε μέγεθος μήτε πλῆθος, οὐσία δʼ αὐτὸ τὸ ἄπειρον καὶ μὴ συμβεβηκός, ἀδιαίρετον ἔσται (τὸ γὰρ διαιρετὸν ἢ μέγεθος ἢ πλῆθος), εἰ δὲ ἀδιαίρετον, οὐκ ἄπειρον, εἰ μὴ καθάπερ ἡ φωνὴ ἀόρατος· ἀλλʼ οὐχ οὕτω λέγουσιν οὐδʼ ἡμεῖς ζητοῦμεν, ἀλλʼ ὡς ἀδιέξοδον. ἔτι πῶς ἐνδέχεται καθʼ αὑτὸ εἶναι ἄπειρον, εἰ μὴ καὶ ἀριθμὸς καὶ μέγεθος, ὧν πάθος τὸ ἄπειρον; ἔτι εἰ κατὰ συμβεβηκός, οὐκ ἂν εἴη στοιχεῖον τῶν ὄντων ᾗ ἄπειρον, ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἀόρατον τῆς διαλέκτου, καίτοι ἡ φωνὴ ἀόρατος. καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ἐνεργείᾳ εἶναι τὸ ἄπειρον, δῆλον. ἔσται γὰρ ὁτιοῦν αὐτοῦ ἄπειρον μέρος τὸ λαμβανόμενον (τὸ γὰρ ἀπείρῳ εἶναι καὶ ἄπειρον τὸ αὐτό, εἴπερ οὐσία τὸ ἄπειρον καὶ μὴ καθʼ ὑποκειμένου), ὥστε ἢ ἀδιαίρετον, ἢ εἰς ἄπειρα διαιρετόν, εἰ μεριστόν· πολλὰ δʼ εἶναι τὸ αὐτὸ ἀδύνατον ἄπειρα (ὥσπερ γὰρ ἀέρος ἀὴρ μέρος, οὕτως ἄπειρον ἀπείρου, εἰ ἔστιν οὐσία καὶ ἀρχή)· ἀμέριστον ἄρα καὶ ἀδιαίρετον. ἀλλὰ ἀδύνατον τὸ ἐντελεχείᾳ ὂν ἄπειρον (ποσὸν γὰρ εἶναι ἀνάγκη)· κατὰ συμβεβηκὸς ἄρα ὑπάρχει. ἀλλʼ εἰ οὕτως, εἴρηται ὅτι οὐκ ἐνδέχεται εἶναι ἀρχήν, ἀλλʼ ἐκεῖνο ᾧ συμβέβηκε, τὸν ἀέρα ἢ τὸ ἄρτιον.—αὕτη μὲν οὖν ἡ ζήτησις καθόλου, ὅτι δʼ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς οὐκ ἔστιν, ἐνθένδε δῆλον· εἰ γὰρ σώματος λόγος τὸ ἐπιπέδοις ὡρισμένον, οὐκ εἴη ἂν ἄπειρον σῶμα οὔτʼ αἰσθητὸν οὔτε νοητόν, οὐδʼ ἀριθμὸς ὡς κεχωρισμένος καὶ ἄπειρος· ἀριθμητὸν γὰρ ὁ ἀριθμὸς ἢ τὸ ἔχον ἀριθμόν. φυσικῶς δὲ ἐκ τῶνδε δῆλον· οὔτε γὰρ σύνθετον οἷόν τʼ εἶναι οὔθʼ ἁπλοῦν. σύνθετον μὲν γὰρ οὐκ ἔσται σῶμα, εἰ πεπέρανται τῷ πλήθει τὰ στοιχεῖα (δεῖ γὰρ ἰσάζειν τὰ ἐναντία καὶ μὴ εἶναι ἓν αὐτῶν ἄπειρον· εἰ γὰρ ὁτῳοῦν λείπεται ἡ θατέρου σώματος δύναμις, φθαρήσεται ὑπὸ τοῦ ἀπείρου τὸ πεπερασμένον· ἕκαστον δʼ ἄπειρον εἶναι ἀδύνατον, σῶμα γάρ ἐστι τὸ πάντῃ ἔχον διάστασιν, ἄπειρον δὲ τὸ ἀπεράντως διεστηκός, ὥστʼ εἰ τὸ ἄπειρον σῶμα, πάντῃ ἔσται ἄπειρον)· οὐδὲ ἓν δὲ καὶ ἁπλοῦν ἐνδέχεται τὸ ἄπειρον εἶναι σῶμα, οὔθʼ ὡς λέγουσί τινες, παρὰ τὰ στοιχεῖα ἐξ οὗ γεννῶσι ταῦτα (οὐκ ἔστι γὰρ τοιοῦτο σῶμα παρὰ τὰ στοιχεῖα· ἅπαν γάρ, ἐξ οὗ ἐστί, καὶ διαλύεται εἰς τοῦτο, οὐ φαίνεται δὲ τοῦτο παρὰ τὰ ἁπλᾶ σώματα),

1067aÇünkü bunlardan birinin sonsuz olması bir yana, bütün, sınırlı olsa bile, bunlardan biri olamaz ya da biri hâline gelemez; Herakleitos'un her şeyin bir gün ateş olacağını söylemesi gibi. Tabiat filozoflarının unsurların dışında kabul ettikleri bir için de aynı açıklama geçerlidir; çünkü her şey zıttından, sözgelişi sıcaktan soğuğa değişir.

