İçeriğe geç
Nikomakhos'a Etik

Aristoteles · Nikomakhos'a Etik

IX. Kitap

1163b_21. Bölüm

Söylendiği gibi, birbirine benzemeyen taraflar arasındaki bütün dostluklarda eşitliği sağlayan ve dostluğu koruyan orantıdır; tıpkı siyasî dostlukta ayakkabıcıya ayakkabılarına karşılık değerine göre bir bedel verilmesi, dokumacıya ve ötekilere de öyle verilmesi gibi.

1163b_2

ἐν πάσαις δὲ ταῖς ἀνομοιοειδέσι φιλίαις τὸ ἀνάλογον ἰσάζει καὶ σῴζει τὴν φιλίαν, καθάπερ εἴρηται, οἷον καὶ ἐν τῇ πολιτικῇ τῷ σκυτοτόμῳ ἀντὶ τῶν ὑποδημάτων ἀμοιβὴ γίνεται κατʼ ἀξίαν, καὶ τῷ ὑφάντῃ καὶ τοῖς λοιποῖς.

1164aOrada ortak bir ölçü olarak para bulunmuştur; her şey ona göre değerlendirilir ve onunla ölçülür. Aşk ilişkisinde ise bazen âşık, aşırı sevdiği hâlde karşılık görmediğinden şikâyet eder; oysa belki sevilmeye değer hiçbir yanı yoktur; çoğu zaman da sevgili, âşığın önce her şeyi vaat ettiğini, şimdi ise hiçbirini yerine getirmediğini söyleyerek şikâyet eder. Bunlar, biri sevgiliyi haz için, öteki âşığı fayda için sevdiğinde ve bunlar ikisinde birden bulunmadığında olur. Dostluk bunlar yüzünden olduğunda, uğruna sevdikleri şeyler ortadan kalkınca ayrılık gelir; çünkü birbirlerini değil, sahip oldukları ve kalıcı olmayan şeyleri severlerdi; bu yüzden dostlukları da öyledir. Karakterlerin dostluğu ise, söylendiği gibi, kendi başına olduğu için kalıcıdır. Dostlar, istedikleri değil başka şeyler elde ettiklerinde de anlaşmazlığa düşerler; çünkü insanın istediğini elde edememesi hiçbir şey elde edememesine benzer. Kithara eşliğinde şarkı söyleyen birine, ne kadar iyi söylerse o kadar çok para vaat eden adamın hikâyesi gibi: sabah olup sanatçı vaat edileni isteyince adam, hazza karşılık haz verdiğini söylemiş. İkisi de bunu istemiş olsaydı yeterli olurdu; ama biri eğlence, öteki kazanç istiyorsa ve biri istediğini almış, öteki almamışsa ortaklık iyi işlemez; çünkü insan neye ihtiyaç duyuyorsa onu gözetir ve verdiğini de onun için verir.

Peki değeri belirlemek hangisine düşer: önce verene mi, önce alana mı? Çünkü önce veren, kararı ötekine bırakıyor gibidir. Protagoras'ın da böyle yaptığı söylenir: bir şey öğrettiğinde, öğrenenden öğrendiklerinin ona ne kadar değer gibi göründüğünü takdir etmesini ister, o kadarını alırmış. Böyle durumlarda bazıları "Dosta söylenen ücret yeterli olsun" sözünü beğenir. Önce parayı alıp sonra vaatlerinin aşırılığı yüzünden söylediklerinden hiçbirini yapmayanlar ise haklı olarak şikâyete uğrar; çünkü anlaştıkları şeyi yerine getirmezler. Sofistler belki bunu yapmak zorunda kalırlar; çünkü bildikleri şeye kimse para vermezdi. Bunlar, ücretini aldıkları şeyi yapmadıkları için haklı olarak şikâyete uğrarlar. Hizmet konusunda bir anlaşma yapılmayan durumlarda ise, söylendiği gibi, karşısındakinin kendisi için önce veren kimse şikâyete uğramaz (aretē'ye dayanan dostluk böyledir); karşılık da prohairesis'e göre verilmelidir (çünkü dosta ve aretē'ye özgü olan prohairesis'tir).

