X. Kitap (Ι)
1052a_21. Bölüm
"Bir"in birçok anlamda söylendiği, daha önce kelimelerin kaç anlamda söylendiğini ayırdığımız yerde söylendi. Bir'in pek çok anlamı olmakla birlikte, araz olarak değil de ilk anlamda ve kendisi bakımından bir denen şeylerin anlamları özetle dört türdür. Önce sürekli olan: ya mutlak olarak sürekli olan ya da daha çok, temas ya da bağla değil, tabiatça sürekli olan (bunlardan da hareketi daha bölünmez ve daha basit olan daha çok birdir ve öncedir). Sonra bir bütün olan, belli bir biçimi ve eidos'u olan şey de böyledir, hatta daha çok birdir; özellikle de bu niteliği tabiatça taşıyorsa, zor yoluyla değilse, yani yapıştırıcıyla, çiviyle ya da bağla tutturulmuş şeyler gibi değil de sürekli olmasının sebebini kendinde taşıyorsa. Böyle bir şey, hareketi bir olduğu, yer ve zaman bakımından bölünmez olduğu için böyledir. Dolayısıyla açıktır ki tabiatça ilk hareketin, yani yer değiştirmenin ilk türü olan dairesel hareketin ilk ilkesine sahip olan bir şey varsa, ilk büyüklük odur.
Demek ki bazı şeyler sürekli ya da bütün olmaları bakımından birdir; bazıları ise logos'ları bir olduğu için. Bunlar da kavranışları bir olan şeylerdir; kavranışı bir olanlar da kavranışı bölünmez olanlardır; bölünmez kavranış ise eidos ya da sayı bakımından bölünmez olan şeyin kavranışıdır. Sayıca bölünmez olan cüzîdir; eidos bakımından bölünmez olan ise bilinmesi ve epistēmē'si bakımından bölünmez olandır. Dolayısıyla ousia'lara bir olmalarının sebebi olan şey ilk anlamda bir olacaktır. O hâlde bir bu kadar anlamda söylenir: tabiatça sürekli olan, bütün, cüzî ve küllî; bunların hepsi de bölünmez oldukları için birdir: bazılarının hareketi, bazılarının kavranışı ya da logos'u bölünmez olduğu için.
τὸ ἓν ὅτι μὲν λέγεται πολλαχῶς, ἐν τοῖς περὶ τοῦ ποσαχῶς διῃρημένοις εἴρηται πρότερον· πλεοναχῶς δὲ λεγομένου οἱ συγκεφαλαιούμενοι τρόποι εἰσὶ τέτταρες τῶν πρώτων καὶ καθʼ αὑτὰ λεγομένων ἓν ἀλλὰ μὴ κατὰ συμβεβηκός. τό τε γὰρ συνεχὲς ἢ ἁπλῶς ἢ μάλιστά γε τὸ φύσει καὶ μὴ ἁφῇ μηδὲ δεσμῷ (καὶ τούτων μᾶλλον ἓν καὶ πρότερον οὗ ἀδιαιρετωτέρα ἡ κίνησις καὶ μᾶλλον ἁπλῆ)· ἔτι τοιοῦτον καὶ μᾶλλον τὸ ὅλον καὶ ἔχον τινὰ μορφὴν καὶ εἶδος, μάλιστα δʼ εἴ τι φύσει τοιοῦτον καὶ μὴ βίᾳ, ὥσπερ ὅσα κόλλῃ ἢ γόμφῳ ἢ συνδέσμῳ, ἀλλὰ ἔχει ἐν αὑτῷ τὸ αἴτιον αὐτῷ τοῦ συνεχὲς εἶναι. τοιοῦτον δὲ τῷ μίαν τὴν κίνησιν εἶναι καὶ ἀδιαίρετον τόπῳ καὶ χρόνῳ, ὥστε φανερόν, εἴ τι φύσει κινήσεως ἀρχὴν ἔχει τῆς πρώτης τὴν πρώτην, οἷον λέγω φορᾶς κυκλοφορίαν, ὅτι τοῦτο πρῶτον μέγεθος ἕν. τὰ μὲν δὴ οὕτως ἓν ᾗ συνεχὲς ἢ ὅλον, τὰ δὲ ὧν ἂν ὁ λόγος εἷς ᾖ, τοιαῦτα δὲ ὧν ἡ νόησις μία, τοιαῦτα δὲ ὧν ἀδιαίρετος, ἀδιαίρετος δὲ τοῦ ἀδιαιρέτου εἴδει ἢ ἀριθμῷ· ἀριθμῷ μὲν οὖν τὸ καθʼ ἕκαστον ἀδιαίρετον, εἴδει δὲ τὸ τῷ γνωστῷ καὶ τῇ ἐπιστήμῃ, ὥσθʼ ἓν ἂν εἴη πρῶτον τὸ ταῖς οὐσίαις αἴτιον τοῦ ἑνός. λέγεται μὲν οὖν τὸ ἓν τοσαυταχῶς, τό τε συνεχὲς φύσει καὶ τὸ ὅλον, καὶ τὸ καθʼ ἕκαστον καὶ τὸ καθόλου, πάντα δὲ ταῦτα ἓν τῷ ἀδιαίρετον εἶναι τῶν μὲν τὴν κίνησιν τῶν δὲ τὴν νόησιν ἢ τὸν λόγον.
1052bAma şunu fark etmek gerekir: hangi şeylere bir dendiğini, bir olmanın ne olduğunu ve bunun logos'unun ne olduğunu aynı şekilde ele almamalıyız. Bir bu kadar anlamda söylenir ve bu tarzlardan herhangi biri hangi şeye aitse o şey bir olacaktır; bir olmak ise bazen bunlardan birine ait olacak, bazen de kelimeye daha yakın olan başka bir şeye; ötekiler ise yalnızca kuvve bakımından bir'dir. Unsur ve sebep hakkında da, hem şeyler üzerinde ayırım yaparak hem de kelimenin tarifini vererek konuşmak gerekseydi durum aynı olurdu. Çünkü ateş bir bakıma unsurdur (belki kendisi bakımından sonsuz ya da bu türden başka bir şey de unsurdur), bir bakıma değildir; çünkü ateş olmak ile unsur olmak aynı şey değildir. Ateş, belli bir şey ve tabiat olarak unsurdur; ama "unsur" kelimesi ona şu arazın ait olduğunu ifade eder: bir şey, içinde ilk bileşen olarak bulunan bu şeyden oluşur. Sebep, bir ve bu türden bütün şeylerde de böyledir. Bu yüzden bir olmak bölünmez olmaktır, yani tam olarak belli bir şey olmak ve yer, eidos ya da düşünce bakımından kendi başına ayrı olmaktır; ya da bütün ve bölünmez olmaktır; ama en çok, her cinsin ve en asıl anlamda kemiyetin ilk ölçüsü olmaktır; çünkü bu anlam oradan ötekilere geçmiştir.
Ölçü (metron), kemiyetin kendisiyle bilindiği şeydir; kemiyet, kemiyet olarak ya bir ile ya sayı ile bilinir, her sayı da bir ile bilinir; dolayısıyla her kemiyet, kemiyet olarak bir ile bilinir; kemiyetlerin kendisiyle ilk bilindiği şey de bir'in ta kendisidir. Bu yüzden bir, sayı olarak sayının ilkesidir. Buradan hareketle öteki şeylerde de her şeyin kendisiyle ilk bilindiği şeye ölçü denir ve her şeyin ölçüsü bir'dir: uzunlukta, genişlikte, derinlikte, ağırlıkta, hızda. (Ağırlık ve hız zıtlarda ortaktır; çünkü ikisinin de iki anlamı vardır: ağırlık hem herhangi bir miktarda eğilimi olan şey hem de eğilimi fazla olan şeydir; hız da hem herhangi bir miktarda hareketi olan şey hem de hareketi fazla olan şeydir; çünkü yavaşın da bir hızı, daha hafifin de bir ağırlığı vardır.) Bütün bunlarda ölçü ve ilke bir ve bölünmez bir şeydir; nitekim çizgilerde de bir ayak uzunluğundaki çizgiyi bölünmez bir şey gibi kullanırlar. İnsanlar her yerde ölçü olarak bir ve bölünmez bir şey ararlar; bu da ya keyfiyet ya kemiyet bakımından basit olandır. Bir şey çıkarmanın ya da eklemenin mümkün görünmediği yerde ölçü kesindir (bu yüzden sayının ölçüsü en kesin olandır; çünkü birimi her bakımdan bölünmez kabul ederler).
—δεῖ δὲ κατανοεῖν ὅτι οὐχ ὡσαύτως ληπτέον λέγεσθαι ποῖά τε ἓν λέγεται, καὶ τί ἐστι τὸ ἑνὶ εἶναι καὶ τίς αὐτοῦ λόγος. λέγεται μὲν γὰρ τὸ ἓν τοσαυταχῶς, καὶ ἕκαστον ἔσται ἓν τούτων, ᾧ ἂν ὑπάρχῃ τις τούτων τῶν τρόπων· τὸ δὲ ἑνὶ εἶναι ὁτὲ μὲν τούτων τινὶ ἔσται, ὁτὲ δὲ ἄλλῳ ὃ καὶ μᾶλλον ἐγγὺς τῷ ὀνόματί ἐστι, τῇ δυνάμει δʼ ἐκεῖνα, ὥσπερ καὶ περὶ στοιχείου καὶ αἰτίου εἰ δέοι λέγειν ἐπί τε τοῖς πράγμασι διορίζοντα καὶ τοῦ ὀνόματος ὅρον ἀποδιδόντα. ἔστι μὲν γὰρ ὡς στοιχεῖον τὸ πῦρ (ἔστι δʼ ἴσως καθʼ αὑτὸ καὶ τὸ ἄπειρον ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον), ἔστι δʼ ὡς οὔ· οὐ γὰρ τὸ αὐτὸ πυρὶ καὶ στοιχείῳ εἶναι, ἀλλʼ ὡς μὲν πρᾶγμά τι καὶ φύσις τὸ πῦρ στοιχεῖον, τὸ δὲ ὄνομα σημαίνει τὸ τοδὶ συμβεβηκέναι αὐτῷ, ὅτι ἐστί τι ἐκ τούτου ὡς πρώτου ἐνυπάρχοντος. οὕτω καὶ ἐπὶ αἰτίου καὶ ἑνὸς καὶ τῶν τοιούτων ἁπάντων, διὸ καὶ τὸ ἑνὶ εἶναι τὸ ἀδιαιρέτῳ ἐστὶν εἶναι, ὅπερ τόδε ὄντι καὶ ἰδίᾳ χωριστῷ ἢ τόπῳ ἢ εἴδει ἢ διανοίᾳ, ἢ καὶ τὸ ὅλῳ καὶ ἀδιαιρέτῳ, μάλιστα δὲ τὸ μέτρῳ εἶναι πρώτῳ ἑκάστου γένους καὶ κυριώτατα τοῦ ποσοῦ· ἐντεῦθεν γὰρ ἐπὶ τὰ ἄλλα ἐλήλυθεν. μέτρον γάρ ἐστιν ᾧ τὸ ποσὸν γιγνώσκεται· γιγνώσκεται δὲ ἢ ἑνὶ ἢ ἀριθμῷ τὸ ποσὸν ᾗ ποσόν, ὁ δὲ ἀριθμὸς ἅπας ἑνί, ὥστε πᾶν τὸ ποσὸν γιγνώσκεται ᾗ ποσὸν τῷ ἑνί, καὶ ᾧ πρώτῳ ποσὰ γιγνώσκεται, τοῦτο αὐτὸ ἕν· διὸ τὸ ἓν ἀριθμοῦ ἀρχὴ ᾗ ἀριθμός. ἐντεῦθεν δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις λέγεται μέτρον τε ᾧ ἕκαστον πρώτῳ γιγνώσκεται, καὶ τὸ μέτρον ἑκάστου ἕν, ἐν μήκει, ἐν πλάτει, ἐν βάθει, ἐν βάρει, ἐν τάχει (τὸ γὰρ βάρος καὶ τάχος κοινὸν ἐν τοῖς ἐναντίοις· διττὸν γὰρ ἑκάτερον αὐτῶν, οἷον βάρος τό τε ὁποσηνοῦν ἔχον ῥοπὴν καὶ τὸ ἔχον ὑπεροχὴν ῥοπῆς, καὶ τάχος τό τε ὁποσηνοῦν κίνησιν ἔχον καὶ τὸ ὑπεροχὴν κινήσεως· ἔστι γάρ τι τάχος καὶ τοῦ βραδέος καὶ βάρος τοῦ κουφοτέρου). ἐν πᾶσι δὴ τούτοις μέτρον καὶ ἀρχὴ ἕν τι καὶ ἀδιαίρετον, ἐπεὶ καὶ ἐν ταῖς γραμμαῖς χρῶνται ὡς ἀτόμῳ τῇ ποδιαίᾳ. πανταχοῦ γὰρ τὸ μέτρον ἕν τι ζητοῦσι καὶ ἀδιαίρετον· τοῦτο δὲ τὸ ἁπλοῦν ἢ τῷ ποιῷ ἢ τῷ ποσῷ. ὅπου μὲν οὖν δοκεῖ μὴ εἶναι ἀφελεῖν ἢ προσθεῖναι, τοῦτο ἀκριβὲς τὸ μέτρον (διὸ τὸ τοῦ ἀριθμοῦ ἀκριβέστατον·
1053aÖteki şeylerde de böyle bir ölçüyü taklit ederler; çünkü bir stadiondan, bir talanttan, genel olarak daha büyük olandan bir şey eklense ya da çıkarılsa, daha küçük olana göre daha kolay gözden kaçar. Dolayısıyla herkes, hisse göre bu durumun ilk olarak mümkün olmadığı şeyi sıvıların, kuru maddelerin, ağırlığın ve büyüklüğün ölçüsü yapar; kemiyeti de ancak bu ölçü aracılığıyla bildiklerinde bildiklerini düşünürler. Hareketi de basit ve en hızlı hareketle ölçerler (çünkü bu hareket en az zamanı alır); bu yüzden astronomide böyle bir bir, ilke ve ölçüdür (çünkü göğün hareketini düzgün ve en hızlı hareket kabul ederler, ötekileri ona göre değerlendirirler); musikide, en küçük aralık olduğu için diesis'tir, konuşmada da harf. Bunların hepsi bu anlamda birdir; bir'in ortak bir şey olması anlamında değil, söylediğimiz anlamda.