Ayrıca hissedilir cisim bir yerdedir ve bütünün ve parçanın, sözgelişi toprağın bütününün ve bir parçasının yeri aynıdır; dolayısıyla sonsuz cisim türdeşse, ya hareketsiz olacak ya da hep yer değiştirecektir; bu da imkânsızdır. (Çünkü neden aşağısı yukarısından ya da herhangi bir yerden daha uygun olsun? Sözgelişi bir toprak parçası olsa, o nereye hareket edecek ya da nerede duracak? Çünkü onunla aynı cinsten olan cismin yeri sonsuzdur. Bütün yeri mi kaplayacak? Nasıl? Durması ve hareketi neyle olacak? Ya her yerde duracak, o zaman hareket etmeyecek; ya da her yerde hareket edecek, o zaman durmayacak.) Bütün türdeş değilse, yerler de türdeş değildir; önce bütünün cismi, temas dışında bir olmayacaktır; sonra bunlar ya tür bakımından sınırlı ya da sonsuz olacaktır. Sınırlı olamaz (çünkü bütün sonsuzsa, bazıları sonsuz olacak, bazıları olmayacak, sözgelişi ateş ya da su; bu ise zıtlar için yok oluş demektir); sonsuz ve basitse, yerler de sonsuz olur ve sonsuz sayıda unsur olur; bu imkânsızsa ve yerler sınırlıysa, bütünün de sınırlı olması zorunludur. Genel olarak, her hissedilir cismin ya ağırlığı ya hafifliği varsa, sonsuz bir cisim ve cisimler için sonsuz bir yer olması imkânsızdır; çünkü cisim ya merkeze ya yukarı doğru gidecektir; sonsuzun ise ister tamamının ister yarısının bunlardan birine uğraması imkânsızdır; çünkü onu nasıl böleceksin? Ya da sonsuzun bir kısmı nasıl aşağı, bir kısmı yukarı olacak, ya da nasıl ucu ve ortası olacak? Ayrıca her hissedilir cisim bir yerdedir; yerin altı türü vardır; bunların sonsuz cisimde bulunması ise imkânsızdır. Genel olarak sonsuz bir yer olması imkânsızsa, sonsuz bir cisim de imkânsızdır; çünkü yerde olan bir yerdedir; bu da ya yukarıyı ya aşağıyı ya da geri kalanlardan birini ifade eder; bunların her biri de bir sınırdır.

Sonsuz, büyüklükte, harekette ve zamanda tek bir tabiat olarak aynı değildir; sonraki öncekine göre söylenir: sözgelişi hareket, üzerinde hareket edilen, başkalaşılan ya da büyünülen büyüklüğe göre; zaman da hareket yüzünden sonsuz denir.

