Kavram
Sophist (σοφιστής)
- Yunanca
- σοφιστής (sophistēs)
- Latince
- sophista
- Almanca
- Sophist
- Fransızca
- sophiste
- İngilizce
- sophist
- Türkçe
- sofist
Gündelik anlamdan felsefi anlama
MÖ 5. yy başında sophistēs, herhangi bir alanda "usta/uzman" kişi için kullanılan nötr, hatta saygın bir terimdi — Yedi Bilge dahi bazı kaynaklarda sophistai diye anılır. MÖ 5. yy ortasından itibaren, ücret karşılığı gezici retorik/tartışma/erdem öğretmenliği yapan profesyoneller (Protagoras, Gorgias, Prodikos, Hippias) için özelleşmiş bir terime dönüşür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy başı | (genel kullanım) | Herhangi bir alanda "usta/bilge" kişi; nötr, saygın. | — |
| MÖ 5. yy ortası | Protagoras, Gorgias | Gezici, ücretli retorik/erdem öğretmenleri; physis/nomos tartışması, göreci epistemoloji ("insan her şeyin ölçüsüdür"). | Protagoras - DK 80B1 |
| MÖ 4. yy | Platon | Düşmanca portre: "zayıf argümanı güçlü gösteren", para karşılığı sahte bilgelik satan kişi; filozof/sofist karşıtlığının inşası. | Platon - Sofist, Gorgias |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Tanımsal olarak sabitlenir: sofistlik, gerçek bilgelik değil, "bilgelik gibi görünen" şeyin kazanç amacıyla kullanılmasıdır. | Aristoteles - Sofistçe Çürütmeler |
Dönüşüm: Terim, nötr bir "usta/bilge" ifadesinden, Platon'un elinde keskin bir olumsuz kutba (filozofun karşıtı) doğru kayar; değer işareti burada da tersine döner — ve bu tersine dönüş, kısmen bir felsefi kavgadan (Platon'un kendi öğretmenlik/bilgelik anlayışını meşrulaştırma çabasından) kaynaklanır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | σοφιστής (sophistēs) | sophos (bilge) kökünden — "bilgelik ustası". Erken kullanımda nötr, hatta saygın; MÖ 5. yy ortasından itibaren olumsuz bir çağrışım kazanır. |
| Latince | sophista | Doğrudan alıntı; Latince edebiyatta zaten Platoncu-olumsuz anlamıyla ödünçlenmiştir. |
| Almanca / Fransızca | Sophist / sophiste | Her iki dilde de "sofistike" (sophisticated/sophistiqué) kelimesinin taşıdığı çift anlamlılık (hem "incelikli" hem "yapmacık/aldatıcı") bu terimin izini modern dillerde hâlâ taşır. |
| İngilizce | sophist |
Türkçe karşılığı
sofist. sofist: yerleşmiş, yaygın alıntı kelime — ama Platoncu olumsuz çağrışımı otomatik olarak taşır. bilgi-ustası / hikmet-öğretmeni: erken/nötr dönemi anlatmak için önerdiğim tarafsız alternatif. Tarihsel dönemi belirtmeden sadece "sofist" demek, MÖ 5. yy başındaki nötr kullanımı MÖ 4. yy'ın olumsuz kullanımıyla karıştırma riski taşır — bu yüzden erken dönem için bilinçli olarak "bilgi-ustası" kullanıyorum.
"Sofist" dersen -bilerek ya da bilmeyerek- Platon'un düşmanca portresini de peşinen kabul etmiş olursun; "bilgi-ustası" gibi tarafsız bir ifade kullanmak, tarihsel kişilerin (Protagoras, Gorgias) kendi zamanlarında nasıl algılandığını daha adil yansıtabilir.
Atıf ve kaynak notu
Standart klasik filoloji çalışmaları -Kirk-Raven-Schofield'in kendi önsözünde açıkça belirttiği gibi- "Presokratik filozoflar" başlığı altına Sofistleri bilinçli olarak dahil etmez; onları epistemoloji/dil alanına ait sayıp "doğa filozofları"ndan ayrı bir kategoriye yerleştirirler. Bu ayrımın kendisi de kısmen Platoncu filozof/sofist ikiliğinin akademik tarih yazımına sirayet ettiğinin bir işaretidir. Sofistlerin "olumsuz" imajının ne kadarının onların gerçek öğretilerine, ne kadarının Platon'un polemik amaçlı portresine ait olduğu ayrıca sorgulanmalıdır.
İlgili kavramlar
- Doğa-Yasa (Physis-Nomos) Problemi
- Bilgi ve Görecilik Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: sofist, sofistler, sofistlerin, sofistlere, sofistlerden, sofistin
Metinlerde işaretlendiği yerler
35 yer · 26 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Gorgias, Fragmanlar82B1
- Diğer Presokratikler, Damon37B8
- Diğer Presokratikler, Kritias88B47
- Ksenophon, Sokrates'ten Hatıralar1.6.13
- Platon, Sokrates'in Savunması20a
- Platon, Kratylos391b 396d 403e
- Platon, Sofist216c 221c 268b
- Platon, Devlet Adamı291c
- Platon, Şölen203d
- Platon, Phaidros248c 257d
- Platon, Theages121d
- Platon, Lakhes186c
- Platon, Lysis204a
- Platon, Euthydemos271b
- Platon, Protagoras311e 342a 357e
- Platon, Gorgias463b 519c
- Platon, Menon91b
- Platon, Büyük Hippias281d
- Platon, Devlet492a 596d
- Platon, Minos319c
- Platon, Kanunlar908d
- Aristoteles, Sofistik Çürütmeler1
- Aristoteles, Metafizik996a15
- Hegel, Mantık Bilimi48
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri160
- Nietzsche, Putların AlacakaranlığıGD-Alten-2