Ama ölçü her zaman sayıca bir değildir, bazen birden fazladır; sözgelişi diesis'ler iki tanedir (kulağa göre değil, oranlara göre ayırt edilenler); ölçmekte kullandığımız sesler de birden fazladır; köşegen de kenar da iki ölçüyle ölçülür; bütün büyüklükler de öyle. İşte bir her şeyin ölçüsüdür, çünkü ousia'nın nelerden oluştuğunu, onu ya kemiyet ya eidos bakımından bölerek biliriz. Bir'in bölünmez olması da bu yüzdendir: her şeyin ilki bölünmezdir. Ama her bölünmez aynı şekilde bölünmez değildir, sözgelişi ayak ve birim; biri her bakımdan bölünmezdir, öteki ise, daha önce söylendiği gibi, his bakımından bölünmez olanlar arasında sayılmalıdır; çünkü her sürekli şey herhalde bölünebilir. Ölçü her zaman ölçülenle aynı cinstendir: büyüklüklerin ölçüsü büyüklük, tek tek bakarsak uzunluğun uzunluk, genişliğin genişlik, sesin ses, ağırlığın ağırlık, birimlerin birimdir. Bunu böyle anlamak gerekir, "sayıların ölçüsü sayıdır" diye değil; gerçi durum benzer olsaydı öyle demek gerekirdi; ama benzer değildir; öyle demek, birimlerin ölçüsünü birim değil de birimler saymak gibi olurdu; çünkü sayı birimlerin çokluğudur.
Epistēmē'ye ve hisse de aynı sebeple şeylerin ölçüsü deriz: onlarla bir şeyi biliriz; oysa onlar ölçmekten çok ölçülürler. Bizim başımıza gelen şuna benzer: başka biri bizi ölçtüğünde, arşının üzerimize kaç kez konduğuna bakarak boyumuzun ne kadar olduğunu öğreniriz. Protagoras da insanın her şeyin ölçüsü olduğunu söyler; sanki bilen ya da hisseden insanı kastediyormuş gibi; bunları da, birinin hissi, ötekinin epistēmē'si olduğu için kastediyor; bunlara da dayanak olan şeylerin ölçüsü deriz.
τὴν γὰρ μονάδα τιθέασι πάντῃ ἀδιαίρετον)· ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις μιμοῦνται τὸ τοιοῦτον· ἀπὸ γὰρ σταδίου καὶ ταλάντου καὶ ἀεὶ τοῦ μείζονος λάθοι ἂν καὶ προστεθέν τι καὶ ἀφαιρεθὲν μᾶλλον ἢ ἀπὸ ἐλάττονος· ὥστε ἀφʼ οὗ πρώτου κατὰ τὴν αἴσθησιν μὴ ἐνδέχεται, τοῦτο πάντες ποιοῦνται μέτρον καὶ ὑγρῶν καὶ ξηρῶν καὶ βάρους καὶ μεγέθους· καὶ τότʼ οἴονται εἰδέναι τὸ ποσόν, ὅταν εἰδῶσι διὰ τούτου τοῦ μέτρου. καὶ δὴ καὶ κίνησιν τῇ ἁπλῇ κινήσει καὶ τῇ ταχίστῃ (ὀλίγιστον γὰρ αὕτη ἔχει χρόνον)· διὸ ἐν τῇ ἀστρολογίᾳ τὸ τοιοῦτον ἓν ἀρχὴ καὶ μέτρον (τὴν κίνησιν γὰρ ὁμαλὴν ὑποτίθενται καὶ ταχίστην τὴν τοῦ οὐρανοῦ, πρὸς ἣν κρίνουσι τὰς ἄλλας), καὶ ἐν μουσικῇ δίεσις, ὅτι ἐλάχιστον, καὶ ἐν φωνῇ στοιχεῖον. καὶ ταῦτα πάντα ἕν τι οὕτως, οὐχ ὡς κοινόν τι τὸ ἓν ἀλλʼ ὥσπερ εἴρηται.—οὐκ ἀεὶ δὲ τῷ ἀριθμῷ ἓν τὸ μέτρον ἀλλʼ ἐνίοτε πλείω, οἷον αἱ διέσεις δύο, αἱ μὴ κατὰ τὴν ἀκοὴν ἀλλʼ ἐν τοῖς λόγοις, καὶ αἱ φωναὶ πλείους αἷς μετροῦμεν, καὶ ἡ διάμετρος δυσὶ μετρεῖται καὶ ἡ πλευρά, καὶ τὰ μεγέθη πάντα. οὕτω δὴ πάντων μέτρον τὸ ἕν, ὅτι γνωρίζομεν ἐξ ὧν ἐστὶν ἡ οὐσία διαιροῦντες ἢ κατὰ τὸ ποσὸν ἢ κατὰ τὸ εἶδος. καὶ διὰ τοῦτο τὸ ἓν ἀδιαίρετον, ὅτι τὸ πρῶτον ἑκάστων ἀδιαίρετον. οὐχ ὁμοίως δὲ πᾶν ἀδιαίρετον, οἷον ποὺς καὶ μονάς, ἀλλὰ τὸ μὲν πάντῃ, τὸ δʼ εἰς ἀδιαίρετα πρὸς τὴν αἴσθησιν θετέον, ὥσπερ εἴρηται ἤδη· ἴσως γὰρ πᾶν συνεχὲς διαιρετόν. ἀεὶ δὲ συγγενὲς τὸ μέτρον· μεγεθῶν μὲν γὰρ μέγεθος, καὶ καθʼ ἕκαστον μήκους μῆκος, πλάτους πλάτος, φωνῆς φωνή, βάρους βάρος, μονάδων μονάς. οὕτω γὰρ δεῖ λαμβάνειν, ἀλλʼ οὐχ ὅτι ἀριθμῶν ἀριθμός· καίτοι ἔδει, εἰ ὁμοίως· ἀλλʼ οὐχ ὁμοίως ἀξιοῖ ἀλλʼ ὥσπερ εἰ μονάδων μονάδας ἀξιώσειε μέτρον ἀλλὰ μὴ μονάδα· ὁ δʼ ἀριθμὸς πλῆθος μονάδων. καὶ τὴν ἐπιστήμην δὲ μέτρον τῶν πραγμάτων λέγομεν καὶ τὴν αἴσθησιν διὰ τὸ αὐτό, ὅτι γνωρίζομέν τι αὐταῖς, ἐπεὶ μετροῦνται μᾶλλον ἢ μετροῦσιν. ἀλλὰ συμβαίνει ἡμῖν ὥσπερ ἂν εἰ ἄλλου ἡμᾶς μετροῦντος ἐγνωρίσαμεν πηλίκοι ἐσμὲν τῷ τὸν πῆχυν ἐπὶ τοσοῦτον ἡμῶν ἐπιβάλλειν. Πρωταγόρας δʼ ἄνθρωπόν φησι πάντων εἶναι μέτρον, ὥσπερ ἂν εἰ τὸν ἐπιστήμονα εἰπὼν ἢ τὸν αἰσθανόμενον·
1053bDolayısıyla hiçbir olağanüstü şey söylemedikleri hâlde önemli bir şey söylüyormuş gibi görünürler. O hâlde açıktır ki bir olmak, kelimeye göre tanımlayan biri için, en çok bir tür ölçü olmaktır; en asıl anlamda kemiyetin, sonra keyfiyetin ölçüsü. Bir şey de, ya kemiyet ya keyfiyet bakımından bölünmezse böyle bir ölçü olacaktır; bu yüzden bir, ya mutlak olarak ya da bir olmak bakımından bölünmezdir.
τούτους δʼ ὅτι ἔχουσιν ὁ μὲν αἴσθησιν ὁ δὲ ἐπιστήμην, ἅ φαμεν εἶναι μέτρα τῶν ὑποκειμένων. οὐθὲν δὴ λέγοντες περιττὸν φαίνονταί τι λέγειν. ὅτι μὲν οὖν τὸ ἑνὶ εἶναι μάλιστά ἐστι κατὰ τὸ ὄνομα ἀφορίζοντι μέτρον τι, καὶ κυριώτατα τοῦ ποσοῦ, εἶτα τοῦ ποιοῦ, φανερόν· ἔσται δὲ τοιοῦτον τὸ μὲν ἂν ᾖ ἀδιαίρετον κατὰ τὸ ποσόν, τὸ δὲ ἂν κατὰ τὸ ποιόν· διόπερ ἀδιαίρετον τὸ ἓν ἢ ἁπλῶς ἢ ᾗ ἕν.
1053b52. Bölüm
Ousia ve tabiat bakımından ise bir'in ne durumda olduğunu araştırmak gerekir; aporia'ları gözden geçirirken de bir'in ne olduğunu ve onu nasıl ele almak gerektiğini incelemiştik: önce Pythagorasçıların, sonra Platon'un dediği gibi bir'in kendisi bir ousia mıdır, yoksa daha çok altta bir tabiat mı yatar ve tabiat üzerine düşünenlerin yaptığı gibi onu daha anlaşılır bir şekilde mi söylemek gerekir? Çünkü onlardan biri bir'in sevgi, biri hava, biri de sonsuz olduğunu söyler. Ousia ve varolan hakkındaki sözlerde söylendiği gibi küllîlerin hiçbiri ousia olamıyorsa, varolanın kendisi de çokların yanında bir şey olarak ousia olamıyorsa (çünkü ortaktır) ve yalnızca yüklem olabiliyorsa, açıktır ki bir de ousia olamaz; çünkü varolan ve bir, her şeyden çok küllî olarak yüklenir. Dolayısıyla ne cinsler ötekilerden ayrı birtakım tabiatlar ve ousia'lardır, ne de bir cins olabilir; varolan ve ousia hangi sebeplerle cins olamıyorsa, aynı sebeplerle.
Ayrıca her durumda aynı şekilde olması zorunludur; varolan ve bir de aynı sayıda anlamda söylenir. Dolayısıyla keyfiyetlerde bir belli bir şey ve belli bir tabiat olduğuna, kemiyetlerde de durum aynı olduğuna göre, açıktır ki genel olarak da bir'in ne olduğunu, varolanın ne olduğunu araştırdığımız gibi araştırmalıyız; çünkü tabiatının sırf bir olmak olduğunu söylemek yetmez. Renklerde bir, bir renktir, sözgelişi beyaz; öteki renkler de bundan ve siyahtan oluşur gibi görünür; siyah ise beyazın yoksunluğudur, tıpkı karanlığın ışığın yoksunluğu olması gibi. Dolayısıyla varolanlar renk olsaydı, varolanlar bir sayı olurdu; ama neyin sayısı? Açıktır ki renklerin; bir de belli bir bir olurdu, sözgelişi beyaz. Aynı şekilde varolanlar ezgi olsaydı, bir sayı olurlardı, ama diesis'lerin sayısı; ousia'ları ise sayı olmazdı; bir de, ousia'sı bir değil diesis olan bir şey olurdu.
κατὰ δὲ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν φύσιν ζητητέον ποτέρως ἔχει, καθάπερ ἐν τοῖς διαπορήμασιν ἐπήλθομεν τί τὸ ἕν ἐστι καὶ πῶς δεῖ περὶ αὐτοῦ λαβεῖν, πότερον ὡς οὐσίας τινὸς οὔσης αὐτοῦ τοῦ ἑνός, καθάπερ οἵ τε Πυθαγόρειοί φασι πρότερον καὶ Πλάτων ὕστερον, ἢ μᾶλλον ὑπόκειταί τις φύσις καὶ [πῶς] δεῖ γνωριμωτέρως λεχθῆναι καὶ μᾶλλον ὥσπερ οἱ περὶ φύσεως· ἐκείνων γὰρ ὁ μέν τις φιλίαν εἶναί φησι τὸ ἓν ὁ δʼ ἀέρα ὁ δὲ τὸ ἄπειρον. εἰ δὴ μηδὲν τῶν καθόλου δυνατὸν οὐσίαν εἶναι, καθάπερ ἐν τοῖς περὶ οὐσίας καὶ περὶ τοῦ ὄντος εἴρηται λόγοις, οὐδʼ αὐτὸ τοῦτο οὐσίαν ὡς ἕν τι παρὰ τὰ πολλὰ δυνατὸν εἶναι (κοινὸν γάρ) ἀλλʼ ἢ κατηγόρημα μόνον, δῆλον ὡς οὐδὲ τὸ ἕν· τὸ γὰρ ὂν καὶ τὸ ἓν καθόλου κατηγορεῖται μάλιστα πάντων. ὥστε οὔτε τὰ γένη φύσεις τινὲς καὶ οὐσίαι χωρισταὶ τῶν ἄλλων εἰσίν, οὔτε τὸ ἓν γένος ἐνδέχεται εἶναι διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας διʼ ἅσπερ οὐδὲ τὸ ὂν οὐδὲ τὴν οὐσίαν. ἔτι δʼ ὁμοίως ἐπὶ πάντων ἀναγκαῖον ἔχειν· λέγεται δʼ ἰσαχῶς τὸ ὂν καὶ τὸ ἕν· ὥστʼ ἐπείπερ ἐν τοῖς ποιοῖς ἐστί τι τὸ ἓν καί τις φύσις, ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς ποσοῖς, δῆλον ὅτι καὶ ὅλως ζητητέον τί τὸ ἕν, ὥσπερ καὶ τί τὸ ὄν, ὡς οὐχ ἱκανὸν ὅτι τοῦτο αὐτὸ ἡ φύσις αὐτοῦ. ἀλλὰ μὴν ἔν γε χρώμασίν ἐστι τὸ ἓν χρῶμα, οἷον τὸ λευκόν, εἶτα τὰ ἄλλα ἐκ τούτου καὶ τοῦ μέλανος φαίνεται γιγνόμενα, τὸ δὲ μέλαν στέρησις λευκοῦ ὥσπερ καὶ φωτὸς σκότος [τοῦτο δʼ ἐστὶ στέρησις φωτός]· ὥστε εἰ τὰ ὄντα ἦν χρώματα, ἦν ἂν ἀριθμός τις τὰ ὄντα, ἀλλὰ τίνων; δῆλον δὴ ὅτι χρωμάτων, καὶ τὸ ἓν ἦν ἄν τι ἕν, οἷον τὸ λευκόν. ὁμοίως δὲ καὶ εἰ μέλη τὰ ὄντα ἦν, ἀριθμὸς ἂν ἦν, διέσεων μέντοι, ἀλλʼ οὐκ ἀριθμὸς ἡ οὐσία αὐτῶν· καὶ τὸ ἓν ἦν ἄν τι οὗ ἡ οὐσία οὐ τὸ ἓν ἀλλὰ δίεσις.
