Aristoteles · Nikomakhos'a Etik
X. Kitap
1172a_21. Bölüm
Bundan sonra sıra belki de haz hakkında konuşmaya gelir. Çünkü haz, insan cinsiyle en sıkı kaynaşmış şey gibi görünür; bu yüzden gençleri haz ve acıyla dümen kırar gibi yönlendirerek terbiye ederler. Huy aretēsi bakımından da en önemli şeyin, sevinilmesi gereken şeylere sevinmek ve nefret edilmesi gereken şeylerden nefret etmek olduğu düşünülür. Çünkü bunlar bütün hayat boyunca sürer, hem aretē hem de mesut hayat üzerinde ağırlıkları ve güçleri vardır: insanlar hazlı olanı seçer, acı verenden kaçar. Böyle şeyler, hele bu kadar tartışmalıyken, hiç de bir yana bırakılacak gibi görünmez. Kimileri hazzın iyinin ta kendisi olduğunu söyler, kimileri de tam tersine, onun büsbütün kötü olduğunu. Bunlardan kimisi belki işin gerçekten böyle olduğuna inanmıştır; kimisi de, öyle olmasa bile hazzı kötü şeylerden biri olarak göstermenin hayatımız için daha iyi olduğunu düşünür. Çünkü onlara göre insanların çoğu hazza meyleder ve hazların kölesi olur; bu yüzden onları ters yöne çekmek gerekir, ancak böylece ortaya varırlar. Ama bu belki de doğru bir söz değildir. Çünkü hâller ve eylemler hakkındaki sözler, olgulardan daha az inandırıcıdır. Bu yüzden his yoluyla görülenlerle çeliştiklerinde küçümsenirler ve içlerindeki doğruyu da beraberlerinde götürürler.
μετὰ δὲ ταῦτα περὶ ἡδονῆς ἴσως ἕπεται διελθεῖν. μάλιστα γὰρ δοκεῖ συνῳκειῶσθαι τῷ γένει ἡμῶν, διὸ παιδεύουσι τοὺς νέους οἰακίζοντες ἡδονῇ καὶ λύπῃ· δοκεῖ δὲ καὶ πρὸς τὴν τοῦ ἤθους ἀρετὴν μέγιστον εἶναι τὸ χαίρειν οἷς δεῖ καὶ μισεῖν ἃ δεῖ. διατείνει γὰρ ταῦτα διὰ παντὸς τοῦ βίου, ῥοπὴν ἔχοντα καὶ δύναμιν πρὸς ἀρετήν τε καὶ τὸν εὐδαίμονα βίον· τὰ μὲν γὰρ ἡδέα προαιροῦνται, τὰ δὲ λυπηρὰ φεύγουσιν· ὑπὲρ δὲ τῶν τοιούτων ἥκιστʼ ἂν δόξειε παρετέον εἶναι, ἄλλως τε καὶ πολλὴν ἐχόντων ἀμφισβήτησιν. οἳ μὲν γὰρ τἀγαθὸν ἡδονὴν λέγουσιν, οἳ δʼ ἐξ ἐναντίας κομιδῇ φαῦλον, οἳ μὲν ἴσως πεπεισμένοι οὕτω καὶ ἔχειν, οἳ δὲ οἰόμενοι βέλτιον εἶναι πρὸς τὸν βίον ἡμῶν ἀποφαίνειν τὴν ἡδονὴν τῶν φαύλων, καὶ εἰ μὴ ἐστίν· ῥέπειν γὰρ τοὺς πολλοὺς πρὸς αὐτὴν καὶ δουλεύειν ταῖς ἡδοναῖς, διὸ δεῖν εἰς τοὐναντίον ἄγειν· ἐλθεῖν γὰρ ἂν οὕτως ἐπὶ τὸ μέσον. μή ποτε δὲ οὐ καλῶς τοῦτο λέγεται. οἱ γὰρ περὶ τῶν ἐν τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς πράξεσι λόγοι ἧττόν εἰσι πιστοὶ τῶν ἔργων· ὅταν οὖν διαφωνῶσι τοῖς κατὰ τὴν αἴσθησιν, καταφρονούμενοι καὶ τἀληθὲς προσαναιροῦσιν·
1172bHazzı kınayan biri bir gün hazza can atarken görülürse, bütün hazlar böyleymiş gibi hazza meylettiği sanılır; çünkü ayrım yapmak çoğunluğun işi değildir. Demek ki doğru sözler yalnızca bilgi için değil, hayat için de en yararlı sözler gibi görünüyor. Çünkü olgularla uyuştukları için onlara inanılır; bu yüzden onları anlayanları bu sözlere göre yaşamaya yöneltirler. Bu konuda bu kadarı yeter; şimdi haz hakkında söylenmiş olanları gözden geçirelim.
ὁ γὰρ ψέγων τὴν ἡδονήν, ὀφθείς ποτʼ ἐφιέμενος, ἀποκλίνειν δοκεῖ πρὸς αὐτὴν ὡς τοιαύτην οὖσαν ἅπασαν· τὸ διορίζειν γὰρ οὐκ ἔστι τῶν πολλῶν. ἐοίκασιν οὖν οἱ ἀληθεῖς τῶν λόγων οὐ μόνον πρὸς τὸ εἰδέναι χρησιμώτατοι εἶναι, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν βίον· συνῳδοὶ γὰρ ὄντες τοῖς ἔργοις πιστεύονται, διὸ προτρέπονται τοὺς συνιέντας ζῆν κατʼ αὐτούς. τῶν μὲν οὖν τοιούτων ἅλις· τὰ δʼ εἰρημένα περὶ τῆς ἡδονῆς ἐπέλθωμεν.
1172b52. Bölüm
Eudoksos, akıllısının da akılsızının da bütün canlıların hazza can attığını gördüğü için hazzın iyinin ta kendisi olduğunu düşünüyordu. Ona göre her şeyde seçilmeye değer olan iyi olandı, en çok seçilmeye değer olan da en üstün olandı. Her şeyin aynı şeye yönelmesi, bunun her şey için en iyi şey olduğunu gösterir; çünkü her şey, besinini bulduğu gibi, kendisi için iyi olanı da bulur. Her şey için iyi olan ve her şeyin can attığı şey de iyinin ta kendisidir. Onun sözlerine, sözlerin kendisinden çok, huyunun aretēsi yüzünden inanılıyordu; çünkü olağanüstü ölçülü biri olarak tanınıyordu. Bu yüzden bunları hazzın dostu olduğu için değil, iş gerçekten böyle olduğu için söylediği düşünülüyordu. Bunun zıttından da aynı ölçüde açık olduğunu düşünüyordu. Acı, kendi başına herkes için kaçınılacak bir şeydir; öyleyse onun zıttı da aynı şekilde seçilmeye değerdir. En çok seçilmeye değer olan da, başka bir şey yüzünden ya da başka bir şey uğruna seçmediğimiz şeydir; hazzın böyle bir şey olduğu da herkesçe kabul edilir. Çünkü kimse birine neden haz duyduğunu sormaz; demek ki haz kendi başına seçilmeye değerdir. Ayrıca haz, iyi şeylerden herhangi birine, örneğin adil ya da ölçülü davranmaya eklendiğinde onu daha seçilmeye değer kılar; iyi de ancak kendisiyle artar. Ama bu söz, hazzın iyi şeylerden biri olduğunu göstermekten öteye geçmiyor gibi; onu başka herhangi bir iyiden daha fazla iyi kılmıyor. Çünkü her iyi, başka bir iyiyle birlikte olunca tek başına olduğundan daha çok seçilmeye değer olur. Platon da tam böyle bir sözle hazzın iyinin ta kendisi olmadığını gösterir: hazlı hayat phronēsisle birlikte, onsuz olduğundan daha çok seçilmeye değerdir; karışık olan daha iyiyse, haz iyinin ta kendisi değildir; çünkü iyinin ta kendisi kendisine bir şey eklenerek daha seçilmeye değer olmaz. Kendi başına iyi olan şeylerden biriyle birlikte daha çok seçilmeye değer hâle gelen başka hiçbir şeyin de iyinin ta kendisi olamayacağı açıktır. Peki, bizim de payımız olan böyle bir şey nedir? Aranan böyle bir şeydir. Herkesin can attığı şeyin iyi olmadığını ileri sürenler ise boş konuşuyor olsalar gerek.
εὔδοξος μὲν οὖν τὴν ἡδονὴν τἀγαθὸν ᾤετʼ εἶναι διὰ τὸ πάνθʼ ὁρᾶν ἐφιέμενα αὐτῆς, καὶ ἔλλογα καὶ ἄλογα, ἐν πᾶσι δʼ εἶναι τὸ αἱρετὸν τὸ ἐπιεικές, καὶ τὸ μάλιστα κράτιστον· τὸ δὴ πάντʼ ἐπὶ ταὐτὸ φέρεσθαι μηνύειν ὡς πᾶσι τοῦτο ἄριστον ὄν (ἕκαστον γὰρ τὸ αὑτῷ ἀγαθὸν εὑρίσκειν, ὥσπερ καὶ τροφήν), τὸ δὲ πᾶσιν ἀγαθόν, καὶ οὗ πάντʼ ἐφίεται, τἀγαθὸν εἶναι. ἐπιστεύοντο δʼ οἱ λόγοι διὰ τὴν τοῦ ἤθους ἀρετὴν μᾶλλον ἢ διʼ αὑτούς· διαφερόντως γὰρ ἐδόκει σώφρων εἶναι· οὐ δὴ ὡς φίλος τῆς ἡδονῆς ἐδόκει ταῦτα λέγειν, ἀλλʼ οὕτως ἔχειν κατʼ ἀλήθειαν. οὐχ ἧττον δʼ ᾤετʼ εἶναι φανερὸν ἐκ τοῦ ἐναντίου· τὴν γὰρ λύπην καθʼ αὑτὸ πᾶσι φευκτὸν εἶναι, ὁμοίως δὴ τοὐναντίον αἱρετόν· μάλιστα δʼ εἶναι αἱρετὸν ὃ μὴ διʼ ἕτερον μηδʼ ἑτέρου χάριν αἱρούμεθα· τοιοῦτο δʼ ὁμολογουμένως εἶναι τὴν ἡδονήν· οὐδένα γὰρ ἐπερωτᾶν τίνος ἕνεκα ἥδεται, ὡς καθʼ αὑτὴν οὖσαν αἱρετὴν τὴν ἡδονήν. προστιθεμένην τε ὁτῳοῦν τῶν ἀγαθῶν αἱρετώτερον ποιεῖν, οἷον τῷ δικαιοπραγεῖν καὶ σωφρονεῖν, αὔξεσθαι δὲ τὸ ἀγαθὸν αὑτῷ. ἔοικε δὴ οὗτός γε ὁ λόγος τῶν ἀγαθῶν αὐτὴν ἀποφαίνειν, καὶ οὐδὲν μᾶλλον ἑτέρου· πᾶν γὰρ μεθʼ ἑτέρου ἀγαθοῦ αἱρετώτερον ἢ μονούμενον. τοιούτῳ δὴ λόγῳ καὶ Πλάτων ἀναιρεῖ ὅτι οὐκ ἔστιν ἡδονὴ τἀγαθόν· αἱρετώτερον γὰρ εἶναι τὸν ἡδὺν βίον μετὰ φρονήσεως ἢ χωρίς, εἰ δὲ τὸ μικτὸν κρεῖττον, οὐκ εἶναι τὴν ἡδονὴν τἀγαθόν· οὐδενὸς γὰρ προστεθέντος αὐτῷ τἀγαθὸν αἱρετώτερον γίνεσθαι. δῆλον δʼ ὡς οὐδʼ ἄλλο οὐδὲν τἀγαθὸν ἂν εἴη, ὃ μετά τινος τῶν καθʼ αὑτὸ ἀγαθῶν αἱρετώτερον γίνεται. τί οὖν ἐστὶ τοιοῦτον, οὗ καὶ ἡμεῖς κοινωνοῦμεν; τοιοῦτον γὰρ ἐπιζητεῖται. οἱ δʼ ἐνιστάμενοι ὡς οὐκ ἀγαθὸν οὗ πάντʼ ἐφίεται, μὴ οὐθὲν λέγουσιν.
1173aÇünkü herkese öyle görünen şeyin öyle olduğunu söyleriz; bu inancı yıkan da daha inandırıcı bir şey söylemiş olmaz. Eğer bunlara yalnız akılsız canlılar can atsaydı, söylenenin bir anlamı olabilirdi; ama akıllı olanlar da can atıyorsa, bu söz nasıl anlamlı olabilir? Belki kötü canlılarda bile, onların kendilerinden daha üstün, tabiattan gelen bir iyi vardır ve bu iyi kendilerine uygun iyiye can atar. Zıt hakkındaki itirazları da doğru görünmüyor. Acı kötüyse, hazzın bundan dolayı iyi olmadığını söylerler; çünkü kötü kötüye de karşıt olabilir, ikisi de ne iyi ne kötü olana da. Bunu söylemekte haksız değiller; ama söz konusu şeyler için doğruyu söylemiyorlar. Çünkü ikisi de kötü şeylerden olsaydı, ikisinden de kaçınmak gerekirdi; ikisi de ne iyi ne kötü olsaydı, ikisinden de kaçınmamak ya da ikisinden de aynı ölçüde kaçınmak gerekirdi. Oysa insanların birinden kötü diye kaçtığı, ötekini iyi diye seçtiği görülüyor; demek ki ikisi bu anlamda karşıttır.
ἃ γὰρ πᾶσι δοκεῖ, ταῦτʼ εἶναί φαμεν· ὁ δʼ ἀναιρῶν ταύτην τὴν πίστιν οὐ πάνυ πιστότερα ἐρεῖ. εἰ μὲν γὰρ τὰ ἀνόητα ὀρέγεται αὐτῶν, ἦν ἄν τι λεγόμενον, εἰ δὲ καὶ τὰ φρόνιμα, πῶς λέγοιεν ἄν τι; ἴσως δὲ καὶ ἐν τοῖς φαύλοις ἔστι τι φυσικὸν ἀγαθὸν κρεῖττον ἢ καθʼ αὑτά, ὃ ἐφίεται τοῦ οἰκείου ἀγαθοῦ. οὐκ ἔοικε δὲ οὐδὲ περὶ τοῦ ἐναντίου καλῶς λέγεσθαι. οὐ γάρ φασιν, εἰ ἡ λύπη κακόν ἐστι, τὴν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι· ἀντικεῖσθαι γὰρ καὶ κακὸν κακῷ καὶ ἄμφω τῷ μηδετέρῳ—λέγοντες ταῦτα οὐ κακῶς, οὐ μὴν ἐπί γε τῶν εἰρημένων ἀληθεύοντες. ἀμφοῖν γὰρ ὄντοιν ⟨τῶν⟩ κακῶν καὶ φευκτὰ ἔδει ἄμφω εἶναι, τῶν μηδετέρων δὲ μηδέτερον ἢ ὁμοίως· νῦν δὲ φαίνονται τὴν μὲν φεύγοντες ὡς κακόν, τὴν δʼ αἱρούμενοι ὡς ἀγαθόν· οὕτω δὴ καὶ ἀντίκειται.