1067a

οὐδὲ πῦρ οὐδʼ ἄλλο τῶν στοιχείων οὐθέν· χωρὶς γὰρ τοῦ ἄπειρον εἶναί τι αὐτῶν, ἀδύνατον τὸ ἅπαν, κἂν ᾖ πεπερασμένον, ἢ εἶναι ἢ γίγνεσθαι ἕν τι αὐτῶν, ὥσπερ Ἡράκλειτός φησιν ἅπαντα γίγνεσθαί ποτε πῦρ. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ ἑνὸς ὃ ποιοῦσι παρὰ τὰ στοιχεῖα οἱ φυσικοί· πᾶν γὰρ μεταβάλλει ἐξ ἐναντίου, οἷον ἐκ θερμοῦ εἰς ψυχρόν.—ἔτι τὸ αἰσθητὸν σῶμα πού, καὶ ὁ αὐτὸς τόπος ὅλου καὶ μορίου, οἷον τῆς γῆς, ὥστʼ εἰ μὲν ὁμοειδές, ἀκίνητον ἔσται ἢ ἀεὶ οἰσθήσεται, τοῦτο δὲ ἀδύνατον (τί γὰρ μᾶλλον κάτω ἢ ἄνω ἢ ὁπουοῦν; οἷον εἰ βῶλος εἴη, ποῦ αὕτη κινήσεται ἢ μενεῖ; ὁ γὰρ τόπος τοῦ συγγενοῦς αὐτῇ σώματος ἄπειρος· καθέξει οὖν τὸν ὅλον τόπον; καὶ πῶς; τίς οὖν ἡ μονὴ καὶ ἡ κίνησις; ἢ πανταχοῦ μενεῖ—οὐ κινηθήσεται ἄρα, ἢ πανταχοῦ κινηθήσεται —οὐκ ἄρα στήσεται)· εἰ δʼ ἀνόμοιον τὸ πᾶν, ἀνόμοιοι καὶ οἱ τόποι, καὶ πρῶτον μὲν οὐχ ἓν τὸ σῶμα τοῦ παντὸς ἀλλʼ ἢ τῷ ἅπτεσθαι, εἶτα ἢ πεπερασμένα ταῦτʼ ἔσται ἢ ἄπειρα εἴδει. πεπερασμένα μὲν οὖν οὐχ οἷόν τε (ἔσται γὰρ τὰ μὲν ἄπειρα τὰ δʼ οὔ, εἰ τὸ πᾶν ἄπειρον, οἷον πῦρ ἢ ὕδωρ· φθορὰ δὲ τὸ τοιοῦτον τοῖς ἐναντίοις)· εἰ δʼ ἄπειρα καὶ ἁπλᾶ, καὶ οἱ τόποι ἄπειροι καὶ ἔσται ἄπειρα στοιχεῖα· εἰ δὲ τοῦτʼ ἀδύνατον καὶ οἱ τόποι πεπερασμένοι, καὶ τὸ πᾶν ἀνάγκη πεπεράνθαι. ὅλως δʼ ἀδύνατον ἄπειρον εἶναι σῶμα καὶ τόπον τοῖς σώμασιν, εἰ πᾶν σῶμα αἰσθητὸν ἢ βάρος ἔχει ἢ κουφότητα· ἢ γὰρ ἐπὶ τὸ μέσον ἢ ἄνω οἰσθήσεται, ἀδύνατον δὲ τὸ ἄπειρον ἢ πᾶν ἢ τὸ ἥμισυ ὁποτερονοῦν πεπονθέναι· πῶς γὰρ διελεῖς; ἢ πῶς τοῦ ἀπείρου ἔσται τὸ μὲν κάτω τὸ δʼ ἄνω, ἢ ἔσχατον καὶ μέσον; ἔτι πᾶν σῶμα αἰσθητὸν ἐν τόπῳ, τόπου δὲ εἴδη ἕξ, ἀδύνατον δʼ ἐν τῷ ἀπείρῳ σώματι ταῦτʼ εἶναι. ὅλως δʼ εἰ ἀδύνατον τόπον ἄπειρον εἶναι, καὶ σῶμα ἀδύνατον· τὸ γὰρ ἐν τόπῳ πού, τοῦτο δὲ σημαίνει ἢ ἄνω ἢ κάτω ἢ τῶν λοιπῶν τι, τούτων δʼ ἕκαστον πέρας τι. τὸ δʼ ἄπειρον οὐ ταὐτὸν ἐν μεγέθει καὶ κινήσει καὶ χρόνῳ ὡς μία τις φύσις, ἀλλὰ τὸ ὕστερον λέγεται κατὰ τὸ πρότερον, οἷον κίνησις κατὰ τὸ μέγεθος ἐφʼ οὗ κινεῖται ἢ ἀλλοιοῦται ἢ αὔξεται, χρόνος δὲ διὰ τὴν κίνησιν.

1067b11. Bölüm

Değişen şey bazen araz olarak değişir, musikişinasın yürümesi gibi; bazen de bir parçası değiştiği için mutlak olarak değişti denir, parçalara göre değişen şeyler gibi (göz iyileştiği için beden iyileşir denir); ama kendisi bakımından ilk olarak hareket eden bir şey de vardır; bu da kendisi bakımından hareket edebilir olandır. Hareket ettiren için de durum aynıdır: kimi araz olarak, kimi bir parçası bakımından, kimi kendisi bakımından hareket ettirir. İlk hareket ettiren bir şey vardır; hareket eden bir şey vardır; ayrıca hareketin içinde olduğu zaman, çıktığı yer ve vardığı yer vardır. Hareket eden şeylerin hareket ettikleri eidos'lar, hâller ve yer ise hareketsizdir, sözgelişi epistēmē ve sıcaklık; hareket sıcaklık değil, ısınmadır. Araz olarak olmayan değişme her şeyde bulunmaz; zıtlarda, ortalarda ve çelişmede bulunur; bunun kanıtı istikradır.