1164a

ἐνταῦθα μὲν οὖν πεπόρισται κοινὸν μέτρον τὸ νόμισμα, καὶ πρὸς τοῦτο δὴ πάντα ἀναφέρεται καὶ τούτῳ μετρεῖται· ἐν δὲ τῇ ἐρωτικῇ ἐνίοτε μὲν ὁ ἐραστὴς ἐγκαλεῖ ὅτι ὑπερφιλῶν οὐκ ἀντιφιλεῖται, οὐδὲν ἔχων φιλητόν, εἰ οὕτως ἔτυχεν, πολλάκις δʼ ὁ ἐρώμενος ὅτι πρότερον ἐπαγγελλόμενος πάντα νῦν οὐδὲν ἐπιτελεῖ. συμβαίνει δὲ τὰ τοιαῦτα, ἐπειδὰν ὃ μὲν διʼ ἡδονὴν τὸν ἐρώμενον φιλῇ, ὃ δὲ διὰ τὸ χρήσιμον τὸν ἐραστήν, ταῦτα δὲ μὴ ἀμφοῖν ὑπάρχῃ. διὰ ταῦτα γὰρ τῆς φιλίας οὔσης διάλυσις γίνεται, ἐπειδὰν μὴ γίνηται ὧν ἕνεκα ἐφίλουν· οὐ γὰρ αὐτοὺς ἔστεργον ἀλλὰ τὰ ὑπάρχοντα, οὐ μόνιμα ὄντα· διὸ τοιαῦται καὶ αἱ φιλίαι. ἡ δὲ τῶν ἠθῶν καθʼ αὑτὴν οὖσα μένει, καθάπερ εἴρηται. διαφέρονται δʼ ὅταν ἕτερα γίνηται αὐτοῖς καὶ μὴ ὧν ὀρέγονται· ὅμοιον γὰρ τῷ μηδὲν γίνεσθαι, ὅταν οὗ ἐφίεται μὴ τυγχάνῃ, οἷον καὶ τῷ κιθαρῳδῷ ὁ ἐπαγγελλόμενος, καὶ ὅσῳ ἄμεινον ᾄσειεν, τοσούτῳ πλείω· εἰς ἕω δʼ ἀπαιτοῦντι τὰς ὑποσχέσεις ἀνθʼ ἡδονῆς ἡδονὴν ἀποδεδωκέναι ἔφη. εἰ μὲν οὖν ἑκάτερος τοῦτο ἐβούλετο, ἱκανῶς ἂν εἶχεν· εἰ δʼ ὃ μὲν τέρψιν ὃ δὲ κέρδος, καὶ ὃ μὲν ἔχει ὃ δὲ μή, οὐκ ἂν εἴη τὰ κατὰ τὴν κοινωνίαν καλῶς· ὧν γὰρ δεόμενος τυγχάνει, τούτοις καὶ προσέχει, κἀκείνου γε χάριν ταῦτα δώσει. τὴν ἀξίαν δὲ ποτέρου τάξαι ἐστί, τοῦ προϊεμένου ἢ τοῦ προλαβόντος; ὁ γὰρ προϊέμενος ἔοικʼ ἐπιτρέπειν ἐκείνῳ. ὅπερ φασὶ καὶ Πρωταγόραν ποιεῖν· ὅτε γὰρ διδάξειεν ἁδήποτε, τιμῆσαι τὸν μαθόντα ἐκέλευεν ὅσου δοκεῖ ἄξια ἐπίστασθαι, καὶ ἐλάμβανε τοσοῦτον. ἐν τοῖς τοιούτοις δʼ ἐνίοις ἀρέσκει τὸ μισθὸς δʼ ἀνδρί. οἱ δὲ προλαμβάνοντες τὸ ἀργύριον, εἶτα μηδὲν ποιοῦντες ὧν ἔφασαν διὰ τὰς ὑπερβολὰς τῶν ἐπαγγελιῶν, εἰκότως ἐν ἐγκλήμασι γίνονται· οὐ γὰρ ἐπιτελοῦσιν ἃ ὡμολόγησαν. τοῦτο δʼ ἴσως ποιεῖν οἱ σοφισταὶ ἀναγκάζονται διὰ τὸ μηδένα ἂν δοῦναι ἀργύριον ὧν ἐπίστανται. οὗτοι μὲν οὖν ὧν ἔλαβον τὸν μισθόν, μὴ ποιοῦντες εἰκότως ἐν ἐγκλήμασίν εἰσιν. ἐν οἷς δὲ μὴ γίνεται διομολογία τῆς ὑπουργίας, οἱ μὲν διʼ αὐτοὺς προϊέμενοι εἴρηται ὅτι ἀνέγκλητοι (τοιαύτη γὰρ ἡ κατʼ ἀρετὴν φιλία),

1164bFelsefede ortak olanlar için de durum böyle görünür; çünkü bunun değeri parayla ölçülmez, buna denk bir şeref de olamaz; belki tanrılara ve anne babaya karşı olduğu gibi, elden geleni yapmak yeterlidir. Ama verilen şey böyle değil de bir karşılık için verilmişse, en iyisi belki karşılığın iki tarafa da hak edilen ölçüde görünecek şekilde verilmesidir; bu olmazsa, karşılığın değerini önce alanın belirlemesi yalnızca zorunlu değil, adil de görünür; çünkü öteki, bu kişinin gördüğü fayda kadarını ya da hazzı ne karşılığında seçecek idiyse o kadarını geri alırsa, ondan hak ettiğini almış olur. Satışlarda da böyle olduğu görülür; bazı yerlerde isteyerek yapılan sözleşmeler için dava açılamayacağına dair kanunlar vardır; çünkü insanın güvendiği kişiyle, ona ortak olurken nasıl güvendiyse öyle hesaplaşması gerektiği düşünülür. Kendisine güvenilen kişinin değeri belirlemesi, güvenen kişininkinden daha adil sayılır. Çoğu şeye, onu elinde tutanlar ve almak isteyenler aynı değeri biçmez; çünkü insanın kendine ait olanlar ve verdiği şeyler ona çok değerli görünür; ama yine de karşılık, alanların belirlediği değere göre verilir. Belki de bir şeye, elde ettikten sonra ne kadar değerli göründüğüne göre değil, elde etmeden önce ona ne değer biçtiyse ona göre değer biçmek gerekir.

1164b

τὴν ἀμοιβήν τε ποιητέον κατὰ τὴν προαίρεσιν (αὕτη γὰρ τοῦ φίλου καὶ τῆς ἀρετῆς)· οὕτω δʼ ἔοικε καὶ τοῖς φιλοσοφίας κοινωνήσασιν· οὐ γὰρ πρὸς χρήμαθʼ ἡ ἀξία μετρεῖται, τιμή τʼ ἰσόρροπος οὐκ ἂν γένοιτο, ἀλλʼ ἴσως ἱκανόν, καθάπερ καὶ πρὸς θεοὺς καὶ πρὸς γονεῖς, τὸ ἐνδεχόμενον. μὴ τοιαύτης δʼ οὔσης τῆς δόσεως ἀλλʼ ἐπί τινι, μάλιστα μὲν ἴσως δεῖ τὴν ἀνταπόδοσιν γίνεσθαι δοκοῦσαν ἀμφοῖν κατʼ ἀξίαν εἶναι, εἰ δὲ τοῦτο μὴ συμβαίνοι, οὐ μόνον ἀναγκαῖον δόξειεν ἂν τὸν προέχοντα τάττειν, ἀλλὰ καὶ δίκαιον· ὅσον γὰρ οὗτος ὠφελήθη ἢ ἀνθʼ ὅσου τὴν ἡδονὴν εἵλετʼ ἄν, τοσοῦτον ἀντιλαβὼν ἕξει τὴν παρὰ τούτου ἀξίαν. καὶ γὰρ ἐν τοῖς ὠνίοις οὕτω φαίνεται γινόμενον, ἐνιαχοῦ τʼ εἰσὶ νόμοι τῶν ἑκουσίων συμβολαίων δίκας μὴ εἶναι, ὡς δέον, ᾧ ἐπίστευσε, διαλυθῆναι πρὸς τοῦτον καθάπερ ἐκοινώνησεν. ᾧ γὰρ ἐπετράφθη, τοῦτον οἴεται δικαιότερον εἶναι τάξαι τοῦ ἐπιτρέψαντος. τὰ πολλὰ γὰρ οὐ τοῦ ἴσου τιμῶσιν οἱ ἔχοντες καὶ οἱ βουλόμενοι λαβεῖν· τὰ γὰρ οἰκεῖα καὶ ἃ διδόασιν ἑκάστοις φαίνεται πολλοῦ ἄξια· ἀλλʼ ὅμως ἡ ἀμοιβὴ γίνεται πρὸς τοσοῦτον ὅσον ἂν τάττωσιν οἱ λαμβάνοντες. δεῖ δʼ ἴσως οὐ τοσούτου τιμᾶν ὅσου ἔχοντι φαίνεται ἄξιον, ἀλλʼ ὅσου πρὶν ἔχειν ἐτίμα.