1173a103. Bölüm
Haz keyfiyetlerden biri değilse, bu yüzden iyi şeylerden de biri değildir demek de doğru olmaz; çünkü aretēnin fiilleri de keyfiyet değildir, saadet de değildir. Bir de iyinin belirli, hazzın ise belirsiz olduğunu, çünkü daha çok ve daha az olmayı kabul ettiğini söylerler. Bu yargıya haz duymaya bakarak varıyorlarsa, aynı şey adalet ve öbür aretēler için de geçerli olacaktır. Bunlarda da insanların daha çok ya da daha az o nitelikte olduklarını ve aretēlere göre daha çok ya da daha az davrandıklarını apaçık söylerler: daha adil ve daha cesur olanlar vardır; daha çok ya da daha az adil ve ölçülü davranmak da mümkündür. Yok, bu yargıya hazların kendisine bakarak varıyorlarsa, belki asıl sebebi söylemiyorlar; çünkü hazların kimi katışıksızdır, kimi karışık. Hem sağlık belirli olduğu hâlde daha çok ve daha az olmayı kabul ediyorsa, haz da neden etmesin? Çünkü aynı denge herkeste aynı değildir, aynı kişide de hep tek ve aynı değildir; gevşese bile bir sınıra kadar sürer ve daha çok ve daha az bakımından farklılık gösterir. Hazda da durum böyle olabilir. Bir de iyinin tam, hareketlerin ve oluşların ise eksik olduğunu kabul edip hazzın bir hareket ve oluş olduğunu göstermeye çalışırlar. Ama hazzın bir hareket olduğunu söylemekte de haklı görünmüyorlar. Çünkü her harekete hız ve yavaşlık özgü gibidir; kendi başına değilse de, örneğin evrenin hareketinde olduğu gibi, başka bir şeye göre. Hazda ise bunların hiçbiri yoktur. Çünkü öfkelenmek gibi haz duymaya başlamak da çabucak olabilir;
οὐ μὴν οὐδʼ εἰ μὴ τῶν ποιοτήτων ἐστὶν ἡ ἡδονή, διὰ τοῦτʼ οὐδὲ τῶν ἀγαθῶν· οὐδὲ γὰρ αἱ τῆς ἀρετῆς ἐνέργειαι ποιότητές εἰσιν, οὐδʼ ἡ εὐδαιμονία. λέγουσι δὲ τὸ μὲν ἀγαθὸν ὡρίσθαι, τὴν δʼ ἡδονὴν ἀόριστον εἶναι, ὅτι δέχεται τὸ μᾶλλον καὶ [τὸ] ἧττον. εἰ μὲν οὖν ἐκ τοῦ ἥδεσθαι τοῦτο κρίνουσι, καὶ περὶ τὴν δικαιοσύνην καὶ τὰς ἄλλας ἀρετάς, καθʼ ἃς ἐναργῶς φασὶ μᾶλλον καὶ ἧττον τοὺς ποιοὺς ὑπάρχειν καὶ ⟨πράττειν⟩ κατὰ τὰς ἀρετάς, ἔσται ταὐτά· δίκαιοι γάρ εἰσι μᾶλλον καὶ ἀνδρεῖοι, ἔστι δὲ καὶ δικαιοπραγεῖν καὶ σωφρονεῖν μᾶλλον καὶ ἧττον. εἰ δὲ ταῖς ἡδοναῖς, μή ποτʼ οὐ λέγουσι τὸ αἴτιον, ἂν ὦσιν αἳ μὲν ἀμιγεῖς αἳ δὲ μικταί. καὶ τί κωλύει, καθάπερ ὑγίεια ὡρισμένη οὖσα δέχεται τὸ μᾶλλον καὶ [τὸ] ἧττον, οὕτω καὶ τὴν ἡδονήν; οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ συμμετρία ἐν πᾶσίν ἐστιν, οὐδʼ ἐν τῷ αὐτῷ μία τις ἀεί, ἀλλʼ ἀνιεμένη διαμένει ἕως τινός, καὶ διαφέρει τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον. τοιοῦτον δὴ καὶ τὸ περὶ τὴν ἡδονὴν ἐνδέχεται εἶναι. τέλειόν τε τἀγαθὸν τιθέντες, τὰς δὲ κινήσεις καὶ τὰς γενέσεις ἀτελεῖς, τὴν ἡδονὴν κίνησιν καὶ γένεσιν ἀποφαίνειν πειρῶνται. οὐ καλῶς δʼ ἐοίκασι λέγειν οὐδʼ εἶναι κίνησιν. πάσῃ γὰρ οἰκεῖον εἶναι δοκεῖ τάχος καὶ βραδυτής, καὶ εἰ μὴ καθʼ αὑτήν, οἷον τῇ τοῦ κόσμου, πρὸς ἄλλο· τῇ δʼ ἡδονῇ τούτων οὐδέτερον ὑπάρχει. ἡσθῆναι μὲν γὰρ ἔστι ταχέως ὥσπερ ὀργισθῆναι,
1173bama haz duymak çabuk olmaz, başka bir şeye göre de olmaz; oysa yürümek, büyümek ve bu türden her şey çabuk olabilir. Hazza çabuk ya da yavaş geçmek mümkündür; ama hazza göre fiilde bulunmak, yani haz duymak, çabuk olamaz. Haz nasıl bir oluş olabilir ki? Çünkü herhangi bir şeyin herhangi bir şeyden olmadığı, bir şey neden oluyorsa ona çözüldüğü kabul edilir; haz neyin oluşuysa, acı da onun yok oluşu olurdu. Bir de acının tabiata uygun hâlin bir eksikliği, hazzın ise bu eksikliğin doldurulması olduğunu söylerler. Ama bu hâller bedenseldir. Haz, tabiata uygun hâlin doldurulmasıysa, doldurulmanın gerçekleştiği şey haz duyardı; öyleyse beden haz duyardı. Ama böyle olmadığı kabul edilir. Demek ki doldurulma haz değildir; insan doldurulma gerçekleşirken haz duyar, kesilirken de acı duyar. Bu kanaat beslenmeyle ilgili acılardan ve hazlardan doğmuş görünüyor: insan önce eksik kalıp acı çektikten sonra doldurulmadan haz duyar. Ama bu bütün hazlar için geçerli değildir. Çünkü matematiğin verdiği hazlar ve hisler arasında koku alma yoluyla gelen hazlar acısızdır; birçok işitme ve görme hazzı, anılar ve umutlar da öyle. Bunlar neyin oluşu olacak? Çünkü bunlarda doldurulacak bir eksiklik doğmamıştır.
Ayıp sayılan hazları öne sürenlere de şöyle cevap verilebilir: bunlar hazlı değildir. Çünkü kötü bir hâlde olanlara hazlı gelmeleri, onların bu kişiler dışında da hazlı olduklarını düşünmemizi gerektirmez; tıpkı hastalara sağlıklı, tatlı ya da acı gelen şeylerin gerçekten öyle olmadığı, göz hastalarına beyaz görünen şeylerin de beyaz olmadığı gibi. Ya da şöyle denebilir: hazlar seçilmeye değerdir, ama bu kaynaklardan gelenler değil; tıpkı zengin olmanın seçilmeye değer olduğu, ama ihanet ederek zengin olmanın öyle olmadığı, sağlıklı olmanın seçilmeye değer olduğu, ama her şeyi yiyerek sağlıklı olmanın öyle olmadığı gibi. Ya da hazlar eidos bakımından farklıdır: güzel şeylerden gelen hazlar çirkin şeylerden gelenlerden başkadır; adil olmayan biri adil insanın hazzını, musikiden anlamayan biri musiki ehlinin hazzını duyamaz; öbür durumlarda da böyledir. Dostun dalkavuktan farklı oluşu da ya hazzın iyi olmadığını ya da hazların eidos bakımından farklı olduğunu gösteriyor gibidir. Çünkü dost iyilik için, dalkavuk ise haz için insanlarla düşüp kalkar gibidir; dalkavuk ayıplanır, dostu ise başka şeyler için düşüp kalktığı için överler.
ἥδεσθαι δʼ οὔ, οὐδὲ πρὸς ἕτερον, βαδίζειν δὲ καὶ αὔξεσθαι καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα. μεταβάλλειν μὲν οὖν εἰς τὴν ἡδονὴν ταχέως καὶ βραδέως ἔστιν, ἐνεργεῖν δὲ κατʼ αὐτὴν οὐκ ἔστι ταχέως, λέγω δʼ ἥδεσθαι. γένεσίς τε πῶς ἂν εἴη; δοκεῖ γὰρ οὐκ ἐκ τοῦ τυχόντος τὸ τυχὸν γίνεσθαι, ἀλλʼ ἐξ οὗ γίνεται, εἰς τοῦτο διαλύεσθαι· καὶ οὗ γένεσις ἡ ἡδονή, τούτου ἡ λύπη φθορά. καὶ λέγουσι δὲ τὴν μὲν λύπην ἔνδειαν τοῦ κατὰ φύσιν εἶναι, τὴν δʼ ἡδονὴν ἀναπλήρωσιν. ταῦτα δὲ σωματικά ἐστι τὰ πάθη. εἰ δή ἐστι τοῦ κατὰ φύσιν ἀναπλήρωσις ἡ ἡδονή, ἐν ᾧ ἡ ἀναπλήρωσις, τοῦτʼ ἂν καὶ ἥδοιτο· τὸ σῶμα ἄρα· οὐ δοκεῖ δέ· οὐδʼ ἔστιν ἄρα ἡ ἀναπλήρωσις ἡδονή, ἀλλὰ γινομένης μὲν ἀναπληρώσεως ἥδοιτʼ ἄν τις, καὶ †τεμνόμενοσ† λυποῖτο. ἡ δόξα δʼ αὕτη δοκεῖ γεγενῆσθαι ἐκ τῶν περὶ τὴν τροφὴν λυπῶν καὶ ἡδονῶν· ἐνδεεῖς γὰρ γενομένους καὶ προλυπηθέντας ἥδεσθαι τῇ ἀναπληρώσει. τοῦτο δʼ οὐ περὶ πάσας συμβαίνει τὰς ἡδονάς· ἄλυποι γάρ εἰσιν αἵ τε μαθηματικαὶ καὶ τῶν κατὰ τὰς αἰσθήσεις αἱ διὰ τῆς ὀσφρήσεως, καὶ ἀκροάματα δὲ καὶ ὁράματα πολλὰ καὶ μνῆμαι καὶ ἐλπίδες. τίνος οὖν αὗται γενέσεις ἔσονται; οὐδενὸς γὰρ ἔνδεια γεγένηται, οὗ γένοιτʼ ἂν ἀναπλήρωσις. πρὸς δὲ τοὺς προφέροντας τὰς ἐπονειδίστους τῶν ἡδονῶν λέγοι τις ἂν ὅτι οὐκ ἔστι ταῦθʼ ἡδέα (οὐ γὰρ εἰ τοῖς κακῶς διακειμένοις ἡδέα ἐστίν, οἰητέον αὐτὰ καὶ ἡδέα εἶναι πλὴν τούτοις, καθάπερ οὐδὲ τὰ τοῖς κάμνουσιν ὑγιεινὰ ἢ γλυκέα ἢ πικρά, οὐδʼ αὖ λευκὰ τὰ φαινόμενα τοῖς ὀφθαλμιῶσιν)· ἢ οὕτω λέγοι τις ἄν, ὅτι αἱ μὲν ἡδοναὶ αἱρεταί εἰσιν, οὐ μὴν ἀπό γε τούτων, ὥσπερ καὶ τὸ πλουτεῖν, προδόντι δʼ οὔ, καὶ τὸ ὑγιαίνειν, οὐ μὴν ὁτιοῦν φαγόντι· ἢ τῷ εἴδει διαφέρουσιν αἱ ἡδοναί· ἕτεραι γὰρ αἱ ἀπὸ τῶν καλῶν τῶν ἀπὸ τῶν αἰσχρῶν, καὶ οὐκ ἔστιν ἡσθῆναι τὴν τοῦ δικαίου μὴ ὄντα δίκαιον οὐδὲ τὴν τοῦ μουσικοῦ μὴ ὄντα μουσικόν, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ἐμφανίζειν δὲ δοκεῖ καὶ ὁ φίλος ἕτερος ὢν τοῦ κόλακος οὐκ οὖσαν ἀγαθὸν τὴν ἡδονὴν ἢ διαφόρους εἴδει· ὃ μὲν γὰρ πρὸς τἀγαθὸν ὁμιλεῖν δοκεῖ, ὃ δὲ πρὸς ἡδονήν, καὶ τῷ μὲν ὀνειδίζεται, τὸν δʼ ἐπαινοῦσιν ὡς πρὸς ἕτερα ὁμιλοῦντα.
1174aHem kimse, çocukların sevindiği şeylere olabildiğince çok sevinerek bütün ömrünü bir çocuğun aklıyla yaşamayı seçmez; hiç acı çekmeyecek olsa bile en çirkin şeylerden birini yaparak sevinmeyi de seçmez. Ayrıca hiçbir haz getirmeseler bile çok şeye önem veririz; görmeye, hatırlamaya, bilmeye, aretēlere sahip olmaya. Bunlara zorunlu olarak hazlar eşlik ediyorsa da bir şey değişmez; çünkü bunlardan hiçbir haz doğmasa bile onları seçerdik. Demek ki hazzın iyinin ta kendisi olmadığı, her hazzın seçilmeye değer olmadığı, kimi hazların ise eidosları ya da kaynakları bakımından farklı olup kendi başlarına seçilmeye değer oldukları açık görünüyor. Haz ve acı hakkında söylenenler konusunda bu kadarı yeter.
οὐδείς τʼ ἂν ἕλοιτο ζῆν παιδίου διάνοιαν ἔχων διὰ βίου, ἡδόμενος ἐφʼ οἷς τὰ παιδία ὡς οἷόν τε μάλιστα, οὐδὲ χαίρειν ποιῶν τι τῶν αἰσχίστων, μηδέποτε μέλλων λυπηθῆναι. περὶ πολλά τε σπουδὴν ποιησαίμεθʼ ἂν καὶ εἰ μηδεμίαν ἐπιφέροι ἡδονήν, οἷον ὁρᾶν, μνημονεύειν, εἰδέναι, τὰς ἀρετὰς ἔχειν. εἰ δʼ ἐξ ἀνάγκης ἕπονται τούτοις ἡδοναί, οὐδὲν διαφέρει· ἑλοίμεθα γὰρ ἂν ταῦτα καὶ εἰ μὴ γίνοιτʼ ἀπʼ αὐτῶν ἡδονή. ὅτι μὲν οὖν οὔτε τἀγαθὸν ἡ ἡδονὴ οὔτε πᾶσα αἱρετή, δῆλον ἔοικεν εἶναι, καὶ ὅτι εἰσί τινες αἱρεταὶ καθʼ αὑτὰς διαφέρουσαι τῷ εἴδει ἢ ἀφʼ ὧν. τὰ μὲν οὖν λεγόμενα περὶ τῆς ἡδονῆς καὶ λύπης ἱκανῶς εἰρήσθω.
1174a104. Bölüm
Hazzın ne olduğu ya da nasıl bir şey olduğu, meseleye baştan dönersek daha açık hâle gelir. Görme, herhangi bir zaman diliminde tam görünür; çünkü sonradan gerçekleşip eidosunu tamamlayacak hiçbir şeyden yoksun değildir. Haz da böyle bir şeye benzer. Çünkü haz bir bütündür; hiçbir zaman diliminde, daha uzun süre devam ederse eidosu tamamlanacak bir haz bulunamaz. Bu yüzden haz bir hareket de değildir. Çünkü her hareket zaman içindedir ve bir gayeye yöneliktir, örneğin inşaat; can attığı şeyi meydana getirince de tamamlanmış olur. O hâlde hareket ya bütün zaman içinde ya da bu son anda tamdır. Parçalarında ve zaman dilimlerinde ise bütün hareketler eksiktir, eidos bakımından da hem bütün hareketten hem birbirlerinden farklıdır. Taşların bir araya getirilmesi sütunun yivlenmesinden farklıdır, bunlar da tapınağın yapılmasından. Tapınağın yapılması tamdır, çünkü amaçlanan şey için hiçbir eksiği yoktur; temelin ve triglifin yapılması ise eksiktir, çünkü her biri bir parçanın yapılmasıdır. Demek ki bunlar eidos bakımından farklıdır ve herhangi bir zaman diliminde eidos bakımından tam bir hareket bulunamaz; bulunacaksa, bütün zaman içinde bulunur. Yürüme ve öbür hareketler için de durum aynıdır. Çünkü yer değiştirme bir yerden bir yere harekettir, onun da eidoslara göre türleri vardır: uçmak, yürümek, sıçramak ve benzerleri. Yalnız bu bakımdan da değil, yürümenin kendisinde de böyledir. Çünkü nereden nereye olduğu, koşu yolunun tamamında ve bir parçasında, bir parçada ve başka bir parçada aynı değildir; şu çizgiyi ve bu çizgiyi geçmek de aynı değildir.
τί δʼ ἐστὶν ἢ ποῖόν τι, καταφανέστερον γένοιτʼ ἂν ἀπʼ ἀρχῆς ἀναλαβοῦσιν. δοκεῖ γὰρ ἡ μὲν ὅρασις καθʼ ὁντινοῦν χρόνον τελεία εἶναι· οὐ γάρ ἐστιν ἐνδεὴς οὐδενὸς ὃ εἰς ὕστερον γινόμενον τελειώσει αὐτῆς τὸ εἶδος· τοιούτῳ δʼ ἔοικε καὶ ἡ ἡδονή. ὅλον γάρ τι ἐστί, καὶ κατʼ οὐδένα χρόνον λάβοι τις ἂν ἡδονὴν ἧς ἐπὶ πλείω χρόνον γινομένης τελειωθήσεται τὸ εἶδος. διόπερ οὐδὲ κίνησίς ἐστιν. ἐν χρόνῳ γὰρ πᾶσα κίνησις καὶ τέλους τινός, οἷον ἡ οἰκοδομική, καὶ τελεία ὅταν ποιήσῃ οὗ ἐφίεται. ἢ ἐν ἅπαντι δὴ τῷ χρόνῳ ἢ τούτῳ. ἐν δὲ τοῖς μέρεσι καὶ τῷ χρόνῳ πᾶσαι ἀτελεῖς, καὶ ἕτεραι τῷ εἴδει τῆς ὅλης καὶ ἀλλήλων. ἡ γὰρ τῶν λίθων σύνθεσις ἑτέρα τῆς τοῦ κίονος ῥαβδώσεως, καὶ αὗται τῆς τοῦ ναοῦ ποιήσεως· καὶ ἡ μὲν τοῦ ναοῦ τελεία (οὐδενὸς γὰρ ἐνδεὴς πρὸς τὸ προκείμενον), ἡ δὲ τῆς κρηπῖδος καὶ τοῦ τριγλύφου ἀτελής· μέρους γὰρ ἑκατέρα. τῷ εἴδει οὖν διαφέρουσι, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν ὁτῳοῦν χρόνῳ λαβεῖν κίνησιν τελείαν τῷ εἴδει, ἀλλʼ εἴπερ, ἐν τῷ ἅπαντι. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ βαδίσεως καὶ τῶν λοιπῶν. εἰ γάρ ἐστιν ἡ φορὰ κίνησις πόθεν ποῖ, καὶ ταύτης διαφοραὶ κατʼ εἴδη, πτῆσις βάδισις ἅλσις καὶ τὰ τοιαῦτα. οὐ μόνον δʼ οὕτως, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ βαδίσει· τὸ γὰρ πόθεν ποῖ οὐ τὸ αὐτὸ ἐν τῷ σταδίῳ καὶ ἐν τῷ μέρει, καὶ ἐν ἑτέρῳ μέρει καὶ ἐν ἑτέρῳ, οὐδὲ τὸ διεξιέναι τὴν γραμμὴν τήνδε κἀκείνην·
1174bÇünkü insan yalnızca bir çizgiyi değil, bir yerde bulunan bir çizgiyi geçer; bu çizgi de ötekinden başka bir yerdedir. Hareket hakkında başka yerde ayrıntılı olarak konuşulmuştur. Ama hareketin her zaman diliminde tam olmadığı, hareketlerin çoğunun eksik ve eidos bakımından farklı olduğu görünüyor; tabii nereden nereye olduğu eidosu belirliyorsa. Hazzın eidosu ise herhangi bir zaman diliminde tamdır. Demek ki haz ile hareketin birbirinden farklı olduğu ve hazzın bütün ve tam şeylerden biri olduğu açıktır. Bu, zaman içinde olmadan hareket etmenin mümkün olmamasından, haz duymanın ise mümkün olmasından da anlaşılabilir; çünkü şimdide olan şey bir bütündür. Bunlardan, hazzın bir hareket ya da oluş olduğunu söyleyenlerin haklı olmadığı da açıktır. Çünkü bunlar her şey için değil, bölünebilir ve bütün olmayan şeyler için söylenir. Görmenin bir oluşu yoktur, noktanın da, birimin de; bunların hiçbiri hareket ya da oluş değildir. Öyleyse haz da değildir, çünkü o bir bütündür.