Değişen ya bir dayanaktan bir dayanağa, ya dayanak olmayandan dayanak olmayana, ya dayanaktan dayanak olmayana, ya da dayanak olmayandan dayanağa değişir (dayanak derken olumlamayla gösterileni kastediyorum); dolayısıyla üç değişme olması zorunludur; çünkü dayanak olmayandan dayanak olmayana olan değişme değildir; ne zıtlardır ne çelişme, çünkü bir karşıtlık yoktur. Dayanak olmayandan dayanağa, çelişmeye göre olan değişme oluştur: mutlak olan mutlak oluş, belirli olan belirli bir şeyin oluşu; dayanaktan dayanak olmayana olan ise yok oluştur: mutlak olan mutlak yok oluş, belirli olan belirli bir şeyin yok oluşu. Varolmayan birçok anlamda söylendiğine, ne birleştirme ya da ayırmaya göre varolmayanın ne de kuvveye göre varolmayanın, yani mutlak olarak varolanın karşıtı olanın hareket etmesi mümkün olmadığına göre (çünkü beyaz olmayan ya da iyi olmayan yine de araz olarak hareket edebilir, çünkü beyaz olmayan bir insan olabilir; mutlak olarak "şu değil" olan ise hiçbir şekilde hareket edemez), varolmayanın hareket etmesi imkânsızdır. (Öyleyse oluş da hareket olamaz; çünkü oluşan varolmayandır; ne kadar araz olarak oluşsa da, mutlak olarak oluşan şey hakkında varolmayanın ona ait olduğunu söylemek doğrudur.) Durgunluk için de aynı şey geçerlidir. Bu güçlükler ortaya çıkar; ayrıca hareket eden her şey bir yerdedir, varolmayan ise bir yerde değildir; yoksa bir yerde olurdu. Yok oluş da hareket değildir; çünkü harekete zıt olan hareket ya da durgunluktur, yok oluş ise oluşa zıttır.

1067b

μεταβάλλει δὲ τὸ μεταβάλλον τὸ μὲν κατὰ συμβεβηκός, ὡς τὸ μουσικὸν βαδίζει, τὸ δὲ τῷ τούτου τι μεταβάλλειν ἁπλῶς λέγεται μεταβάλλειν, οἷον ὅσα κατὰ μέρη (ὑγιάζεται γὰρ τὸ σῶμα, ὅτι ὁ ὀφθαλμός), ἔστι δέ τι ὃ καθʼ αὑτὸ πρῶτον κινεῖται, καὶ τοῦτʼ ἔστι τὸ καθʼ αὑτὸ κινητόν. ἔστι δέ [τι] καὶ ἐπὶ τοῦ κινοῦντος ὡσαύτως· κινεῖ γὰρ κατὰ συμβεβηκὸς τὸ δὲ κατὰ μέρος τὸ δὲ καθʼ αὑτό· ἔστι δέ τι τὸ κινοῦν πρῶτον· ἔστι δέ τι τὸ κινούμενον, ἔτι ἐν ᾧ χρόνῳ καὶ ἐξ οὗ καὶ εἰς ὅ. τὰ δʼ εἴδη καὶ τὰ πάθη καὶ ὁ τόπος, εἰς ἃ κινοῦνται τὰ κινούμενα, ἀκίνητά ἐστιν, οἷον ἐπιστήμη καὶ θερμότης· ἔστι δʼ οὐχ ἡ θερμότης κίνησις ἀλλʼ ἡ θέρμανσις. ἡ δὲ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς μεταβολὴ οὐκ ἐν ἅπασιν ὑπάρχει ἀλλʼ ἐν τοῖς ἐναντίοις καὶ μεταξὺ καὶ ἐν ἀντιφάσει· τούτου δὲ πίστις ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς. μεταβάλλει δὲ τὸ μεταβάλλον ἢ ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον, ἢ οὐκ ἐξ ὑποκειμένου εἰς οὐχ ὑποκείμενον, ἢ ἐξ ὑποκειμένου εἰς οὐχ ὑποκείμενον, ἢ οὐκ ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον (λέγω δὲ ὑποκείμενον τὸ καταφάσει δηλούμενον), ὥστʼ ἀνάγκη τρεῖς εἶναι μεταβολάς· ἡ γὰρ ἐξ οὐχ ὑποκειμένου εἰς μὴ ὑποκείμενον οὐκ ἔστι μεταβολή· οὔτε γὰρ ἐναντία οὔτε ἀντίφασίς ἐστιν, ὅτι οὐκ ἀντίθεσις. ἡ μὲν οὖν οὐκ ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον κατʼ ἀντίφασιν γένεσίς ἐστιν, ἡ μὲν ἁπλῶς ἁπλῆ, ἡ δὲ τινὸς τίς· ἡ δʼ ἐξ ὑποκειμένου εἰς μὴ ὑποκείμενον φθορά, ἡ μὲν ἁπλῶς ἁπλῆ, ἡ δὲ τινὸς τίς. εἰ δὴ τὸ μὴ ὂν λέγεται πλεοναχῶς, καὶ μήτε τὸ κατὰ σύνθεσιν ἢ διαίρεσιν ἐνδέχεται κινεῖσθαι μήτε τὸ κατὰ δύναμιν τὸ τῷ ἁπλῶς ὄντι ἀντικείμενον (τὸ γὰρ μὴ λευκὸν ἢ μὴ ἀγαθὸν ὅμως ἐνδέχεται κινεῖσθαι κατὰ συμβεβηκός, εἴη γὰρ ἂν ἄνθρωπος τὸ μὴ λευκόν· τὸ δʼ ἁπλῶς μὴ τόδε οὐδαμῶς), ἀδύνατον τὸ μὴ ὂν κινεῖσθαι (εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τὴν γένεσιν κίνησιν εἶναι· γίγνεται γὰρ τὸ μὴ ὄν· εἰ γὰρ καὶ ὅτι μάλιστα κατὰ συμβεβηκὸς γίγνεται, ἀλλʼ ὅμως ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι ὑπάρχει τὸ μὴ ὂν κατὰ τοῦ γιγνομένου ἁπλῶς)· ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ἠρεμεῖν. ταῦτά τε δὴ συμβαίνει δυσχερῆ, καὶ εἰ πᾶν τὸ κινούμενον ἐν τόπῳ, τὸ δὲ μὴ ὂν οὐκ ἔστιν ἐν τόπῳ· εἴη γὰρ ἂν πού. οὐδὲ δὴ ἡ φθορὰ κίνησις· ἐναντίον γὰρ κινήσει κίνησις ἢ ἠρεμία, φθορὰ δὲ γενέσει.