1054aSeslerde de aynı şekilde varolanlar harflerin sayısı olurdu, bir de sesli harf. Düz çizgili şekiller olsalardı, şekillerin sayısı olurlardı, bir de üçgen. Öteki cinslerde de aynı açıklama geçerlidir. Dolayısıyla hâllerde, keyfiyetlerde, kemiyetlerde ve harekette sayılar ve hepsinde belli bir bir varsa, sayı belli şeylerin sayısı, bir de belli bir bir ise ve ousia'ları sırf bu değilse, ousia'larda da durumun aynı olması zorunludur; çünkü her şeyde durum aynıdır.
Demek ki bir her cinste belli bir tabiattır ve hiçbir şeyin tabiatı sırf bir olmak değildir; nasıl renklerde bir'in kendisini tek bir renk olarak aramak gerekiyorsa, ousia'da da bir'in kendisini tek bir ousia olarak aramak gerekir. Bir ile varolanın bir bakıma aynı şeyi ifade ettiği ise şuradan açıktır: ikisi de kategorilere aynı sayıda anlamda eşlik eder ve hiçbirinin içinde değildir (sözgelişi ne "ne"nin ne de keyfiyetin içindedir, varolan gibi aynı durumdadır); "bir insan", "insan"a fazladan bir şey yüklemez (tıpkı varolmanın "ne"nin, keyfiyetin ya da kemiyetin yanında fazladan bir şey olmaması gibi); bir olmak da her bir şeyin kendisi olmasıdır.
ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν φθόγγων στοιχείων ἂν ἦν τὰ ὄντα ἀριθμός, καὶ τὸ ἓν στοιχεῖον φωνῆεν. καὶ εἰ σχήματα εὐθύγραμμα, σχημάτων ἂν ἦν ἀριθμός, καὶ τὸ ἓν τὸ τρίγωνον. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων γενῶν, ὥστʼ εἴπερ καὶ ἐν τοῖς πάθεσι καὶ ἐν τοῖς ποιοῖς καὶ ἐν τοῖς ποσοῖς καὶ ἐν κινήσει ἀριθμῶν ὄντων καὶ ἑνός τινος ἐν ἅπασιν ὅ τε ἀριθμὸς τινῶν καὶ τὸ ἓν τὶ ἕν, ἀλλʼ οὐχὶ τοῦτο αὐτὸ ἡ οὐσία, καὶ ἐπὶ τῶν οὐσιῶν ἀνάγκη ὡσαύτως ἔχειν· ὁμοίως γὰρ ἔχει ἐπὶ πάντων.—ὅτι μὲν οὖν τὸ ἓν ἐν ἅπαντι γένει ἐστί τις φύσις, καὶ οὐδενὸς τοῦτό γʼ αὐτὸ ἡ φύσις τὸ ἕν, φανερόν, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν χρώμασι χρῶμα ἓν ζητητέον αὐτὸ τὸ ἕν, οὕτω καὶ ἐν οὐσίᾳ οὐσίαν μίαν αὐτὸ τὸ ἕν· ὅτι δὲ ταὐτὸ σημαίνει πως τὸ ἓν καὶ τὸ ὄν, δῆλον τῷ τε παρακολουθεῖν ἰσαχῶς ταῖς κατηγορίαις καὶ μὴ εἶναι ἐν μηδεμιᾷ (οἷον οὔτʼ ἐν τῇ τί ἐστιν οὔτʼ ἐν τῇ ποῖον, ἀλλʼ ὁμοίως ἔχει ὥσπερ τὸ ὄν) καὶ τῷ μὴ προσκατηγορεῖσθαι ἕτερόν τι τὸ εἷς ἄνθρωπος τοῦ ἄνθρωπος (ὥσπερ οὐδὲ τὸ εἶναι παρὰ τὸ τί ἢ ποῖον ἢ πόσον) καὶ ⟨τῷ εἶναι⟩ τὸ ἑνὶ εἶναι τὸ ἑκάστῳ εἶναι.
1054a153. Bölüm
Bir ve çok birçok şekilde karşıttır; bunlardan biri, bir ile çokluğun bölünmez ve bölünebilir olarak karşıt olmasıdır: bölünmüş ya da bölünebilir olana bir çokluk, bölünmez ya da bölünmemiş olana bir denir. Karşıtlıklar dört türlü olduğuna ve bunlardan biri yoksunluk olarak söylendiğine göre, bir ile çok zıt olacaktır; ne çelişme gibi ne de görelilerin karşıtlığı gibi. Bir, zıttından, yani bölünmez bölünebilirden yola çıkılarak söylenir ve açıklanır; çünkü çokluk ve bölünebilir, bölünmezden daha kolay hissedilir; dolayısıyla his yüzünden çokluk, logos bakımından bölünmezden öncedir. Zıtları bölümlediğimiz yerde çizdiğimiz gibi, aynı, benzer ve eşit bir'e; başka, benzemez ve eşitsiz çokluğa aittir.
Aynı birçok anlamda söylendiğine göre, bir anlamda onu bazen sayı bakımından söyleriz; bir başka anlamda, bir şey hem logos hem sayı bakımından bir ise ona aynı deriz, sözgelişi sen kendinle hem eidos hem madde bakımından birsin; ayrıca ilk ousia'nın logos'u bir ise aynı deriz: sözgelişi eşit doğrular aynıdır, eşit ve eşit açılı dörtgenler de birden fazla oldukları hâlde aynıdır; bunlarda eşitlik birliktir.
ἀντίκειται δὲ τὸ ἓν καὶ τὰ πολλὰ κατὰ πλείους τρόπους, ὧν ἕνα τὸ ἓν καὶ τὸ πλῆθος ὡς ἀδιαίρετον καὶ διαιρετόν· τὸ μὲν γὰρ ἢ διῃρημένον ἢ διαιρετὸν πλῆθός τι λέγεται, τὸ δὲ ἀδιαίρετον ἢ μὴ διῃρημένον ἕν. ἐπεὶ οὖν αἱ ἀντιθέσεις τετραχῶς, καὶ τούτων κατὰ στέρησιν λέγεται θάτερον, ἐναντία ἂν εἴη καὶ οὔτε ὡς ἀντίφασις οὔτε ὡς τὰ πρός τι λεγόμενα. λέγεται δὲ ἐκ τοῦ ἐναντίου καὶ δηλοῦται τὸ ἕν, ἐκ τοῦ διαιρετοῦ τὸ ἀδιαίρετον, διὰ τὸ μᾶλλον αἰσθητὸν τὸ πλῆθος εἶναι καὶ τὸ διαιρετὸν ἢ τὸ ἀδιαίρετον, ὥστε τῷ λόγῳ πρότερον τὸ πλῆθος τοῦ ἀδιαιρέτου διὰ τὴν αἴσθησιν. ἔστι δὲ τοῦ μὲν ἑνός, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ διαιρέσει τῶν ἐναντίων διεγράψαμεν, τὸ ταὐτὸ καὶ ὅμοιον καὶ ἴσον, τοῦ δὲ πλήθους τὸ ἕτερον καὶ ἀνόμοιον καὶ ἄνισον. λεγομένου δὲ τοῦ ταὐτοῦ πολλαχῶς, ἕνα μὲν τρόπον κατʼ ἀριθμὸν λέγομεν ἐνίοτε αὐτό, τὸ δʼ ἐὰν καὶ λόγῳ καὶ ἀριθμῷ ἓν ᾖ, οἷον σὺ σαυτῷ καὶ τῷ εἴδει καὶ τῇ ὕλῃ ἕν· ἔτι δʼ ἐὰν ὁ λόγος ὁ τῆς πρώτης οὐσίας εἷς ᾖ,
1054bMutlak olarak aynı olmayan ve birleşik ousia'ları bakımından farksız olmayan şeyler eidos bakımından aynıysa benzerdir; sözgelişi büyük kare küçük kareye, eşit olmayan doğrular da birbirine benzerdir; bunlar benzerdir ama mutlak olarak aynı değildir. Bazı şeyler de aynı eidos'a sahip olup, daha çok ve daha azın söz konusu olduğu şeylerden oldukları hâlde ne daha çok ne daha azsa benzerdir. Bazıları da aynı hâle sahip ve eidos bakımından birse, sözgelişi beyaz, daha koyu ya da daha açıksa, eidos'ları bir olduğu için benzer oldukları söylenir. Bazıları da ortak özellikleri farklı özelliklerinden fazlaysa benzerdir, ister mutlak olarak ister göze çarpan özellikler bakımından: sözgelişi kalay beyaz olması bakımından gümüşe, altın sarı ve kızıl olması bakımından ateşe benzer. Dolayısıyla açıktır ki başka ve benzemez de birçok anlamda söylenir.
Bir anlamda "başka", "aynı"nın karşıtıdır; bu yüzden her şey her şeye göre ya aynıdır ya başkadır. Bir anlamda, hem madde hem logos bir değilse başkadır; bu yüzden sen ve komşun birbirinden başkasınız. Üçüncü anlamı ise matematiktekidir. Bu yüzden "başka" ya da "aynı" her şey için, her şeye göre söylenir, yeter ki bir ve varolan denen şeyler olsun; çünkü "başka", "aynı"nın çelişiği değildir; bu yüzden varolmayanlar hakkında söylenmez ("aynı değil" ise söylenir), bütün varolanlar hakkında söylenir; çünkü varolan ve bir olan her şey tabiatça ya birdir ya bir değildir. Başka ile aynı böyle karşıttır; fark ve başkalık ise ayrı şeylerdir. Çünkü başka olan ile kendisinden başka olduğu şeyin belli bir şey bakımından başka olması zorunlu değildir; zira varolan her şey ya başkadır ya aynıdır. Farklı olan ise bir şeyden belli bir şey bakımından farklıdır; dolayısıyla farklı oldukları bakımdan aynı olan bir şeyin bulunması zorunludur. Bu aynı şey de cins ya da eidos'tur; çünkü her farklı şey ya cins ya eidos bakımından farklıdır: ortak maddesi olmayan ve birbirine dönüşemeyen şeyler cins bakımından farklıdır, sözgelişi kategorinin başka bir şekline giren şeyler; cinsi aynı olanlar ise eidos bakımından farklıdır (cins, birbirinden farklı iki şeyin ousia bakımından aynı diye adlandırıldığı şeydir). Zıtlar da farklıdır, zıtlık da bir tür farktır. Bu varsayımımızın yerinde olduğu istikradan açıktır: bunların hepsi yalnızca başka değil, farklı da görünür; bazıları cins bakımından başkadır, bazıları ise kategorinin aynı dizisinde yer alır; dolayısıyla aynı cinstedirler ve cins bakımından aynıdırlar.
