İçeriğe geç

Kavram

Diairesis (διαίρεσις)

Yunanca
διαίρεσις (diairesis) · fiil διαιρεῖν (diairein) · τέμνειν (temnein) · συναγωγή (synagōgē)
Latince
divisio; (Boethius) divisio generis in species
Almanca
Dihairesis, Einteilung, Teilung
Fransızca
division, dihairèse
İngilizce
division
Türkçe
bölme / ayırma / dihairesis

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Yunancada diairein "ikiye ayırmak, paylaştırmak" (miras bölmek, kurbanı parçalamak), temnein "kesmek" (cerrah, kasap). Platon Phaidros 265e'de kasap imgesini bilinçle kullanır: iyi bölme, canlının doğal eklemlerini (arthra) bulur, kötü bölme kemiği kırar — yani bölmenin doğru ve yanlışı vardır, keyfî değildir. Sofist, yöntemi ilk kez uzun uzun uygular: önce önemsiz bir örnekte (olta balıkçısı, 218e–221c: tekhnē → edinici → ele geçirici → avcı → canlı avcısı → su hayvanı avcısı → balıkçı → vurarak avlayan → olta ile), sonra sofistte (altı yol: 221c–231e), sonunda "imge yapımı" (eidōlopoiikē) üzerinden sofistin tanımına (264b–268d). Bölmenin her adımı ikilidir (219d "iki türü yok mu?", 219e "ikiye bölmek"), ama Devlet Adamı 287c "ikiye bölünemiyorsa, kurbanlık hayvan gibi, olabildiğince az parçaya" der. Philebos 16c–17a yöntemi kozmik bir armağan olarak sunar: bir'den kaça bölündüğünü saymadan sınırsıza geçmemek. Aristoteles yöntemi hem devralır (Top. VI, cins–fark tanımı) hem eleştirir: bölme kanıtlamaz, önceden bilineni varsayar (An. Pr. I 31, 46a31); ikili bölme doğal türleri böler (Part. An. I 3: "kanatlı/kanatsız" karıncaları ikiye ayırır). Aristoteles sonrası diairesis, Porphyrios'un Isagoge'siyle mantığın "cins–tür–ayrım" ağacına, Boethius'la Latin divisio'ya, oradan İslam mantığındaki taksîm'e dönüşür: Platon'un araştırma yöntemi, bir sınıflama tekniği hâline gelir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Hippokratik yazarlar; Prodikos hastalıkları/sözcükleri ayırma; Prodikos'un eşanlamlı ayrımları (diairesis onomatōn) Protagoras 337a–c; Kratylos 384b
MÖ 4. yy Platon (1) Phaidros: toplama–bölme çifti, "doğal eklemler"; (2) Sofist: olta balıkçısı örneğiyle yöntemin ilk tam uygulaması, sofistin yedi tanımı; (3) Devlet Adamı: yöntemin savunusu, ölçü ve uzunluk; (4) Philebos: bir–çok–sınırsız, "tanrıların armağanı" Phaidros 265d–266c; Sofist 218d–221c, 264b–268d; Devlet Adamı 258b–267c, 285a–287b; Philebos 16c–17a
MÖ 4. yy Speusippos, Ksenokrates (Eski Akademi) bölme = Akademi'nin tanım yöntemi; Speusippos "bir şeyi tanımlamak için her şeyi bilmek gerekir" (fr. 63 Tarán) Aristoteles An. Post. II 13, 97a6–22
MÖ 4. yy Aristoteles bölme kanıtlamaz, "zayıf tasım"; ikili bölme doğal türleri parçalar; yine de tanımın aracı An. Pr. I 31; An. Post. II 5, 13; Part. An. I 2–3; Top. VI 6
MS 3. yy Porphyrios Isagoge: cins–tür–ayrım–özgülük–ilinek; "Porphyrios ağacı" Isagoge 4.14–6.13
MS 6. yy Boethius De divisione: divisio generis, totius, vocis — bölmenin üç türü De divisione 877B–892A

