Kavram
Holon (ὅλον)
- Yunanca
- ὅλον (holon) · πᾶν (pan) · τὰ πάντα (ta panta) · μέρος (meros)
- Latince
- totum, universum; pars
- Almanca
- das Ganze, das All; Teil
- Fransızca
- le tout, l'entier; partie
- İngilizce
- whole
- Türkçe
- bütün / tüm / hepsi; parça
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada holos "sağlam, eksiksiz, tam" (bütün bir ekmek, bütün gün), pas "her, tüm" (herkes, her şey) — ikisi ayrı sözcük ailesidir. Parmenides B8.4 varolanı oulon (İyonca holon) diye adlandırır: bölünmez, eksiksiz, "her yandan iyi yuvarlanmış küre" (B8.43); burada bütünlük, parçasızlıkla birlikte düşünülür. Platon Theaitetos 203c–205e'de holon'u parça–bütün ilişkisi içinde sorunsallaştırır: hece (syllabē) öğelerin (stoikheion) "hepsi" (ta panta) midir, yoksa onlardan doğmuş "tek bir idea" mıdır? Eğer bütün = bütün parçalar ise, hece öğeleri bilinmeden bilinemez; eğer bütün ≠ parçalar (parçasız tek bir eidos) ise, hece de öğe gibi logos'suz ve bilinemez olur. Sokrates 204b–205a'da pan = ta panta (sayı örneği: altı = 1+2+3 = 2×3) ve holon = pan (hiçbir şeyi eksik olmayan) özdeşliklerini kurar, böylece "parçalardan başka bütün" seçeneğini kapatır — ama Sofist 244d–245d bu özdeşliği Parmenides'in bir'ine karşı yeniden açar: gerçekten bir olan şeyin parçaları olamaz, oysa "bütün" parçaları olan şeydir; öyleyse to on bütünse bir değildir. Parmenides 137c–d (birinci hipotez) aynı sonucu çıkarır: bir'in ne parçası ne bütünü vardır. Aristoteles Metaph. Z 17 (1041b11–33) Theaitetos'un hece örneğini devralır: hece BA, B ile A'dan "başka bir şey"dir; bu "başka şey" bir öğe değil, ousia/biçim (eidos) olarak nedendir — Platon'un 203e'de açıp 205d'de kapattığı kapı, Aristoteles'in eidos'unun doğduğu yerdir. Δ 26'da pan (nicelik toplamı, yer değiştirebilir parçalar) ile holon (biçim bütünü, parçaların düzeni önemli) ayrımı Theaitetos 204a–205a'ya bir yanıttır. Stoa'da to holon = kosmos, to pan = kosmos + dışındaki boşluk (SVF II 522–524): ayrım kozmolojiye taşınır. Yeni-Platonculukta holon Plotinos'un "bütünün her parçada bulunması" (Enn. VI 4–5) tezine dönüşür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Parmenides | οὖλον: varolan bütündür, bölünmez, eksiksiz; parçasızlıkla bir | B8.4, B8.22–25, B8.38 |
| MÖ 5. yy | Anaksagoras | "her şeyde her şeyin parçası vardır" — parça/bütün ilişkisi sonsuz bölünebilirlikle | B6, B11, B12 |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) Theaitetos: hece/öğe üzerinden bütün = bütün parçalar (ta panta = pan = holon) özdeşliği; (2) Parmenides: bir'in ne parçası ne bütünü vardır; bir varsa bütün ve parçalıdır (ikinci hipotez); (3) Sofist: Parmenides'in bir'i bütün olamaz; (4) Timaios: kosmos bütün ve eksiksiz canlı | Theaitetos 203c–205e; Parmenides 137c–d, 142d–145a; Sofist 244d–245d; Timaios 30c–33b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | pan (nicelik toplamı) / holon (biçim bütünü, parçaların düzeni belirleyici); bütün = parçalar + neden (eidos) | Metaph. Δ 26; Z 17; Θ 6; Pol. I 2 ("bütün parçadan öncedir") |