Her his, hissedilen nesneye yönelik olarak fiilde bulunur; iyi durumda olan his ise hissin kapsadığı nesnelerin en güzeline yönelik olarak tam bir biçimde fiilde bulunur. Çünkü tam fiil en çok böyle bir şey gibi görünür; fiilde bulunanın hissin kendisi mi, yoksa hissin içinde bulunduğu şey mi olduğu fark etmesin. Öyleyse her histe en iyi fiil, en iyi durumda olanın kendi kapsamındaki en üstün nesneye yönelik fiilidir. Bu fiil en tam ve en hazlı olandır. Çünkü her hissin bir hazzı vardır; düşüncenin ve seyrin de öyle. En hazlı olan en tam olandır; en tam olan da, iyi durumda olanın kendi kapsamındaki en değerli nesneye yönelik fiilidir. Haz da fiili tamamlar. Ama haz, değerli olduklarında hissedilen nesne ile hissin tamamladığı gibi tamamlamaz; tıpkı sağlığın ve hekimin sağlıklı olmanın sebebi olmasının aynı anlamda olmadığı gibi. Her histe haz doğduğu açıktır; çünkü görülen ve işitilen şeylere hazlı deriz. Hazzın en çok, his en üstün durumdayken ve böyle bir nesneye yönelik fiilde bulunurken doğduğu da açıktır. Hissedilen nesne ile hisseden bu durumda olduğu sürece, etki edecek olan ile etkilenecek olan var olduğu sürece haz da hep olacaktır. Haz fiili, içinde bulunan bir meleke olarak değil, ona eklenen bir tamamlanma olarak tamamlar; tıpkı gençlik çağındakilerin üzerindeki tazelik gibi. Düşünülen ya da hissedilen nesne ve yargılayan ya da seyreden olması gerektiği gibi olduğu sürece,
οὐ μόνον γὰρ γραμμὴν διαπορεύεται, ἀλλὰ καὶ ἐν τόπῳ οὖσαν, ἐν ἑτέρῳ δʼ αὕτη ἐκείνης. διʼ ἀκριβείας μὲν οὖν περὶ κινήσεως ἐν ἄλλοις εἴρηται, ἔοικε δʼ οὐκ ἐν ἅπαντι χρόνῳ τελεία εἶναι, ἀλλʼ αἱ πολλαὶ ἀτελεῖς καὶ διαφέρουσαι τῷ εἴδει, εἴπερ τὸ πόθεν ποῖ εἰδοποιόν. τῆς ἡδονῆς δʼ ἐν ὁτῳοῦν χρόνῳ τέλειον τὸ εἶδος. δῆλον οὖν ὡς ἕτεραί τʼ ἂν εἶεν ἀλλήλων, καὶ τῶν ὅλων τι καὶ τελείων ἡ ἡδονή. δόξειε δʼ ἂν τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ μὴ ἐνδέχεσθαι κινεῖσθαι μὴ ἐν χρόνῳ, ἥδεσθαι δέ· τὸ γὰρ ἐν τῷ νῦν ὅλον τι. ἐκ τούτων δὲ δῆλον καὶ ὅτι οὐ καλῶς λέγουσι κίνησιν ἢ γένεσιν εἶναι τὴν ἡδονήν. οὐ γὰρ πάντων ταῦτα λέγεται, ἀλλὰ τῶν μεριστῶν καὶ μὴ ὅλων· οὐδὲ γὰρ ὁράσεώς ἐστι γένεσις οὐδὲ στιγμῆς οὐδὲ μονάδος, οὐδὲ τούτων οὐθὲν κίνησις οὐδὲ γένεσις· οὐδὲ δὴ ἡδονῆς· ὅλον γάρ τι. αἰσθήσεως δὲ πάσης πρὸς τὸ αἰσθητὸν ἐνεργούσης, τελείως δὲ τῆς εὖ διακειμένης πρὸς τὸ κάλλιστον τῶν ὑπὸ τὴν αἴσθησιν (τοιοῦτον γὰρ μάλιστʼ εἶναι δοκεῖ ἡ τελεία ἐνέργεια· αὐτὴν δὲ λέγειν ἐνεργεῖν, ἢ ἐν ᾧ ἐστί, μηθὲν διαφερέτω), καθʼ ἑκάστην δὴ βελτίστη ἐστὶν ἡ ἐνέργεια τοῦ ἄριστα διακειμένου πρὸς τὸ κράτιστον τῶν ὑπʼ αὐτήν. αὕτη δʼ ἂν τελειοτάτη εἴη καὶ ἡδίστη. κατὰ πᾶσαν γὰρ αἴσθησίν ἐστιν ἡδονή, ὁμοίως δὲ καὶ διάνοιαν καὶ θεωρίαν, ἡδίστη δʼ ἡ τελειοτάτη, τελειοτάτη δʼ ἡ τοῦ εὖ ἔχοντος πρὸς τὸ σπουδαιότατον τῶν ὑπʼ αὐτήν· τελειοῖ δὲ τὴν ἐνέργειαν ἡ ἡδονή. οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἥ τε ἡδονὴ τελειοῖ καὶ τὸ αἰσθητόν τε καὶ ἡ αἴσθησις, σπουδαῖα ὄντα, ὥσπερ οὐδʼ ἡ ὑγίεια καὶ ὁ ἰατρὸς ὁμοίως αἰτία ἐστὶ τοῦ ὑγιαίνειν. καθʼ ἑκάστην δʼ αἴσθησιν ὅτι γίνεται ἡδονή, δῆλον (φαμὲν γὰρ ὁράματα καὶ ἀκούσματα εἶναι ἡδέα)· δῆλον δὲ καὶ ὅτι μάλιστα, ἐπειδὰν ἥ τε αἴσθησις ᾖ κρατίστη καὶ πρὸς τοιοῦτον ἐνεργῇ· τοιούτων δʼ ὄντων τοῦ τε αἰσθητοῦ καὶ τοῦ αἰσθανομένου, ἀεὶ ἔσται ἡδονὴ ὑπάρχοντός γε τοῦ τε ποιήσοντος καὶ τοῦ πεισομένου. τελειοῖ δὲ τὴν ἐνέργειαν ἡ ἡδονὴ οὐχ ὡς ἡ ἕξις ἐνυπάρχουσα, ἀλλʼ ὡς ἐπιγινόμενόν τι τέλος, οἷον τοῖς ἀκμαίοις ἡ ὥρα. ἕως ἂν οὖν τό τε νοητὸν ἢ αἰσθητὸν ᾖ οἷον δεῖ καὶ τὸ κρῖνον ἢ θεωροῦν,
1175afiilde haz olacaktır. Çünkü etkilenen ile etki eden birbirine benzer olup birbirine karşı aynı şekilde durduğu sürece tabiatça aynı sonucun doğması gerekir. Peki, nasıl oluyor da kimse sürekli haz duymuyor? Yorulduğu için mi? Çünkü insana ait hiçbir şey sürekli fiilde bulunamaz. Demek ki haz da sürekli olmaz, çünkü fiile eşlik eder. Bazı şeyler yeniyken hoşa gider, sonradan aynı sebeple o kadar hoşa gitmez. Çünkü başta düşünce uyarılmıştır ve onlara yönelik olarak gerilerek fiilde bulunur; dikkatle bakan kimselerin görmesinde olduğu gibi. Sonra ise fiil artık öyle değil, gevşemiş olur; bu yüzden haz da söner.
Herkesin hazza can attığı düşünülebilir, çünkü herkes yaşamaya da can atar. Hayat bir tür fiildir; herkes en çok sevdiği şeylerle ve en çok sevdiği yetilerle fiilde bulunur: musiki ehli işitmesiyle ezgilerle, öğrenmeyi seven düşüncesiyle teoremlerle uğraşır; öbürleri de böyledir. Haz ise fiilleri, dolayısıyla insanların can attığı yaşamayı tamamlar. Demek ki insanların hazza da can atması yerindedir; çünkü seçilmeye değer olan yaşamayı her biri için tamamlar. Yaşamayı haz için mi, yoksa hazzı yaşamak için mi seçtiğimiz şimdilik bir yana dursun. Çünkü bunlar birbirine bağlı görünüyor ve birbirinden ayrılmayı kabul etmiyor: fiil olmadan haz olmaz, haz da her fiili tamamlar.
ἔσται ἐν τῇ ἐνεργείᾳ ἡ ἡδονή· ὁμοίων γὰρ ὄντων καὶ πρὸς ἄλληλα τὸν αὐτὸν τρόπον ἐχόντων τοῦ τε παθητικοῦ καὶ τοῦ ποιητικοῦ ταὐτὸ πέφυκε γίνεσθαι. πῶς οὖν οὐδεὶς συνεχῶς ἥδεται; ἢ κάμνει; πάντα γὰρ τὰ ἀνθρώπεια ἀδυνατεῖ συνεχῶς ἐνεργεῖν. οὐ γίνεται οὖν οὐδʼ ἡδονή· ἕπεται γὰρ τῇ ἐνεργείᾳ. ἔνια δὲ τέρπει καινὰ ὄντα, ὕστερον δὲ οὐχ ὁμοίως διὰ ταὐτό· τὸ μὲν γὰρ πρῶτον παρακέκληται ἡ διάνοια καὶ διατεταμένως περὶ αὐτὰ ἐνεργεῖ, ὥσπερ κατὰ τὴν ὄψιν οἱ ἐμβλέποντες, μετέπειτα δʼ οὐ τοιαύτη ἡ ἐνέργεια ἀλλὰ παρημελημένη· διὸ καὶ ἡ ἡδονὴ ἀμαυροῦται. ὀρέγεσθαι δὲ τῆς ἡδονῆς οἰηθείη τις ἂν ἅπαντας, ὅτι καὶ τοῦ ζῆν ἅπαντες ἐφίενται· ἡ δὲ ζωὴ ἐνέργειά τις ἐστί, καὶ ἕκαστος περὶ ταῦτα καὶ τούτοις ἐνεργεῖ ἃ καὶ μάλιστʼ ἀγαπᾷ, οἷον ὁ μὲν μουσικὸς τῇ ἀκοῇ περὶ τὰ μέλη, ὁ δὲ φιλομαθὴς τῇ διανοίᾳ περὶ τὰ θεωρήματα, οὕτω δὲ καὶ τῶν λοιπῶν ἕκαστος· ἡ δʼ ἡδονὴ τελειοῖ τὰς ἐνεργείας, καὶ τὸ ζῆν δή, οὗ ὀρέγονται. εὐλόγως οὖν καὶ τῆς ἡδονῆς ἐφίενται· τελειοῖ γὰρ ἑκάστῳ τὸ ζῆν, αἱρετὸν ὄν. πότερον δὲ διὰ τὴν ἡδονὴν τὸ ζῆν αἱρούμεθα ἢ διὰ τὸ ζῆν τὴν ἡδονήν, ἀφείσθω ἐν τῷ παρόντι. συνεζεῦχθαι μὲν γὰρ ταῦτα φαίνεται καὶ χωρισμὸν οὐ δέχεσθαι· ἄνευ τε γὰρ ἐνεργείας οὐ γίνεται ἡδονή, πᾶσάν τε ἐνέργειαν τελειοῖ ἡ ἡδονή.
1175a205. Bölüm
Hazların eidos bakımından farklı görünmesi de buradandır. Çünkü eidos bakımından farklı olan şeylerin farklı şeylerle tamamlandığını düşünürüz; hem tabiatın hem tekhnēnin ürünlerinde, örneğin hayvanlarda ve ağaçlarda, resimde ve heykelde, evde ve eşyada böyle olduğu görülür. Aynı şekilde eidos bakımından farklı fiillerin de eidos bakımından farklı şeylerle tamamlandığını düşünürüz. Düşüncenin fiilleri hislere dayanan fiillerden, bunlar da birbirinden eidos bakımından farklıdır; öyleyse onları tamamlayan hazlar da farklıdır. Bu, her hazzın tamamladığı fiille kaynaşmış olmasından da anlaşılabilir. Çünkü fiile özgü haz o fiili artırır. Haz duyarak fiilde bulunanlar her şeyi daha iyi yargılar ve daha titizlikle işlerler; örneğin geometriden zevk alanlar geometrici olur ve her şeyi daha iyi kavrar; musikiyi sevenler, inşaatı sevenler ve öbürleri de, kendi işlerinden zevk aldıkları için o işte ilerlerler. Hazlar fiili artırır; bir şeyi artıran da ona özgüdür.
ὅθεν δοκοῦσι καὶ τῷ εἴδει διαφέρειν. τὰ γὰρ ἕτερα τῷ εἴδει ὑφʼ ἑτέρων οἰόμεθα τελειοῦσθαι (οὕτω γὰρ φαίνεται καὶ τὰ φυσικὰ καὶ τὰ ὑπὸ τέχνης, οἷον ζῷα καὶ δένδρα καὶ γραφὴ καὶ ἄγαλμα καὶ οἰκία καὶ σκεῦος)· ὁμοίως δὲ καὶ τὰς ἐνεργείας τὰς διαφερούσας τῷ εἴδει ὑπὸ διαφερόντων εἴδει τελειοῦσθαι. διαφέρουσι δʼ αἱ τῆς διανοίας τῶν κατὰ τὰς αἰσθήσεις καὶ αὐταὶ ἀλλήλων κατʼ εἶδος· καὶ αἱ τελειοῦσαι δὴ ἡδοναί. φανείη δʼ ἂν τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ συνῳκειῶσθαι τῶν ἡδονῶν ἑκάστην τῇ ἐνεργείᾳ ἣν τελειοῖ. συναύξει γὰρ τὴν ἐνέργειαν ἡ οἰκεία ἡδονή. μᾶλλον γὰρ ἕκαστα κρίνουσι καὶ ἐξακριβοῦσιν οἱ μεθʼ ἡδονῆς ἐνεργοῦντες, οἷον γεωμετρικοὶ γίνονται οἱ χαίροντες τῷ γεωμετρεῖν, καὶ κατανοοῦσιν ἕκαστα μᾶλλον, ὁμοίως δὲ καὶ οἱ φιλόμουσοι καὶ φιλοικοδόμοι καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστοι ἐπιδιδόασιν εἰς τὸ οἰκεῖον ἔργον χαίροντες αὐτῷ· συναύξουσι δὲ αἱ ἡδοναί, τὰ δὲ συναύξοντα οἰκεῖα·
1175bEidos bakımından farklı şeylere özgü olanlar da eidos bakımından farklıdır. Bu, başka fiillerden gelen hazların fiillere engel olmasından daha da açık anlaşılır. Çünkü aulos sevenler, aulos çalan birini işitince, o anki fiillerinden çok aulos musikisinden zevk aldıkları için konuşulanlara dikkat edemezler. Demek ki aulos musikisinden gelen haz, söze yönelik fiili bozar. İnsan aynı anda iki şeyle uğraştığında öbür durumlarda da aynı şey olur: daha hazlı olan fiil ötekini dışarı iter; haz bakımından aradaki fark büyükse daha da çok iter, öyle ki insan öbür fiilde hiç bulunamaz. Bu yüzden herhangi bir şeyden çok zevk alırken başka bir şeyi pek yapamayız; başka şeyleri ise, ötekilerden pek az hoşlandığımız zaman yaparız. Nitekim tiyatroda kuruyemiş yiyenler bunu en çok oyuncular kötü olduğunda yaparlar. Fiile özgü haz fiilleri daha titiz, daha uzun süreli ve daha iyi kılarken, yabancı hazlar onları bozduğuna göre, bu ikisinin birbirinden çok uzak olduğu açıktır. Yabancı hazlar aşağı yukarı fiile özgü acıların yaptığını yapar. Çünkü fiile özgü acılar fiilleri bozar; örneğin biri için yazmak ya da hesap yapmak hoşa gitmeyen, acı veren bir şeyse, fiil acı verdiği için biri yazmaz, öbürü hesap yapmaz. Demek ki fiile özgü hazlar ve acılar fiil üzerinde birbirine zıt etkiler yapar. Fiile özgü olanlar, fiilin kendisi üzerine doğanlardır. Yabancı hazların ise acıya yakın bir şey yaptığı söylendi; çünkü onlar da bozar, ama aynı şekilde değil.
Fiiller iyilik ve kötülük bakımından farklı olduğuna, kimi seçilmeye değer, kimi kaçınılacak, kimi de ikisi de olmadığına göre, hazlar da aynı durumdadır; çünkü her fiilin kendine özgü bir hazzı vardır. Değerli fiile özgü haz iyi, kötü fiile özgü haz da kötüdür. Nitekim arzular da güzel şeylere yönelikse övülür, çirkin şeylere yönelikse kınanır. Fiillerin içindeki hazlar ise fiillere isteklerden daha yakındır. Çünkü istekler hem zaman hem tabiat bakımından fiillerden ayrıdır; hazlar ise fiillere bitişiktir ve onlardan o kadar az ayrılır ki fiilin hazla aynı şey olup olmadığı tartışılır. Yine de haz düşünce ya da his değil gibidir (bu saçma olurdu); ama ayrılmadıkları için bazılarına aynı şeymiş gibi görünür. Demek ki fiiller nasıl farklıysa, hazlar da öyle farklıdır.