1164b202. Bölüm

Şu gibi sorular da aporia doğurur: her şeyde babaya hakkını verip ona mı uymak gerekir, yoksa hastayken hekime güvenmek, komutan olarak da savaşta usta olanı seçmek mi gerekir? Aynı şekilde değerli birine değil de bir dosta mı hizmet etmeli; ikisi birden mümkün değilse, bir arkadaşa iyilik etmek yerine bir velinimete şükran borcunu ödemek mi gerekir? Bütün bunları kesin olarak belirlemek kolay değildir, değil mi? Çünkü büyüklük ve küçüklük, güzellik ve zorunluluk bakımından çok ve çeşitli farklar taşırlar. Her şeyi aynı kişiye vermemek gerektiği ise açıktır. Çoğu zaman iyiliklere karşılık vermek arkadaşlara iyilik etmekten önce gelir; tıpkı borçlu olunan kişiye borcu ödemenin bir arkadaşa para vermekten önce gelmesi gibi. Ama belki bu da her zaman böyle değildir: mesela haydutların elinden fidyeyle kurtarılmış biri, kendisini kurtaranı, kim olursa olsun, karşılığında fidyeyle kurtarmalı mıdır, yoksa esir düşmemiş ama parasını geri isteyen kurtarıcısına borcunu mu ödemeli, yoksa babasını mı kurtarmalıdır?

1164b20

ἀπορίαν δʼ ἔχει καὶ τὰ τοιαῦτα, οἷον πότερον δεῖ πάντα τῷ πατρὶ ἀπονέμειν καὶ πείθεσθαι, ἢ κάμνοντα μὲν ἰατρῷ πιστεύειν, στρατηγὸν δὲ χειροτονητέον τὸν πολεμικόν· ὁμοίως δὲ φίλῳ μᾶλλον ἢ σπουδαίῳ ὑπηρετητέον, καὶ εὐεργέτῃ ἀνταποδοτέον χάριν μᾶλλον ἢ ἑταίρῳ προετέον, ἐὰν ἄμφω μὴ ἐνδέχηται. ἆρʼ οὖν πάντα τὰ τοιαῦτα ἀκριβῶς μὲν διορίσαι οὐ ῥᾴδιον; πολλὰς γὰρ καὶ παντοίας ἔχει διαφορὰς καὶ μεγέθει καὶ μικρότητι καὶ τῷ καλῷ καὶ ἀναγκαίῳ. ὅτι δʼ οὐ πάντα τῷ αὐτῷ ἀποδοτέον, οὐκ ἄδηλον· καὶ τὰς μὲν εὐεργεσίας ἀνταποδοτέον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μᾶλλον ἢ χαριστέον ἑταίροις, ὥσπερ καὶ δάνειον ᾧ ὀφείλει ἀποδοτέον μᾶλλον ἢ ἑταίρῳ δοτέον. ἴσως δʼ οὐδὲ τοῦτʼ ἀεί, οἷον τῷ λυτρωθέντι παρὰ λῃστῶν πότερα τὸν λυσάμενον ἀντιλυτρωτέον, κἂν ὁστισοῦν ᾖ, ἢ μὴ ἑαλωκότι ἀπαιτοῦντι δὲ ἀποδοτέον,

1165aÇünkü insanın babasını kendisinden bile önce kurtarması gerektiği düşünülür. Demek ki, söylendiği gibi, genel olarak borç ödenmelidir; ama bağış güzellik ya da zorunluluk bakımından ağır basıyorsa o yana eğilmek gerekir. Çünkü bazen önce yapılan iyiliğe karşılık vermek bile eşit olmaz: biri, değerli biri olduğunu bildiği kişiye iyilik etmişse, karşılık ise onun kötü saydığı birine verilecekse böyledir. Nitekim bazen kendisine borç verene borç vermemek gerekir: biri, makul biri olduğu için parasını geri alacağını düşünerek borç vermiştir; öteki ise kötü birinden parasını geri alacağını ummaz. Gerçekten durum böyleyse istek eşit değildir; böyle değil de öyle sanıyorlarsa, yine de tuhaf bir şey yapmış görünmezler. Sıkça söylendiği gibi, duygular ve eylemler hakkındaki açıklamalar, konuları ne kadar belirliyse o kadar belirlidir. Herkese aynı şeyleri vermemek, babaya da her şeyi vermemek gerektiği açıktır; tıpkı Zeus'a da her şeyin kurban edilmemesi gibi. Anne babaya, kardeşlere, arkadaşlara ve velinimetlere farklı şeyler borçlu olduğumuza göre, her birine kendisine ait olanı ve kendisine uygun düşeni vermek gerekir. İnsanlar da böyle yapıyor görünür: düğünlere akrabaları çağırırlar, çünkü soy ve soyla ilgili işler onlarda ortaktır; aynı sebeple cenazelere de en çok akrabaların gelmesi gerektiğini düşünürler. Anne babaya geçim konusunda en çok yardım etmek gerektiği düşünülür; çünkü onlara borçluyuz ve var oluşumuzun sebeplerine bu konuda yardım etmek, kendimize yardım etmekten daha güzeldir. Anne babaya, tanrılara olduğu gibi şeref de göstermek gerekir, ama her türlü şerefi değil: babaya ve anneye aynı şerefi değil, bir bilgeye ya da bir komutana gösterilen şerefi de değil; babaya babaya yaraşan, anneye anneye yaraşan şerefi göstermek gerekir. Her yaşlıya da yaşına uygun şeref göstermek gerekir: ayağa kalkarak, ona yer vererek ve bunun gibi şeylerle. Arkadaşlara ve kardeşlere ise açık sözlülük ve her şeyde ortaklık gerekir. Akrabalara, kabile üyelerine, vatandaşlara ve ötekilerin hepsine de her zaman kendilerine ait olanı vermeye, her birinin hakkını yakınlığına, aretē'sine ya da kendisinden görülen faydaya göre karşılaştırmaya çalışmak gerekir. Aynı türden olanları karşılaştırmak daha kolay, farklı olanları karşılaştırmak daha zordur. Ama bu yüzden vazgeçmemeli, elden geldiğince ayrım yapmalıyız.