Dönüşüm: Platon'da diairesis bir araştırma (zētēsis) yöntemidir: aranan şeyin ne olduğunu bulmak için, örnek üzerinde alıştırmayla (218d), her seferinde yeniden bölerek; sonucu bir tanım değil, "logos'la açığa çıkarma"dır (218c). Aristoteles'te yerini tasıma bırakır ve tanımın yardımcısı olur (−); Porphyrios–Boethius'ta hazır bir cins–tür ağacına, "sınıflama"ya dönüşür (−); Rönesans Ramus'ta yeniden "yöntem"in kendisi olur (+). Türkçe "bölme" bu araştırma anlamını, "taksim/tasnif" ise sınıflama anlamını taşır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca διαίρεσις, -εως (diairesis) διά "ikiye, ayrı" + αἱρεῖν "almak, seçmek" → "ayırıp alma, bölme"; fiil διαιρεῖν (Homeros'ta seyrek: "yarmak"), ayrıca τέμνειν "kesmek" (Sofist 219d τμητέον "bölmeli", 219e διχῇ "ikiye"), διχοτομεῖν. Platon'un yöntem terimi olarak Phaidros 265d–266c'de synagōgē (toplama) ile çift: "doğal eklem yerlerinden (κατʼ ἄρθρα ᾗ πέφυκεν) kesmek, kötü bir kasap gibi hiçbir parçayı kırmamak". Sofist 218d–221c (olta balıkçısı örneği), 221c–231e (sofistin altı tanımı), 264b–268d (son tanım); Devlet Adamı 258b–267c (dokumacılık), 285a–287b (yöntemin savunusu: "ortadan bölmek", uzunluğun ölçüsü); Philebos 16c–17a ("tanrıların armağanı": bir–çok–sınırsız). Aristoteles An. Pr. I 31, An. Post. II 5, 13 ve Part. An. I 2–3'te Platoncu ikili bölmeye eleştiri (bölme kanıtlamaz, "zayıf bir tasım"dır; ikili bölme doğal türleri parçalar).
Latince divisio Boethius De divisione (Platoncu-Porphyrioscu cins→tür bölmesi); skolastik divisio mantığın dört işleminden biri.
Almanca / Fransızca Dihairesis, Einteilung / division Schleiermacher Einteilung; Stenzel Dihairesis (1917, "Studien zur Entwicklung der platonischen Dialektik") — terimi Almanca felsefe diline sokan çalışma; Fr. Diès division, Cordero division dichotomique.
İngilizce division

Türkçe karşılığı

bölme / ayırma / dihairesis. bölme: fiil olarak metinde "bölmek, ikiye bölmek" (diairein, temnein diklēi); yöntem adı olarak "bölme yöntemi" Türkçe literatürde yerleşik (Sofist çevirilerinde "bölme"). ayırma: diakrinein (ayırt etmek, 150b) ile karışır, kullanılmadı. taksim: Arapça, mantık geleneğinde "taksim"; bu projede reddedildi. dihairesis: yöntemin adı olarak literatür transliterasyonu; metinde geçmez, notlarda kullanılır. Karar: metinde fiil "bölmek", ad "bölme (diairesis)"; tür/cins terimleri için eidos = "tür (eidos)" (eidos), genos = "cins (genos)", meros = "parça" (holon).