τοῖς ἑτέροις δὲ τῷ εἴδει καὶ τὰ οἰκεῖα ἕτερα τῷ εἴδει. ἔτι δὲ μᾶλλον τοῦτʼ ἂν φανείη ἐκ τοῦ τὰς ἀφʼ ἑτέρων ἡδονὰς ἐμποδίους ταῖς ἐνεργείαις εἶναι. οἱ γὰρ φίλαυλοι ἀδυνατοῦσι τοῖς λόγοις προσέχειν, ἐὰν κατακούσωσιν αὐλοῦντος, μᾶλλον χαίροντες αὐλητικῇ τῆς παρούσης ἐνεργείας· ἡ κατὰ τὴν αὐλητικὴν οὖν ἡδονὴ τὴν περὶ τὸν λόγον ἐνέργειαν φθείρει. ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων συμβαίνει, ὅταν ἅμα περὶ δύο ἐνεργῇ· ἡ γὰρ ἡδίων τὴν ἑτέραν ἐκκρούει, κἂν πολὺ διαφέρῃ κατὰ τὴν ἡδονήν, μᾶλλον, ὥστε μηδʼ ἐνεργεῖν κατὰ τὴν ἑτέραν. διὸ χαίροντες ὁτῳοῦν σφόδρα οὐ πάνυ δρῶμεν ἕτερον, καὶ ἄλλα ποιοῦμεν ἄλλοις ἠρέμα ἀρεσκόμενοι, οἷον καὶ ἐν τοῖς θεάτροις οἱ τραγηματίζοντες, ὅταν φαῦλοι οἱ ἀγωνιζόμενοι ὦσι, τότε μάλιστʼ αὐτὸ δρῶσιν. ἐπεὶ δʼ ἡ μὲν οἰκεία ἡδονὴ ἐξακριβοῖ τὰς ἐνεργείας καὶ χρονιωτέρας καὶ βελτίους ποιεῖ, αἱ δʼ ἀλλότριαι λυμαίνονται, δῆλον ὡς πολὺ διεστᾶσιν. σχεδὸν γὰρ αἱ ἀλλότριαι ἡδοναὶ ποιοῦσιν ὅπερ αἱ οἰκεῖαι λῦπαι· φθείρουσι γὰρ τὰς ἐνεργείας αἱ οἰκεῖαι λῦπαι, οἷον εἴ τῳ τὸ γράφειν ἀηδὲς καὶ ἐπίλυπον ἢ τὸ λογίζεσθαι· ὃ μὲν γὰρ οὐ γράφει, ὃ δʼ οὐ λογίζεται, λυπηρᾶς οὔσης τῆς ἐνεργείας. συμβαίνει δὴ περὶ τῆς ἐνεργείας τοὐναντίον ἀπὸ τῶν οἰκείων ἡδονῶν τε καὶ λυπῶν· οἰκεῖαι δʼ εἰσὶν αἱ ἐπὶ τῇ ἐνεργείᾳ καθʼ αὑτὴν γινόμεναι. αἱ δʼ ἀλλότριαι ἡδοναὶ εἴρηται ὅτι παραπλήσιόν τι τῇ λύπῃ ποιοῦσιν· φθείρουσι γάρ, πλὴν οὐχ ὁμοίως. διαφερουσῶν δὲ τῶν ἐνεργειῶν ἐπιεικείᾳ καὶ φαυλότητι, καὶ τῶν μὲν αἱρετῶν οὐσῶν τῶν δὲ φευκτῶν τῶν δʼ οὐδετέρων, ὁμοίως ἔχουσι καὶ αἱ ἡδοναί· καθʼ ἑκάστην γὰρ ἐνέργειαν οἰκεία ἡδονὴ ἔστιν. ἡ μὲν οὖν τῇ σπουδαίᾳ οἰκεία ἐπιεικής, ἡ δὲ τῇ φαύλῃ μοχθηρά· καὶ γὰρ αἱ ἐπιθυμίαι τῶν μὲν καλῶν ἐπαινεταί, τῶν δʼ αἰσχρῶν ψεκταί. οἰκειότεραι δὲ ταῖς ἐνεργείαις αἱ ἐν αὐταῖς ἡδοναὶ τῶν ὀρέξεων· αἳ μὲν γὰρ διωρισμέναι εἰσὶ καὶ τοῖς χρόνοις καὶ τῇ φύσει, αἳ δὲ σύνεγγυς ταῖς ἐνεργείαις, καὶ ἀδιόριστοι οὕτως ὥστʼ ἔχειν ἀμφισβήτησιν εἰ ταὐτόν ἐστιν ἡ ἐνέργεια τῇ ἡδονῇ. οὐ μὴν ἔοικέ γε ἡ ἡδονὴ διάνοια εἶναι οὐδʼ αἴσθησις (ἄτοπον γάρ), ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ χωρίζεσθαι φαίνεταί τισι ταὐτόν. ὥσπερ οὖν αἱ ἐνέργειαι ἕτεραι, καὶ αἱ ἡδοναί.
1176aGörme saflık bakımından dokunmadan, işitme ve koku alma da tatmadan üstündür. Hazlar da aynı şekilde farklıdır; düşünceye ait hazlar bu hazlardan üstündür, her iki grup da kendi içinde birbirinden farklıdır. Her canlının, kendine özgü bir işi olduğu gibi kendine özgü bir hazzı da var gibidir; çünkü onun hazzı fiiline göre olandır. Her birini incelersek bu açıkça görülür: atın, köpeğin ve insanın hazzı farklıdır. Herakleitos'un dediği gibi eşekler altına saman çöpünü tercih eder; çünkü eşeklere yem altından daha hazlı gelir. Demek ki eidos bakımından farklı canlıların hazları da eidos bakımından farklıdır; aynı eidosta olanların hazlarının farklı olmaması ise akla yatkındır. Ama insanlarda hazlar epeyce değişir: aynı şeyler kimini sevindirir, kimini üzer; kimine acı verici ve nefret edilecek, kimine hazlı ve sevilecek gelir. Tatlı şeylerde de bu olur: aynı şeyler ateşi olana ve sağlıklı olana aynı gelmez, aynı şey zayıf olana ve sağlıklı yapılı olana aynı derecede sıcak gelmez. Başka şeylerde de aynı şey olur. Ama bütün bu durumlarda doğru olanın, değerli insana öyle görünen şey olduğu kabul edilir. Bu söz kabul edildiği gibi doğruysa ve her şeyin ölçüsü aretē ile, iyi olduğu ölçüde iyi insansa, hazlar da ona haz olarak görünenler, hazlı şeyler de onun sevindiği şeyler olur. Ona tatsız gelen şeyler başka birine hazlı görünüyorsa buna şaşmamalı; çünkü insanlar pek çok yönden bozulur ve yozlaşır. Ama bunlar hazlı değildir; yalnızca bu insanlara ve bu durumda olanlara hazlıdır. Demek ki herkesçe çirkin kabul edilen hazlara, bozulmuş kimseler dışında, haz denmemesi gerektiği açıktır. Peki, iyi görünen hazlardan hangisine, hangi türden olanına insana özgü haz demeli? Yoksa bu fiillerden mi anlaşılır? Çünkü hazlar fiillere eşlik eder. Tam ve mutlu insanın fiilleri ister tek, ister birden çok olsun, onları tamamlayan hazlara asıl anlamıyla insana özgü hazlar denebilir; öbürlerine ise, fiillerde olduğu gibi, ikinci ve çok daha aşağı derecede.
διαφέρει δὲ ἡ ὄψις ἁφῆς καθαρειότητι, καὶ ἀκοὴ καὶ ὄσφρησις γεύσεως· ὁμοίως δὴ διαφέρουσι καὶ αἱ ἡδοναί, καὶ τούτων αἱ περὶ τὴν διάνοιαν, καὶ ἑκάτεραι ἀλλήλων. δοκεῖ δʼ εἶναι ἑκάστῳ ζῴῳ καὶ ἡδονὴ οἰκεία, ὥσπερ καὶ ἔργον· ἡ γὰρ κατὰ τὴν ἐνέργειαν. καὶ ἐφʼ ἑκάστῳ δὲ θεωροῦντι τοῦτʼ ἂν φανείη· ἑτέρα γὰρ ἵππου ἡδονὴ καὶ κυνὸς καὶ ἀνθρώπου, καθάπερ Ἡράκλειτός φησιν ὄνους σύρματʼ ἂν ἑλέσθαι μᾶλλον ἢ χρυσόν· ἥδιον γὰρ χρυσοῦ τροφὴ ὄνοις. αἱ μὲν οὖν τῶν ἑτέρων τῷ εἴδει διαφέρουσιν εἴδει, τὰς δὲ τῶν αὐτῶν ἀδιαφόρους εὔλογον εἶναι. διαλλάττουσι δʼ οὐ σμικρὸν ἐπί γε τῶν ἀνθρώπων· τὰ γὰρ αὐτὰ τοὺς μὲν τέρπει τοὺς δὲ λυπεῖ, καὶ τοῖς μὲν λυπηρὰ καὶ μισητά ἐστι τοῖς δὲ ἡδέα καὶ φιλητά. καὶ ἐπὶ γλυκέων δὲ τοῦτο συμβαίνει· οὐ γὰρ τὰ αὐτὰ δοκεῖ τῷ πυρέττοντι καὶ τῷ ὑγιαίνοντι, οὐδὲ θερμὸν εἶναι τῷ ἀσθενεῖ καὶ τῷ εὐεκτικῷ. ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ ἐφʼ ἑτέρων συμβαίνει. δοκεῖ δʼ ἐν ἅπασι τοῖς τοιούτοις εἶναι τὸ φαινόμενον τῷ σπουδαίῳ. εἰ δὲ τοῦτο καλῶς λέγεται, καθάπερ δοκεῖ, καὶ ἔστιν ἑκάστου μέτρον ἡ ἀρετὴ καὶ ἁγαθός, ᾗ τοιοῦτος, καὶ ἡδοναὶ εἶεν ἂν αἱ τούτῳ φαινόμεναι καὶ ἡδέα οἷς οὗτος χαίρει. τὰ δὲ τούτῳ δυσχερῆ εἴ τῳ φαίνεται ἡδέα, οὐδὲν θαυμαστόν· πολλαὶ γὰρ φθοραὶ καὶ λῦμαι ἀνθρώπων γίνονται· ἡδέα δʼ οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ τούτοις καὶ οὕτω διακειμένοις. τὰς μὲν οὖν ὁμολογουμένως αἰσχρὰς δῆλον ὡς οὐ φατέον ἡδονὰς εἶναι, πλὴν τοῖς διεφθαρμένοις· τῶν δʼ ἐπιεικῶν εἶναι δοκουσῶν ποίαν ἢ τίνα φατέον τοῦ ἀνθρώπου εἶναι; ἢ ἐκ τῶν ἐνεργειῶν δῆλον; ταύταις γὰρ ἕπονται αἱ ἡδοναί. εἴτʼ οὖν μία ἐστὶν εἴτε πλείους αἱ τοῦ τελείου καὶ μακαρίου ἀνδρός, αἱ ταύτας τελειοῦσαι ἡδοναὶ κυρίως λέγοιντʼ ἂν ἀνθρώπου ἡδοναὶ εἶναι, αἱ δὲ λοιπαὶ δευτέρως καὶ πολλοστῶς, ὥσπερ αἱ ἐνέργειαι.
1176a256. Bölüm
Aretēler, dostluklar ve hazlar hakkında konuştuktan sonra, saadet hakkında ana hatlarıyla konuşmak kalıyor; çünkü onu insanla ilgili şeylerin gayesi olarak koyuyoruz. Önce söylenenleri yeniden ele alırsak söz daha kısa olur. Saadetin bir meleke olmadığını söylemiştik; çünkü öyle olsaydı, bütün ömrünü uyuyarak bir bitki hayatı süren birinde de, en büyük felaketlere uğrayan birinde de bulunabilirdi.
εἰρημένων δὲ τῶν περὶ τὰς ἀρετάς τε καὶ φιλίας καὶ ἡδονάς, λοιπὸν περὶ εὐδαιμονίας τύπῳ διελθεῖν, ἐπειδὴ τέλος αὐτὴν τίθεμεν τῶν ἀνθρωπίνων. ἀναλαβοῦσι δὴ τὰ προειρημένα συντομώτερος ἂν εἴη ὁ λόγος. εἴπομεν δὴ ὅτι οὐκ ἔστιν ἕξις· καὶ γὰρ τῷ καθεύδοντι διὰ βίου ὑπάρχοι ἄν, φυτῶν ζῶντι βίον, καὶ τῷ δυστυχοῦντι τὰ μέγιστα.
1176bBu kabul edilemiyorsa, saadeti daha çok, önceden de söylendiği gibi, bir fiil olarak koymak gerekir. Fiillerin kimisi zorunludur ve başka şeyler için seçilir, kimisi ise kendi başına seçilir. Saadetin, başka bir şey için değil, kendi başına seçilen fiillerden biri olarak konması gerektiği açıktır; çünkü saadetin hiçbir eksiği yoktur, kendi kendine yeter. Kendi başına seçilmeye değer olan fiiller, fiilin dışında hiçbir şey beklenmeyen fiillerdir. Aretēye uygun eylemler böyle görünür; çünkü güzel ve değerli şeyler yapmak, kendileri için seçilmeye değer şeylerdendir. Eğlencelerden hazlı olanlar da böyle görünür; çünkü insanlar onları başka şeyler için seçmez. Hatta bedenlerini ve mallarını ihmal ettikleri için bunlardan fayda görmekten çok zarar görürler. Mesut sayılanların çoğu da bu tür vakit geçirmelere sığınır; bu yüzden tiranların yanında, bu tür eğlencelerde hazırcevap olanlar itibar görür. Çünkü tiranların can attığı şeylerde kendilerini hoş gösterirler, tiranların da böylelerine ihtiyacı vardır. Bu şeyler, iktidar sahipleri boş vakitlerini bunlarla geçirdikleri için saadete ait sayılır; ama böyle insanlar belki hiçbir şeyin işareti değildir. Çünkü aretē de, değerli fiillerin kaynağı olan nous da iktidarda değildir. Bunlar saf ve hür bir insana yaraşır hazzı hiç tatmadıkları için bedensel hazlara sığınıyorlarsa, bundan dolayı bu hazların daha seçilmeye değer olduğunu düşünmemeliyiz. Çünkü çocuklar da kendi aralarında değer verilen şeylerin en üstün şeyler olduğunu sanır. Demek ki çocuklara ve yetişkinlere başka başka şeyler değerli göründüğü gibi, kötü insanlara ve makul insanlara da başka başka şeylerin değerli görünmesi akla yatkındır. Defalarca söylendiği gibi, değerli insana değerli ve hazlı görünen şeyler gerçekten değerli ve hazlıdır. Her biri için en çok seçilmeye değer fiil, kendi melekesine uygun fiildir; değerli insan için de aretēye uygun fiil. Demek ki saadet eğlencede değildir. Gayenin eğlence olması, insanın bütün ömrü boyunca eğlenmek için uğraşıp zahmet çekmesi gerçekten tuhaf olurdu. Çünkü hemen hemen her şeyi başka bir şey için seçeriz, saadet hariç; çünkü gaye odur. Eğlence için ciddi uğraşmak ve zahmet çekmek ise aptalca ve fazlasıyla çocukça görünür. Anakharsis'in dediği gibi, ciddi uğraşabilmek için eğlenmek ise doğru görünür; çünkü eğlence dinlenmeye benzer, insanlar da sürekli zahmet çekemedikleri için dinlenmeye ihtiyaç duyar. Demek ki dinlenme gaye değildir;
εἰ δὴ ταῦτα μὴ ἀρέσκει, ἀλλὰ μᾶλλον εἰς ἐνέργειάν τινα θετέον, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον εἴρηται, τῶν δʼ ἐνεργειῶν αἳ μέν εἰσιν ἀναγκαῖαι καὶ διʼ ἕτερα αἱρεταὶ αἳ δὲ καθʼ αὑτάς, δῆλον ὅτι τὴν εὐδαιμονίαν τῶν καθʼ αὑτὰς αἱρετῶν τινὰ θετέον καὶ οὐ τῶν διʼ ἄλλο· οὐδενὸς γὰρ ἐνδεὴς ἡ εὐδαιμονία ἀλλʼ αὐτάρκης. καθʼ αὑτὰς δʼ εἰσὶν αἱρεταὶ ἀφʼ ὧν μηδὲν ἐπιζητεῖται παρὰ τὴν ἐνέργειαν. τοιαῦται δʼ εἶναι δοκοῦσιν αἱ κατʼ ἀρετὴν πράξεις· τὰ γὰρ καλὰ καὶ σπουδαῖα πράττειν τῶν διʼ αὑτὰ αἱρετῶν. καὶ τῶν παιδιῶν δὲ αἱ ἡδεῖαι· οὐ γὰρ διʼ ἕτερα αὐτὰς αἱροῦνται· βλάπτονται γὰρ ἀπʼ αὐτῶν μᾶλλον ἢ ὠφελοῦνται, ἀμελοῦντες τῶν σωμάτων καὶ τῆς κτήσεως. καταφεύγουσι δʼ ἐπὶ τὰς τοιαύτας διαγωγὰς τῶν εὐδαιμονιζομένων οἱ πολλοί, διὸ παρὰ τοῖς τυράννοις εὐδοκιμοῦσιν οἱ ἐν ταῖς τοιαύταις διαγωγαῖς εὐτράπελοι· ὧν γὰρ ἐφίενται, ἐν τούτοις παρέχουσι σφᾶς αὐτοὺς ἡδεῖς, δέονται δὲ τοιούτων. δοκεῖ μὲν οὖν εὐδαιμονικὰ ταῦτα εἶναι διὰ τὸ τοὺς ἐν δυναστείαις ἐν τούτοις ἀποσχολάζειν, οὐδὲν δʼ ἴσως σημεῖον οἱ τοιοῦτοί εἰσιν· οὐ γὰρ ἐν τῷ δυναστεύειν ἡ ἀρετὴ οὐδʼ ὁ νοῦς, ἀφʼ ὧν αἱ σπουδαῖαι ἐνέργειαι· οὐδʼ εἰ ἄγευστοι οὗτοι ὄντες ἡδονῆς εἰλικρινοῦς καὶ ἐλευθερίου ἐπὶ τὰς σωματικὰς καταφεύγουσιν, διὰ τοῦτο ταύτας οἰητέον αἱρετωτέρας εἶναι· καὶ γὰρ οἱ παῖδες τὰ παρʼ αὑτοῖς τιμώμενα κράτιστα οἴονται εἶναι. εὔλογον δή, ὥσπερ παισὶ καὶ ἀνδράσιν ἕτερα φαίνεται τίμια, οὕτω καὶ φαύλοις καὶ ἐπιεικέσιν. καθάπερ οὖν πολλάκις εἴρηται, καὶ τίμια καὶ ἡδέα ἐστὶ τὰ τῷ σπουδαίῳ τοιαῦτα ὄντα· ἑκάστῳ δʼ ἡ κατὰ τὴν οἰκείαν ἕξιν αἱρετωτάτη ἐνέργεια, καὶ τῷ σπουδαίῳ δὴ ἡ κατὰ τὴν ἀρετήν. οὐκ ἐν παιδιᾷ ἄρα ἡ εὐδαιμονία· καὶ γὰρ ἄτοπον τὸ τέλος εἶναι παιδιάν, καὶ πραγματεύεσθαι καὶ κακοπαθεῖν τὸν βίον ἅπαντα τοῦ παίζειν χάριν. ἅπαντα γὰρ ὡς εἰπεῖν ἑτέρου ἕνεκα αἱρούμεθα πλὴν τῆς εὐδαιμονίας· τέλος γὰρ αὕτη. σπουδάζειν δὲ καὶ πονεῖν παιδιᾶς χάριν ἠλίθιον φαίνεται καὶ λίαν παιδικόν. παίζειν δʼ ὅπως σπουδάζῃ, κατʼ Ἀνάχαρσιν, ὀρθῶς ἔχειν δοκεῖ· ἀναπαύσει γὰρ ἔοικεν ἡ παιδιά, ἀδυνατοῦντες δὲ συνεχῶς πονεῖν ἀναπαύσεως δέονται. οὐ δὴ τέλος ἡ ἀνάπαυσις·
1177açünkü fiil için yapılır. Mesut hayatın aretēye uygun hayat olduğu kabul edilir; bu da ciddiyetle geçen bir hayattır, eğlence içinde değil. Ciddi şeylerin gülünç ve eğlenceli şeylerden daha iyi olduğunu ve daha iyi olanın, ister bir kısım ister bir insan olsun, fiilinin her zaman daha ciddi olduğunu söyleriz. Daha iyi olanın fiili ise daha üstün ve saadete daha yakındır. Bedensel hazların tadını herhangi bir kimse, hatta bir köle de en iyi insandan aşağı kalmayacak kadar çıkarabilir. Ama kimse, ona bir hayat da yakıştırmadıkça, bir köleye saadetten pay vermez. Çünkü saadet, önceden de söylendiği gibi, bu tür vakit geçirmelerde değil, aretēye uygun fiillerdedir.