1068aHer hareket bir tür değişme olduğuna, değişmeler söylenen üç tane olduğuna, bunlardan oluş ve yok oluşa göre olanlar hareket olmadığına, bunlar da çelişmeye göre olan değişmeler olduğuna göre, yalnızca dayanaktan dayanağa olan değişmenin hareket olması zorunludur. Dayanaklar ya zıttır ya ortadır (yoksunluk da zıt sayılsın) ve olumlamayla gösterilir, sözgelişi çıplak, dişsiz ve siyah.

1068a

ἐπεὶ δὲ πᾶσα κίνησις μεταβολή τις, μεταβολαὶ δὲ τρεῖς αἱ εἰρημέναι, τούτων δʼ αἱ κατὰ γένεσιν καὶ φθορὰν οὐ κινήσεις, αὗται δʼ εἰσὶν αἱ κατʼ ἀντίφασιν, ἀνάγκη τὴν ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον κίνησιν εἶναι μόνην. τὰ δʼ ὑποκείμενα ἢ ἐναντία ἢ μεταξύ (καὶ γὰρ ἡ στέρησις κείσθω ἐναντίον), καὶ δηλοῦται καταφάσει, οἷον τὸ γυμνὸν καὶ νωδὸν καὶ μέλαν.

1068a512. Bölüm

Kategoriler ousia, keyfiyet, yer, yapmak ya da etkilenmek, görelilik ve kemiyet olarak bölündüğüne göre, üç hareket olması zorunludur: keyfiyetin, kemiyetin ve yerin hareketi. Ousia bakımından hareket yoktur, çünkü ousia'ya zıt hiçbir şey yoktur; görelilik bakımından da yoktur (çünkü ikisinden biri değiştiğinde, öteki hiç değişmediği hâlde artık doğru söylenmeyebilir; dolayısıyla bunların hareketi araz olarak olur); yapan ve etkilenen, ya da hareket ettiren ve hareket eden bakımından da yoktur, çünkü hareketin hareketi, oluşun oluşu, genel olarak değişmenin değişmesi yoktur. Hareketin hareketi iki şekilde olabilirdi: ya hareket dayanak olarak alınır (sözgelişi insan beyazdan siyaha değiştiği için hareket eder; o zaman hareket de ısınır, soğur, yer değiştirir ya da büyür; ama bu imkânsızdır, çünkü değişme dayanaklardan biri değildir); ya da başka bir dayanak bir değişmeden başka bir eidos'a değişir, sözgelişi insan hastalıktan sağlığa. Ama bu da araz olarak dışında mümkün değildir. Çünkü her hareket bir şeyden başka bir şeye değişmedir; oluş ve yok oluş da öyledir; yalnız bunlar karşıtlara bir şekilde, hareket ise başka bir şekilde değişmedir. O hâlde dayanak aynı anda hem sağlıktan hastalığa, hem de bu değişmenin kendisinden başka bir değişmeye değişmiş olur. Açıktır ki hastalandığında herhangi bir değişmeye değişmiş olacaktır (çünkü durgun da kalabilir), üstelik her zaman rastgele olmayan bir değişmeye; o değişme de bir şeyden başka bir şeye olacaktır; dolayısıyla karşıt değişme, yani iyileşme olacaktır; ama araz olarak; sözgelişi hatırlamadan unutmaya değişme olur, çünkü bu hâllerin ait olduğu şey bazen epistēmē'ye, bazen bilgisizliğe değişir.

Ayrıca değişmenin değişmesi ve oluşun oluşu olacaksa, bu sonsuza kadar gider. Sonraki varsa öncekinin de olması zorunludur; sözgelişi mutlak oluş bir zaman oluşuyor idiyse, oluşan şey de oluşuyordu; dolayısıyla mutlak olarak oluşan henüz yoktu, ama oluşmakta olan bir şey zaten oluşmaktaydı.