1165a

ἢ τὸν πατέρα λυτρωτέον; δόξειε γὰρ ἂν καὶ ἑαυτοῦ μᾶλλον τὸν πατέρα. ὅπερ οὖν εἴρηται, καθόλου μὲν τὸ ὀφείλημα ἀποδοτέον, ἐὰν δʼ ὑπερτείνῃ ἡ δόσις τῷ καλῷ ἢ τῷ ἀναγκαίῳ, πρὸς ταῦτʼ ἀποκλιτέον. ἐνίοτε γὰρ οὐδʼ ἐστὶν ἴσον τὸ τὴν προϋπαρχὴν ἀμείψασθαι, ἐπειδὰν ὃ μὲν σπουδαῖον εἰδὼς εὖ ποιήσῃ, τῷ δὲ ἡ ἀνταπόδοσις γίνηται ὃν οἴεται μοχθηρὸν εἶναι. οὐδὲ γὰρ τῷ δανείσαντι ἐνίοτε ἀντιδανειστέον· ὃ μὲν γὰρ οἰόμενος κομιεῖσθαι ἐδάνεισεν ἐπιεικεῖ ὄντι, ὃ δʼ οὐκ ἐλπίζει κομιεῖσθαι παρὰ πονηροῦ. εἴτε τοίνυν τῇ ἀληθείᾳ οὕτως ἔχει, οὐκ ἴσον τὸ ἀξίωμα· εἴτʼ ἔχει μὲν μὴ οὕτως οἴονται δέ, οὐκ ἂν δόξαιεν ἄτοπα ποιεῖν. ὅπερ οὖν πολλάκις εἴρηται, οἱ περὶ τὰ πάθη καὶ τὰς πράξεις λόγοι ὁμοίως ἔχουσι τὸ ὡρισμένον τοῖς περὶ ἅ εἰσιν. ὅτι μὲν οὖν οὐ ταὐτὰ πᾶσιν ἀποδοτέον, οὐδὲ τῷ πατρὶ πάντα, καθάπερ οὐδὲ τῷ Διὶ θύεται, οὐκ ἄδηλον· ἐπεὶ δʼ ἕτερα γονεῦσι καὶ ἀδελφοῖς καὶ ἑταίροις καὶ εὐεργέταις, ἑκάστοις τὰ οἰκεῖα καὶ τὰ ἁρμόττοντα ἀπονεμητέον. οὕτω δὲ καὶ ποιεῖν φαίνονται· εἰς γάμους μὲν γὰρ καλοῦσι τοὺς συγγενεῖς· τούτοις γὰρ κοινὸν τὸ γένος καὶ αἱ περὶ τοῦτο δὴ πράξεις· καὶ εἰς τὰ κήδη δὲ μάλιστʼ οἴονται δεῖν τοὺς συγγενεῖς ἀπαντᾶν διὰ ταὐτό. δόξειε δʼ ἂν τροφῆς μὲν γονεῦσι δεῖν μάλιστʼ ἐπαρκεῖν, ὡς ὀφείλοντας, καὶ τοῖς αἰτίοις τοῦ εἶναι κάλλιον ὂν ἢ ἑαυτοῖς εἰς ταῦτʼ ἐπαρκεῖν· καὶ τιμὴν δὲ γονεῦσι καθάπερ θεοῖς, οὐ πᾶσαν δέ· οὐδὲ γὰρ τὴν αὐτὴν πατρὶ καὶ μητρί, οὐδʼ αὖ τὴν τοῦ σοφοῦ ἢ τὴν τοῦ στρατηγοῦ, ἀλλὰ τὴν πατρικήν, ὁμοίως δὲ καὶ μητρικήν. καὶ παντὶ δὲ τῷ πρεσβυτέρῳ τιμὴν καθʼ ἡλικίαν, ὑπαναστάσει καὶ κατακλίσει καὶ τοῖς τοιούτοις· πρὸς ἑταίρους δʼ αὖ καὶ ἀδελφοὺς παρρησίαν καὶ ἁπάντων κοινότητα. καὶ συγγενέσι δὲ καὶ φυλέταις καὶ πολίταις καὶ τοῖς λοιποῖς ἅπασιν ἀεὶ πειρατέον τὸ οἰκεῖον ἀπονέμειν, καὶ συγκρίνειν τὰ ἑκάστοις ὑπάρχοντα κατʼ οἰκειότητα καὶ ἀρετὴν ἢ χρῆσιν. τῶν μὲν οὖν ὁμογενῶν ῥᾴων ἡ σύγκρισις, τῶν δὲ διαφερόντων ἐργωδεστέρα. οὐ μὴν διά γε τοῦτο ἀποστατέον, ἀλλʼ ὡς ἂν ἐνδέχηται, οὕτω διοριστέον.

1165a353. Bölüm

Dostlar eskisi gibi kalmadığında dostluğu bozmak ya da bozmamak konusunda da bir aporia vardır.

1165a35

ἔχει δʼ ἀπορίαν καὶ περὶ τοῦ διαλύεσθαι τὰς φιλίας

1165bFayda ya da hoşluk yüzünden dost olanlarla, bunlara artık sahip olmadıklarında dostluğu bozmakta tuhaf bir şey yok mudur? Çünkü onların değil bu şeylerin dostuydular; bunlar ortadan kalkınca sevmemek de yerindedir. Ama biri, kendisini fayda ya da hoşluk yüzünden sevdiği hâlde karakteri yüzünden seviyormuş gibi yapan birinden şikâyet edebilir. Çünkü başta söylediğimiz gibi, dostlar arasındaki anlaşmazlıkların çoğu, dost olduklarını sandıkları şekilde dost olmadıklarında ortaya çıkar. Biri yanılıp karakteri yüzünden sevildiğini sanmışsa, öteki de böyle bir şey yapmamışsa, kendini suçlamalıdır; ama ötekinin rol yapmasına aldanmışsa, onu aldatandan şikâyet etmesi haklıdır, hatta kalpazanlardan şikâyet etmekten daha haklıdır, çünkü buradaki kötülük daha değerli bir şeye yöneliktir. Peki biri ötekini iyi biri olarak benimsemişse, o da sonradan kötü olmuş ve kötü görünmüşse, onu yine sevmek gerekir mi? Yoksa bu mümkün değil midir, çünkü her şey değil, yalnızca iyi olan sevilmeye değerdir? Kötü olan ne sevilmeye değerdir ne de sevilmesi gerekir; çünkü insanın kötüyü sevmemesi, kötüye benzememesi gerekir; benzerin benzere dost olduğu da söylenmişti. O hâlde hemen dostluğu bozmak mı gerekir? Yoksa herkes için değil, kötülükte iflah olmayacak olanlar için mi? Düzelme imkânı olanlara ise mal varlıklarından çok karakterleri konusunda yardım etmek gerekir; çünkü bu daha iyidir ve dostluğa daha yakışır. Ama dostluğu bozan kimse tuhaf bir şey yapmış görünmez; çünkü böyle birinin dostu değildi; değişmiş olanı kurtaramadığı için ondan uzaklaşır.

