Kavram
Metron (μέτρον)
- Yunanca
- μέτρον (metron) · τὸ μέτριον (to metrion) · μετρητική (metrētikē) · συμμετρία / ἀμετρία (symmetria / ametria)
- Latince
- mensura, modus; mediocritas
- Almanca
- Maß, das Angemessene, das rechte Maß
- Fransızca
- mesure, la juste mesure
- İngilizce
- measure
- Türkçe
- ölçü (metron) / ölçülü olan (to metrion) / itidal / kıvam
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte metron ölçü aracı ve ölçülen miktardır (bir kap, bir uzunluk, şiirde vezin); metrios "ne az ne çok", "orta hâlli, ılımlı" demektir; "hiçbir şeyden aşırı olmasın" (mēden agan) Delphoi yazıtı bu ahlaki anlamın halk biçimidir. Protagoras "insan her şeyin ölçüsüdür" derken ölçüyü algılayan bireye bağlar (Theaitetos 152a). Platon buna karşı ölçüyü nesnel ve normatif bir ölçüte çevirir. Devlet Adamı 283c–287a'da Yabancı ölçme tekhnē'sini ikiye böler: (1) büyüklük ile küçüklüğün birbirleriyle ortaklığına göre ölçen; (2) "oluşun zorunlu ousia'sına", yani ölçülü olana göre ölçen. Sofist'te var olmayanın bir biçimde var olduğunun kabul edilmesi gerektiği gibi, burada da ölçülü olana göre aşırılık ve eksikliğin gerçekten var olduğu kabul edilmezse tekhnē'ler ve devlet adamlığı ortadan kalkar (284a–b). İkinci ölçü türü uygun olan, tam zaman, gereken ve uçlardan ortaya yerleştirilmiş olan her şeyle ilgilidir (284e). Sözlerin uzunluğu da buna göre, yani hazza ya da hıza göre değil, eidos'lara göre bölme yeteneğini ve diyalektik yetkinliği artırıp artırmamasına göre yargılanır (286c–287a). Philebos 64d–66a'da ölçü ve ölçüdeşlik (symmetria) iyinin sıralamasında ilk sırayı alır; Yasalar IV 716c Protagoras'ı tersine çevirir: "her şeyin ölçüsü en çok tanrıdır".
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 7.–6. yy | Hesiodos; Yedi Bilge (Kleobulos, Delphoi) | ölçüyü gözetmek; "ölçü en iyisidir"; "hiçbir şeyden aşırı olmasın" | Erga 694; Diogenes Laertios I 93 |
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos | ateşin "ölçüyle tutuşup ölçüyle sönmesi" | DK 22 B30, B94 |
| MÖ 5. yy | Protagoras | insan her şeyin ölçüsüdür | Theaitetos 152a · DK 80 B1 |
| MÖ 4. yy | Platon | ölçülü olan (to metrion) nesnel normatif ölçüt; iki ölçme tekhnē'si; ölçüsüzlük (ametria) psykhē'nin çirkinliği | Sofist 228a–c; Devlet Adamı 283c–287a; Philebos 64d–66a; Yasalar IV 716c |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | mesotēs: bize göre orta, akıllı kişinin (phronimos) belirlediği | Nikomakhos'a Etik II 6 1106a26–1107a2 |
| MÖ 1. yy | Horatius, Cicero | aurea mediocritas; modus | Carmina II 10; De officiis I 93–99 |
| 20. yy | H. J. Krämer (Tübingen okulu); H.-G. Gadamer | "kesin olanın kendisi" (284d) yazılmamış öğretiyle bağlantılı; "uygun olanın ölçüsü" | Arete bei Platon und Aristoteles (1959); Gadamer, Platos dialektische Ethik |
Dönüşüm: Nicel ölçü aracı → halk bilgeliğinde ölçülülük → Protagoras'ta öznel ölçü (insan) → Platon'da nesnel, normatif ve tekhnē'ye konu olan ölçü (tanrı, iyi, uygun olan) → Aristoteles'te "bize göre orta" (ahlaki erdem yapısı) → Latin ve modern "altın orta". Değer işareti: Protagoras'ta göreliliğin ilkesi olan metron, Platon'da göreliliğe karşı en güçlü silaha dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | μέτρον, -ου (metron); τὸ μέτριον; μετρητική (τέχνη) | Hint-Avrupa *mē- "ölçmek" kökü (Lat. metior, Sanskr. mā-); -τρον son eki araç adı yapar: "ölçü aracı, ölçü". Homeros'ta hacim ve uzunluk ölçüsü, "gençlik çağının ölçüsü" (hēbēs metron); Hesiodos Erga 694 "ölçüleri gözet"; Kleobulos'a atfedilen metron ariston "ölçü en iyisidir". metrios "ölçüye uygun, ölçülü" sıfatı; to metrion ad hâli. Platon'da: Kratylos 414e, Theaitetos 152a (Protagoras'ın ölçü sözü), Sofist 228a–c (ametria), Devlet Adamı 283c–287a, Philebos 64d–66a, Yasalar IV 716c. |
| Latince | mensura; modus; mediocritas | Protagoras'ın sözü homo mensura; Cicero ve Horatius'ta ahlaki modus ve aurea mediocritas; Aristoteles'in mesotēs'i Latincede medietas / mediocritas. |
| Almanca / Fransızca | Maß, das Angemessene / mesure, la juste mesure | Schleiermacher Politikos 283e das Angemessene; Gadamer "Das Maß des Angemessenen"; Diès (Budé) la juste mesure; İng. Skemp the mean, Rowe what is in due measure. |
| İngilizce | measure |
Türkçe karşılığı
ölçü (metron); ölçülü olan (to metrion); ölçme tekhnē'si (metrētikē). ölçü: hem nicel ölçüm aracını (Theaitetos 152a "insan her şeyin ölçüsüdür") hem normatif ölçüyü ("ölçüyü kaçırmamak") taşır; Türkçede "ölçülü, ölçüsüz, ölçme" ailesiyle Yunancanın metron–metrios–metrētikē–ametria ailesini birebir izler — bu yüzden seçildi. itidal (Tanzimat, ahlak kitaplarında): Aristotelesçi "orta"yı ve ahlaki erdemi öne çıkarır, nicel ölçmeyi yitirir. kıvam: sezgisel yerindeliği iyi verir ama terim olarak dar. vasat / orta: to meson için saklandı (Devlet Adamı 284e "uçlardan uzaklaştırılıp ortaya yerleştirilen").