γίνεται γὰρ ἕνεκα τῆς ἐνεργείας. δοκεῖ δʼ ὁ εὐδαίμων βίος κατʼ ἀρετὴν εἶναι· οὗτος δὲ μετὰ σπουδῆς, ἀλλʼ οὐκ ἐν παιδιᾷ. βελτίω τε λέγομεν τὰ σπουδαῖα τῶν γελοίων καὶ μετὰ παιδιᾶς, καὶ τοῦ βελτίονος ἀεὶ καὶ μορίου καὶ ἀνθρώπου σπουδαιοτέραν τὴν ἐνέργειαν· ἡ δὲ τοῦ βελτίονος κρείττων καὶ εὐδαιμονικωτέρα ἤδη. ἀπολαύσειέ τʼ ἂν τῶν σωματικῶν ἡδονῶν ὁ τυχὼν καὶ ἀνδράποδον οὐχ ἧττον τοῦ ἀρίστου· εὐδαιμονίας δʼ οὐδεὶς ἀνδραπόδῳ μεταδίδωσιν, εἰ μὴ καὶ βίου. οὐ γὰρ ἐν ταῖς τοιαύταις διαγωγαῖς ἡ εὐδαιμονία, ἀλλʼ ἐν ταῖς κατʼ ἀρετὴν ἐνεργείαις, καθάπερ καὶ πρότερον εἴρηται.
1177a107. Bölüm
Saadet aretēye uygun bir fiilse, en üstün aretēye uygun bir fiil olması akla yatkındır; bu da en iyi olanın aretēsi olur. Bu ister nous olsun ister başka bir şey; tabiatça hükmeden ve yol gösteren, güzel ve ilahî şeyleri kavrayan sayılan şey ister kendisi de ilahî olsun ister içimizdeki en ilahî şey olsun, onun kendine özgü aretēye uygun fiili tam saadet olur. Bu fiilin seyre dayalı olduğu söylenmişti. Bu, önceki söylenenlerle de hakikatle de uyuşur gibi görünür. Çünkü hem bu fiil en üstün fiildir (nous içimizdeki şeylerin, nousun ilgilendiği şeyler de bilinebilen şeylerin en üstünüdür), hem de en sürekli olanıdır; çünkü herhangi bir şeyi yapmaktan çok daha sürekli olarak seyredebiliriz. Ayrıca saadete hazzın karışmış olması gerektiğini düşünürüz; aretēye uygun fiiller arasında en hazlı olanın bilgeliğe uygun fiil olduğu da herkesçe kabul edilir. Felsefenin saflığı ve sağlamlığıyla şaşılacak hazları olduğu düşünülür; bilenlerin hayatının arayanlarınkinden daha hazlı geçmesi de akla yatkındır. Kendine yetme denilen şey de en çok seyre dayalı hayatta bulunur. Çünkü yaşamak için zorunlu olan şeylere bilge de, adil de, öbürleri de ihtiyaç duyar. Ama bunlar yeterince sağlandığında adil insan, kendilerine karşı ve kendileriyle birlikte adil davranacağı kimselere ihtiyaç duyar; ölçülü insan da, cesur insan da, öbürlerinin her biri de öyle. Bilge ise kendi başına da seyredebilir, ne kadar bilgeyse o kadar çok. Belki çalışma arkadaşları olursa daha iyi olur; ama yine de kendi kendine en çok yeten odur.
εἰ δʼ ἐστὶν ἡ εὐδαιμονία κατʼ ἀρετὴν ἐνέργεια, εὔλογον κατὰ τὴν κρατίστην· αὕτη δʼ ἂν εἴη τοῦ ἀρίστου. εἴτε δὴ νοῦς τοῦτο εἴτε ἄλλο τι, ὃ δὴ κατὰ φύσιν δοκεῖ ἄρχειν καὶ ἡγεῖσθαι καὶ ἔννοιαν ἔχειν περὶ καλῶν καὶ θείων, εἴτε θεῖον ὂν καὶ αὐτὸ εἴτε τῶν ἐν ἡμῖν τὸ θειότατον, ἡ τούτου ἐνέργεια κατὰ τὴν οἰκείαν ἀρετὴν εἴη ἂν ἡ τελεία εὐδαιμονία. ὅτι δʼ ἐστὶ θεωρητική, εἴρηται. ὁμολογούμενον δὲ τοῦτʼ ἂν δόξειεν εἶναι καὶ τοῖς πρότερον καὶ τῷ ἀληθεῖ. κρατίστη τε γὰρ αὕτη ἐστὶν ἡ ἐνέργεια (καὶ γὰρ ὁ νοῦς τῶν ἐν ἡμῖν, καὶ τῶν γνωστῶν, περὶ ἃ ὁ νοῦς)· ἔτι δὲ συνεχεστάτη· θεωρεῖν [τε] γὰρ δυνάμεθα συνεχῶς μᾶλλον ἢ πράττειν ὁτιοῦν. οἰόμεθά τε δεῖν ἡδονὴν παραμεμῖχθαι τῇ εὐδαιμονίᾳ, ἡδίστη δὲ τῶν κατʼ ἀρετὴν ἐνεργειῶν ἡ κατὰ τὴν σοφίαν ὁμολογουμένως ἐστίν· δοκεῖ γοῦν ἡ φιλοσοφία θαυμαστὰς ἡδονὰς ἔχειν καθαρειότητι καὶ τῷ βεβαίῳ, εὔλογον δὲ τοῖς εἰδόσι τῶν ζητούντων ἡδίω τὴν διαγωγὴν εἶναι. ἥ τε λεγομένη αὐτάρκεια περὶ τὴν θεωρητικὴν μάλιστʼ ἂν εἴη· τῶν μὲν γὰρ πρὸς τὸ ζῆν ἀναγκαίων καὶ σοφὸς καὶ δίκαιος καὶ οἱ λοιποὶ δέονται, τοῖς δὲ τοιούτοις ἱκανῶς κεχορηγημένων ὁ μὲν δίκαιος δεῖται πρὸς οὓς δικαιοπραγήσει καὶ μεθʼ ὧν, ὁμοίως δὲ καὶ ὁ σώφρων καὶ ὁ ἀνδρεῖος καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστος, ὁ δὲ σοφὸς καὶ καθʼ αὑτὸν ὢν δύναται θεωρεῖν, καὶ ὅσῳ ἂν σοφώτερος ᾖ, μᾶλλον· βέλτιον δʼ ἴσως συνεργοὺς ἔχων, ἀλλʼ ὅμως αὐταρκέστατος.
1177bBir de yalnız bu fiilin kendisi için sevildiği görülür; çünkü ondan seyretmenin dışında hiçbir şey doğmaz. Eyleme dayalı fiillerden ise eylemin dışında az ya da çok bir şey kazanırız. Saadetin boş vakitte olduğu da kabul edilir; çünkü boş vaktimiz olsun diye meşgul oluruz, barış içinde yaşayalım diye savaşırız. Eyleme dayalı aretēlerin fiili şehir işlerinde ya da savaş işlerindedir; bunlarla ilgili eylemler ise insana boş vakit bırakmaz gibidir. Savaş eylemleri hiç bırakmaz; çünkü kimse savaşmak için savaşmayı seçmez, savaş da hazırlamaz. Savaş olsun, kan dökülsün diye dostlarını düşman edinen biri büsbütün kana susamış sayılırdı. Devlet adamının fiili de insana boş vakit bırakmaz; şehri yönetmenin dışında iktidar ve şeref ya da hiç değilse kendisi ve vatandaşları için saadet kazanmaya çalışır. Bu saadet de devlet adamlığından başka bir şeydir; zaten onu da başka bir şey olarak aradığımız açıktır. Aretēlere uygun eylemler arasında güzellik ve büyüklük bakımından şehir ve savaş eylemleri öne çıkıyorsa, ama bunlar insana boş vakit bırakmıyor, bir gayeye yöneliyor ve kendileri için seçilmiyorsa; nousun fiili ise seyre dayalı olduğu için ciddiyet bakımından üstün görünüyorsa, kendi dışında hiçbir gayeye yönelmiyorsa, kendine özgü bir hazzı varsa (bu haz da fiili artırır), kendine yetme, boş vakit ve bir insanın ulaşabileceği ölçüde yorulmazlık da, mutlu insana atfedilen öbür her şey de bu fiile ait görünüyorsa: o hâlde insanın tam saadeti, tam bir ömür boyunca sürdüğünde, bu fiil olacaktır. Çünkü saadete ait hiçbir şey eksik değildir.
Ama böyle bir hayat insana göre olandan daha yüce olur. Çünkü insan böyle yaşadığında, insan olduğu için değil, içinde ilahî bir şey bulunduğu için yaşar. Bu şey bileşik varlıktan ne kadar üstünse, onun fiili de öbür aretēye uygun fiilden o kadar üstündür. Nous insana kıyasla ilahî bir şeyse, ona göre yaşanan hayat da insanca hayata kıyasla ilahîdir. İnsana, insan olduğu için insanca, ölümlü olduğu için ölümlü şeyler düşünmesini öğütleyenlere uymamalı; tersine elden geldiğince kendimizi ölümsüzleştirmeli ve içimizdeki en üstün şeye göre yaşamak için her şeyi yapmalıyız. Çünkü bu şey hacimce küçük olsa da
δόξαι τʼ ἂν αὐτὴ μόνη διʼ αὑτὴν ἀγαπᾶσθαι· οὐδὲν γὰρ ἀπʼ αὐτῆς γίνεται παρὰ τὸ θεωρῆσαι, ἀπὸ δὲ τῶν πρακτικῶν ἢ πλεῖον ἢ ἔλαττον περιποιούμεθα παρὰ τὴν πρᾶξιν. δοκεῖ τε ἡ εὐδαιμονία ἐν τῇ σχολῇ εἶναι· ἀσχολούμεθα γὰρ ἵνα σχολάζωμεν, καὶ πολεμοῦμεν ἵνʼ εἰρήνην ἄγωμεν. τῶν μὲν οὖν πρακτικῶν ἀρετῶν ἐν τοῖς πολιτικοῖς ἢ ἐν τοῖς πολεμικοῖς ἡ ἐνέργεια, αἱ δὲ περὶ ταῦτα πράξεις δοκοῦσιν ἄσχολοι εἶναι, αἱ μὲν πολεμικαὶ καὶ παντελῶς (οὐδεὶς γὰρ αἱρεῖται τὸ πολεμεῖν τοῦ πολεμεῖν ἕνεκα, οὐδὲ παρασκευάζει πόλεμον· δόξαι γὰρ ἂν παντελῶς μιαιφόνος τις εἶναι, εἰ τοὺς φίλους πολεμίους ποιοῖτο, ἵνα μάχαι καὶ φόνοι γίνοιντο)· ἔστι δὲ καὶ ἡ τοῦ πολιτικοῦ ἄσχολος, καὶ παρʼ αὐτὸ τὸ πολιτεύεσθαι περιποιουμένη δυναστείας καὶ τιμὰς ἢ τήν γε εὐδαιμονίαν αὑτῷ καὶ τοῖς πολίταις, ἑτέραν οὖσαν τῆς πολιτικῆς, ἣν καὶ ζητοῦμεν δῆλον ὡς ἑτέραν οὖσαν. εἰ δὴ τῶν μὲν κατὰ τὰς ἀρετὰς πράξεων αἱ πολιτικαὶ καὶ πολεμικαὶ κάλλει καὶ μεγέθει προέχουσιν, αὗται δʼ ἄσχολοι καὶ τέλους τινὸς ἐφίενται καὶ οὐ διʼ αὑτὰς αἱρεταί εἰσιν, ἡ δὲ τοῦ νοῦ ἐνέργεια σπουδῇ τε διαφέρειν δοκεῖ θεωρητικὴ οὖσα, καὶ παρʼ αὑτὴν οὐδενὸς ἐφίεσθαι τέλους, καὶ ἔχειν τὴν ἡδονὴν οἰκείαν (αὕτη δὲ συναύξει τὴν ἐνέργειαν), καὶ τὸ αὔταρκες δὴ καὶ σχολαστικὸν καὶ ἄτρυτον ὡς ἀνθρώπῳ, καὶ ὅσα ἄλλα τῷ μακαρίῳ ἀπονέμεται, τὰ κατὰ ταύτην τὴν ἐνέργειαν φαίνεται ὄντα· ἡ τελεία δὴ εὐδαιμονία αὕτη ἂν εἴη ἀνθρώπου, λαβοῦσα μῆκος βίου τέλειον· οὐδὲν γὰρ ἀτελές ἐστι τῶν τῆς εὐδαιμονίας. ὁ δὲ τοιοῦτος ἂν εἴη βίος κρείττων ἢ κατʼ ἄνθρωπον· οὐ γὰρ ᾗ ἄνθρωπός ἐστιν οὕτω βιώσεται, ἀλλʼ ᾗ θεῖόν τι ἐν αὐτῷ ὑπάρχει· ὅσον δὲ διαφέρει τοῦτο τοῦ συνθέτου, τοσοῦτον καὶ ἡ ἐνέργεια τῆς κατὰ τὴν ἄλλην ἀρετήν. εἰ δὴ θεῖον ὁ νοῦς πρὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ ὁ κατὰ τοῦτον βίος θεῖος πρὸς τὸν ἀνθρώπινον βίον. οὐ χρὴ δὲ κατὰ τοὺς παραινοῦντας ἀνθρώπινα φρονεῖν ἄνθρωπον ὄντα οὐδὲ θνητὰ τὸν θνητόν, ἀλλʼ ἐφʼ ὅσον ἐνδέχεται ἀθανατίζειν καὶ πάντα ποιεῖν πρὸς τὸ ζῆν κατὰ τὸ κράτιστον τῶν ἐν αὑτῷ· εἰ γὰρ καὶ τῷ ὄγκῳ μικρόν ἐστι,
1178agücü ve değeri bakımından her şeyi çok daha fazla aşar. Her birimizin bu şey olduğu da düşünülebilir, tabii içimizdeki asıl ve daha iyi kısım buysa. Öyleyse insanın kendi hayatını değil de başka birinin hayatını seçmesi tuhaf olurdu. Önce söylenen şey burada da uygun düşer: her birine tabiatça özgü olan şey, her biri için en üstün ve en hazlı olandır. Öyleyse insan için de nousa göre yaşanan hayat böyledir, tabii insan en çok nous ise. Demek ki en mesut hayat da budur.