οἷον αἱ ἴσαι γραμμαὶ εὐθεῖαι αἱ αὐταί, καὶ τὰ ἴσα καὶ ἰσογώνια τετράγωνα, καίτοι πλείω· ἀλλʼ ἐν τούτοις ἡ ἰσότης ἑνότης. ὅμοια δὲ ἐὰν μὴ ταὐτὰ ἁπλῶς ὄντα, μηδὲ κατὰ τὴν οὐσίαν ἀδιάφορα τὴν συγκειμένην, κατὰ τὸ εἶδος ταὐτὰ ᾖ, ὥσπερ τὸ μεῖζον τετράγωνον τῷ μικρῷ ὅμοιον, καὶ αἱ ἄνισοι εὐθεῖαι· αὗται γὰρ ὅμοιαι μέν, αἱ αὐταὶ δὲ ἁπλῶς οὔ. τὰ δὲ ἐὰν τὸ αὐτὸ εἶδος ἔχοντα, ἐν οἷς τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐγγίγνεται, μήτε μᾶλλον ᾖ μήτε ἧττον. τὰ δὲ ἐὰν ᾖ τὸ αὐτὸ πάθος καὶ ἓν τῷ εἴδει, οἷον τὸ λευκόν, σφόδρα καὶ ἧττον, ὅμοιά φασιν εἶναι ὅτι ἓν τὸ εἶδος αὐτῶν. τὰ δὲ ἐὰν πλείω ἔχῃ ταὐτὰ ἢ ἕτερα, ἢ ἁπλῶς ἢ τὰ πρόχειρα, οἷον καττίτερος ἀργύρῳ ᾗ λευκόν, χρυσὸς δὲ πυρὶ ᾗ ξανθὸν καὶ πυρρόν. ὥστε δῆλον ὅτι καὶ τὸ ἕτερον καὶ τὸ ἀνόμοιον πολλαχῶς λέγεται. καὶ τὸ μὲν ἄλλο ἀντικειμένως καὶ τὸ ταὐτό, διὸ ἅπαν πρὸς ἅπαν ἢ ταὐτὸ ἢ ἄλλο· τὸ δʼ ἐὰν μὴ καὶ ἡ ὕλη καὶ ὁ λόγος εἷς, διὸ σὺ καὶ ὁ πλησίον ἕτερος· τὸ δὲ τρίτον ὡς τὰ ἐν τοῖς μαθηματικοῖς. τὸ μὲν οὖν ἕτερον ἢ ταὐτὸ διὰ τοῦτο πᾶν πρὸς πᾶν λέγεται, ὅσα λέγεται ἓν καὶ ὄν· οὐ γὰρ ἀντίφασίς ἐστι τοῦ ταὐτοῦ, διὸ οὐ λέγεται ἐπὶ τῶν μὴ ὄντων (τὸ δὲ μὴ ταὐτὸ λέγεται), ἐπὶ δὲ τῶν ὄντων πάντων· ἢ γὰρ ἓν ἢ οὐχ ἓν πέφυχʼ ὅσα ὂν καὶ ἕν. τὸ μὲν οὖν ἕτερον καὶ ταὐτὸν οὕτως ἀντίκειται, διαφορὰ δὲ καὶ ἑτερότης ἄλλο. τὸ μὲν γὰρ ἕτερον καὶ οὗ ἕτερον οὐκ ἀνάγκη εἶναι τινὶ ἕτερον· πᾶν γὰρ ἢ ἕτερον ἢ ταὐτὸ ὅ τι ἂν ᾖ ὄν· τὸ δὲ διάφορον τινὸς τινὶ διάφορον, ὥστε ἀνάγκη ταὐτό τι εἶναι ᾧ διαφέρουσιν. τοῦτο δὲ τὸ ταὐτὸ γένος ἢ εἶδος· πᾶν γὰρ τὸ διαφέρον διαφέρει ἢ γένει ἢ εἴδει, γένει μὲν ὧν μὴ ἔστι κοινὴ ἡ ὕλη μηδὲ γένεσις εἰς ἄλληλα, οἷον ὅσων ἄλλο σχῆμα τῆς κατηγορίας, εἴδει δὲ ὧν τὸ αὐτὸ γένος (λέγεται δὲ γένος ὃ ἄμφω τὸ αὐτὸ λέγονται κατὰ τὴν οὐσίαν τὰ διάφορα). τὰ δʼ ἐναντία διάφορα, καὶ ἡ ἐναντίωσις διαφορά τις. ὅτι δὲ καλῶς τοῦτο ὑποτιθέμεθα, δῆλον ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς· πάντα γὰρ διαφέροντα φαίνεται καὶ ταῦτα, οὐ μόνον ἕτερα ὄντα ἀλλὰ τὰ μὲν τὸ γένος ἕτερα τὰ δʼ ἐν τῇ αὐτῇ συστοιχίᾳ τῆς κατηγορίας,
1055aHangi şeylerin cins bakımından aynı ya da başka olduğu başka yerde belirlenmiştir.
ὥστʼ ἐν ταὐτῷ γένει καὶ ταὐτὰ τῷ γένει. διώρισται δʼ ἐν ἄλλοις ποῖα τῷ γένει ταὐτὰ ἢ ἕτερα.
1055a14. Bölüm
Farklı şeyler birbirinden daha çok ve daha az farklı olabildiğine göre, en büyük bir fark da vardır; buna zıtlık diyorum. Bunun en büyük fark olduğu istikradan açıktır. Cins bakımından farklı olan şeylerin birbirine giden bir yolu yoktur; birbirinden çok uzaktırlar ve kıyaslanamazlar. Eidos bakımından farklı olanlarda ise oluşlar, uç noktalar olarak zıtlardan çıkar; uçlar arasındaki mesafe en büyüktür, dolayısıyla zıtlar arasındaki de öyledir. Her cinste en büyük olan da tamdır. Çünkü en büyük, aşılamayan; tam da, dışında bir şey bulunamayan şeydir. Tam fark gayesine ulaşmıştır (öteki şeylere de gayelerine ulaştıkları için tam denir); gayenin dışında ise hiçbir şey yoktur; çünkü gaye her şeyde en uç noktadır ve her şeyi kuşatır; bu yüzden gayenin dışında hiçbir şey yoktur, tam olanın da hiçbir şeye ihtiyacı yoktur. Zıtlığın tam fark olduğu bundan açıktır. Zıtlar birçok anlamda söylendiğinden, onlara zıt olmak hangi şekilde aitse, tam olmak da o şekilde ait olacaktır.
Durum bu olduğuna göre, açıktır ki bir şeyin birden fazla zıttı olamaz (çünkü ne en uçtan daha uç bir şey olabilir, ne de tek bir mesafenin ikiden fazla ucu); genel olarak da, zıtlık bir farksa ve fark iki şey arasındaysa, tam fark da iki şey arasındadır. Zıtların öteki tariflerinin de doğru olması zorunludur. Çünkü tam fark en çok farklı olandır (cins bakımından farklı olanların da, eidos bakımından farklı olanların da ötesinde bir şey bulunamaz; çünkü cinsin dışındaki şeylerle fark olmadığı, cinsin içindekiler arasında da bu farkın en büyük olduğu gösterildi); aynı cins içinde en çok farklı olanlar zıttır (çünkü bunlar arasındaki en büyük fark tam farktır); aynı alıcıda en çok farklı olanlar zıttır (çünkü zıtların maddesi aynıdır); aynı kuvvenin altında en çok farklı olanlar da zıttır (çünkü tek bir cinse dair epistēmē de tektir). Bunların hepsinde tam fark en büyük farktır.
İlk zıtlık meleke ile yoksunluktur; ama her yoksunluk değil (çünkü yoksunluk birçok anlamda söylenir), tam olan yoksunluk. Öteki zıtlara da bunlara göre zıt denecektir: kimine bunlara sahip olduğu için, kimine bunları yaptığı ya da yapabildiği için, kimine de bunları ya da başka zıtları kazanma ya da yitirme olduğu için. Çelişme, yoksunluk, zıtlık ve görelilik karşıtsa ve bunların ilki çelişmeyse, çelişmenin ortası yoksa, zıtların ise ortası olabiliyorsa, çelişme ile zıtların aynı şey olmadığı açıktır.
ἐπεὶ δὲ διαφέρειν ἐνδέχεται ἀλλήλων τὰ διαφέροντα πλεῖον καὶ ἔλαττον, ἔστι τις καὶ μεγίστη διαφορά, καὶ ταύτην λέγω ἐναντίωσιν. ὅτι δʼ ἡ μεγίστη ἐστὶ διαφορά, δῆλον ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς. τὰ μὲν γὰρ γένει διαφέροντα οὐκ ἔχει ὁδὸν εἰς ἄλληλα, ἀλλʼ ἀπέχει πλέον καὶ ἀσύμβλητα· τοῖς δʼ εἴδει διαφέρουσιν αἱ γενέσεις ἐκ τῶν ἐναντίων εἰσὶν ὡς ἐσχάτων, τὸ δὲ τῶν ἐσχάτων διάστημα μέγιστον, ὥστε καὶ τὸ τῶν ἐναντίων. ἀλλὰ μὴν τό γε μέγιστον ἐν ἑκάστῳ γένει τέλειον. μέγιστόν τε γὰρ οὗ μὴ ἔστιν ὑπερβολή, καὶ τέλειον οὗ μὴ ἔστιν ἔξω λαβεῖν τι δυνατόν· τέλος γὰρ ἔχει ἡ τελεία διαφορά (ὥσπερ καὶ τἆλλα τῷ τέλος ἔχειν λέγεται τέλεια), τοῦ δὲ τέλους οὐθὲν ἔξω· ἔσχατον γὰρ ἐν παντὶ καὶ περιέχει, διὸ οὐδὲν ἔξω τοῦ τέλους, οὐδὲ προσδεῖται οὐδενὸς τὸ τέλειον. ὅτι μὲν οὖν ἡ ἐναντιότης ἐστὶ διαφορὰ τέλειος, ἐκ τούτων δῆλον· πολλαχῶς δὲ λεγομένων τῶν ἐναντίων, ἀκολουθήσει τὸ τελείως οὕτως ὡς ἂν καὶ τὸ ἐναντίοις εἶναι ὑπάρχῃ αὐτοῖς. τούτων δὲ ὄντων φανερὸν ὅτι οὐκ ἐνδέχεται ἑνὶ πλείω ἐναντία εἶναι (οὔτε γὰρ τοῦ ἐσχάτου ἐσχατώτερον εἴη ἄν τι, οὔτε τοῦ ἑνὸς διαστήματος πλείω δυοῖν ἔσχατα), ὅλως τε εἰ ἔστιν ἡ ἐναντιότης διαφορά, ἡ δὲ διαφορὰ δυοῖν, ὥστε καὶ ἡ τέλειος. ἀνάγκη δὲ καὶ τοὺς ἄλλους ὅρους ἀληθεῖς εἶναι τῶν ἐναντίων. καὶ γὰρ πλεῖστον διαφέρει ἡ τέλειος διαφορά (τῶν τε γὰρ γένει διαφερόντων οὐκ ἔστιν ἐξωτέρω λαβεῖν καὶ τῶν εἴδει· δέδεικται γὰρ ὅτι πρὸς τὰ ἔξω τοῦ γένους οὐκ ἔστι διαφορά, τούτων δʼ αὕτη μεγίστη), καὶ τὰ ἐν ταὐτῷ γένει πλεῖστον διαφέροντα ἐναντία (μεγίστη γὰρ διαφορὰ τούτων ἡ τέλειος), καὶ τὰ ἐν τῷ αὐτῷ δεκτικῷ πλεῖστον διαφέροντα ἐναντία (ἡ γὰρ ὕλη ἡ αὐτὴ τοῖς ἐναντίοις) καὶ τὰ ὑπὸ τὴν αὐτὴν δύναμιν πλεῖστον διαφέροντα (καὶ γὰρ ἡ ἐπιστήμη περὶ ἓν γένος ἡ μία)· ἐν οἷς ἡ τελεία διαφορὰ μεγίστη.—πρώτη δὲ ἐναντίωσις ἕξις καὶ στέρησίς ἐστιν· οὐ πᾶσα δὲ στέρησις (πολλαχῶς γὰρ λέγεται ἡ στέρησις) ἀλλʼ ἥτις ἂν τελεία ᾖ. τὰ δʼ ἄλλα ἐναντία κατὰ ταῦτα λεχθήσεται, τὰ μὲν τῷ ἔχειν τὰ δὲ τῷ ποιεῖν ἢ ποιητικὰ εἶναι τὰ δὲ τῷ λήψεις εἶναι καὶ ἀποβολαὶ τούτων ἢ ἄλλων ἐναντίων. εἰ δὴ ἀντίκειται μὲν ἀντίφασις καὶ στέρησις καὶ ἐναντιότης καὶ τὰ πρός τι,
1055bYoksunluk da bir tür çelişmedir; çünkü ya hiç sahip olamayan ya da tabiatça sahip olması gerekirken sahip olmayan şey yoksundur, ya tamamen ya da belli bir şekilde belirlenmiş olarak (bunu da birçok anlamda söyleriz, başka yerde ayırdığımız gibi). Dolayısıyla yoksunluk, alıcısıyla birlikte belirlenmiş ya da ona bağlanmış bir çelişme ya da kuvvesizliktir. Bu yüzden çelişmenin ortası yoktur, ama bazı yoksunlukların vardır; çünkü her şey ya eşittir ya eşit değildir, ama her şey ya eşit ya eşitsiz değildir; olsa olsa yalnızca eşitliği alabilecek şeyler öyledir. Maddede oluşlar zıtlardan çıkıyorsa, oluşlar da ya eidos'tan ve eidos'a sahip olmaktan ya da eidos'un ve biçimin bir yoksunluğundan çıkıyorsa, açıktır ki her zıtlık yoksunluk olacaktır, ama her yoksunluk herhalde zıtlık olmayacaktır (sebebi, yoksun olanın birçok şekilde yoksun olabilmesidir); çünkü değişmelerin çıkış noktası olan uçlar zıttır.
Bu istikra yoluyla da açıktır: her zıtlıkta zıtlardan biri yoksunluktur, ama hepsinde aynı şekilde değil: eşitsizlik eşitliğin, benzemezlik benzerliğin, kötülük aretē'nin yoksunluğudur. Fark ise söylendiği gibidir: bir durumda yalnızca yoksun olması yeterlidir; öteki durumda ya belli bir zamanda ya belli bir kısımda yoksun olması, sözgelişi belli bir yaşta ya da asıl kısımda, ya da tamamen yoksun olması gerekir. Bu yüzden bazılarının ortası vardır, ne iyi ne kötü olan insan bulunur; bazılarının ise yoktur, bir sayı ya tek ya çift olmak zorundadır. Ayrıca bazılarının dayanağı belirlidir, bazılarınınki değildir. Dolayısıyla açıktır ki zıtlardan biri her zaman yoksunluk olarak söylenir. İlk zıtlar ve zıtların cinsleri için, sözgelişi bir ve çok için bunun gösterilmesi yeter; çünkü ötekiler bunlara indirgenir.