Biri aynı kalırken öteki daha makul biri olsa ve aretē bakımından ondan çok ayrılsa, ona dost olarak davranmak mı gerekir? Yoksa bu mümkün değil midir? Bu, büyük bir uzaklık olduğunda en açık biçimde görülür; mesela çocukluk dostluklarında: biri düşünce bakımından çocuk kalırken öteki en mükemmel bir adam olsaydı, aynı şeyleri beğenmeyen, aynı şeylere sevinip üzülmeyen bu kişiler nasıl dost olabilirdi? Birbirleri konusunda bile bu duyguları paylaşmayacaklardır; bunlar olmadan da dost olmak mümkün değildi, çünkü birlikte yaşayamazlar. Bunlar hakkında konuşuldu. Peki ona, hiç dost olmamış gibi mi davranmak gerekir? Yoksa geçmişteki yakınlığı hatırlamak gerekir mi; nasıl yabancılardan çok dostlara iyilik etmemiz gerektiğini düşünüyorsak, eskiden dost olmuş olanlara da, dostluğun bozulması aşırı bir kötülük yüzünden olmadıysa, geçmişteki dostluk hatırına bir şeyler vermek mi gerekir?

1165b

ἢ μὴ πρὸς τοὺς μὴ διαμένοντας. ἢ πρὸς μὲν τοὺς διὰ τὸ χρήσιμον ἢ τὸ ἡδὺ φίλους ὄντας, ὅταν μηκέτι ταῦτʼ ἔχωσιν, οὐδὲν ἄτοπον διαλύεσθαι; ἐκείνων γὰρ ἦσαν φίλοι· ὧν ἀπολιπόντων εὔλογον τὸ μὴ φιλεῖν. ἐγκαλέσειε δʼ ἄν τις, εἰ διὰ τὸ χρήσιμον ἢ τὸ ἡδὺ ἀγαπῶν προσεποιεῖτο διὰ τὸ ἦθος. ὃ γὰρ ἐν ἀρχῇ εἴπομεν, πλεῖσται διαφοραὶ γίνονται τοῖς φίλοις, ὅταν μὴ ὁμοίως οἴωνται καὶ ὦσι φίλοι. ὅταν μὲν οὖν διαψευσθῇ τις καὶ ὑπολάβῃ φιλεῖσθαι διὰ τὸ ἦθος, μηδὲν τοιοῦτον ἐκείνου πράττοντος, ἑαυτὸν αἰτιῷτʼ ἄν· ὅταν δʼ ὑπὸ τῆς ἐκείνου προσποιήσεως ἀπατηθῇ, δίκαιον ἐγκαλεῖν τῷ ἀπατήσαντι, καὶ μᾶλλον ἢ τοῖς τὸ νόμισμα κιβδηλεύουσιν, ὅσῳ περὶ τιμιώτερον ἡ κακουργία. ἐὰν δʼ ἀποδέχηται ὡς ἀγαθόν, γένηται δὲ μοχθηρὸς καὶ δοκῇ, ἆρʼ ἔτι φιλητέον; ἢ οὐ δυνατόν, εἴπερ μὴ πᾶν φιλητὸν ἀλλὰ τἀγαθόν; οὔτε δὲ φιλητὸν ⟨τὸ⟩ πονηρὸν οὔτε δεῖ· φιλοπόνηρον γὰρ οὐ χρὴ εἶναι, οὐδʼ ὁμοιοῦσθαι φαύλῳ· εἴρηται δʼ ὅτι τὸ ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ φίλον. ἆρʼ οὖν εὐθὺς διαλυτέον; ἢ οὐ πᾶσιν, ἀλλὰ τοῖς ἀνιάτοις κατὰ τὴν μοχθηρίαν; ἐπανόρθωσιν δʼ ἔχουσι μᾶλλον βοηθητέον εἰς τὸ ἦθος ἢ τὴν οὐσίαν, ὅσῳ βέλτιον καὶ τῆς φιλίας οἰκειότερον. δόξειε δʼ ἂν ὁ διαλυόμενος οὐδὲν ἄτοπον ποιεῖν· οὐ γὰρ τῷ τοιούτῳ φίλος ἦν· ἀλλοιωθέντα οὖν ἀδυνατῶν ἀνασῶσαι ἀφίσταται. εἰ δʼ ὃ μὲν διαμένοι ὃ δʼ ἐπιεικέστερος γίνοιτο καὶ πολὺ διαλλάττοι τῇ ἀρετῇ, ἆρα χρηστέον φίλῳ; ἢ οὐκ ἐνδέχεται; ἐν μεγάλῃ δὲ διαστάσει μάλιστα δῆλον γίνεται, οἷον ἐν ταῖς παιδικαῖς φιλίαις· εἰ γὰρ ὃ μὲν διαμένοι τὴν διάνοιαν παῖς ὃ δʼ ἀνὴρ εἴη οἷος κράτιστος, πῶς ἂν εἶεν φίλοι μήτʼ ἀρεσκόμενοι τοῖς αὐτοῖς μήτε χαίροντες καὶ λυπούμενοι; οὐδὲ γὰρ περὶ ἀλλήλους ταῦθʼ ὑπάρξει αὐτοῖς, ἄνευ δὲ τούτων οὐκ ἦν φίλους εἶναι· συμβιοῦν γὰρ οὐχ οἷόν τε. εἴρηται δὲ περὶ τούτων. ἆρʼ οὖν οὐθὲν ἀλλοιότερον πρὸς αὐτὸν ἑκτέον ἢ εἰ μὴ ἐγεγόνει φίλος μηδέποτε; ἢ δεῖ μνείαν ἔχειν τῆς γενομένης συνηθείας, καὶ καθάπερ φίλοις μᾶλλον ἢ ὀθνείοις οἰόμεθα δεῖν χαρίζεσθαι, οὕτω καὶ τοῖς γενομένοις ἀπονεμητέον τι διὰ τὴν προγενομένην φιλίαν, ὅταν μὴ διʼ ὑπερβολὴν μοχθηρίας διάλυσις γένηται.