"Bölme" dersen diairesis'i bir bütünü parçalara ayırma işlemi olarak okursun (holon ile bağ): Sofist 219a–221c'deki tekhnē ağacı, edinici tekhnē'nin "parçaları" (219c merē) olarak sunulur, bu okuma metne uygundur. "Ayırma" dersen diairesis'i cinsleri birbirinden ayırt etme (diakrisis, epistemik ayırt etme) olarak okursun ve Sofist 226b–231b'deki "ayırıcı tekhnē" (diakritikē) ile karışır — orada diakrinein "ayırt etmek", diairein "bölmek" olarak ayrı tutulmalı. "Taksim" dersen İslam mantığındaki taksîm (cinsin fasıllarla türlere bölünmesi) çerçevesini, yani Porphyrios ağacını Platon'a giydirirsin; oysa Platon'un bölmesi sabit fasıllarla (differentia) değil, her adımda "örnek" (paradeigma) ve "benzerlik" ile ilerler ve aynı şey birden çok yoldan bölünebilir (sofistin altı tanımı). "Sınıflama/tasnif" dersen yöntemi taksonomiye indirgersin; oysa Devlet Adamı 285d–e'nin dediği gibi amaç dokumacıyı sınıflamak değil, "her şey hakkında daha diyalektik olmak"tır.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde διαιρεῖν / τέμνειν = bölmek (219d "ikiye bölmek", dikhēi temnein), διαίρεσις = bölme (ilk geçişte parantezle diairesis), συναγωγή = toplama (Phaidros'ta). Yöntemin adı notlarda "bölme yöntemi (diairesis)". Bölmenin ürettiği terimler için: eidos = "tür (eidos)", genos = "cins (genos)", meros = "parça", morion = "parçacık"; -ικός/-ική ile türetilmiş tekhnē adları (ktētikē, poiētikē, kheirōtikē, thēreutikē) "-ici tekhnē" ya da "-cılık" biçiminde Türkçeleştirilip ilk geçişte parantezle transliterasyon verilir ("edinici tekhnē (ktētikē)"). "Taksim", "tasnif", "ayırma" (diakrisis için saklı) kullanılmaz. Latince karşılık: divisio

Atıf ve kaynak notu

"Diairesis yöntemi"nin Platon'un "geç dönem diyalektiği" olduğu ve Devlet VI–VII'nin diyalektiğinin yerini aldığı tezi (Stenzel 1917, Ryle) 20. yy gelişimci okumasıdır; Phaidros 266b Sokrates'in kendisini "bölme ve toplamaya âşık" diye adlandırmasını Sokrates'e mal eder, Sofist'te ise yöntemi Elealı Yabancı uygular — Platon yöntemi kime ait saydığını söylemez. "İkili bölme" (dikhotomia) kuralının Platon'da mutlak olduğu da Aristoteles'in eleştirisinden geriye okumadır: Devlet Adamı 287c ikiye bölünemeyeni "olabildiğince az parçaya" bölmeyi buyurur, Philebos 16d "kaç tane olduğunu görmek"ten söz eder. Sofistin "altı/yedi tanımı" sayısı da yorumcuların sayımıdır (231d–e Yabancı altı sayar, 268c–d'deki son tanım yedinci mi yoksa ötekilerin toplamı mı tartışmalı). Bu nottaki "bölme" karşılığı yöntemi holon–meros mereolojisine bağlar (holon); bu bağ Sofist 219c'nin "parçalar" (merē) sözcüğüne dayanır ama Platon'un kendisi diairesis ile meros'u sistemli biçimde ilişkilendirmez.

İlgili kavramlar

  • Sofist — 218d–221c: yöntem neden önce "önemsiz" bir örnekte alıştırılır (paradeigma)? Bölme keyfî midir, yoksa "doğal eklem"leri mi izler? Aynı şey (sofist) neden altı yoldan bölünebilir ve bu, tanımın birliğini bozar mı?
  • eidos · holon (bölünen bütün, "parçalar" 219c) · tekhne (bölmenin ilk cinsi: tekhnē) · sophist (bölmenin nesnesi) · logos (218c "ad üzerinde değil, şeyin kendisi üzerinde logos'larla anlaşmak") · stoikheion (Theaitetos 203a–206b: öğe–hece analizinin bölmeyle akrabalığı) · Phaidros 265d–266c synagōgē — toplama için ileride ayrı not.

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: bölünmesi, bölmeleri, bölme, diairesis, bölünmesini, ayrımlara

Metinlerde işaretlendiği yerler

6 yer · 5 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.