τούτων δὲ πρῶτον ἀντίφασις, ἀντιφάσεως δὲ μηδέν ἐστι μεταξύ, τῶν δὲ ἐναντίων ἐνδέχεται, ὅτι μὲν οὐ ταὐτὸν ἀντίφασις καὶ τἀναντία δῆλον· ἡ δὲ στέρησις ἀντίφασίς τίς ἐστιν· ἢ γὰρ τὸ ἀδύνατον ὅλως ἔχειν, ἢ ὃ ἂν πεφυκὸς ἔχειν μὴ ἔχῃ, ἐστέρηται ἢ ὅλως ἢ πὼς ἀφορισθέν (πολλαχῶς γὰρ ἤδη τοῦτο λέγομεν, ὥσπερ διῄρηται ἡμῖν ἐν ἄλλοις), ὥστʼ ἐστὶν ἡ στέρησις ἀντίφασίς τις ἢ ἀδυναμία διορισθεῖσα ἢ συνειλημμένη τῷ δεκτικῷ· διὸ ἀντιφάσεως μὲν οὐκ ἔστι μεταξύ, στερήσεως δέ τινος ἔστιν· ἴσον μὲν γὰρ ἢ οὐκ ἴσον πᾶν, ἴσον δʼ ἢ ἄνισον οὐ πᾶν, ἀλλʼ εἴπερ, μόνον ἐν τῷ δεκτικῷ τοῦ ἴσου. εἰ δὴ αἱ γενέσεις τῇ ὕλῃ ἐκ τῶν ἐναντίων, γίγνονται δὲ ἢ ἐκ τοῦ εἴδους καὶ τῆς τοῦ εἴδους ἕξεως ἢ ἐκ στερήσεώς τινος τοῦ εἴδους καὶ τῆς μορφῆς, δῆλον ὅτι ἡ μὲν ἐναντίωσις στέρησις ἂν εἴη πᾶσα, ἡ δὲ στέρησις ἴσως οὐ πᾶσα ἐναντιότης (αἴτιον δʼ ὅτι πολλαχῶς ἐνδέχεται ἐστερῆσθαι τὸ ἐστερημένον)· ἐξ ὧν γὰρ αἱ μεταβολαὶ ἐσχάτων, ἐναντία ταῦτα. φανερὸν δὲ καὶ διὰ τῆς ἐπαγωγῆς. πᾶσα γὰρ ἐναντίωσις ἔχει στέρησιν θάτερον τῶν ἐναντίων, ἀλλʼ οὐχ ὁμοίως πάντα· ἀνισότης μὲν γὰρ ἰσότητος ἀνομοιότης δὲ ὁμοιότητος κακία δὲ ἀρετῆς, διαφέρει δὲ ὥσπερ εἴρηται· τὸ μὲν γὰρ ἐὰν μόνον ᾖ ἐστερημένον, τὸ δʼ ἐὰν ἢ ποτὲ ἢ ἔν τινι, οἷον ἂν ἐν ἡλικίᾳ τινὶ ἢ τῷ κυρίῳ, ἢ πάντῃ· διὸ τῶν μὲν ἔστι μεταξύ, καὶ ἔστιν οὔτε ἀγαθὸς ἄνθρωπος οὔτε κακός, τῶν δὲ οὐκ ἔστιν, ἀλλʼ ἀνάγκη εἶναι ἢ περιττὸν ἢ ἄρτιον. ἔτι τὰ μὲν ἔχει τὸ ὑποκείμενον ὡρισμένον, τὰ δʼ οὔ. ὥστε φανερὸν ὅτι ἀεὶ θάτερον τῶν ἐναντίων λέγεται κατὰ στέρησιν· ἀπόχρη δὲ κἂν τὰ πρῶτα καὶ τὰ γένη τῶν ἐναντίων, οἷον τὸ ἓν καὶ τὰ πολλά· τὰ γὰρ ἄλλα εἰς ταῦτα ἀνάγεται.
1055b255. Bölüm
Bir şeyin tek bir zıttı olduğuna göre, şu aporia ortaya atılabilir: bir ile çok nasıl karşıttır, eşit de büyük ve küçükle nasıl karşıttır? Çünkü "hangisi" sorusunu her zaman bir karşıtlık içinde kullanırız; sözgelişi "beyaz mı siyah mı", "beyaz mı, beyaz değil mi" deriz ("insan mı beyaz mı" demeyiz; meğer ki bir varsayıma dayanarak soruyor olalım; sözgelişi "Kleon mu geldi Sokrates mi" diye sorarız; ama bu hiçbir cinste zorunlu değildir, bu kullanım da oradan gelmiştir; çünkü yalnızca karşıtlar aynı anda bulunamaz, burada da "hangisi geldi" sorusunda bundan yararlanılır; aynı anda gelebilselerdi soru gülünç olurdu; gelebilseler bile soru yine aynı şekilde bir karşıtlığa, bir ile çok karşıtlığına düşer: sözgelişi "ikisi de mi geldi, biri mi?"). O hâlde "hangisi" sorusu her zaman karşıtlar arasında soruluyorsa ve "daha büyük mü, daha küçük mü, eşit mi" de deniyorsa, eşitin bunlarla karşıtlığı nedir?
ἐπεὶ δὲ ἓν ἑνὶ ἐναντίον, ἀπορήσειεν ἄν τις πῶς ἀντίκειται τὸ ἓν καὶ τὰ πολλά, καὶ τὸ ἴσον τῷ μεγάλῳ καὶ τῷ μικρῷ. εἰ γὰρ τὸ πότερον ἀεὶ ἐν ἀντιθέσει λέγομεν, οἷον πότερον λευκὸν ἢ μέλαν, καὶ πότερον λευκὸν ἢ οὐ λευκόν (πότερον δὲ ἄνθρωπος ἢ λευκὸν οὐ λέγομεν, ἐὰν μὴ ἐξ ὑποθέσεως καὶ ζητοῦντες οἷον πότερον ἦλθε Κλέων ἢ Σωκράτης—ἀλλʼ οὐκ ἀνάγκη ἐν οὐδενὶ γένει τοῦτο· ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἐκεῖθεν ἐλήλυθεν· τὰ γὰρ ἀντικείμενα μόνα οὐκ ἐνδέχεται ἅμα ὑπάρχειν, ᾧ καὶ ἐνταῦθα χρῆται ἐν τῷ πότερος ἦλθεν·
1056aÇünkü ne yalnızca birine zıttır ne ikisine birden; neden daha küçüğe değil de daha büyüğe zıt olsun? Ayrıca eşitin zıttı eşitsizdir; dolayısıyla eşitin birden fazla zıttı olacaktır. Eşitsiz aynı anda ikisini birden ifade ediyorsa, eşit ikisinin de karşıtı olabilir (bu aporia eşitsizin bir ikilik olduğunu söyleyenlerin işine yarar); ama o zaman bir şey iki şeyin zıttı olur, bu da imkânsızdır. Ayrıca eşit, büyük ile küçük arasında orta görünür; oysa hiçbir zıtlık ne orta görünür ne de tarifi gereği orta olabilir; çünkü bir şeyin ortasında olsaydı tam olmazdı; tersine, kendisi her zaman ortasında bir şey barındırır. Geriye eşitin ya inkâr ya da yoksunluk olarak karşıt olması kalır. Yalnızca birinin inkârı ya da yoksunluğu olamaz (neden küçüğün değil de büyüğün olsun?); demek ki ikisinin yoksunluk bildiren inkârıdır. Bu yüzden "hangisi" sorusu ikisine birden göre sorulur, yalnızca birine göre değil (sözgelişi "daha büyük mü eşit mi" ya da "eşit mi daha küçük mü" diye değil); her zaman üç seçenekle sorulur. Ama zorunlu olarak yoksunluk değildir; çünkü daha büyük ya da daha küçük olmayan her şey eşit değildir; yalnızca tabiatça bunlar olabilen şeylerde öyledir.
O hâlde eşit, ne büyük ne küçük olan, ama tabiatça büyük ya da küçük olabilen şeydir; ikisine de yoksunluk bildiren bir inkâr olarak karşıttır; bu yüzden ortadır da. Ne iyi ne kötü olan da ikisinin karşıtıdır, ama adı yoktur; çünkü ikisi de birçok anlamda söylenir ve alıcıları bir değildir; ne beyaz ne siyah olanın ise daha çok adı vardır. Ama bu da tek bir adla söylenmez; bu yoksunluk bildiren inkârın söylendiği şeyler bir bakıma belirlidir; çünkü ya gri ya soluk sarı ya da bu türden başka bir şey olmak zorundadır. Dolayısıyla her şeyin aynı şekilde söylendiğini düşünüp, ne iyi ne kötü olan iyi ile kötünün ortası olduğuna göre ayakkabı ile elin ortasının da ne ayakkabı ne el olan şey olacağını, böylece her şeyin bir ortası olacağını söyleyerek itiraz edenler haklı değildir. Bunun sonuç olarak çıkması zorunlu değildir. Çünkü biri, arasında bir orta ve tabiatça bir mesafe bulunan karşıtların ortak inkârıdır; ötekiler arasında ise fark yoktur; çünkü ortak inkârı yapılan şeyler ayrı cinslerdedir, dolayısıyla dayanakları bir değildir.
εἰ γὰρ ἅμα ἐνεδέχετο, γελοῖον τὸ ἐρώτημα· εἰ δέ, καὶ οὕτως ὁμοίως ἐμπίπτει εἰς ἀντίθεσιν, εἰς τὸ ἓν ἢ πολλά, οἷον πότερον ἀμφότεροι ἦλθον ἢ ἅτερος)·—εἰ δὴ ἐν τοῖς ἀντικειμένοις ἀεὶ τοῦ ποτέρου ἡ ζήτησις, λέγεται δὲ πότερον μεῖζον ἢ ἔλαττον ἢ ἴσον, τίς ἐστιν ἡ ἀντίθεσις πρὸς ταῦτα τοῦ ἴσου; οὔτε γὰρ θατέρῳ μόνῳ ἐναντίον οὔτʼ ἀμφοῖν· τί γὰρ μᾶλλον τῷ μείζονι ἢ τῷ ἐλάττονι; ἔτι τῷ ἀνίσῳ ἐναντίον τὸ ἴσον, ὥστε πλείοσιν ἔσται ἢ ἑνί. εἰ δὲ τὸ ἄνισον σημαίνει τὸ αὐτὸ ἅμα ἀμφοῖν, εἴη μὲν ἂν ἀντικείμενον ἀμφοῖν (καὶ ἡ ἀπορία βοηθεῖ τοῖς φάσκουσι τὸ ἄνισον δυάδα εἶναι), ἀλλὰ συμβαίνει ἓν δυοῖν ἐναντίον· ὅπερ ἀδύνατον. ἔτι τὸ μὲν ἴσον μεταξὺ φαίνεται μεγάλου καὶ μικροῦ, ἐναντίωσις δὲ μεταξὺ οὐδεμία οὔτε φαίνεται οὔτε ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ δυνατόν· οὐ γὰρ ἂν εἴη τελεία μεταξύ τινος οὖσα, ἀλλὰ μᾶλλον ἔχει ἀεὶ ἑαυτῆς τι μεταξύ. λείπεται δὴ ἢ ὡς ἀπόφασιν ἀντικεῖσθαι ἢ ὡς στέρησιν. θατέρου μὲν δὴ οὐκ ἐνδέχεται (τί γὰρ μᾶλλον τοῦ μεγάλου ἢ μικροῦ;)· ἀμφοῖν ἄρα ἀπόφασις στερητική, διὸ καὶ πρὸς ἀμφότερα τὸ πότερον λέγεται, πρὸς δὲ θάτερον οὔ (οἷον πότερον μεῖζον ἢ ἴσον, ἢ πότερον ἴσον ἢ ἔλαττον), ἀλλʼ ἀεὶ τρία. οὐ στέρησις δὲ ἐξ ἀνάγκης· οὐ γὰρ πᾶν ἴσον ὃ μὴ μεῖζον ἢ ἔλαττον, ἀλλʼ ἐν οἷς πέφυκεν ἐκεῖνα.—ἔστι δὴ τὸ ἴσον τὸ μήτε μέγα μήτε μικρόν, πεφυκὸς δὲ ἢ μέγα ἢ μικρὸν εἶναι· καὶ ἀντίκειται ἀμφοῖν ὡς ἀπόφασις στερητική, διὸ καὶ μεταξύ ἐστιν. καὶ τὸ μήτε ἀγαθὸν μήτε κακὸν ἀντίκειται ἀμφοῖν, ἀλλʼ ἀνώνυμον· πολλαχῶς γὰρ λέγεται ἑκάτερον καὶ οὐκ ἔστιν ἓν τὸ δεκτικόν, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ μήτε λευκὸν μήτε μέλαν. ἓν δὲ οὐδὲ τοῦτο λέγεται, ἀλλʼ ὡρισμένα πως ἐφʼ ὧν λέγεται στερητικῶς ἡ ἀπόφασις αὕτη· ἀνάγκη γὰρ ἢ φαιὸν ἢ ὠχρὸν εἶναι ἢ τοιοῦτόν τι ἄλλο. ὥστε οὐκ ὀρθῶς ἐπιτιμῶσιν οἱ νομίζοντες ὁμοίως λέγεσθαι πάντα, ὥστε ἔσεσθαι ὑποδήματος καὶ χειρὸς μεταξὺ τὸ μήτε ὑπόδημα μήτε χεῖρα, ἔπειπερ καὶ τὸ μήτε ἀγαθὸν μήτε κακὸν τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ, ὡς πάντων ἐσομένου τινὸς μεταξύ. οὐκ ἀνάγκη δὲ τοῦτο συμβαίνειν. ἡ μὲν γὰρ ἀντικειμένων συναπόφασίς ἐστιν ὧν ἔστι μεταξύ τι καὶ διάστημά τι πέφυκεν εἶναι·
τῶν δʼ οὐκ ἔστι διαφορά· ἐν ἄλλῳ γὰρ γένει ὧν αἱ συναποφάσεις, ὥστʼ οὐχ ἓν τὸ ὑποκείμενον.
1056b16. Bölüm
Bir ile çok hakkında da benzer bir aporia ortaya atılabilir. Çoklar bir'in mutlak olarak karşıtıysa, bazı imkânsız sonuçlar çıkar. O zaman bir, az ya da azlar olacaktır; çünkü çoklar azların da karşıtıdır. Ayrıca iki çoklardır, çünkü iki kat çok katlıdır ve iki'ye göre söylenir; dolayısıyla bir az olur; çünkü iki, bire ve aza göre değilse neye göre çoklar olsun? Çünkü ondan daha az bir şey yoktur. Ayrıca uzunlukta uzun ve kısa neyse, çoklukta çok ve az da oysa, "çok" olan "çoklar"sa, "çoklar" da "çok"sa (meğer ki kolay sınırlanabilen süreklilerde bir fark olsun), az bir çokluk olacaktır. Dolayısıyla bir, az olduğuna göre bir çokluk olur; iki çoklarsa bu zorunludur. Ama belki "çoklar" bir bakıma "çok" diye de söylenir, ama farklı bir anlamda; sözgelişi su çoktur ama "çoklar" değildir.