1166a4. Bölüm

Yakınlarımıza karşı dostça davranışlar ve dostlukları tarif ettiğimiz özellikler, insanın kendisine karşı tutumundan doğmuş gibidir. Çünkü dostu, iyi olanı ya da iyi görüneni onun hatırı için dileyen ve yapan kişi olarak tanımlarlar; ya da dostunun, onun hatırı için var olmasını ve yaşamasını dileyen kişi olarak: annelerin çocuklarına karşı, birbirine darılmış dostların da birbirine karşı hissettiği budur. Kimileri de dostu, insanla birlikte vakit geçiren ve aynı şeyleri seçen, ya da dostuyla birlikte acı ve sevinç duyan kişi olarak tanımlar; bu da en çok annelerde görülür. Dostluğu da bunlardan biriyle tarif ederler. Makul insanda bunların her biri kendisine karşı vardır (ötekilerde ise kendilerini makul saydıkları ölçüde vardır; söylendiği gibi, her şeyin ölçüsü aretē ve değerli insan gibi görünür). Çünkü makul insan kendisiyle uyum içindedir ve bütün psykhē'siyle aynı şeyleri ister; kendisine iyi olanı ve iyi görüneni diler ve yapar (çünkü iyiyi gerçekleştirmek için emek vermek iyi insana özgüdür), bunu da kendisi için yapar (yani kendi düşünen kısmı için; herkesin özü bu sayılır); kendisinin yaşamasını ve korunmasını, en çok da onunla düşündüğü kısmın yaşamasını ister. Çünkü değerli insan için var olmak iyidir; herkes de kendisine iyilik diler; ama kimse başka biri olduktan sonra, o başka biri her şeye sahip olsun diye bunu seçmez (iyiye şimdi de tanrı sahiptir); ne ise o kalarak sahip olmayı seçer; herkesin özü de düşünen kısmı ya da en çok o gibi görünür. Böyle biri kendisiyle birlikte vakit geçirmek ister; çünkü bunu zevkle yapar: yaptıklarının hatıraları hoştur, gelecekle ilgili umutları da iyidir, böyle şeyler de hoştur. Zihni de üzerinde düşünülecek şeylerle doludur. En çok da kendisiyle birlikte acı ve sevinç duyar; çünkü ona acı veren de hoş gelen de hep aynıdır, bir zaman biri bir zaman öteki değildir; denebilir ki pişmanlık duymaz. Makul insanda bunların her biri kendisine karşı bulunduğu, dostuna karşı da kendisine karşı olduğu gibi davrandığı için (çünkü dost başka bir kendidir), dostluk da bunlardan biri sayılır, bunlara sahip olanlar da dost sayılır. Kişinin kendisine karşı dostluk olup olmadığı meselesini şimdilik bir kenara bırakalım; söylenenlerden, insanda iki ya da daha fazla parça bulunduğu ölçüde böyle bir dostluk olduğu düşünülebilir; ayrıca dostluğun en aşırısı da kişinin kendisine karşı dostluğuna benzetilir.

1166a

τὰ φιλικὰ δὲ τὰ πρὸς τοὺς πέλας, καὶ οἷς αἱ φιλίαι ὁρίζονται, ἔοικεν ἐκ τῶν πρὸς ἑαυτὸν ἐληλυθέναι. τιθέασι γὰρ φίλον τὸν βουλόμενον καὶ πράττοντα τἀγαθὰ ἢ τὰ φαινόμενα ἐκείνου ἕνεκα, ἢ τὸν βουλόμενον εἶναι καὶ ζῆν τὸν φίλον αὐτοῦ χάριν· ὅπερ αἱ μητέρες πρὸς τὰ τέκνα πεπόνθασι, καὶ τῶν φίλων οἱ προσκεκρουκότες. οἳ δὲ τὸν συνδιάγοντα καὶ ταὐτὰ αἱρούμενον, ἢ τὸν συναλγοῦντα καὶ συγχαίροντα τῷ φίλῳ· μάλιστα δὲ καὶ τοῦτο περὶ τὰς μητέρας συμβαίνει. τούτων δέ τινι καὶ τὴν φιλίαν ὁρίζονται. πρὸς ἑαυτὸν δὲ τούτων ἕκαστον τῷ ἐπιεικεῖ ὑπάρχει (τοῖς δὲ λοιποῖς, ᾗ τοιοῦτοι ὑπολαμβάνουσιν εἶναι· ἔοικε δέ, καθάπερ εἴρηται, μέτρον ἑκάστων ἡ ἀρετὴ καὶ ὁ σπουδαῖος εἶναι)· οὗτος γὰρ ὁμογνωμονεῖ ἑαυτῷ, καὶ τῶν αὐτῶν ὀρέγεται κατὰ πᾶσαν τὴν ψυχήν· καὶ βούλεται δὴ ἑαυτῷ τἀγαθὰ καὶ τὰ φαινόμενα καὶ πράττει (τοῦ γὰρ ἀγαθοῦ τἀγαθὸν διαπονεῖν) καὶ ἑαυτοῦ ἕνεκα (τοῦ γὰρ διανοητικοῦ χάριν, ὅπερ ἕκαστος εἶναι δοκεῖ)· καὶ ζῆν δὲ βούλεται ἑαυτὸν καὶ σῴζεσθαι, καὶ μάλιστα τοῦτο ᾧ φρονεῖ. ἀγαθὸν γὰρ τῷ σπουδαίῳ τὸ εἶναι, ἕκαστος δʼ ἑαυτῷ βούλεται τἀγαθά, γενόμενος δʼ ἄλλος αἱρεῖται οὐδεὶς πάντʼ ἔχειν [ἐκεῖνο τὸ γενόμενον] (ἔχει γὰρ καὶ νῦν ὁ θεὸς τἀγαθόν) ἀλλʼ ὢν ὅ τι ποτʼ ἐστίν· δόξειε δʼ ἂν τὸ νοοῦν ἕκαστος εἶναι ἢ μάλιστα. συνδιάγειν τε ὁ τοιοῦτος ἑαυτῷ βούλεται· ἡδέως γὰρ αὐτὸ ποιεῖ· τῶν τε γὰρ πεπραγμένων ἐπιτερπεῖς αἱ μνῆμαι, καὶ τῶν μελλόντων ἐλπίδες ἀγαθαί, αἱ τοιαῦται δʼ ἡδεῖαι. καὶ θεωρημάτων δʼ εὐπορεῖ τῇ διανοίᾳ. συναλγεῖ τε καὶ συνήδεται μάλισθʼ ἑαυτῷ· πάντοτε γάρ ἐστι τὸ αὐτὸ λυπηρόν τε καὶ ἡδύ, καὶ οὐκ ἄλλοτʼ ἄλλο· ἀμεταμέλητος γὰρ ὡς εἰπεῖν. τῷ δὴ πρὸς αὑτὸν ἕκαστα τούτων ὑπάρχειν τῷ ἐπιεικεῖ, πρὸς δὲ τὸν φίλον ἔχειν ὥσπερ πρὸς αὑτόν (ἔστι γὰρ ὁ φίλος ἄλλος αὐτός), καὶ ἡ φιλία τούτων εἶναί τι δοκεῖ, καὶ φίλοι οἷς ταῦθʼ ὑπάρχει. πρὸς αὑτὸν δὲ πότερον ἔστιν ἢ οὐκ ἔστι φιλία, ἀφείσθω ἐπὶ τοῦ παρόντος· δόξειε δʼ ἂν ταύτῃ εἶναι φιλία, ᾗ ἐστὶ δύο ἢ πλείω, ἐκ τῶν εἰρημένων,