δυνάμει καὶ τιμιότητι πολὺ μᾶλλον πάντων ὑπερέχει. δόξειε δʼ ἂν καὶ εἶναι ἕκαστος τοῦτο, εἴπερ τὸ κύριον καὶ ἄμεινον. ἄτοπον οὖν γίνοιτʼ ἄν, εἰ μὴ τὸν αὑτοῦ βίον αἱροῖτο ἀλλά τινος ἄλλου. τὸ λεχθέν τε πρότερον ἁρμόσει καὶ νῦν· τὸ γὰρ οἰκεῖον ἑκάστῳ τῇ φύσει κράτιστον καὶ ἥδιστόν ἐστιν ἑκάστῳ· καὶ τῷ ἀνθρώπῳ δὴ ὁ κατὰ τὸν νοῦν βίος, εἴπερ τοῦτο μάλιστα ἄνθρωπος. οὗτος ἄρα καὶ εὐδαιμονέστατος.
1178a58. Bölüm
İkinci derecede mesut olan ise öbür aretēye göre yaşanan hayattır; çünkü bu aretēye uygun fiiller insanidir. Adil ve cesur şeyleri ve aretēlere uygun öbür şeyleri birbirimize karşı, alışverişlerde, ihtiyaçlarda, her türlü eylemde ve hâllerde, herkese yakışanı gözeterek yaparız; bunların hepsi de insani görünür. Bazıları bedenden doğuyor gibi de görünür; huy aretēsi de birçok bakımdan hâllerle kaynaşmıştır. Phronēsis de huy aretēsine bağlıdır, huy aretēsi de phronēsise; çünkü phronēsisin ilkeleri huy aretēlerine göredir, huy aretēlerindeki doğruluk da phronēsise göredir. Bunlar hâllere de bağlı oldukları için bileşik varlıkla ilgili olsalar gerek; bileşik varlığın aretēleri ise insanidir. Öyleyse bunlara göre yaşanan hayat da, saadet de insanidir. Nousun saadeti ise ayrıdır. Onun hakkında bu kadarı söylensin; çünkü onu ayrıntısıyla incelemek önümüzdeki işin kapsamını aşar. Bu saadetin dış imkânlara da pek az, ya da huy aretēsine göre olandan daha az ihtiyaç duyduğu görülür. Çünkü zorunlu şeylere ikisinin de ihtiyacı vardır; bu ihtiyaç eşit olsun diyelim, devlet adamı beden ve bu türden şeyler için daha çok uğraşsa da. Çünkü aradaki fark küçük olur. Ama fiiller bakımından fark büyüktür. Cömert insanın cömertçe davranmak için paraya, adil insanın da karşılık vermek için paraya ihtiyacı olacaktır (çünkü dilemeler görünmez; adil olmayanlar da adil davranmayı dilediklerine dair numara yaparlar). Cesur insanın, aretēye uygun bir şeyi başaracaksa, güce ihtiyacı olacaktır; ölçülü insanın da imkâna. Yoksa o da, öbürlerinden herhangi biri de ne olduğunu nasıl belli edecek? Bir de aretēde asıl belirleyici olanın prohairesis mi, yoksa eylemler mi olduğu tartışılır; çünkü aretē ikisinde de bulunur.
δευτέρως δʼ ὁ κατὰ τὴν ἄλλην ἀρετήν· αἱ γὰρ κατὰ ταύτην ἐνέργειαι ἀνθρωπικαί. δίκαια γὰρ καὶ ἀνδρεῖα καὶ τὰ ἄλλα τὰ κατὰ τὰς ἀρετὰς πρὸς ἀλλήλους πράττομεν ἐν συναλλάγμασι καὶ χρείαις καὶ πράξεσι παντοίαις ἔν τε τοῖς πάθεσι διατηροῦντες τὸ πρέπον ἑκάστῳ· ταῦτα δʼ εἶναι φαίνεται πάντα ἀνθρωπικά. ἔνια δὲ καὶ συμβαίνειν ἀπὸ τοῦ σώματος δοκεῖ, καὶ πολλὰ συνῳκειῶσθαι τοῖς πάθεσιν ἡ τοῦ ἤθους ἀρετή. συνέζευκται δὲ καὶ ἡ φρόνησις τῇ τοῦ ἤθους ἀρετῇ, καὶ αὕτη τῇ φρονήσει, εἴπερ αἱ μὲν τῆς φρονήσεως ἀρχαὶ κατὰ τὰς ἠθικάς εἰσιν ἀρετάς, τὸ δʼ ὀρθὸν τῶν ἠθικῶν κατὰ τὴν φρόνησιν. συνηρτημέναι δʼ αὗται καὶ τοῖς πάθεσι περὶ τὸ σύνθετον ἂν εἶεν· αἱ δὲ τοῦ συνθέτου ἀρεταὶ ἀνθρωπικαί· καὶ ὁ βίος δὴ ὁ κατὰ ταύτας καὶ ἡ εὐδαιμονία. ἡ δὲ τοῦ νοῦ κεχωρισμένη· τοσοῦτον γὰρ περὶ αὐτῆς εἰρήσθω· διακριβῶσαι γὰρ μεῖζον τοῦ προκειμένου ἐστίν. δόξειε δʼ ἂν καὶ τῆς ἐκτὸς χορηγίας ἐπὶ μικρὸν ἢ ἐπʼ ἔλαττον δεῖσθαι τῆς ἠθικῆς. τῶν μὲν γὰρ ἀναγκαίων ἀμφοῖν χρεία καὶ ἐξ ἴσου ἔστω, εἰ καὶ μᾶλλον διαπονεῖ περὶ τὸ σῶμα ὁ πολιτικός, καὶ ὅσα τοιαῦτα· μικρὸν γὰρ ἄν τι διαφέροι· πρὸς δὲ τὰς ἐνεργείας πολὺ διοίσει. τῷ μὲν γὰρ ἐλευθερίῳ δεήσει χρημάτων πρὸς τὸ πράττειν τὰ ἐλευθέρια, καὶ τῷ δικαίῳ δὴ εἰς τὰς ἀνταποδόσεις (αἱ γὰρ βουλήσεις ἄδηλοι, προσποιοῦνται δὲ καὶ οἱ μὴ δίκαιοι βούλεσθαι δικαιοπραγεῖν), τῷ ἀνδρείῳ δὲ δυνάμεως, εἴπερ ἐπιτελεῖ τι τῶν κατὰ τὴν ἀρετήν, καὶ τῷ σώφρονι ἐξουσίας· πῶς γὰρ δῆλος ἔσται ἢ οὗτος ἢ τῶν ἄλλων τις; ἀμφισβητεῖταί τε πότερον κυριώτερον τῆς ἀρετῆς ἡ προαίρεσις ἢ αἱ πράξεις, ὡς ἐν ἀμφοῖν οὔσης·
1178bTam aretēnin ikisinde birden bulunacağı açıktır. Ama eylemler için pek çok şeye ihtiyaç vardır; eylemler ne kadar büyük ve güzelse, o kadar çok şeye. Seyreden insanın ise, hiç değilse fiili için, bu türden hiçbir şeye ihtiyacı yoktur; hatta bunlar, denebilir ki, seyre engeldir. Ama insan olduğu ve başkalarıyla birlikte yaşadığı ölçüde aretēye uygun şeyler yapmayı seçer; dolayısıyla insanca yaşamak için bu tür şeylere ihtiyaç duyacaktır.
Tam saadetin seyre dayalı bir fiil olduğu şuradan da anlaşılır. Tanrıların en mutlu ve en mesut varlıklar olduğunu kabul ederiz. Peki, onlara ne tür eylemler yakıştırmalı? Adil eylemler mi? Alışveriş yaparken, emanetleri geri verirken ve bu türden şeyler yaparken gülünç görünmezler mi? Yoksa cesur eylemler mi, korkulacak şeylere katlanıp güzel olduğu için tehlikeye atılan tanrılar mı? Ya da cömert eylemler mi? Kime verecekler? Onların parası ya da buna benzer bir şeyi olması tuhaf olur. Ölçülü eylemleri ne olabilir? Kötü arzuları olmadığı için onları övmek kaba bir övgü olmaz mı? Bütün bunları tek tek gözden geçirirsek, eylemlerle ilgili her şey küçük ve tanrılara layık olmayan şeyler olarak görünür. Ama herkes onların yaşadığını, dolayısıyla fiilde bulunduğunu kabul eder; çünkü Endymion gibi uyuduklarını kimse düşünmez. Yaşayan bir varlıktan eylemde bulunmak, hele bir şey yapıp ortaya koymak çıkarılınca, seyirden başka ne kalır? Demek ki tanrının mutlulukta her şeyi aşan fiili seyre dayalı olur; insani fiiller arasında da buna en yakın olanı saadete en yakın olandır. Öbür hayvanların, böyle bir fiilden tamamen yoksun oldukları için saadetten pay almamaları da bunun bir işaretidir. Tanrılar için bütün hayat mutludur; insanlar için ise, böyle bir fiilin bir benzeri onlarda bulunduğu ölçüde. Öbür hayvanlardan hiçbiri mesut olmaz, çünkü seyirden hiçbir şekilde pay almaz. Demek ki seyir nereye kadar uzanıyorsa saadet de oraya kadar uzanır; seyretmek kimlerde daha çok bulunuyorsa, mesut olmak da onlarda daha çok bulunur; araz olarak değil, seyre göre; çünkü seyir kendi başına değerlidir. Öyleyse saadet bir tür seyir olsa gerek.
Ama insan olarak dışarıdan gelen bir refaha da ihtiyacı olacaktır; çünkü insanın tabiatı seyretmek için kendi kendine yetmez; bedenin sağlıklı olması, besin ve öbür bakımın sağlanması da gerekir.
τὸ δὴ τέλειον δῆλον ὡς ἐν ἀμφοῖν ἂν εἴη· πρὸς δὲ τὰς πράξεις πολλῶν δεῖται, καὶ ὅσῳ ἂν μείζους ὦσι καὶ καλλίους, πλειόνων. τῷ δὲ θεωροῦντι οὐδενὸς τῶν τοιούτων πρός γε τὴν ἐνέργειαν χρεία, ἀλλʼ ὡς εἰπεῖν καὶ ἐμπόδιά ἐστι πρός γε τὴν θεωρίαν· ᾗ δʼ ἄνθρωπός ἐστι καὶ πλείοσι συζῇ, αἱρεῖται τὰ κατὰ τὴν ἀρετὴν πράττειν· δεήσεται οὖν τῶν τοιούτων πρὸς τὸ ἀνθρωπεύεσθαι. ἡ δὲ τελεία εὐδαιμονία ὅτι θεωρητική τις ἐστὶν ἐνέργεια, καὶ ἐντεῦθεν ἂν φανείη. τοὺς θεοὺς γὰρ μάλιστα ὑπειλήφαμεν μακαρίους καὶ εὐδαίμονας εἶναι· πράξεις δὲ ποίας ἀπονεῖμαι χρεὼν αὐτοῖς; πότερα τὰς δικαίας; ἢ γελοῖοι φανοῦνται συναλλάττοντες καὶ παρακαταθήκας ἀποδιδόντες καὶ ὅσα τοιαῦτα; ἀλλὰ τὰς ἀνδρείους […] ὑπομένοντας τὰ φοβερὰ καὶ κινδυνεύοντας ὅτι καλόν; ἢ τὰς ἐλευθερίους; τίνι δὲ δώσουσιν; ἄτοπον δʼ εἰ καὶ ἔσται αὐτοῖς νόμισμα ἤ τι τοιοῦτον. αἱ δὲ σώφρονες τί ἂν εἶεν; ἢ φορτικὸς ὁ ἔπαινος, ὅτι οὐκ ἔχουσι φαύλας ἐπιθυμίας; διεξιοῦσι δὲ πάντα φαίνοιτʼ ἂν τὰ περὶ τὰς πράξεις μικρὰ καὶ ἀνάξια θεῶν. ἀλλὰ μὴν ζῆν γε πάντες ὑπειλήφασιν αὐτοὺς καὶ ἐνεργεῖν ἄρα· οὐ γὰρ δὴ καθεύδειν ὥσπερ τὸν Ἐνδυμίωνα. τῷ δὴ ζῶντι τοῦ πράττειν ἀφαιρουμένου, ἔτι δὲ μᾶλλον τοῦ ποιεῖν, τί λείπεται πλὴν θεωρία; ὥστε ἡ τοῦ θεοῦ ἐνέργεια, μακαριότητι διαφέρουσα, θεωρητικὴ ἂν εἴη· καὶ τῶν ἀνθρωπίνων δὴ ἡ ταύτῃ συγγενεστάτη εὐδαιμονικωτάτη. σημεῖον δὲ καὶ τὸ μὴ μετέχειν τὰ λοιπὰ ζῷα εὐδαιμονίας, τῆς τοιαύτης ἐνεργείας ἐστερημένα τελείως. τοῖς μὲν γὰρ θεοῖς ἅπας ὁ βίος μακάριος, τοῖς δʼ ἀνθρώποις, ἐφʼ ὅσον ὁμοίωμά τι τῆς τοιαύτης ἐνεργείας ὑπάρχει· τῶν δʼ ἄλλων ζῴων οὐδὲν εὐδαιμονεῖ, ἐπειδὴ οὐδαμῇ κοινωνεῖ θεωρίας. ἐφʼ ὅσον δὴ διατείνει ἡ θεωρία, καὶ ἡ εὐδαιμονία, καὶ οἷς μᾶλλον ὑπάρχει τὸ θεωρεῖν, καὶ εὐδαιμονεῖν, οὐ κατὰ συμβεβηκὸς ἀλλὰ κατὰ τὴν θεωρίαν· αὕτη γὰρ καθʼ αὑτὴν τιμία. ὥστʼ εἴη ἂν ἡ εὐδαιμονία θεωρία τις. δεήσει δὲ καὶ τῆς ἐκτὸς εὐημερίας ἀνθρώπῳ ὄντι· οὐ γὰρ αὐτάρκης ἡ φύσις πρὸς τὸ θεωρεῖν, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὸ σῶμα ὑγιαίνειν καὶ τροφὴν καὶ τὴν λοιπὴν θεραπείαν ὑπάρχειν.
1179aYine de, dış iyiler olmadan mutlu olmak mümkün değil diye, mesut olacak insanın çok ve büyük şeylere ihtiyaç duyacağını düşünmemeliyiz. Çünkü kendine yetmek de, eylem de aşırılıkta değildir; karaya ve denize hükmetmeden de güzel şeyler yapmak mümkündür. İnsan orta hâlli imkânlarla da aretēye uygun davranabilir. Bu apaçık görülür: sıradan vatandaşların iktidar sahiplerinden daha az değil, hatta daha çok makul davrandığı görülür. Bu kadarının bulunması yeter; çünkü aretēye uygun olarak fiilde bulunanın hayatı mesut olacaktır. Solon da mesut insanları belki doğru tarif etmişti: dış iyilerle orta hâlli bir şekilde donanmış, kendi kanaatine göre en güzel işleri yapmış ve ölçülü yaşamış insanlar. Çünkü orta hâlli bir varlığa sahip olanlar da yapılması gerekeni yapabilir. Anaksagoras da mesut insanın zengin ya da iktidar sahibi biri olduğunu düşünmüyor gibidir; mesut insanın çoğunluğa tuhaf görünmesine şaşmayacağını söylemişti. Çünkü çoğunluk dış şeylere bakarak yargılar, yalnız onları fark eder. Demek ki bilgelerin kanaatleri bizim sözlerimizle uyuşuyor gibi. Bu tür şeylerin de belli bir inandırıcılığı vardır; ama eylemle ilgili konularda doğru olan, olgulardan ve hayattan hareketle yargılanır; çünkü asıl belirleyici olan bunlardır. Öyleyse söylenenleri olgulara ve hayata uygulayarak incelemeli; olgularla uyuşuyorlarsa kabul etmeli, uyuşmuyorlarsa yalnızca söz saymalıyız.
Nousa göre fiilde bulunan, nousuna bakan ve en iyi durumda olan kimse, tanrıların en çok sevdiği kimse gibi görünür. Çünkü tanrılar, kabul edildiği gibi, insani şeylerle bir şekilde ilgileniyorsa, en iyi olandan ve kendilerine en yakın olandan, yani noustan hoşlanmaları ve bunu en çok seven ve buna en çok değer verenlere, kendi dostlarıyla ilgilenip doğru ve güzel davrandıkları için karşılık olarak iyilik etmeleri de akla yatkın olur. Bütün bunların en çok bilgede bulunduğu da açıktır. Demek ki tanrıların en çok sevdiği odur. Aynı kişinin en mesut kişi olması da muhtemeldir. Öyleyse bu bakımdan da en mesut kişi bilge olsa gerek.