Bölünebilir şeylerde ise "çoklar" şöyle söylenir: bir anlamda, mutlak olarak ya da bir şeye göre fazlalığı olan bir çokluksa (az da aynı şekilde eksikliği olan bir çokluktur); bir anlamda da sayı olarak; bir'in karşıtı yalnızca bu anlamdadır. Çünkü "bir ya da çoklar" derken, sanki "bir ve birler" ya da "beyaz ve beyazlar" der gibi, ya da ölçülmüş şeyleri ölçüye göre söyler gibi konuşuruz; çok katlar da bu anlamda söylenir. Çünkü her sayı, birlerden oluştuğu ve her biri bir ile ölçülebildiği için çoklardır; bir'in karşıtı olarak çoklardır, azın karşıtı olarak değil. Bu anlamda iki de çoklardır; ama mutlak olarak ya da bir şeye göre fazlalığı olan bir çokluk olarak değil, ilk çokluk olarak. Mutlak olarak ise iki azlardır; çünkü eksikliği olan ilk çokluktur. (Bu yüzden Anaksagoras "bütün şeyler bir aradaydı, hem çokluk hem küçüklük bakımından sonsuzdu" deyip konuyu kapatırken haklı değildi; "küçüklük" yerine "azlık" demesi gerekirdi, çünkü azlık bakımından sonsuz değildirler.) Zira bazılarının dediği gibi az olan bir değildir, ikidir.
Sayılardaki bir ile çoklar, ölçü ile ölçülebilir gibi karşıttır; bunlar da, kendileri bakımından göreli olmayan göreliler gibi karşıttır. Görelilerin iki anlamda söylendiğini başka yerde ayırmıştık: bazıları zıtlar gibidir, bazıları da epistēmē'nin bilinene göreli olması gibidir, çünkü başka bir şey ona göreli olarak söylenir.
ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τῶν πολλῶν ἀπορήσειεν ἄν τις. εἰ γὰρ τὰ πολλὰ τῷ ἑνὶ ἁπλῶς ἀντίκειται, συμβαίνει ἔνια ἀδύνατα. τὸ γὰρ ἓν ὀλίγον ἢ ὀλίγα ἔσται· τὰ γὰρ πολλὰ καὶ τοῖς ὀλίγοις ἀντίκειται. ἔτι τὰ δύο πολλά, εἴπερ τὸ διπλάσιον πολλαπλάσιον λέγεται δὲ κατὰ τὰ δύο· ὥστε τὸ ἓν ὀλίγον· πρὸς τί γὰρ πολλὰ τὰ δύο εἰ μὴ πρὸς ἕν τε καὶ τὸ ὀλίγον; οὐθὲν γάρ ἐστιν ἔλαττον. ἔτι εἰ ὡς ἐν μήκει τὸ μακρὸν καὶ βραχύ, οὕτως ἐν πλήθει τὸ πολὺ καὶ ὀλίγον, καὶ ὃ ἂν ᾖ πολὺ καὶ πολλά, καὶ τὰ πολλὰ πολύ (εἰ μή τι ἄρα διαφέρει ἐν συνεχεῖ εὐορίστῳ), τὸ ὀλίγον πλῆθός τι ἔσται. ὥστε τὸ ἓν πλῆθός τι, εἴπερ καὶ ὀλίγον· τοῦτο δʼ ἀνάγκη, εἰ τὰ δύο πολλά. ἀλλʼ ἴσως τὰ πολλὰ λέγεται μέν πως καὶ [τὸ] πολύ, ἀλλʼ ὡς διαφέρον, οἷον ὕδωρ πολύ, πολλὰ δʼ οὔ. ἀλλʼ ὅσα διαιρετά, ἐν τούτοις λέγεται, ἕνα μὲν τρόπον ἐὰν ᾖ πλῆθος ἔχον ὑπεροχὴν ἢ ἁπλῶς ἢ πρός τι (καὶ τὸ ὀλίγον ὡσαύτως πλῆθος ἔχον ἔλλειψιν), τὸ δὲ ὡς ἀριθμός, ὃ καὶ ἀντίκειται τῷ ἑνὶ μόνον. οὕτως γὰρ λέγομεν ἓν ἢ πολλά, ὥσπερ εἴ τις εἴποι ἓν καὶ ἕνα ἢ λευκὸν καὶ λευκά, καὶ τὰ μεμετρημένα πρὸς τὸ μέτρον [καὶ τὸ μετρητόν]· οὕτως καὶ τὰ πολλαπλάσια λέγεται· πολλὰ γὰρ ἕκαστος ὁ ἀριθμὸς ὅτι ἕνα καὶ ὅτι μετρητὸς ἑνὶ ἕκαστος, καὶ ὡς τὸ ἀντικείμενον τῷ ἑνί, οὐ τῷ ὀλίγῳ. οὕτω μὲν οὖν ἐστὶ πολλὰ καὶ τὰ δύο, ὡς δὲ πλῆθος ἔχον ὑπεροχὴν ἢ πρός τι ἢ ἁπλῶς οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ πρῶτον. ὀλίγα δʼ ἁπλῶς τὰ δύο· πλῆθος γάρ ἐστιν ἔλλειψιν ἔχον πρῶτον (διὸ καὶ οὐκ ὀρθῶς ἀπέστη Ἀναξαγόρας εἰπὼν ὅτι ὁμοῦ πάντα χρήματα ἦν ἄπειρα καὶ πλήθει καὶ μικρότητι, ἔδει δʼ εἰπεῖν ἀντὶ τοῦ καὶ μικρότητι καὶ ὀλιγότητι· οὐ γὰρ ἄπειρα), ἐπεὶ τὸ ὀλίγον οὐ διὰ τὸ ἕν, ὥσπερ τινές φασιν, ἀλλὰ διὰ τὰ δύο.—ἀντίκειται δὴ τὸ ἓν καὶ τὰ πολλὰ τὰ ἐν ἀριθμοῖς ὡς μέτρον μετρητῷ· ταῦτα δὲ ὡς τὰ πρός τι, ὅσα μὴ καθʼ αὑτὰ τῶν πρός τι. διῄρηται δʼ ἡμῖν ἐν ἄλλοις ὅτι διχῶς λέγεται τὰ πρός τι, τὰ μὲν ὡς ἐναντία, τὰ δʼ ὡς ἐπιστήμη πρὸς ἐπιστητόν, τῷ λέγεσθαί τι ἄλλο πρὸς αὐτό.
1057aBir'in bir şeyden, sözgelişi ikiden daha az olmasına hiçbir engel yoktur; çünkü bir şey daha azsa az da olacak değildir. Çokluk ise sayının cinsi gibidir; çünkü sayı, bir ile ölçülebilen çokluktur. Bir ve sayı da bir bakıma karşıttır; zıt olarak değil, söylendiği gibi bazı göreliler gibi: biri ölçü, öteki ölçülebilir olduğu bakımından karşıttırlar. Bu yüzden bir olan her şey sayı değildir, sözgelişi bölünmez olan bir şey. Epistēmē de bilinene göre benzer şekilde söylendiği hâlde benzer bir sonuç vermez. Çünkü epistēmē ölçü, bilinen de ölçülen gibi görünebilir; ama her epistēmē bilinebilir bir şeydir, her bilinen ise epistēmē değildir; çünkü epistēmē bir bakıma bilinenle ölçülür. Çokluk ise ne aza zıttır —ona zıt olan çoktur, aşan çokluğun aşılan çokluğa zıt olması gibi— ne de bir'e her bakımdan zıttır. Bir bakımdan, söylendiği gibi, biri bölünebilir, öteki bölünmez olduğu için karşıttırlar; bir bakımdan da, çokluk sayıysa, bir de ölçüyse, epistēmē'nin bilinene göreli olması gibi göreli olarak karşıttırlar.
τὸ δὲ ἓν ἔλαττον εἶναι τινός, οἷον τοῖν δυοῖν, οὐδὲν κωλύει· οὐ γάρ, εἰ ἔλαττον, καὶ ὀλίγον. τὸ δὲ πλῆθος οἷον γένος ἐστὶ τοῦ ἀριθμοῦ· ἔστι γὰρ ἀριθμὸς πλῆθος ἑνὶ μετρητόν, καὶ ἀντίκειταί πως τὸ ἓν καὶ ἀριθμός, οὐχ ὡς ἐναντίον ἀλλʼ ὥσπερ εἴρηται τῶν πρός τι ἔνια· ᾗ γὰρ μέτρον τὸ δὲ μετρητόν, ταύτῃ ἀντίκειται, διὸ οὐ πᾶν ὃ ἂν ᾖ ἓν ἀριθμός ἐστιν, οἷον εἴ τι ἀδιαίρετόν ἐστιν. ὁμοίως δὲ λεγομένη ἡ ἐπιστήμη πρὸς τὸ ἐπιστητὸν οὐχ ὁμοίως ἀποδίδωσιν. δόξειε μὲν γὰρ ἂν μέτρον ἡ ἐπιστήμη εἶναι τὸ δὲ ἐπιστητὸν τὸ μετρούμενον, συμβαίνει δὲ ἐπιστήμην μὲν πᾶσαν ἐπιστητὸν εἶναι τὸ δὲ ἐπιστητὸν μὴ πᾶν ἐπιστήμην, ὅτι τρόπον τινὰ ἡ ἐπιστήμη μετρεῖται τῷ ἐπιστητῷ. τὸ δὲ πλῆθος οὔτε τῷ ὀλίγῳ ἐναντίον—ἀλλὰ τούτῳ μὲν τὸ πολὺ ὡς ὑπερέχον πλῆθος ὑπερεχομένῳ πλήθει—οὔτε τῷ ἑνὶ πάντως· ἀλλὰ τὸ μὲν ὥσπερ εἴρηται, ὅτι διαιρετὸν τὸ δʼ ἀδιαίρετον, τὸ δʼ ὡς πρός τι ὥσπερ ἡ ἐπιστήμη ἐπιστητῷ, ἐὰν ᾖ ἀριθμὸς τὸ δʼ ἓν μέτρον.
1057a157. Bölüm
Zıtların arasında bir orta bulunabildiğine ve bazılarının ortası olduğuna göre, ortaların zıtlardan oluşması zorunludur. Çünkü bütün ortalar, ortası oldukları şeylerle aynı cinstedir. Orta dediğimiz şeyler, değişen şeyin önce değişmek zorunda olduğu şeylerdir (sözgelişi en pes telden en tiz tele en küçük aralıklarla geçecek olan önce aradaki seslere varacaktır; renklerde de beyazdan siyaha geçecek olan siyaha varmadan önce kırmızıya ve griye varacaktır; ötekilerde de böyle); bir cinsten başka bir cinse değişmek ise ancak araz olarak mümkündür, sözgelişi renkten şekle. O hâlde ortaların hem birbirleriyle hem ortası oldukları şeylerle aynı cinste olması zorunludur. Ama bütün ortalar bazı karşıtların ortasıdır; çünkü kendileri bakımından yalnızca bunlardan değişmek mümkündür (bu yüzden karşıt olmayanların ortası olamaz; yoksa değişme karşıt olmayan şeylerden de olurdu). Karşıtlardan çelişmenin ortası yoktur (çünkü çelişme şudur: herhangi bir şeye iki tarafından birinin mutlaka ait olduğu, hiçbir ortası olmayan karşıtlık); geri kalanlardan bazıları görelilik, bazıları yoksunluk, bazıları zıtlıktır. Göreliler arasında zıt olmayanların ortası yoktur; sebebi aynı cinste olmamalarıdır.
ἐπεὶ δὲ τῶν ἐναντίων ἐνδέχεται εἶναί τι μεταξὺ καὶ ἐνίων ἔστιν, ἀνάγκη ἐκ τῶν ἐναντίων εἶναι τὰ μεταξύ. πάντα γὰρ τὰ μεταξὺ ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἐστὶ καὶ ὧν ἐστὶ μεταξύ. μεταξὺ μὲν γὰρ ταῦτα λέγομεν εἰς ὅσα μεταβάλλειν ἀνάγκη πρότερον τὸ μεταβάλλον (οἷον ἀπὸ τῆς ὑπάτης ἐπὶ τὴν νήτην εἰ μεταβαίνοι τῷ ὀλιγίστῳ, ἥξει πρότερον εἰς τοὺς μεταξὺ φθόγγους, καὶ ἐν χρώμασιν εἰ [ἥξει] ἐκ τοῦ λευκοῦ εἰς τὸ μέλαν, πρότερον ἥξει εἰς τὸ φοινικοῦν καὶ φαιὸν ἢ εἰς τὸ μέλαν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων)· μεταβάλλειν δʼ ἐξ ἄλλου γένους εἰς ἄλλο γένος οὐκ ἔστιν ἀλλʼ ἢ κατὰ συμβεβηκός, οἷον ἐκ χρώματος εἰς σχῆμα. ἀνάγκη ἄρα τὰ μεταξὺ καὶ αὑτοῖς καὶ ὧν μεταξύ εἰσιν ἐν τῷ αὐτῷ γένει εἶναι. ἀλλὰ μὴν πάντα γε τὰ μεταξύ ἐστιν ἀντικειμένων τινῶν· ἐκ τούτων γὰρ μόνων καθʼ αὑτὰ ἔστι μεταβάλλειν (διὸ ἀδύνατον εἶναι μεταξὺ μὴ ἀντικειμένων· εἴη γὰρ ἂν μεταβολὴ καὶ μὴ ἐξ ἀντικειμένων). τῶν δʼ ἀντικειμένων ἀντιφάσεως μὲν οὐκ ἔστι μεταξύ (τοῦτο γάρ ἐστιν ἀντίφασις, ἀντίθεσις ἧς ὁτῳοῦν θάτερον μόριον πάρεστιν, οὐκ ἐχούσης οὐθὲν μεταξύ), τῶν δὲ λοιπῶν τὰ μὲν πρός τι τὰ δὲ στέρησις τὰ δὲ ἐναντία ἐστίν. τῶν δὲ πρός τι ὅσα μὴ ἐναντία, οὐκ ἔχει μεταξύ· αἴτιον δʼ ὅτι οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἐστίν.