1068a5

εἰ οὖν αἱ κατηγορίαι διῄρηνται οὐσίᾳ, ποιότητι, τόπῳ, τῷ ποιεῖν ἢ πάσχειν, τῷ πρός τι, τῷ ποσῷ, ἀνάγκη τρεῖς εἶναι κινήσεις, ποιοῦ ποσοῦ τόπου· κατʼ οὐσίαν δʼ οὔ, διὰ τὸ μηθὲν εἶναι οὐσίᾳ ἐναντίον, οὐδὲ τοῦ πρός τι (ἔστι γὰρ θατέρου μεταβάλλοντος μὴ ἀληθεύεσθαι θάτερον μηδὲν μεταβάλλον, ὥστε κατὰ συμβεβηκὸς ἡ κίνησις αὐτῶν), οὐδὲ ποιοῦντος καὶ πάσχοντος, ἢ κινοῦντος καὶ κινουμένου, ὅτι οὐκ ἔστι κινήσεως κίνησις οὐδὲ γενέσεως γένεσις, οὐδʼ ὅλως μεταβολῆς μεταβολή. διχῶς γὰρ ἐνδέχεται κινήσεως εἶναι κίνησιν, ἢ ὡς ὑποκειμένου (οἷον ὁ ἄνθρωπος κινεῖται ὅτι ἐκ λευκοῦ εἰς μέλαν μεταβάλλει, ὥστε οὕτω καὶ ἡ κίνησις ἢ θερμαίνεται ἢ ψύχεται ἢ τόπον ἀλλάττει ἢ αὔξεται· τοῦτο δὲ ἀδύνατον· οὐ γὰρ τῶν ὑποκειμένων τι ἡ μεταβολή), ἢ τῷ ἕτερόν τι ὑποκείμενον ἐκ μεταβολῆς μεταβάλλειν εἰς ἄλλο εἶδος, οἷον ἄνθρωπον ἐκ νόσου εἰς ὑγίειαν. ἀλλʼ οὐδὲ τοῦτο δυνατὸν πλὴν κατὰ συμβεβηκός. πᾶσα γὰρ κίνησις ἐξ ἄλλου εἰς ἄλλο ἐστὶ μεταβολή, καὶ γένεσις καὶ φθορὰ ὡσαύτως· πλὴν αἱ μὲν εἰς ἀντικείμενα ὡδί, ἡ δʼ ὡδί, ἡ κίνησις. ἅμα οὖν μεταβάλλει ἐξ ὑγιείας εἰς νόσον, καὶ ἐξ αὐτῆς ταύτης τῆς μεταβολῆς εἰς ἄλλην. δῆλον δὴ ὅτι ἂν νοσήσῃ, μεταβεβληκὸς ἔσται εἰς ὁποιανοῦν (ἐνδέχεται γὰρ ἠρεμεῖν) καὶ ἔτι εἰς μὴ τὴν τυχοῦσαν ἀεί· κἀκείνη ἔκ τινος εἴς τι ἄλλο ἔσται· ὥσθʼ ἡ ἀντικειμένη ἔσται, ὑγίανσις, ἀλλὰ τῷ συμβεβηκέναι, οἷον ἐξ ἀναμνήσεως εἰς λήθην μεταβάλλει ὅτι ᾧ ὑπάρχει ἐκεῖνο μεταβάλλει, ὁτὲ μὲν εἰς ἐπιστήμην ὁτὲ δὲ εἰς ἄγνοιαν.—ἔτι εἰς ἄπειρον βαδιεῖται, εἰ ἔσται μεταβολῆς μεταβολὴ καὶ γενέσεως γένεσις. ἀνάγκη δὴ καὶ τὴν προτέραν, εἰ ἡ ὑστέρα· οἷον εἰ ἡ ἁπλῆ γένεσις ἐγίγνετό ποτε, καὶ τὸ γιγνόμενον ἐγίγνετο·

1068bBu da bir zaman oluşuyordu; dolayısıyla o zaman henüz oluşmakta değildi. Sonsuzlarda ilk bir şey olmadığına göre, ilk olmayacak, dolayısıyla ondan sonraki de olmayacaktır. O hâlde hiçbir şeyin oluşması, hareket etmesi ya da değişmesi mümkün değildir. Ayrıca zıt hareket ve durgunluk, oluş ve yok oluş aynı şeye aittir; dolayısıyla oluşan, oluşmakta olan hâline geldiği anda yok olacaktır; çünkü ne oluşmaya başlar başlamaz ne de sonra yok olabilir, zira yok olanın var olması gerekir. Ayrıca oluşanın ve değişenin altında bir madde bulunmalıdır. O hâlde başkalaşabilen cisim ya da psykhē gibi, hareket ya da oluş hâline gelen şey ne olacaktır? Ayrıca vardıkları şey nedir? Çünkü hareket ya da oluş, şunun şundan şuna hareketi ya da oluşu olmalıdır. O hâlde bu nasıl olacak? Öğrenmenin öğrenmesi olmayacaktır; dolayısıyla oluşun oluşu da olmayacaktır.

