İçeriğe geç

Kavram

Sophist (σοφιστής)

Yunanca
σοφιστής (sophistēs)
Latince
sophista
Almanca
Sophist
Fransızca
sophiste
İngilizce
sophist
Türkçe
sofist

Gündelik anlamdan felsefi anlama

MÖ 5. yy başında sophistēs, herhangi bir alanda "usta/uzman" kişi için kullanılan nötr, hatta saygın bir terimdi — Yedi Bilge dahi bazı kaynaklarda sophistai diye anılır. MÖ 5. yy ortasından itibaren, ücret karşılığı gezici retorik/tartışma/erdem öğretmenliği yapan profesyoneller (Protagoras, Gorgias, Prodikos, Hippias) için özelleşmiş bir terime dönüşür.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy başı (genel kullanım) Herhangi bir alanda "usta/bilge" kişi; nötr, saygın. —
MÖ 5. yy ortası Protagoras, Gorgias Gezici, ücretli retorik/erdem öğretmenleri; physis/nomos tartışması, göreci epistemoloji ("insan her şeyin ölçüsüdür"). Protagoras - DK 80B1
MÖ 4. yy Platon Düşmanca portre: "zayıf argümanı güçlü gösteren", para karşılığı sahte bilgelik satan kişi; filozof/sofist karşıtlığının inşası. Platon - Sofist, Gorgias
MÖ 4. yy Aristoteles Tanımsal olarak sabitlenir: sofistlik, gerçek bilgelik değil, "bilgelik gibi görünen" şeyin kazanç amacıyla kullanılmasıdır. Aristoteles - Sofistçe Çürütmeler

Dönüşüm: Terim, nötr bir "usta/bilge" ifadesinden, Platon'un elinde keskin bir olumsuz kutba (filozofun karşıtı) doğru kayar; değer işareti burada da tersine döner — ve bu tersine dönüş, kısmen bir felsefi kavgadan (Platon'un kendi öğretmenlik/bilgelik anlayışını meşrulaştırma çabasından) kaynaklanır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca σοφιστής (sophistēs) sophos (bilge) kökünden — "bilgelik ustası". Erken kullanımda nötr, hatta saygın; MÖ 5. yy ortasından itibaren olumsuz bir çağrışım kazanır.
Latince sophista Doğrudan alıntı; Latince edebiyatta zaten Platoncu-olumsuz anlamıyla ödünçlenmiştir.
Almanca / Fransızca Sophist / sophiste Her iki dilde de "sofistike" (sophisticated/sophistiqué) kelimesinin taşıdığı çift anlamlılık (hem "incelikli" hem "yapmacık/aldatıcı") bu terimin izini modern dillerde hâlâ taşır.
İngilizce sophist

Türkçe karşılığı

sofist. sofist: yerleşmiş, yaygın alıntı kelime — ama Platoncu olumsuz çağrışımı otomatik olarak taşır. bilgi-ustası / hikmet-öğretmeni: erken/nötr dönemi anlatmak için önerdiğim tarafsız alternatif. Tarihsel dönemi belirtmeden sadece "sofist" demek, MÖ 5. yy başındaki nötr kullanımı MÖ 4. yy'ın olumsuz kullanımıyla karıştırma riski taşır — bu yüzden erken dönem için bilinçli olarak "bilgi-ustası" kullanıyorum.

"Sofist" dersen -bilerek ya da bilmeyerek- Platon'un düşmanca portresini de peşinen kabul etmiş olursun; "bilgi-ustası" gibi tarafsız bir ifade kullanmak, tarihsel kişilerin (Protagoras, Gorgias) kendi zamanlarında nasıl algılandığını daha adil yansıtabilir.

Atıf ve kaynak notu

Standart klasik filoloji çalışmaları -Kirk-Raven-Schofield'in kendi önsözünde açıkça belirttiği gibi- "Presokratik filozoflar" başlığı altına Sofistleri bilinçli olarak dahil etmez; onları epistemoloji/dil alanına ait sayıp "doğa filozofları"ndan ayrı bir kategoriye yerleştirirler. Bu ayrımın kendisi de kısmen Platoncu filozof/sofist ikiliğinin akademik tarih yazımına sirayet ettiğinin bir işaretidir. Sofistlerin "olumsuz" imajının ne kadarının onların gerçek öğretilerine, ne kadarının Platon'un polemik amaçlı portresine ait olduğu ayrıca sorgulanmalıdır.

İlgili kavramlar

  • Doğa-Yasa (Physis-Nomos) Problemi
  • Bilgi ve Görecilik Problemi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: sofist, sofistler, sofistlerin, sofistlere, sofistlerden, sofistin

Metinlerde işaretlendiği yerler

35 yer · 26 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.