1057bÇünkü epistēmē ile bilinen arasında ne orta olabilir? Ama büyük ile küçük arasında vardır. Ortalar, gösterildiği gibi aynı cinsteyse ve zıtların arasındaysa, bu zıtlardan oluşmaları zorunludur. Çünkü bunların ya bir cinsi olacak ya da hiçbir cinsi olmayacak. Zıtlardan önce gelen bir şey olacak şekilde bir cins varsa, zıt eidos'ları cinsin eidos'ları olarak meydana getiren farklar, zıtlardan önce gelen zıtlar olacaktır; çünkü eidos'lar cinsten ve farklardan oluşur (sözgelişi beyaz ve siyah zıtsa, biri ayrıştırıcı renk, öteki birleştirici renkse, bu farklar, yani ayrıştırıcı ve birleştirici, öncedir; dolayısıyla bunlar birbirine zıt ve öncedir). Ama zıt şekilde farklı olanlar daha çok zıttır; geri kalanlar, yani ortalar da cinsten ve farklardan oluşacaktır. (Sözgelişi beyaz ile siyah arasındaki bütün renkler cinsten —cins de renktir— ve belli farklardan oluşmuş olarak söylenmelidir; bu farklar ilk zıtlar olmayacaktır, yoksa her renk ya beyaz ya siyah olurdu; demek ki başka farklardır; o hâlde ilk zıtların ortası bunlar olacaktır; ilk farklar ise ayrıştırıcı ve birleştiricidir.) Dolayısıyla önce, bir cinste bulunmayan zıtların ortalarının neden oluştuğunu araştırmalıyız (çünkü aynı cinste bulunan şeylerin ya cins bakımından birleşik olmayanlardan oluşması ya da kendilerinin birleşik olmaması zorunludur). Zıtlar birbirinden oluşmadığı için birleşik değildir; dolayısıyla ilkedirler; ortalar ise ya hepsi birleşik değildir ya da hiçbiri. Zıtlardan bir şey oluşur; dolayısıyla zıtların kendilerine varmadan önce o şeye doğru bir değişme olacaktır; çünkü o şey ikisinden birinden daha az, ötekinden daha çok olacaktır. O hâlde bu da zıtların ortası olacaktır. Demek ki öteki ortaların hepsi de birleşiktir; çünkü birinden daha çok, ötekinden daha az olan, bir bakıma kendisinden daha çok ve daha az olduğu söylenen şeylerden oluşmuştur. Zıtlardan önce gelen, aynı cinsten başka şeyler olmadığına göre, ortaların hepsi zıtlardan oluşacaktır; dolayısıyla alttaki her şey, hem zıtlar hem ortalar, ilk zıtlardan oluşacaktır. Demek ki ortaların hepsinin aynı cinste olduğu, zıtların ortası olduğu ve hepsinin zıtlardan oluştuğu açıktır.
τί γὰρ ἐπιστήμης καὶ ἐπιστητοῦ μεταξύ; ἀλλὰ μεγάλου καὶ μικροῦ. εἰ δʼ ἐστὶν ἐν ταὐτῷ γένει τὰ μεταξύ, ὥσπερ δέδεικται, καὶ μεταξὺ ἐναντίων, ἀνάγκη αὐτὰ συγκεῖσθαι ἐκ τούτων τῶν ἐναντίων. ἢ γὰρ ἔσται τι γένος αὐτῶν ἢ οὐθέν. καὶ εἰ μὲν γένος ἔσται οὕτως ὥστʼ εἶναι πρότερόν τι τῶν ἐναντίων, αἱ διαφοραὶ πρότεραι ἐναντίαι ἔσονται αἱ ποιήσουσαι τὰ ἐναντία εἴδη ὡς γένους· ἐκ γὰρ τοῦ γένους καὶ τῶν διαφορῶν τὰ εἴδη (οἷον εἰ τὸ λευκὸν καὶ μέλαν ἐναντία, ἔστι δὲ τὸ μὲν διακριτικὸν χρῶμα τὸ δὲ συγκριτικὸν χρῶμα, αὗται αἱ διαφοραί, τὸ διακριτικὸν καὶ συγκριτικόν, πρότεραι· ὥστε ταῦτα ἐναντία ἀλλήλοις πρότερα). ἀλλὰ μὴν τά γε ἐναντίως διαφέροντα μᾶλλον ἐναντίἀ· καὶ τὰ λοιπὰ καὶ τὰ μεταξὺ ἐκ τοῦ γένους ἔσται καὶ τῶν διαφορῶν (οἷον ὅσα χρώματα τοῦ λευκοῦ καὶ μέλανός ἐστι μεταξύ, ταῦτα δεῖ ἔκ τε τοῦ γένους λέγεσθαι —ἔστι δὲ γένος τὸ χρῶμα—καὶ ἐκ διαφορῶν τινῶν· αὗται δὲ οὐκ ἔσονται τὰ πρῶτα ἐναντία· εἰ δὲ μή, ἔσται ἕκαστον ἢ λευκὸν ἢ μέλαν· ἕτεραι ἄρα· μεταξὺ ἄρα τῶν πρώτων ἐναντίων αὗται ἔσονται, αἱ πρῶται δὲ διαφοραὶ τὸ διακριτικὸν καὶ συγκριτικόν)· ὥστε ταῦτα πρῶτα ζητητέον ὅσα ἐναντία μὴ ἐν γένει, ἐκ τίνος τὰ μεταξὺ αὐτῶν (ἀνάγκη γὰρ τὰ ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἐκ τῶν ἀσυνθέτων τῷ γένει συγκεῖσθαι ἢ ἀσύνθετα εἶναι). τὰ μὲν οὖν ἐναντία ἀσύνθετα ἐξ ἀλλήλων, ὥστε ἀρχαί· τὰ δὲ μεταξὺ ἢ πάντα ἢ οὐθέν. ἐκ δὲ τῶν ἐναντίων γίγνεταί τι, ὥστʼ ἔσται μεταβολὴ εἰς τοῦτο πρὶν ἢ εἰς αὐτά· ἑκατέρου γὰρ καὶ ἧττον ἔσται καὶ μᾶλλον. μεταξὺ ἄρα ἔσται καὶ τοῦτο τῶν ἐναντίων. καὶ τἆλλα ἄρα πάντα σύνθετα τὰ μεταξύ· τὸ γὰρ τοῦ μὲν μᾶλλον τοῦ δʼ ἧττον σύνθετόν πως ἐξ ἐκείνων ὧν λέγεται εἶναι τοῦ μὲν μᾶλλον τοῦ δʼ ἧττον. ἐπεὶ δʼ οὐκ ἔστιν ἕτερα πρότερα ὁμογενῆ τῶν ἐναντίων, ἅπαντʼ ἂν ἐκ τῶν ἐναντίων εἴη τὰ μεταξύ, ὥστε καὶ τὰ κάτω πάντα, καὶ τἀναντία καὶ τὰ μεταξύ, ἐκ τῶν πρώτων ἐναντίων ἔσονται. ὅτι μὲν οὖν τὰ μεταξὺ ἔν τε ταὐτῷ γένει πάντα καὶ μεταξὺ ἐναντίων καὶ σύγκειται ἐκ τῶν ἐναντίων πάντα, δῆλον.
1057b308. Bölüm
Eidos bakımından başka olan şey, bir şeyden belli bir şey bakımından başkadır ve bu şey ikisine de ait olmalıdır; sözgelişi eidos bakımından başka olan bir canlıysa, ikisi de canlıdır. O hâlde eidos bakımından başka olan şeylerin aynı cinste olması zorunludur. Çünkü cins derken, ikisinin de bir ve aynı şey olarak adlandırıldığı ve araz olarak olmayan bir farkı taşıyan şeyi kastediyorum; ister madde olarak ister başka bir şekilde.
τὸ δʼ ἕτερον τῷ εἴδει τινὸς τὶ ἕτερόν ἐστι, καὶ δεῖ τοῦτο ἀμφοῖν ὑπάρχειν· οἷον εἰ ζῷον ἕτερον τῷ εἴδει, ἄμφω ζῷα. ἀνάγκη ἄρα ἐν γένει τῷ αὐτῷ εἶναι τὰ ἕτερα τῷ εἴδει· τὸ γὰρ τοιοῦτο γένος καλῶ ὃ ἄμφω ἓν ταὐτὸ λέγεται, μὴ κατὰ συμβεβηκὸς ἔχον διαφοράν,
1058aÇünkü yalnızca ortak olanın, sözgelişi ikisinin de canlı olmasının mevcut olması yetmez; bu canlının kendisinin de her birinde başka olması gerekir: birinde at, ötekinde insan; bu yüzden bu ortak olan, eidos bakımından birbirinden başkadır. O hâlde kendileri bakımından biri şu türden bir canlı, öteki bu türden bir canlı olacaktır; sözgelişi biri at, öteki insan. Demek ki bu farkın cinsin başkalığı olması zorunludur; cinsin farkı derken, cinsin kendisini başka yapan başkalığı kastediyorum. Bu da bir zıtlık olacaktır (bu istikradan da açıktır); çünkü her şey karşıtlarla bölünür ve zıtların aynı cinste olduğu gösterildi. Zıtlık tam farktı; eidos bakımından her fark da bir şeyden belli bir şey bakımındandır; dolayısıyla bu şey ikisi için hem aynıdır hem cinstir. (Bu yüzden de cins bakımından değil eidos bakımından farklı olan bütün zıtlar kategorinin aynı dizisindedir, birbirinden en çok başkadır —çünkü fark tamdır— ve birbiriyle aynı anda meydana gelmez.) O hâlde fark zıtlıktır.
Demek ki eidos bakımından başka olmak şudur: aynı cinste bulunup bölünmez oldukları hâlde bir zıtlık taşımak (bölünmez oldukları hâlde zıtlık taşımayanlar ise eidos bakımından aynıdır); çünkü bölmede, bölünmezlere varmadan önce ara basamaklarda da zıtlıklar ortaya çıkar. Dolayısıyla açıktır ki cins denen şeye göre, o cinsin eidos'u olan şeylerin hiçbiri eidos bakımından ne aynıdır ne başka (bu da yerindedir; çünkü madde inkârla gösterilir, cins de cinsi olduğu şeyin maddesidir; Herakleidai soyu anlamındaki cins değil, tabiattaki cins); aynı cinste olmayanlara göre de öyle değildir; onlardan cins bakımından farklı olacaktır, aynı cinste olanlardan ise eidos bakımından. Çünkü bir şeyin eidos bakımından farklı olduğu şeyden farkının zıtlık olması zorunludur; bu da yalnızca aynı cinsteki şeylere aittir.
εἴτε ὡς ὕλη ὂν εἴτε ἄλλως. οὐ μόνον γὰρ δεῖ τὸ κοινὸν ὑπάρχειν, οἷον ἄμφω ζῷα, ἀλλὰ καὶ ἕτερον ἑκατέρῳ τοῦτο αὐτὸ τὸ ζῷον, οἷον τὸ μὲν ἵππον τὸ δὲ ἄνθρωπον, διὸ τοῦτο τὸ κοινὸν ἕτερον ἀλλήλων ἐστὶ τῷ εἴδει. ἔσται δὴ καθʼ αὑτὰ τὸ μὲν τοιονδὶ ζῷον τὸ δὲ τοιονδί, οἷον τὸ μὲν ἵππος τὸ δʼ ἄνθρωπος. ἀνάγκη ἄρα τὴν διαφορὰν ταύτην ἑτερότητα τοῦ γένους εἶναι. λέγω γὰρ γένους διαφορὰν ἑτερότητα ἣ ἕτερον ποιεῖ τοῦτο αὐτό. ἐναντίωσις τοίνυν ἔσται αὕτη (δῆλον δὲ καὶ ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς)· πάντα γὰρ διαιρεῖται τοῖς ἀντικειμένοις, καὶ ὅτι τὰ ἐναντία ἐν ταὐτῷ γένει, δέδεικται· ἡ γὰρ ἐναντιότης ἦν διαφορὰ τελεία, ἡ δὲ διαφορὰ ἡ εἴδει πᾶσα τινὸς τί, ὥστε τοῦτο τὸ αὐτό τε καὶ γένος ἐπʼ ἀμφοῖν (διὸ καὶ ἐν τῇ αὐτῇ συστοιχίᾳ πάντα τὰ ἐναντία τῆς κατηγορίας ὅσα εἴδει διάφορα καὶ μὴ γένει, ἕτερά τε ἀλλήλων μάλιστα—τελεία γὰρ ἡ διαφορά—καὶ ἅμα ἀλλήλοις οὐ γίγνεται). ἡ ἄρα διαφορὰ ἐναντίωσίς ἐστιν. τοῦτο ἄρα ἐστὶ τὸ ἑτέροις εἶναι τῷ εἴδει, τὸ ἐν ταὐτῷ γένει ὄντα ἐναντίωσιν ἔχειν ἄτομα ὄντα (ταὐτὰ δὲ τῷ εἴδει ὅσα μὴ ἔχει ἐναντίωσιν ἄτομα ὄντα)· ἐν γὰρ τῇ διαιρέσει καὶ ἐν τοῖς μεταξὺ γίγνονται ἐναντιώσεις πρὶν εἰς τὰ ἄτομα ἐλθεῖν· ὥστε φανερὸν ὅτι πρὸς τὸ καλούμενον γένος οὔτε ταὐτὸν οὔτε ἕτερον τῷ εἴδει οὐθέν ἐστι τῶν ὡς γένους εἰδῶν (προσηκόντως· ἡ γὰρ ὕλη ἀποφάσει δηλοῦται, τὸ δὲ γένος ὕλη οὗ λέγεται γένος—μὴ ὡς τὸ τῶν Ἡρακλειδῶν ἀλλʼ ὡς τὸ ἐν τῇ φύσει), οὐδὲ πρὸς τὰ μὴ ἐν ταὐτῷ γένει, ἀλλὰ διοίσει τῷ γένει ἐκείνων, εἴδει δὲ τῶν ἐν ταὐτῷ γένει. ἐναντίωσιν γὰρ ἀνάγκη εἶναι τὴν διαφορὰν οὗ διαφέρει εἴδει· αὕτη δὲ ὑπάρχει τοῖς ἐν ταὐτῷ γένει οὖσι μόνοις.