Ousia'nın, göreliliğin, yapmanın ve etkilenmenin hareketi olmadığına göre, geriye hareketin keyfiyet, kemiyet ve yer bakımından olması kalır (çünkü bunların her birinde zıtlık vardır); keyfiyet derken ousia'daki keyfiyeti (çünkü fark da bir keyfiyettir) değil, etkilenmeyle ilgili keyfiyeti kastediyorum; bir şeye bu bakımdan etkilenen ya da etkilenmez denir. Hareketsiz ise, hiç hareket edemeyen, uzun zamanda güçlükle ya da yavaş başlayarak hareket eden, ve tabiatça hareket etmesi gereken ve edebilen ama tabiatça hareket etmesi gereken zamanda, yerde ve şekilde hareket etmeyendir; hareketsizler arasında yalnızca buna "durgun" diyorum; çünkü durgunluk harekete zıttır; dolayısıyla hareketi alabilen şeydeki yoksunluk olacaktır.

Yer bakımından birlikte olanlar, tek bir ilk yerde bulunanlardır; ayrı olanlar başka yerde bulunanlardır; temas edenler, uçları birlikte olanlardır. Orta, sürekli değişen şeyin, tabiata göre son olarak değişeceği yere varmadan önce varması tabiatı gereği olan yerdir. Yer bakımından zıt, düz bir çizgi üzerinde en uzak olandır. Ardışık olan, başlangıçtan sonra gelen ve konum, eidos ya da başka bir şekilde belirlenmiş olan şeydir; onunla ardından geldiği şey arasında aynı cinsten hiçbir şey bulunmaz; sözgelişi çizgiler çizgiden, birimler birimden, ev evden sonra gelir (başka bir şeyin arada bulunmasına hiçbir engel yoktur). Çünkü ardışık olan bir şeyin ardından gelir ve sonraki bir şeydir; bir, ikinin ardışığı değildir, ayın ilk günü de ikinci günün ardışığı değildir.

1068b

ὥστε οὔπω ἦν τὸ γιγνόμενον ἁπλῶς, ἀλλά τι γιγνόμενον [ἢ] γιγνόμενον ἤδη. καὶ τοῦτʼ ἐγίγνετό ποτε, ὥστʼ οὐκ ἦν πω τότε γιγνόμενον. ἐπεὶ δὲ τῶν ἀπείρων οὐκ ἔστι τι πρῶτον, οὐκ ἔσται τὸ πρῶτον, ὥστʼ οὐδὲ τὸ ἐχόμενον. οὔτε γίγνεσθαι οὖν οὔτε κινεῖσθαι οἷόν τε οὔτε μεταβάλλειν οὐδέν. ἔτι τοῦ αὐτοῦ κίνησις ἡ ἐναντία καὶ ἠρέμησις, καὶ γένεσις καὶ φθορά, ὥστε τὸ γιγνόμενον, ὅταν γένηται γιγνόμενον, τότε φθείρεται· οὔτε γὰρ εὐθὺς γιγνόμενον οὔθʼ ὕστερον· εἶναι γὰρ δεῖ τὸ φθειρόμενον. ἔτι δεῖ ὕλην ὑπεῖναι τῷ γιγνομένῳ καὶ μεταβάλλοντι. τίς οὖν ἔσται ὥσπερ τὸ ἀλλοιωτὸν σῶμα ἢ ψυχή—οὕτω τί τὸ γιγνόμενον κίνησις ἢ γένεσις; καὶ ἔτι τί εἰς ὃ κινοῦνται; δεῖ γὰρ εἶναι τὴν τοῦδε ἐκ τοῦδε εἰς τόδε κίνησιν ἢ γένεσιν. πῶς οὖν; οὐ γὰρ ἔσται μάθησις τῆς μαθήσεως, ὥστʼ οὐδὲ γένεσις γενέσεως. ἐπεὶ δʼ οὔτʼ οὐσίας οὔτε τοῦ πρός τι οὔτε τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν, λείπεται κατὰ τὸ ποιὸν καὶ ποσὸν καὶ τόπον κίνησιν εἶναι (τούτων γὰρ ἑκάστῳ ἐναντίωσις ἔστιν), λέγω δὲ τὸ ποιὸν οὐ τὸ ἐν τῇ οὐσίᾳ (καὶ γὰρ ἡ διαφορὰ ποιόν) ἀλλὰ τὸ παθητικόν, καθʼ ὃ λέγεται πάσχειν ἢ ἀπαθὲς εἶναι. τὸ δὲ ἀκίνητον τό τε ὅλως ἀδύνατον κινηθῆναι καὶ τὸ μόλις ἐν χρόνῳ πολλῷ ἢ βραδέως ἀρχόμενον, καὶ τὸ πεφυκὸς μὲν κινεῖσθαι καὶ δυνάμενον ⟨μὴ κινούμενον⟩ δὲ ὅτε πέφυκε καὶ οὗ καὶ ὥς· ὃ καλῶ ἠρεμεῖν τῶν ἀκινήτων μόνον· ἐναντίον γὰρ ἠρεμία κινήσει, ὥστε στέρησις ἂν εἴη τοῦ δεκτικοῦ. ἅμα κατὰ τόπον ὅσα ἐν ἑνὶ τόπῳ πρώτῳ, καὶ χωρὶς ὅσα ἐν ἄλλῳ· ἅπτεσθαι δὲ ὧν τὰ ἄκρα ἅμα· μεταξὺ δʼ εἰς ὃ πέφυκε πρότερον ἀφικνεῖσθαι τὸ μεταβάλλον ἢ εἰς ὃ ἔσχατον μεταβάλλει κατὰ φύσιν τὸ συνεχῶς μεταβάλλον. ἐναντίον κατὰ τόπον τὸ κατʼ εὐθεῖαν ἀπέχον πλεῖστον· ἑξῆς δὲ οὗ μετὰ τὴν ἀρχὴν ὄντος, θέσει ἢ εἴδει ἢ ἄλλως πως ἀφορισθέντος, μηθὲν μεταξύ ἐστι τῶν ἐν ταὐτῷ γένει καὶ οὗ ἐφεξῆς ἐστίν, οἷον γραμμαὶ γραμμῆς ἢ μονάδες μονάδος ἢ οἰκίας οἰκία (ἄλλο δʼ οὐθὲν κωλύει μεταξὺ εἶναι). τὸ γὰρ ἑξῆς τινὸς ἐφεξῆς καὶ ὕστερόν τι· οὐ γὰρ τὸ ἓν ἑξῆς τῶν δύο οὐδʼ ἡ νουμηνία τῆς δευτέρας.