οὐ μὴν οἰητέον γε πολλῶν καὶ μεγάλων δεήσεσθαι τὸν εὐδαιμονήσοντα, εἰ μὴ ἐνδέχεται ἄνευ τῶν ἐκτὸς ἀγαθῶν μακάριον εἶναι· οὐ γὰρ ἐν τῇ ὑπερβολῇ τὸ αὔταρκες οὐδʼ ἡ πρᾶξις, δυνατὸν δὲ καὶ μὴ ἄρχοντα γῆς καὶ θαλάττης πράττειν τὰ καλά· καὶ γὰρ ἀπὸ μετρίων δύναιτʼ ἄν τις πράττειν κατὰ τὴν ἀρετήν (τοῦτο δʼ ἔστιν ἰδεῖν ἐναργῶς· οἱ γὰρ ἰδιῶται τῶν δυναστῶν οὐχ ἧττον δοκοῦσι τὰ ἐπιεικῆ πράττειν, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον)· ἱκανὸν δὲ τοσαῦθʼ ὑπάρχειν· ἔσται γὰρ ὁ βίος εὐδαίμων τοῦ κατὰ τὴν ἀρετὴν ἐνεργοῦντος. καὶ Σόλων δὲ τοὺς εὐδαίμονας ἴσως ἀπεφαίνετο καλῶς, εἰπὼν μετρίως τοῖς ἐκτὸς κεχορηγημένους, πεπραγότας δὲ τὰ κάλλισθʼ, ὡς ᾤετο, καὶ βεβιωκότας σωφρόνως· ἐνδέχεται γὰρ μέτρια κεκτημένους πράττειν ἃ δεῖ. ἔοικε δὲ καὶ Ἀναξαγόρας οὐ πλούσιον οὐδὲ δυνάστην ὑπολαβεῖν τὸν εὐδαίμονα, εἰπὼν ὅτι οὐκ ἂν θαυμάσειεν εἴ τις ἄτοπος φανείη τοῖς πολλοῖς· οὗτοι γὰρ κρίνουσι τοῖς ἐκτός, τούτων αἰσθανόμενοι μόνον. συμφωνεῖν δὴ τοῖς λόγοις ἐοίκασιν αἱ τῶν σοφῶν δόξαι. πίστιν μὲν οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα ἔχει τινά, τὸ δʼ ἀληθὲς ἐν τοῖς πρακτικοῖς ἐκ τῶν ἔργων καὶ τοῦ βίου κρίνεται· ἐν τούτοις γὰρ τὸ κύριον. σκοπεῖν δὴ τὰ προειρημένα χρὴ ἐπὶ τὰ ἔργα καὶ τὸν βίον φέροντας, καὶ συνᾳδόντων μὲν τοῖς ἔργοις ἀποδεκτέον, διαφωνούντων δὲ λόγους ὑποληπτέον. ὁ δὲ κατὰ νοῦν ἐνεργῶν καὶ τοῦτον θεραπεύων καὶ διακείμενος ἄριστα καὶ θεοφιλέστατος ἔοικεν. εἰ γάρ τις ἐπιμέλεια τῶν ἀνθρωπίνων ὑπὸ θεῶν γίνεται, ὥσπερ δοκεῖ, καὶ εἴη ἂν εὔλογον χαίρειν τε αὐτοὺς τῷ ἀρίστῳ καὶ συγγενεστάτῳ (τοῦτο δʼ ἂν εἴη ὁ νοῦς) καὶ τοὺς ἀγαπῶντας μάλιστα τοῦτο καὶ τιμῶντας ἀντευποιεῖν ὡς τῶν φίλων αὐτοῖς ἐπιμελουμένους καὶ ὀρθῶς τε καὶ καλῶς πράττοντας. ὅτι δὲ πάντα ταῦτα τῷ σοφῷ μάλισθʼ ὑπάρχει, οὐκ ἄδηλον. θεοφιλέστατος ἄρα. τὸν αὐτὸν δʼ εἰκὸς καὶ εὐδαιμονέστατον· ὥστε κἂν οὕτως εἴη ὁ σοφὸς μάλιστʼ εὐδαίμων.
1179a309. Bölüm
Peki, bunlar ve aretēler, ayrıca dostluk ve haz hakkında ana hatlarıyla yeterince konuşulduysa, tasarladığımız işin gayesine ulaştığını mı düşünmeliyiz? Yoksa, denildiği gibi,
ἆρʼ οὖν εἰ περί τε τούτων καὶ τῶν ἀρετῶν, ἔτι δὲ καὶ φιλίας καὶ ἡδονῆς, ἱκανῶς εἴρηται τοῖς τύποις, τέλος ἔχειν οἰητέον τὴν προαίρεσιν; ἢ καθάπερ λέγεται,
1179beylemle ilgili konularda gaye her şeyi seyredip bilmek değil, daha çok onları yapmak mıdır? O hâlde aretē hakkında da bilmek yetmez; ona sahip olmaya ve onu kullanmaya ya da başka bir yolla iyi olmaya çalışmalıyız. Eğer sözler insanları makul kılmaya kendi başlarına yetseydi, Theognis'in dediği gibi, haklı olarak pek çok ve büyük ücretler kazanırlardı ve onları edinmek gerekirdi. Oysa sözler, gençlerden hür ruhlu olanları teşvik edip harekete geçirmeye, soylu ve gerçekten güzeli seven bir huyu da aretēnin etkisine açık kılmaya güç yetiriyor görünür; ama çoğunluğu güzel ve iyi insan olmaya yöneltmeye güç yetiremez. Çünkü çoğunluk tabiatça utanmaya değil korkuya boyun eğer; kötü şeylerden çirkin oldukları için değil, cezalar yüzünden uzak durur. Hâllerine göre yaşadıkları için kendilerine özgü hazların ve bu hazları sağlayacak şeylerin peşine düşerler, karşıt acılardan kaçarlar; güzel olanı ve gerçekten hazlı olanı ise hiç tatmadıkları için kavramazlar bile. Böylelerini hangi söz yola getirebilir? Çünkü huylara çoktan yerleşmiş şeyleri sözle değiştirmek mümkün değildir ya da kolay değildir. Makul insan olmamızı sağladığı düşünülen her şey elimizdeyken aretēden pay alabilsek, buna belki şükretmeliyiz.
Kimileri insanın tabiatla, kimileri alışkanlıkla, kimileri de öğretimle iyi olduğunu düşünür. Tabiattan gelenin elimizde olmadığı, ilahî sebeplerle gerçekten talihli olanlarda bulunduğu açıktır. Söz ve öğretim ise belki herkeste etkili olmaz; dinleyenin psykhēsinin, tohumu besleyecek toprak gibi, güzel şekilde sevinmek ve nefret etmek için önceden alışkanlıklarla işlenmiş olması gerekir. Çünkü hâllerine göre yaşayan biri kendisini caydırmaya çalışan sözü dinlemez, dinlese de anlamaz. Böyle birini ikna edip yolundan döndürmek nasıl mümkün olur? Genel olarak hâl söze değil, zora boyun eğer gibidir. Öyleyse aretēye uygun bir huyun bir şekilde önceden var olması, güzeli sevmesi ve çirkinden tiksinmesi gerekir. Böyle kanunlarla yetiştirilmemiş biri için gençlikten itibaren aretēye doğru bir terbiye görmek zordur. Çünkü ölçülü ve dayanıklı yaşamak çoğunluğa, özellikle de gençlere hazlı gelmez. Bu yüzden yetiştirilmenin ve uğraşların kanunlarla düzenlenmesi gerekir; çünkü alışkanlık hâline geldiklerinde acı verici olmazlar.
οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς πρακτοῖς τέλος τὸ θεωρῆσαι ἕκαστα καὶ γνῶναι, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ πράττειν αὐτά· οὐδὲ δὴ περὶ ἀρετῆς ἱκανὸν τὸ εἰδέναι, ἀλλʼ ἔχειν καὶ χρῆσθαι πειρατέον, ἢ εἴ πως ἄλλως ἀγαθοὶ γινόμεθα; εἰ μὲν οὖν ἦσαν οἱ λόγοι αὐτάρκεις πρὸς τὸ ποιῆσαι ἐπιεικεῖς, πολλοὺς ἂν μισθοὺς καὶ μεγάλους δικαίως ἔφερον κατὰ τὸν Θέογνιν, καὶ ἔδει ἂν τούτους πορίσασθαι· νῦν δὲ φαίνονται προτρέψασθαι μὲν καὶ παρορμῆσαι τῶν νέων τοὺς ἐλευθερίους ἰσχύειν, ἦθός τʼ εὐγενὲς καὶ ὡς ἀληθῶς φιλόκαλον ποιῆσαι ἂν κατοκώχιμον ἐκ τῆς ἀρετῆς, τοὺς δὲ πολλοὺς ἀδυνατεῖν πρὸς καλοκαγαθίαν προτρέψασθαι· οὐ γὰρ πεφύκασιν αἰδοῖ πειθαρχεῖν ἀλλὰ φόβῳ, οὐδʼ ἀπέχεσθαι τῶν φαύλων διὰ τὸ αἰσχρὸν ἀλλὰ διὰ τὰς τιμωρίας· πάθει γὰρ ζῶντες τὰς οἰκείας ἡδονὰς διώκουσι καὶ διʼ ὧν αὗται ἔσονται, φεύγουσι δὲ τὰς ἀντικειμένας λύπας, τοῦ δὲ καλοῦ καὶ ὡς ἀληθῶς ἡδέος οὐδʼ ἔννοιαν ἔχουσιν, ἄγευστοι ὄντες. τοὺς δὴ τοιούτους τίς ἂν λόγος μεταρρυθμίσαι; οὐ γὰρ οἷόν τε ἢ οὐ ῥᾴδιον τὰ ἐκ παλαιοῦ τοῖς ἤθεσι κατειλημμένα λόγῳ μεταστῆσαι· ἀγαπητὸν δʼ ἴσως ἐστὶν εἰ πάντων ὑπαρχόντων διʼ ὧν ἐπιεικεῖς δοκοῦμεν γίνεσθαι, μεταλάβοιμεν τῆς ἀρετῆς. γίνεσθαι δʼ ἀγαθοὺς οἴονται οἳ μὲν φύσει οἳ δʼ ἔθει οἳ δὲ διδαχῇ. τὸ μὲν οὖν τῆς φύσεως δῆλον ὡς οὐκ ἐφʼ ἡμῖν ὑπάρχει, ἀλλὰ διά τινας θείας αἰτίας τοῖς ὡς ἀληθῶς εὐτυχέσιν ὑπάρχει· ὁ δὲ λόγος καὶ ἡ διδαχὴ μή ποτʼ οὐκ ἐν ἅπασιν ἰσχύει, ἀλλὰ δεῖ προδιειργάσθαι τοῖς ἔθεσι τὴν τοῦ ἀκροατοῦ ψυχὴν πρὸς τὸ καλῶς χαίρειν καὶ μισεῖν, ὥσπερ γῆν τὴν θρέψουσαν τὸ σπέρμα. οὐ γὰρ ἂν ἀκούσειε λόγου ἀποτρέποντος οὐδʼ αὖ συνείη ὁ κατὰ πάθος ζῶν· τὸν δʼ οὕτως ἔχοντα πῶς οἷόν τε μεταπεῖσαι; ὅλως τʼ οὐ δοκεῖ λόγῳ ὑπείκειν τὸ πάθος ἀλλὰ βίᾳ. δεῖ δὴ τὸ ἦθος προϋπάρχειν πως οἰκεῖον τῆς ἀρετῆς, στέργον τὸ καλὸν καὶ δυσχεραῖνον τὸ αἰσχρόν. ἐκ νέου δʼ ἀγωγῆς ὀρθῆς τυχεῖν πρὸς ἀρετὴν χαλεπὸν μὴ ὑπὸ τοιούτοις τραφέντα νόμοις· τὸ γὰρ σωφρόνως καὶ καρτερικῶς ζῆν οὐχ ἡδὺ τοῖς πολλοῖς, ἄλλως τε καὶ νέοις. διὸ νόμοις δεῖ τετάχθαι τὴν τροφὴν καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα· οὐκ ἔσται γὰρ λυπηρὰ συνήθη γενόμενα.
1180aAma gençken doğru bir yetiştirilme ve bakım görmek belki yetmez; yetişkin olunca da bunlarla uğraşmak ve bunlara alışmak gerektiğine göre, bunlar için de, genel olarak bütün hayat için de kanunlara ihtiyacımız olacaktır. Çünkü çoğunluk sözden çok zora, güzel olandan çok cezalara boyun eğer. Bu yüzden kimileri, kanun koyucuların insanları aretēye çağırması ve güzel olan uğruna teşvik etmesi gerektiğini düşünür; alışkanlıklarla iyi yöne ilerlemiş olanların bu çağrıya kulak vereceğini varsayarlar. Söz dinlemeyenlere ve tabiatça daha kabiliyetsiz olanlara ise cezalar ve azaplar verilmeli, iflah olmazlar da büsbütün sürgün edilmelidir. Çünkü güzel olana göre yaşayan makul insan söze boyun eğecek, hazza can atan kötü insan ise bir yük hayvanı gibi acıyla cezalandırılacaktır. Bu yüzden cezaların, sevilen hazlara en çok karşıt olan acılar olması gerektiğini de söylerler. Söylendiği gibi, iyi olacak kimsenin güzel bir şekilde yetiştirilmesi ve alıştırılması, sonra da makul uğraşlar içinde yaşaması, ne isteyerek ne istemeyerek kötü şeyler yapması gerekiyorsa, bu da bir nousa ve güç sahibi doğru bir düzene göre yaşayanlarda gerçekleşebilir. Babanın buyruğunun ise ne gücü ne de zorlayıcılığı vardır; genel olarak, bir kral ya da benzeri biri değilse, tek bir adamın buyruğunun da yoktur. Kanunun ise zorlayıcı bir gücü vardır; çünkü bir tür phronēsisten ve noustan gelen bir logostur. İnsanlar, doğru yapsalar bile, dürtülerine karşı çıkan insanlardan nefret eder; ama kanun, makul olanı buyurduğu için kimseye ağır gelmez.
Yalnız Lakedaimon şehrinde ve birkaç şehirde daha kanun koyucunun yetiştirilmeye ve uğraşlara özen gösterdiği görülür. Şehirlerin çoğunda ise bu tür şeyler ihmal edilmiştir; herkes, Kyklopslar gibi "çocuklarına ve karısına hükmederek" dilediği gibi yaşar. En iyisi, doğru bir toplumsal özenin bulunmasıdır. Toplumca ihmal edildiğinde ise, herkesin kendi çocuklarının ve dostlarının aretēye ulaşmasına katkıda bulunması ya da hiç değilse bunu amaçlaması gerekir gibi görünür. Söylenenlere bakılırsa, bunu en iyi kanun koyuculuğu öğrenmiş biri yapabilir gibi görünür. Çünkü toplumsal özenin kanunlarla gerçekleştiği, iyi özenin de değerli kanunlarla gerçekleştiği açıktır;
οὐχ ἱκανὸν δʼ ἴσως νέους ὄντας τροφῆς καὶ ἐπιμελείας τυχεῖν ὀρθῆς, ἀλλʼ ἐπιεδὴ καὶ ἀνδρωθέντας δεῖ ἐπιτηδεύειν αὐτὰ καὶ ἐθίζεσθαι, καὶ περὶ ταῦτα δεοίμεθʼ ἂν νόμων, καὶ ὅλως δὴ περὶ πάντα τὸν βίον· οἱ γὰρ πολλοὶ ἀνάγκῃ μᾶλλον ἢ λόγῳ πειθαρχοῦσι καὶ ζημίαις ἢ τῷ καλῷ. διόπερ οἴονταί τινες τοὺς νομοθετοῦντας δεῖν μὲν παρακαλεῖν ἐπὶ τὴν ἀρετὴν καὶ προτρέπεσθαι τοῦ καλοῦ χάριν, ὡς ἐπακουσομένων τῶν ἐπιεικῶς τοῖς ἔθεσι προηγμένων, ἀπειθοῦσι δὲ καὶ ἀφυεστέροις οὖσι κολάσεις τε καὶ τιμωρίας ἐπιτιθέναι, τοὺς δʼ ἀνιάτους ὅλως ἐξορίζειν· τὸν μὲν γὰρ ἐπιεικῆ πρὸς τὸ καλὸν ζῶντα τῷ λόγῳ πειθαρχήσειν, τὸν δὲ φαῦλον ἡδονῆς ὀρεγόμενον λύπῃ κολάζεσθαι ὥσπερ ὑποζύγιον. διὸ καί φασι δεῖν τοιαύτας γίνεσθαι τὰς λύπας αἳ μάλιστʼ ἐναντιοῦνται ταῖς ἀγαπωμέναις ἡδοναῖς. εἰ δʼ οὖν, καθάπερ εἴρηται, τὸν ἐσόμενον ἀγαθὸν τραφῆναι καλῶς δεῖ καὶ ἐθισθῆναι, εἶθʼ οὕτως ἐν ἐπιτηδεύμασιν ἐπιεικέσι ζῆν καὶ μήτʼ ἄκοντα μήθʼ ἑκόντα πράττειν τὰ φαῦλα, ταῦτα δὲ γίνοιτʼ ἂν βιουμένοις κατά τινα νοῦν καὶ τάξιν ὀρθήν, ἔχουσαν ἰσχύν· ἡ μὲν οὖν πατρικὴ πρόσταξις οὐκ ἔχει τὸ ἰσχυρὸν οὐδὲ [δὴ] τὸ ἀναγκαῖον, οὐδὲ δὴ ὅλως ἡ ἑνὸς ἀνδρός, μὴ βασιλέως ὄντος ἤ τινος τοιούτου· ὁ δὲ νόμος ἀναγκαστικὴν ἔχει δύναμιν, λόγος ὢν ἀπό τινος φρονήσεως καὶ νοῦ. καὶ τῶν μὲν ἀνθρώπων ἐχθαίρουσι τοὺς ἐναντιουμένους ταῖς ὁρμαῖς, κἂν ὀρθῶς αὐτὸ δρῶσιν· ὁ δὲ νόμος οὐκ ἔστιν ἐπαχθὴς τάττων τὸ ἐπιεικές. ἐν μόνῃ δὲ τῇ Λακεδαιμονίων πόλει ⟨ἢ⟩ μετʼ ὀλίγων ὁ νομοθέτης ἐπιμέλειαν δοκεῖ πεποιῆσθαι τροφῆς τε καὶ ἐπιτηδευμάτων· ἐν δὲ ταῖς πλείσταις τῶν πόλεων ἐξημέληται περὶ τῶν τοιούτων, καὶ ζῇ ἕκαστος ὡς βούλεται, κυκλωπικῶς θεμιστεύων παίδων ἠδʼ ἀλόχου. κράτιστον μὲν οὖν τὸ γίνεσθαι κοινὴν ἐπιμέλειαν καὶ ὀρθὴν [καὶ δρᾶν αὐτὸ δύνασθαι]· κοινῇ δʼ ἐξαμελουμένων ἑκάστῳ δόξειεν ἂν προσήκειν τοῖς σφετέροις τέκνοις καὶ φίλοις εἰς ἀρετὴν συμβάλλεσθαι, […] ἢ προαιρεῖσθαί γε. μᾶλλον δʼ ἂν τοῦτο δύνασθαι δόξειεν ἐκ τῶν εἰρημένων νομοθετικὸς γενόμενος. αἱ μὲν γὰρ κοιναὶ ἐπιμέλειαι δῆλον ὅτι διὰ νόμων γίνονται, ἐπιεικεῖς δʼ αἱ διὰ τῶν σπουδαίων·
1180bbu kanunların yazılı ya da yazısız olması, bir kişinin mi yoksa çok kişinin mi bunlarla terbiye edileceği bir fark yaratmaz gibi görünür; tıpkı musikide, beden eğitiminde ve öbür uğraşlarda olduğu gibi. Çünkü şehirlerde kanunlar ve âdetler nasıl güç kazanıyorsa, evlerde de babanın sözleri ve alışkanlıklar öyle güç kazanır; hatta akrabalık ve iyilikler yüzünden daha da çok. Çünkü çocuklar babalarını tabiatça önceden sever ve onun sözünü kolayca dinler. Ayrıca kişiye özgü terbiye toplumsal terbiyeden farklıdır; tıpkı hekimlikte olduğu gibi. Genel olarak ateşi olana dinlenme ve perhiz yararlıdır, ama belki biri için değildir. Yumruk ustası da herkese aynı dövüş tarzını öğretmez herhalde. Demek ki özen kişiye özgü olduğunda cüzî olan daha titizlikle işlenmiş olur; çünkü herkes kendine uygun olanı daha iyi bulur. Ama tek bir kişiye en iyi bakımı, küllî olanı bilen, yani herkes için ya da şu türden insanlar için neyin yararlı olduğunu bilen hekim, beden eğitimcisi ve başka herhangi bir uzman gösterir; çünkü epistēmēlerin ortak olanla ilgili olduğu söylenir ve gerçekten de öyledir. Yine de epistēmē sahibi olmayan biri de, her bir durumda olup biteni tecrübe sayesinde titizlikle gözlemişse, belki tek bir kişiye iyi bakabilir; nitekim bazı insanlar kendilerinin en iyi hekimi gibi görünür, ama başka birine hiç yardım edemezler. Bununla birlikte, ustalaşmak ve meseleye kuramca vâkıf olmak isteyenin küllî olana yönelmesi ve onu elden geldiğince tanıması gerekir gibi görünür; çünkü epistēmēlerin bununla ilgili olduğu söylenmişti. Özen göstererek insanları, ister çok ister az olsun, daha iyi kılmak isteyen de, eğer kanunlarla iyi olabiliyorsak, kanun koyuculuğu öğrenmeye çalışmalıdır. Çünkü önüne getirilen herhangi birini iyi bir hâle getirmek rastgele birinin işi değildir; birinin işiyse, bilenin işidir; hekimlikte ve özen ve phronēsis gerektiren öbür işlerde olduğu gibi.