1058a259. Bölüm
Şu aporia ortaya atılabilir: dişi ile erkek zıt, fark da zıtlık olduğu hâlde, kadın erkekten neden eidos bakımından farklı değildir; dişi ve erkek canlı da neden eidos bakımından başka değildir? Oysa bu fark canlıya kendisi bakımından aittir; beyazlık ya da siyahlık gibi değil, canlı olduğu ölçüde dişi ve erkek ona aittir. Bu aporia aşağı yukarı şununla aynıdır: neden bir zıtlık şeyleri eidos bakımından başka yapar da öteki yapmaz; sözgelişi ayaklı ve kanatlı yapar, beyazlık ve siyahlık yapmaz? Yoksa birinciler cinsin kendine özgü hâlleri, ikinciler ise daha az öyle olduğu için mi? Bir şey logos, bir şey de madde olduğuna göre, logos'taki zıtlıklar eidos bakımından fark yaratır; maddeyle birlikte alınan şeydeki zıtlıklar ise yaratmaz.
ἀπορήσειε δʼ ἄν τις διὰ τί γυνὴ ἀνδρὸς οὐκ εἴδει διαφέρει, ἐναντίου τοῦ θήλεος καὶ τοῦ ἄρρενος ὄντος τῆς δὲ διαφορᾶς ἐναντιώσεως, οὐδὲ ζῷον θῆλυ καὶ ἄρρεν ἕτερον τῷ εἴδει· καίτοι καθʼ αὑτὸ τοῦ ζῴου αὕτη ἡ διαφορὰ καὶ οὐχ ὡς λευκότης ἢ μελανία ἀλλʼ ᾗ ζῷον καὶ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν ὑπάρχει. ἔστι δʼ ἡ ἀπορία αὕτη σχεδὸν ἡ αὐτὴ καὶ διὰ τί ἡ μὲν ποιεῖ τῷ εἴδει ἕτερα ἐναντίωσις ἡ δʼ οὔ, οἷον τὸ πεζὸν καὶ τὸ πτερωτόν, λευκότης δὲ καὶ μελανία οὔ. ἢ ὅτι τὰ μὲν οἰκεῖα πάθη τοῦ γένους τὰ δʼ ἧττον; καὶ ἐπειδή ἐστι τὸ μὲν λόγος τὸ δʼ ὕλη,
1058bBu yüzden insanın beyazlığı ya da siyahlığı fark yaratmaz; beyaz insan ile siyah insan arasında, her birine tek bir ad konsa bile, eidos bakımından bir fark yoktur. Çünkü insan burada madde olarak alınmıştır, madde de fark yaratmaz; bu yüzden insanlar insanın eidos'ları da değildir, gerçi şu ve bu insanın oluştuğu etler ve kemikler başkadır. Bileşik bütün başkadır ama eidos bakımından başka değildir, çünkü logos'ta zıtlık yoktur. Bu da son bölünmezdir; Kallias ise maddeyle birlikte logos'tur. Beyaz insan da, Kallias beyaz olduğu için beyazdır; demek ki insan araz olarak beyazdır. Tunç daire ile tahta daire de eidos bakımından farklı değildir; tunç üçgen ile tahta daire ise maddeleri yüzünden değil, logos'larında bir zıtlık bulunduğu için eidos bakımından farklıdır. Peki madde bir bakıma başka olduğu hâlde şeyleri eidos bakımından başka yapmaz mı, yoksa bir bakıma yapar mı? Çünkü şu at şu insandan neden eidos bakımından başkadır? Oysa onların logos'ları maddeleriyle birliktedir. Logos'ta bir zıtlık bulunduğu için mi? Çünkü beyaz insan ile siyah at arasında da fark vardır, hem de eidos bakımından; ama biri beyaz, öteki siyah olduğu için değil; ikisi de beyaz olsaydı da yine eidos bakımından başka olurlardı. Erkek ve dişi ise canlının kendine özgü hâlleridir; ama ousia bakımından değil, maddede ve bedende; bu yüzden aynı tohum belli bir etkiye uğrayarak dişi ya da erkek olur. Eidos bakımından başka olmanın ne olduğu, neden bazı şeylerin eidos bakımından farklı olduğu, bazılarının olmadığı söylendi.
ὅσαι μὲν ἐν τῷ λόγῳ εἰσὶν ἐναντιότητες εἴδει ποιοῦσι διαφοράν, ὅσαι δʼ ἐν τῷ συνειλημμένῳ τῇ ὕλῃ οὐ ποιοῦσιν. διὸ ἀνθρώπου λευκότης οὐ ποιεῖ οὐδὲ μελανία, οὐδὲ τοῦ λευκοῦ ἀνθρώπου ἔστι διαφορὰ κατʼ εἶδος πρὸς μέλανα ἄνθρωπον, οὐδʼ ἂν ὄνομα ἓν τεθῇ. ὡς ὕλη γὰρ ὁ ἄνθρωπος, οὐ ποιεῖ δὲ διαφορὰν ἡ ὕλη· οὐδʼ ἀνθρώπου γὰρ εἴδη εἰσὶν οἱ ἄνθρωποι διὰ τοῦτο, καίτοι ἕτεραι αἱ σάρκες καὶ τὰ ὀστᾶ ἐξ ὧν ὅδε καὶ ὅδε· ἀλλὰ τὸ σύνολον ἕτερον μέν, εἴδει δʼ οὐχ ἕτερον, ὅτι ἐν τῷ λόγῳ οὐκ ἔστιν ἐναντίωσις. τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ ἔσχατον ἄτομον· ὁ δὲ Καλλίας ἐστὶν ὁ λόγος μετὰ τῆς ὕλης· καὶ ὁ λευκὸς δὴ ἄνθρωπος, ὅτι Καλλίας λευκός· κατὰ συμβεβηκὸς οὖν ὁ ἄνθρωπος. οὐδὲ χαλκοῦς δὴ κύκλος καὶ ξύλινος· οὐδὲ τρίγωνον χαλκοῦν καὶ κύκλος ξύλινος, οὐ διὰ τὴν ὕλην εἴδει διαφέρουσιν ἀλλʼ ὅτι ἐν τῷ λόγῳ ἔνεστιν ἐναντίωσις. πότερον δʼ ἡ ὕλη οὐ ποιεῖ ἕτερα τῷ εἴδει, οὖσά πως ἑτέρα, ἢ ἔστιν ὡς ποιεῖ; διὰ τί γὰρ ὁδὶ ὁ ἵππος τουδὶ ⟨τοῦ⟩ ἀνθρώπου ἕτερος τῷ εἴδει; καίτοι σὺν τῇ ὕλῃ οἱ λόγοι αὐτῶν. ἢ ὅτι ἔνεστιν ἐν τῷ λόγῳ ἐναντίωσις; καὶ γὰρ τοῦ λευκοῦ ἀνθρώπου καὶ μέλανος ἵππου, καὶ ἔστι γε εἴδει, ἀλλʼ οὐχ ᾗ ὁ μὲν λευκὸς ὁ δὲ μέλας, ἐπεὶ καὶ εἰ ἄμφω λευκὰ ἦν, ὅμως ἂν ἦν εἴδει ἕτερα. τὸ δὲ ἄρρεν καὶ θῆλυ τοῦ ζῴου οἰκεῖα μὲν πάθη, ἀλλʼ οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν ἀλλʼ ἐν τῇ ὕλῃ καὶ τῷ σώματι, διὸ τὸ αὐτὸ σπέρμα θῆλυ ἢ ἄρρεν γίγνεται παθόν τι πάθος. τί μὲν οὖν ἐστὶ τὸ τῷ εἴδει ἕτερον εἶναι, καὶ διὰ τί τὰ μὲν διαφέρει εἴδει τὰ δʼ οὔ, εἴρηται.
1058b2510. Bölüm
Zıtlar eidos bakımından başka olduğuna, yok olabilen ile yok olmayan da zıt olduğuna göre (çünkü yoksunluk belirlenmiş bir kuvvesizliktir), yok olabilen ile yok olmayanın cins bakımından başka olması zorunludur. Şimdiye kadar bu küllî adların kendileri hakkında konuştuk; dolayısıyla herhangi bir yok olmayan ile herhangi bir yok olabilenin eidos bakımından başka olması zorunlu değilmiş gibi görünebilir; tıpkı beyaz ile siyah için zorunlu olmadığı gibi. (Çünkü aynı şey, küllî bir şeyse, aynı anda ikisi de olabilir: insan hem beyaz hem siyah olabilir; cüzî bir şeyse de olabilir, ama aynı anda değil: aynı insan hem beyaz hem siyah olabilir; oysa beyaz siyahın zıttıdır.) Ama zıtların bazıları bazı şeylere araz olarak aittir, sözgelişi şimdi söylenenler ve daha birçokları; bazılarının ise böyle ait olması imkânsızdır; yok olabilen ile yok olmayan da bunlardandır.
ἐπειδὴ δὲ τὰ ἐναντία ἕτερα τῷ εἴδει, τὸ δὲ φθαρτὸν καὶ τὸ ἄφθαρτον ἐναντία (στέρησις γὰρ ἀδυναμία διωρισμένη), ἀνάγκη ἕτερον εἶναι τῷ γένει τὸ φθαρτὸν καὶ τὸ ἄφθαρτον. νῦν μὲν οὖν ἐπʼ αὐτῶν εἰρήκαμεν τῶν καθόλου ὀνομάτων, ὥστε δόξειεν ἂν οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι ὁτιοῦν ἄφθαρτον καὶ φθαρτὸν ἕτερα εἶναι τῷ εἴδει, ὥσπερ οὐδὲ λευκὸν καὶ μέλαν (τὸ γὰρ αὐτὸ ἐνδέχεται εἶναι, καὶ ἅμα, ἐὰν ᾖ τῶν καθόλου, ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος εἴη ἂν καὶ λευκὸς καὶ μέλας, καὶ τῶν καθʼ ἕκαστον· εἴη γὰρ ἄν, μὴ ἅμα, ὁ αὐτὸς λευκὸς καὶ μέλας· καίτοι ἐναντίον τὸ λευκὸν τῷ μέλανι)· ἀλλὰ τῶν ἐναντίων τὰ μὲν κατὰ συμβεβηκὸς ὑπάρχει ἐνίοις, οἷον καὶ τὰ νῦν εἰρημένα καὶ ἄλλα πολλά, τὰ δὲ ἀδύνατον, ὧν ἐστὶ καὶ τὸ φθαρτὸν καὶ τὸ ἄφθαρτον·
1059aÇünkü hiçbir şey araz olarak yok olabilir değildir. Araz ait olmayabilir; yok olabilirlik ise ait olduğu şeylere zorunlu olarak ait olan şeylerdendir; yoksa yok olabilirlik bir şeye ait olmayabilseydi, aynı ve tek bir şey hem yok olabilir hem yok olmaz olurdu. O hâlde yok olabilirliğin, her yok olabilen şeyin ya ousia'sı olması ya da ousia'sında bulunması zorunludur. Yok olmazlık için de aynı açıklama geçerlidir; çünkü ikisi de zorunlu olarak ait olan şeylerdendir. Demek ki birinin yok olabilir, ötekinin yok olmaz olmasını ilk olarak sağlayan şey bakımından bunlar arasında bir karşıtlık vardır; dolayısıyla cins bakımından başka olmaları zorunludur. Öyleyse açıktır ki bazılarının söylediği türden eidos'lar olamaz; çünkü o zaman bir insan yok olabilir, bir insan da yok olmaz olacaktır. Oysa eidos'ların, eidos'u oldukları şeylerle eidos bakımından aynı olduğu ve onlarla sadece adı ortak olmadığı söylenir; cins bakımından başka olan şeyler ise eidos bakımından başka olanlardan daha uzaktır.
οὐδὲν γάρ ἐστι φθαρτὸν κατὰ συμβεβηκός· τὸ μὲν γὰρ συμβεβηκὸς ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν, τὸ δὲ φθαρτὸν τῶν ἐξ ἀνάγκης ὑπαρχόντων ἐστὶν οἷς ὑπάρχει· ἢ ἔσται τὸ αὐτὸ καὶ ἓν φθαρτὸν καὶ ἄφθαρτον, εἰ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν αὐτῷ τὸ φθαρτόν. ἢ τὴν οὐσίαν ἄρα ἢ ἐν τῇ οὐσίᾳ ἀνάγκη ὑπάρχειν τὸ φθαρτὸν ἑκάστῳ τῶν φθαρτῶν. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ ἀφθάρτου· τῶν γὰρ ἐξ ἀνάγκης ὑπαρχόντων ἄμφω. ᾗ ἄρα καὶ καθʼ ὃ πρῶτον τὸ μὲν φθαρτὸν τὸ δʼ ἄφθαρτον, ἔχει ἀντίθεσιν, ὥστε ἀνάγκη γένει ἕτερα εἶναι. φανερὸν τοίνυν ὅτι οὐκ ἐνδέχεται εἶναι εἴδη τοιαῦτα οἷα λέγουσί τινες· ἔσται γὰρ καὶ ἄνθρωπος ὁ μὲν φθαρτὸς ὁ δʼ ἄφθαρτος. καίτοι τῷ εἴδει ταὐτὰ λέγεται εἶναι τὰ εἴδη τοῖς τισὶ καὶ οὐχ ὁμώνυμα· τὰ δὲ γένει ἕτερα πλεῖον διέστηκεν ἢ τὰ εἴδει.