1069aBitişik, ardışık olup temas edendir. Her değişme karşıtlar arasında olduğuna, bunlar da zıtlar ve çelişme olduğuna, çelişmenin de ortası olmadığına göre, ortanın zıtlarda olduğu açıktır. Sürekli olan, bir tür bitişik olandır. Temas edip birbirine tutunan iki şeyin her birinin sınırı aynı ve bir olduğunda ona sürekli diyorum; dolayısıyla açıktır ki süreklilik, temas sayesinde tabiatça tek bir şeyin oluşabildiği şeylerde bulunur. Ardışığın ilk olduğu da açıktır (çünkü ardışık olan temas etmeyebilir, temas eden ise ardışıktır; sürekliyse temas eder, ama temas ediyorsa henüz sürekli değildir; temasın olmadığı şeylerde de kaynaşma yoktur); dolayısıyla nokta birimle aynı değildir; çünkü noktalara temas ait olur, birimlere ise değil, onlara yalnızca ardışıklık ait olur; noktaların arasında bir şey vardır, birimlerin arasında yoktur.

1069a

ἐχόμενον δὲ ὃ ἂν ἑξῆς ὂν ἅπτηται. ἐπεὶ δὲ πᾶσα μεταβολὴ ἐν τοῖς ἀντικειμένοις, ταῦτα δὲ τὰ ἐναντία καὶ ἀντίφασις, ἀντιφάσεως δʼ οὐδὲν ἀνὰ μέσον, δῆλον ὡς ἐν τοῖς ἐναντίοις τὸ μεταξύ. τὸ δὲ συνεχὲς ὅπερ ἐχόμενόν τι. λέγω δὲ συνεχὲς ὅταν ταὐτὸ γένηται καὶ ἓν τὸ ἑκατέρου πέρας οἷς ἅπτονται καὶ συνέχονται, ὥστε δῆλον ὅτι τὸ συνεχὲς ἐν τούτοις ἐξ ὧν ἕν τι πέφυκε γίγνεσθαι κατὰ τὴν σύναψιν. καὶ ὅτι πρῶτον τὸ ἐφεξῆς, δῆλον (τὸ γὰρ ἐφεξῆς οὐχ ἅπτεται, τοῦτο δʼ ἐφεξῆς· καὶ εἰ συνεχές, ἅπτεται, εἰ δʼ ἅπτεται, οὔπω συνεχές· ἐν οἷς δὲ μὴ ἔστιν ἁφή, οὐκ ἔστι σύμφυσις ἐν τούτοις)· ὥστʼ οὐκ ἔστι στιγμὴ μονάδι ταὐτόν· ταῖς μὲν γὰρ ὑπάρχει τὸ ἅπτεσθαι, ταῖς δʼ οὔ, ἀλλὰ τὸ ἐφεξῆς· καὶ τῶν μὲν μεταξύ τι τῶν δʼ οὔ.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…