1166bSöylenen şeyler, kötü oldukları hâlde çoğu insanda da bulunuyor görünür. Acaba kendilerinden hoşnut oldukları ve kendilerini makul saydıkları ölçüde mi bunlardan pay alırlar? Çünkü büsbütün kötü ve kötülük işleyenlerin hiçbirinde bunlar bulunmaz, bulunuyor görünmez bile. Hatta kötülerde de hemen hemen bulunmaz; çünkü kendileriyle anlaşmazlık içindedirler: bir şeyi arzu ederken başka bir şeyi dilerler; nefsine hâkim olamayanlar gibi, çünkü kendilerine iyi görünen şeyler yerine zararlı olan hoş şeyleri seçerler. Kimileri de korkaklık ve tembellik yüzünden kendileri için en iyi saydıkları şeyleri yapmaktan geri dururlar. Birçok korkunç şey yapmış ve kötülükleri yüzünden nefret edilenler ise hayattan kaçar, kendilerini yok ederler. Kötüler günlerini geçirecekleri başka insanlar arar, kendilerinden ise kaçarlar; çünkü yalnız kaldıklarında birçok sıkıntı verici şeyi hatırlar, buna benzer başka şeyler de beklerler; başkalarıyla birlikteyken ise unuturlar. Sevilmeye değer hiçbir yanları olmadığı için kendilerine karşı dostça hiçbir şey hissetmezler. Böyleleri kendileriyle birlikte sevinmez, birlikte acı da duymaz; çünkü psykhē'leri iç çatışma içindedir: bir kısmı kötülüğü yüzünden bazı şeylerden uzak durduğu için acı çeker, öteki kısmı ise haz duyar; biri bir yana, öteki öbür yana çeker, sanki onu parçalarlar. Aynı anda hem acı hem haz duymak mümkün değilse de, en azından az sonra haz duyduğu için acı duyar ve bu şeylerin kendisine hoş gelmemiş olmasını isterdi; çünkü kötüler pişmanlıkla doludur. Demek ki kötü insan, sevilmeye değer hiçbir yanı olmadığı için kendisine karşı bile dostça bir tutum içinde görünmez. Böyle bir durumda olmak çok perişan bir şeyse, bütün gücümüzle kötülükten kaçmalı ve makul olmaya çalışmalıyız; çünkü ancak böylece insan hem kendisine karşı dostça bir tutum içinde olur hem de başkasının dostu olabilir.

1166b

καὶ ὅτι ἡ ὑπερβολὴ τῆς φιλίας τῇ πρὸς αὑτὸν ὁμοιοῦται. φαίνεται δὲ τὰ εἰρημένα καὶ τοῖς πολλοῖς ὑπάρχειν, καίπερ οὖσι φαύλοις. ἆρʼ οὖν ᾗ τʼ ἀρέσκουσιν ἑαυτοῖς καὶ ὑπολαμβάνουσιν ἐπιεικεῖς εἶναι, ταύτῃ μετέχουσιν αὐτῶν; ἐπεὶ τῶν γε κομιδῇ φαύλων καὶ ἀνοσιουργῶν οὐδενὶ ταῦθʼ ὑπάρχει, ἀλλʼ οὐδὲ φαίνεται. σχεδὸν δὲ οὐδὲ τοῖς φαύλοις· διαφέρονται γὰρ ἑαυτοῖς, καὶ ἑτέρων μὲν ἐπιθυμοῦσιν ἄλλα δὲ βούλονται, οἷον οἱ ἀκρατεῖς· αἱροῦνται γὰρ ἀντὶ τῶν δοκούντων ἑαυτοῖς ἀγαθῶν εἶναι τὰ ἡδέα βλαβερὰ ὄντα· οἳ δʼ αὖ διὰ δειλίαν καὶ ἀργίαν ἀφίστανται τοῦ πράττειν ἃ οἴονται ἑαυτοῖς βέλτιστα εἶναι. οἷς δὲ πολλὰ καὶ δεινὰ πέπρακται καὶ διὰ τὴν μοχθηρίαν μισοῦνται, καὶ φεύγουσι τὸ ζῆν καὶ ἀναιροῦσιν ἑαυτούς. ζητοῦσί τε οἱ μοχθηροὶ μεθʼ ὧν συνημερεύσουσιν, ἑαυτοὺς δὲ φεύγουσιν· ἀναμιμνήσκονται γὰρ πολλῶν καὶ δυσχερῶν, καὶ τοιαῦθʼ ἕτερα ἐλπίζουσι, καθʼ ἑαυτοὺς ὄντες, μεθʼ ἑτέρων δʼ ὄντες ἐπιλανθάνονται. οὐδέν τε φιλητὸν ἔχοντες οὐδὲν φιλικὸν πάσχουσι πρὸς ἑαυτούς. οὐδὲ δὴ συγχαίρουσιν οὐδὲ συναλγοῦσιν οἱ τοιοῦτοι ἑαυτοῖς· στασιάζει γὰρ αὐτῶν ἡ ψυχή, καὶ τὸ μὲν διὰ μοχθηρίαν ἀλγεῖ ἀπεχόμενόν τινων, τὸ δʼ ἥδεται, καὶ τὸ μὲν δεῦρο τὸ δʼ ἐκεῖσε ἕλκει ὥσπερ διασπῶντα. εἰ δὲ μὴ οἷόν τε ἅμα λυπεῖσθαι καὶ ἥδεσθαι, ἀλλὰ μετὰ μικρόν γε λυπεῖται ὅτι ἥσθη, καὶ οὐκ ἂν ἐβούλετο ἡδέα ταῦτα γενέσθαι αὑτῷ· μεταμελείας γὰρ οἱ φαῦλοι γέμουσιν. οὐ δὴ φαίνεται ὁ φαῦλος οὐδὲ πρὸς ἑαυτὸν φιλικῶς διακεῖσθαι διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν φιλητόν. εἰ δὴ τὸ οὕτως ἔχειν λίαν ἐστὶν ἄθλιον, φευκτέον τὴν μοχθηρίαν διατεταμένως καὶ πειρατέον ἐπιεικῆ εἶναι· οὕτω γὰρ καὶ πρὸς ἑαυτὸν φιλικῶς ἂν ἔχοι καὶ ἑτέρῳ φίλος γένοιτο.