Peki, bundan sonra insanın kanun koyuculuğu nereden ya da nasıl öğrenebileceğini mi incelemeliyiz? Öbür konularda olduğu gibi devlet adamlarından mı? Çünkü kanun koyuculuğun siyasetin bir parçası olduğu düşünülmüştü. Yoksa siyasette durum öbür epistēmēler ve yetilerdeki gibi değil midir? Öbürlerinde yetileri öğretenler ile bu yetilerle iş görenler aynı kişiler gibi görünür, örneğin hekimler ve ressamlar. Siyaseti ise sofistler öğretmeyi vaat eder,
γεγραμμένων δʼ ἢ ἀγράφων, οὐδὲν ἂν δόξειε διαφέρειν, οὐδὲ διʼ ὧν εἷς ἢ πολλοὶ παιδευθήσονται, ὥσπερ οὐδʼ ἐπὶ μουσικῆς ἢ γυμναστικῆς καὶ τῶν ἄλλων ἐπιτηδευμάτων. ὥσπερ γὰρ ἐν ταῖς πόλεσιν ἐνισχύει τὰ νόμιμα καὶ τὰ ἤθη, οὕτω καὶ ἐν οἰκίαις οἱ πατρικοὶ λόγοι καὶ τὰ ἔθη, καὶ ἔτι μᾶλλον διὰ τὴν συγγένειαν καὶ τὰς εὐεργεσίας· προϋπάρχουσι γὰρ στέργοντες καὶ εὐπειθεῖς τῇ φύσει. ἔτι δὲ καὶ διαφέρουσιν αἱ καθʼ ἕκαστον παιδεῖαι τῶν κοινῶν, ὥσπερ ἐπʼ ἰατρικῆς· καθόλου μὲν γὰρ τῷ πυρέττοντι συμφέρει ἡσυχία καὶ ἀσιτία, τινὶ δʼ ἴσως οὔ, ὅ τε πυκτικὸς ἴσως οὐ πᾶσι τὴν αὐτὴν μάχην περιτίθησιν. ἐξακριβοῦσθαι δὴ δόξειεν ἂν μᾶλλον τὸ καθʼ ἕκαστον ἰδίας τῆς ἐπιμελείας γινομένης· μᾶλλον γὰρ τοῦ προσφόρου τυγχάνει ἕκαστος. ἀλλʼ ἐπιμεληθείη μὲν ⟨ἂν⟩ ἄριστα καθʼ ἓν καὶ ἰατρὸς καὶ γυμναστὴς καὶ πᾶς ἄλλος ὁ καθόλου εἰδώς, τί πᾶσιν ἢ τοῖς τοιοισδί (τοῦ κοινοῦ γὰρ αἱ ἐπιστῆμαι λέγονταί τε καὶ εἰσίν)· οὐ μὴν ἀλλʼ ἑνός τινος οὐδὲν ἴσως κωλύει καλῶς ἐπιμεληθῆναι καὶ ἀνεπιστήμονα ὄντα, τεθεαμένον δʼ ἀκριβῶς τὰ συμβαίνοντα ἐφʼ ἑκάστῳ διʼ ἐμπειρίαν, καθάπερ καὶ ἰατροὶ ἔνιοι δοκοῦσιν ἑαυτῶν ἄριστοι εἶναι, ἑτέρῳ οὐδὲν ἂν δυνάμενοι ἐπαρκέσαι. οὐδὲν δʼ ἧττον ἴσως τῷ γε βουλομένῳ τεχνικῷ γενέσθαι καὶ θεωρητικῷ ἐπὶ τὸ καθόλου βαδιστέον εἶναι δόξειεν ἄν, κἀκεῖνο γνωριστέον ὡς ἐνδέχεται· εἴρηται γὰρ ὅτι περὶ τοῦθʼ αἱ ἐπιστῆμαι. τάχα δὲ καὶ τῷ βουλομένῳ διʼ ἐπιμελείας βελτίους ποιεῖν, εἴτε πολλοὺς εἴτʼ ὀλίγους, νομοθετικῷ πειρατέον γενέσθαι, εἰ διὰ νόμων ἀγαθοὶ γενοίμεθʼ ἄν. ὅντινα γὰρ οὖν καὶ τὸν προτεθέντα διαθεῖναι καλῶς οὐκ ἔστι τοῦ τυχόντος, ἀλλʼ εἴπερ τινός, τοῦ εἰδότος, ὥσπερ ἐπʼ ἰατρικῆς καὶ τῶν λοιπῶν ὧν ἔστιν ἐπιμέλειά τις καὶ φρόνησις. ἆρʼ οὖν μετὰ τοῦτο ἐπισκεπτέον πόθεν ἢ πῶς νομοθετικὸς γένοιτʼ ἄν τις; ἢ καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων, παρὰ τῶν πολιτικῶν; μόριον γὰρ ἐδόκει τῆς πολιτικῆς εἶναι. ἢ οὐχ ὅμοιον φαίνεται ἐπὶ τῆς πολιτικῆς καὶ τῶν λοιπῶν ἐπιστημῶν τε καὶ δυνάμεων; ἐν μὲν γὰρ ταῖς ἄλλαις οἱ αὐτοὶ φαίνονται τάς τε δυνάμεις παραδιδόντες καὶ ἐνεργοῦντες ἀπʼ αὐτῶν, οἷον ἰατροὶ γραφεῖς· τὰ δὲ πολιτικὰ ἐπαγγέλλονται μὲν διδάσκειν οἱ σοφισταί,
1181aama hiçbiri siyaset yapmaz; siyaseti devlet işleriyle uğraşanlar yapar. Bunlar da işlerini düşünceden çok belli bir yetenek ve tecrübeyle yapıyor gibi görünür. Çünkü bu konularda ne yazdıkları ne konuştukları görülür (oysa bu, belki mahkeme ve meclis konuşmalarından daha güzel olurdu), ne de kendi oğullarını ya da dostlarından başkalarını devlet adamı yaptıkları görülür. Ellerinden gelseydi bunu yapmaları akla yatkın olurdu; çünkü ne şehirlerine bundan daha iyi bir miras bırakabilirlerdi, ne kendilerinde ne de en sevdikleri kimselerde böyle bir yetenekten daha çok bulunmasını isteyecekleri bir şey olurdu. Yine de tecrübenin katkısı az değil gibidir; yoksa insanlar siyasetle haşır neşir olarak devlet adamı olamazlardı. Bu yüzden siyaseti bilmek isteyenlerin tecrübeye de ihtiyaç duyduğu görülüyor. Sofistlerden bunu vaat edenler ise öğretmekten çok uzak görünüyorlar. Çünkü siyasetin ne olduğunu ya da neyle ilgili olduğunu hiç bilmiyorlar. Bilselerdi onu retorikle bir tutmazlar, ondan aşağı da saymazlardı; itibar gören kanunları bir araya toplayarak kanun koymanın kolay olduğunu da düşünmezlerdi. Çünkü en iyilerini seçmenin mümkün olduğunu söylerler; sanki seçmek de bir kavrayış işi değilmiş, doğru yargılamak, musikide olduğu gibi, en önemli şey değilmiş gibi. Çünkü her alanda tecrübeli olanlar o alandaki eserleri doğru yargılar, neyle ve nasıl ortaya konduklarını, nelerin nelerle uyuştuğunu anlarlar. Tecrübesizler ise, resimde olduğu gibi, eserin iyi mi kötü mü yapıldığını fark edebilirlerse buna şükretmelidirler. Kanunlar ise siyasetin eserleri gibidir.
πράττει δʼ αὐτῶν οὐδείς, ἀλλʼ οἱ πολιτευόμενοι, οἳ δόξαιεν ἂν δυνάμει τινὶ τοῦτο πράττειν καὶ ἐμπειρίᾳ μᾶλλον ἢ διανοίᾳ· οὔτε γὰρ γράφοντες οὔτε λέγοντες περὶ τῶν τοιούτων φαίνονται (καίτοι κάλλιον ἦν ἴσως ἢ λόγους δικανικούς τε καὶ δημηγορικούς), οὐδʼ αὖ πολιτικοὺς πεποιηκότες τοὺς σφετέρους υἱεῖς ἤ τινας ἄλλους τῶν φίλων. εὔλογον δʼ ἦν, εἴπερ ἐδύναντο· οὔτε γὰρ ταῖς πόλεσιν ἄμεινον οὐδὲν κατέλιπον ἄν, οὔθʼ αὑτοῖς ὑπάρξαι προέλοιντʼ ἂν μᾶλλον τῆς τοιαύτης δυνάμεως, οὐδὲ δὴ τοῖς φιλτάτοις. οὐ μὴν μικρόν γε ἔοικεν ἡ ἐμπειρία συμβάλλεσθαι· οὐδὲ γὰρ ἐγίνοντʼ ἂν διὰ τῆς πολιτικῆς συνηθείας πολιτικοί· διὸ τοῖς ἐφιεμένοις περὶ πολιτικῆς εἰδέναι προσδεῖν ἔοικεν ἐμπειρίας. τῶν δὲ σοφιστῶν οἱ ἐπαγγελλόμενοι λίαν φαίνονται πόρρω εἶναι τοῦ διδάξαι. ὅλως γὰρ οὐδὲ ποῖόν τι ἐστὶν ἢ περὶ ποῖα ἴσασιν· οὐ γὰρ ἂν τὴν αὐτὴν τῇ ῥητορικῇ οὐδὲ χείρω ἐτίθεσαν, οὐδʼ ἂν ᾤοντο ῥᾴδιον εἶναι τὸ νομοθετῆσαι συναγαγόντι τοὺς εὐδοκιμοῦντας τῶν νόμων· ἐκλέξασθαι γὰρ εἶναι τοὺς ἀρίστους, ὥσπερ οὐδὲ τὴν ἐκλογὴν οὖσαν συνέσεως καὶ τὸ κρῖναι ὀρθῶς μέγιστον, ὥσπερ ἐν τοῖς κατὰ μουσικήν. οἱ γὰρ ἔμπειροι περὶ ἕκαστα κρίνουσιν ὀρθῶς τὰ ἔργα, καὶ διʼ ὧν ἢ πῶς ἐπιτελεῖται συνιᾶσιν, καὶ ποῖα ποίοις συνᾴδει· τοῖς δʼ ἀπείροις ἀγαπητὸν τὸ μὴ διαλανθάνειν εἰ εὖ ἢ κακῶς πεποίηται τὸ ἔργον, ὥσπερ ἐπὶ γραφικῆς. οἱ δὲ νόμοι τῆς πολιτικῆς ἔργοις ἐοίκασιν·
1181bÖyleyse insan bunlardan kanun koyuculuğu nasıl öğrenebilir ya da en iyi kanunları nasıl yargılayabilir? Nitekim insanların tıp kitaplarından hekim oldukları görülmez. Oysa bu kitaplar yalnız tedavileri değil, hastalıkların nasıl iyileştirilebileceğini ve her bir hastanın nasıl tedavi edilmesi gerektiğini de, bedenin durumlarını birbirinden ayırarak anlatmaya çalışır. Bunlar tecrübeli kimselere yararlı görünür, ama bilgisi olmayanlara bir işe yaramaz. Kanunların ve anayasaların derlemeleri de belki neyin iyi ya da kötü yapıldığını ve nelerin nelere uygun düştüğünü seyredip yargılayabilecek olanlara çok yararlı olur. Ama gerekli meleke olmadan bunları gözden geçirenler, kendiliğinden olmadıkça, iyi yargılayamazlar; yine de bu konularda belki daha anlayışlı olabilirler. Bizden öncekiler kanun koyma meselesini araştırılmamış bıraktıklarına göre, onu ve genel olarak anayasa meselesini kendimizin incelemesi belki daha iyi olur; böylece insani şeylerle ilgili felsefe elden geldiğince tamamlanmış olur. Önce bizden önce gelenlerin tek tek konularda iyi söyledikleri bir şey varsa onu gözden geçirmeye çalışalım; sonra derlenmiş anayasalardan hareketle, şehirleri neyin koruyup neyin yıktığını, her bir anayasayı neyin koruyup neyin yıktığını ve hangi sebeplerle kimi şehirlerin iyi, kimilerinin kötü yönetildiğini inceleyelim. Bunlar incelenince hangi anayasanın en iyi olduğunu, her birinin nasıl düzenlendiğini ve hangi kanunları ve âdetleri kullandığını belki daha iyi görürüz. Öyleyse başlayalım ve konuşalım.
πῶς οὖν ἐκ τούτων νομοθετικὸς γένοιτʼ ἄν τις, ἢ τοὺς ἀρίστους κρίναι; οὐ γὰρ φαίνονται οὐδʼ ἰατρικοὶ ἐκ τῶν συγγραμμάτων γίνεσθαι. καίτοι πειρῶνταί γε λέγειν οὐ μόνον τὰ θεραπεύματα, ἀλλὰ καὶ ὡς ἰαθεῖεν ἂν καὶ ὡς δεῖ θεραπεύειν ἑκάστους, διελόμενοι τὰς ἕξεις· ταῦτα δὲ τοῖς μὲν ἐμπείροις ὠφέλιμα εἶναι δοκεῖ, τοῖς δʼ ἀνεπιστήμοσιν ἀχρεῖα. ἴσως οὖν καὶ τῶν νόμων καὶ τῶν πολιτειῶν αἱ συναγωγαὶ τοῖς μὲν δυναμένοις θεωρῆσαι καὶ κρῖναι τί καλῶς ἢ τοὐναντίον καὶ ποῖα ποίοις ἁρμόττει εὔχρηστʼ ἂν εἴη· τοῖς δʼ ἄνευ ἕξεως τὰ τοιαῦτα διεξιοῦσι τὸ μὲν κρίνειν καλῶς οὐκ ἂν ὑπάρχοι, εἰ μὴ ἄρα αὐτόματον, εὐσυνετώτεροι δʼ εἰς ταῦτα τάχʼ ἂν γένοιντο. παραλιπόντων οὖν τῶν προτέρων ἀνερεύνητον τὸ περὶ τῆς νομοθεσίας, αὐτοὺς ἐπισκέψασθαι μᾶλλον βέλτιον ἴσως, καὶ ὅλως δὴ περὶ πολιτείας, ὅπως εἰς δύναμιν ἡ περὶ τὰ ἀνθρώπεια φιλοσοφία τελειωθῇ. πρῶτον μὲν οὖν εἴ τι κατὰ μέρος εἴρηται καλῶς ὑπὸ τῶν προγενεστέρων πειραθῶμεν ἐπελθεῖν, εἶτα ἐκ τῶν συνηγμένων πολιτειῶν θεωρῆσαι τὰ ποῖα σῴζει καὶ φθείρει τὰς πόλεις καὶ τὰ ποῖα ἑκάστας τῶν πολιτειῶν, καὶ διὰ τίνας αἰτίας αἳ μὲν καλῶς αἳ δὲ τοὐναντίον πολιτεύονται. θεωρηθέντων γὰρ τούτων τάχʼ ἂν μᾶλλον συνίδοιμεν καὶ ποία πολιτεία ἀρίστη, καὶ πῶς ἑκάστη ταχθεῖσα, καὶ τίσι νόμοις καὶ ἔθεσι χρωμένη. λέγωμεν οὖν ἀρξάμενοι.