"Orta" ya da "itidal" dersen to metrion'u Aristoteles'in mesotēs'ine ("iki kötülük arasındaki orta") yaklaştırır, onu ahlaki bir erdem öğretisine çevirirsin. "Ölçü" ya da "ölçülü olan" dersen Devlet Adamı 283c–285b'deki asıl ayrımı korursun: bir yanda şeylerin birbirlerine göre büyük-küçük olarak ölçülmesi (aritmetik, geometri, hız), öbür yanda ölçülü olana — uygun olana (to prepon), tam zamana (kairos), gerekene (to deon) — göre ölçülmesi; tekhnē'lerin ve devlet adamlığının varlığı bu ikinci ölçüye bağlıdır. Seçim ölçülü olan (to metrion): normatif ölçünün de bir ölçme (metrētikē) olduğunu, yani akla açık, tekhnē'ye konu bir şey olduğunu Türkçede de görünür tutar.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde μέτρον = ölçü (metron); τὸ μέτριον = ölçülü olan (to metrion) (Devlet Adamı 283e'den itibaren; Kratylos 414e'deki gündelik "ölçü (metrion)" kararı teknik anlamda böyle genişletildi); μετρητική = ölçme tekhnē'si (metrētikē); τὸ πρέπον = uygun olan; καιρός = tam zamanı (kairos); τὸ δέον = gereken; τὸ μέσον = orta; συμμετρία / ἀμετρία = ölçüdeşlik / ölçüsüzlük (Sofist 228a).
Atıf ve kaynak notu
"Altın orta" formülü ve "iki kötülük arasındaki orta" yapısı Aristotelesçidir; Devlet Adamı'ndaki to metrion aritmetik bir orta değil, uygun olan, tam zaman ve gereken ile birlikte sayılan normatif bir ölçüttür. 284d'deki "kesinliğin kendisi" (auto takribes) gönderisini Platon'un yazılmamış öğretisine (Bir ve Belirsiz İkilik) bağlayan okuma Tübingen okulunun yorumudur, metinde açıkça yoktur. 283d'deki "oluşun zorunlu ousia'sı" ifadesinin anlamı tartışmalıdır (bkz. 13 - Platon Çevirisi/sistem/acik-uclar.md, Devlet Adamı 283d).
İlgili kavramlar
- Devlet Adamı — 283c–287a: tekhnē'ler ve devlet adamlığı ancak ölçülü olana göre aşırılık ve eksikliğin gerçekten var olmasıyla vardır; Sofist'in var olmayan argümanına koşut bir "ölçülü olanın varlığı" kabulü.
- Theaitetos — 152a: Protagoras'ın ölçü sözü ve göreliliğin reddi.
- Sofist — 228a–c: ölçüsüzlük (ametria) psykhē'nin çirkinliği, cehaletin kaynağı.
- arete · tekhne · episteme · harmonia · paradeigma · dialektike · diairesis
- modus — Latince karşılığı (Augustinus, De beata vita: ruhun ölçüsü)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: ölçü, ölçüsü, ölçülü, metron, ölçüsüdür, ölçüsünü
Metinlerde işaretlendiği yerler
19 yer · 15 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Herakleitos, Fragmanlar22B30 22B94
- Protagoras, Fragmanlar80B1
- Gorgias, Fragmanlar82B11
- Demokritos, Fragmanlar68B309
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B6
- Diğer Presokratikler, Diogenes (Apolloniali)64B3
- Diğer Presokratikler, Nessas69B1
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B9
- Platon, Devlet Adamı283e 284b
- Platon, Philebos17c
- Platon, Devlet504c
- Platon, Timaios39b
- Platon, Kanunlar716c 744e 947a
- Aristoteles, Gök Üzerine287a
- Aristoteles, Metafizik1052b