| MÖ 3. yy | Stoa | to holon = kosmos; to pan = kosmos + boşluk | SVF II 522–524 |
| MS 3. yy | Plotinos | bütün her parçada tam olarak bulunur (noetik bütünlük) | Enn. VI 4–5 |
Dönüşüm: Parmenides'te bütünlük = parçasızlık (+); Platon'da bütün ile parçasızlık ayrışır — Theaitetos parçalardan başka bir bütün olanağını kapatır, Sofist "bir olan bütün olamaz" diyerek Parmenides'i çürütür; Aristoteles'te bütün, parçaların toplamından "fazla" olan biçimdir ve bu fazlalık öncelik kazanır (Pol. I 2). Aynı sözcük "parçasız birlik"ten "parçaları düzenleyen biçim"e kayar; Türkçe "bütün/tüm" ayrımı Aristoteles'in Δ 26'daki ayrımına denk düşer ama Parmenides'in oulon'unu vermez.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὅλον, -ου (holon); πᾶν, παντός (pan); τὰ πάντα (ta panta); μέρος, -ους (meros) | holos "bütün, eksiksiz, sağlam" (Hint-Avrupa sol-, Lat. salvus, sollus); Homeros'ta seyrek (Il. VII 314 "bütün sırt"), pas/pan ("her, tüm") çok sık. Felsefi kullanım Parmenides B8.4 (οὖλον μουνογενές "bütün, tek soylu") ve B8.38'de başlar. Platon holon ile pan'ı Theaitetos 204a–205a'da karşı karşıya getirir: ta panta (bütün parçalar, sayılabilir çokluk) = to pan (toplam) ≟ to holon (parçalardan başka tek bir eidos). Parmenides 137c–d (bir'in parçası ve bütünü yoktur), Sofist 244d–245d (Parmenides'in bir'i bütün müdür?), Timaios 30c–33a (kosmos = bütün canlı, parçaları eksiksiz) aynı çifti işler. Aristoteles Metaph. Δ 26, 1023b26–1024a10: pan niceliğin bütünü (parçaların yeri fark etmez: "tüm su"), holon biçimin bütünü (parçaların yeri fark eder: "bütün insan"); Θ 6 ve Z 17: bütün = parçalar + "bir şey daha" (hece BA ≠ B + A). |
| Latince | totum / universum; pars | Boethius ve skolastik: totum integrale (parçalardan oluşan), totum universale (türlerine bölünen cins), totum potestativum; summa = pan için. Cicero universum = to pan (evren). |
| Almanca / Fransızca | das Ganze / le tout | Schleiermacher das Ganze (holon) / das All (pan) / alles (ta panta); Diès le tout / l'entier (holon) — Fr. tout iki anlamı birden taşıdığından Diès Theait. 204a'da entier'yi holon için ayırır; İng. Cornford whole / sum / all the parts, McDowell whole / total. Almanca Ganzheit (bütünlük) 20. yy Gestalt kuramının terimidir, Platon çevirisinde kaçınılmalı. |
| İngilizce | whole |
Türkçe karşılığı
bütün / tüm / hepsi; parça. bütün: eski Türkçe bütün "tamam, sağlam, eksiksiz" — holon'un "sağlam, eksiksiz" kök anlamını (holoklēros) verir; tercih budur. tüm: Türkçe tüm "toplam, hepsi"; Theaitetos 204a–205a'daki pan'ı, "toplam" anlamıyla, holon'dan ayırmak için kullanıldı (Sokrates'in sorusu tam da bu ikisinin aynı olup olmadığıdır). hepsi / tümü: ta panta (çoğul, sayılabilir "bütün parçalar"). cümle / küll: Osmanlıca küll (Ar.) holon için, cüz meros için — felsefi literatürde "küllî/cüz'î" olarak tümel/tikel çiftine kaymıştır; kullanılmadı. parça: meros; "kısım" Arapça, "bölüm" meros'un diairesis bağlamı için saklandı. Aristoteles'in pan/holon ayrımı Türkçe "tüm/bütün" ayrımıyla şaşırtıcı biçimde örtüşür ("tüm su" / "bütün insan").
Holon ile pan'ı tek sözcükle ("bütün") karşılarsan Theaitetos 204a–205a'daki argümanın düğümünü çözersin: Sokrates'in "to pan ile to holon aynı mı?" sorusu Türkçede sorulamaz olur ve Theaitetos'un önce "başka" deyip sonra geri adım atması anlamsızlaşır; ayrıca Aristoteles'in Metaph. Δ 26'daki ayrımı Platon'a geri okunamaz. "Bütün/tüm" ayrımını yaparsan iki riski üstlenirsin: (1) Türkçede ikisi eşanlamlı olduğundan okur ayrımı "yapay" bulabilir — bu, Yunanca okurun 204b'de hissettiği tedirginliğe yakındır, kabul edilebilir; (2) pan'ı "tüm" olarak sabitlersen to pan = "evren" (Timaios, Sofist 244b "tüm varolan") anlamıyla çakışır; Timaios'ta to pan için "evren (to pan)" yazılıp bu nota bağlanmalı. "Küll/cüz" ile karşılarsan Platon'un mereolojisini İslam felsefesi mantığının tümel/tikel şemasına bağlarsın; bu, holon'un katholou (tümel) ile karışmasıdır ve reddedildi. Meros için "parça" seçmek, holon'un parçalardan "oluşan" (204e: ἐκ μερῶν) bir şey olduğu okumasını açık bırakır; "üye" (melos, 209b "organ") ile karıştırılmamalı.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde ὅλον = bütün (ilk geçişte parantezle holon), τὸ πᾶν = tüm (parantezle pan), τὰ πάντα = hepsi (bağlama göre "bütün parçalar", "tümü"), μέρος = parça, ἀμερές = parçasız, μόριον = parçacık. Timaios ve Sofist'te to pan "evren" anlamındayken "evren (to pan)" yazılıp bu nota bağlanacak. "Küll/cüz", "kısım", "toplam" (yalnızca gerekçede) kullanılmaz. Aristoteles'in pan/holon ayrımı Platon'a geri okunmaz; ayrım Türkçede yalnızca argümanı sorulabilir kılmak için tutulur.
Atıf ve kaynak notu
Holon/pan ayrımının Platon'da "teknik" olduğu iddiası Aristoteles'in Δ 26'sından geriye okumadır: Theaitetos 204b'de Theaitetos "elimde açık bir şey yok" der ve Sokrates ayrımı kurmaz, tam tersine 205a'da iki terimin "hiç farkı olmadığı" sonucuna varılır. Bu notun "bütün/tüm" ayrımı, argümanı Türkçede sorulabilir kılmak içindir, Platon'un ayrımı savunduğunu ima etmez. "Mereoloji" (Leśniewski 1916, Husserl Logische Untersuchungen III) adı da modern bir çerçevedir; Platon'un parça–bütün tartışması bilgi kuramsal (heceyi bilmek) ve ontolojik (bir'in birliği) sorulara içkindir, bağımsız bir "parça–bütün mantığı" değildir. Parmenides B8'deki oulon'un "bütün" mü "tek/biricik" mi (oulomeles Plutarkhos varyantı) olduğu metin sorunudur.
İlgili kavramlar
- Theaitetos — 203c–205e: hece öğelerin hepsi midir, yoksa onlardan başka tek bir idea mı? Bütün = parçalar ise öğeler bilinmeden hece bilinemez; bütün ≠ parçalar ise hece de öğe gibi bilinemez. Üçüncü tanımın "düş"ünü çürüten ikilem.
- stoikheion · eidos · idea (203e "tek bir eidos, kendine ait tek bir idea'sı olan") · ousia (Aristoteles Z 17: bütünün "fazlası" = ousia) · arithmos (204b–d: sayı örneği, ta panta = pan) · Parmenides 137c–d ve Sofist 244d–245d (bir ve bütün) — bu eserlerin çevirisinde aynı karar uygulanacak.
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: bütün, Bütün, bütüne, bütünün
Metinlerde işaretlendiği yerler
18 yer · 16 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Parmenides, Fragmanlar28B8
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B11
- Platon, Theaitetos204a
- Platon, Sofist244d
- Platon, Parmenides137c
- Platon, Alkibiades I130a
- Platon, Kharmides156c
- Platon, Lysis214b
- Platon, Protagoras329d 349b
- Platon, Timaios32c
- Platon, Kanunlar901b 965d
- Platon, Epinomis988d
- Aristoteles, Fizik185b
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi1.1
- Aristoteles, Metafizik1023b25
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1174a10