1166b255. Bölüm

İyi niyet dostça bir şeye benzer, ama dostluk değildir; çünkü iyi niyet tanımadığımız kişilere karşı da, onların haberi olmadan da doğar, dostluk ise böyle doğmaz. Bunlar daha önce de söylendi. Ama sevgi de değildir; çünkü ne gerilim ne de istek taşır, sevgiye ise bunlar eşlik eder. Sevgi yakınlıkla gelir, iyi niyet ise birdenbire de doğabilir; yarışmacılara karşı olduğu gibi.

1166b25

ἡ δʼ εὔνοια φιλικῷ μὲν ἔοικεν, οὐ μὴν ἔστι γε φιλία· γίνεται γὰρ εὔνοια καὶ πρὸς ἀγνῶτας καὶ λανθάνουσα, φιλία δʼ οὔ. καὶ πρότερον δὲ ταῦτʼ εἴρηται. ἀλλʼ οὐδὲ φίλησίς ἐστιν. οὐ γὰρ ἔχει διάτασιν οὐδʼ ὄρεξιν, τῇ φιλήσει δὲ ταῦτʼ ἀκολουθεῖ· καὶ ἡ μὲν φίλησις μετὰ συνηθείας, ἡ δʼ εὔνοια καὶ ἐκ προσπαίου, οἷον καὶ περὶ τοὺς ἀγωνιστὰς συμβαίνει·

1167aSeyirciler onlara iyi niyet besler, kazanmalarını isterler, ama onlarla birlikte hiçbir şey yapmazlar; söylediğimiz gibi, birdenbire iyi niyet besler ve yüzeysel olarak severler. Demek ki iyi niyet dostluğun başlangıcı gibidir; tıpkı görmekten duyulan hazzın aşkın başlangıcı olması gibi: önce görünüşünden haz duymadan kimse âşık olmaz, ama görünüşünden hoşlanan biri de bu yüzden âşık olmuş sayılmaz; âşık, sevdiği yokken onu özlediğinde ve yanında olmasını arzuladığında olur. Aynı şekilde önce iyi niyet beslemeden dost olmak mümkün değildir; ama iyi niyet besleyenler de bu yüzden sevmiş olmaz; çünkü yalnızca iyi niyet besledikleri kişilere iyilik dilerler, onlarla birlikte hiçbir şey yapmazlar, onlar için zahmete de girmezler. Bu yüzden mecaz yoluyla iyi niyetin işlemeyen bir dostluk olduğu, zamanla uzayıp yakınlığa varınca dostluğa dönüştüğü söylenebilir; ama fayda ya da hoşluk yüzünden olan dostluğa değil, çünkü bunlarda iyi niyet doğmaz. İyilik gören kişi gördüğü iyiliğe karşılık iyi niyet besler ve böylece adil olanı yapar; birinin iyi durumda olmasını, onun sayesinde bolluğa kavuşmayı umduğu için isteyen kişi ise ona değil, daha çok kendisine iyi niyet besliyor gibidir; birine bir çıkar için hizmet eden kişinin onun dostu olmaması gibi. Genel olarak iyi niyet aretē ve bir tür makullük yüzünden doğar: biri, birine güzel, cesur ya da buna benzer biri olarak göründüğünde; yarışmacılar için söylediğimiz gibi.

1167a

εὖνοι γὰρ αὐτοῖς γίνονται καὶ συνθέλουσιν, συμπράξαιεν δʼ ἂν οὐδέν· ὅπερ γὰρ εἴπομεν, προσπαίως εὖνοι γίνονται καὶ ἐπιπολαίως στέργουσιν. ἔοικε δὴ ἀρχὴ φιλίας εἶναι, ὥσπερ τοῦ ἐρᾶν ἡ διὰ τῆς ὄψεως ἡδονή· μὴ γὰρ προησθεὶς τῇ ἰδέᾳ οὐδεὶς ἐρᾷ, ὁ δὲ χαίρων τῷ εἴδει οὐδὲν μᾶλλον ἐρᾷ, ἀλλʼ ὅταν καὶ ἀπόντα ποθῇ καὶ τῆς παρουσίας ἐπιθυμῇ· οὕτω δὴ καὶ φίλους οὐχ οἷόν τʼ εἶναι μὴ εὔνους γενομένους, οἱ δʼ εὖνοι οὐδὲν μᾶλλον φιλοῦσιν· βούλονται γὰρ μόνον τἀγαθὰ οἷς εἰσὶν εὖνοι, συμπράξαιεν δʼ ἂν οὐδέν, οὐδʼ ὀχληθεῖεν ὑπὲρ αὐτῶν. διὸ μεταφέρων φαίη τις ἂν αὐτὴν ἀργὴν εἶναι φιλίαν, χρονιζομένην δὲ καὶ εἰς συνήθειαν ἀφικνουμένην γίνεσθαι φιλίαν, οὐ τὴν διὰ τὸ χρήσιμον οὐδὲ τὴν διὰ τὸ ἡδύ· οὐδὲ γὰρ εὔνοια ἐπὶ τούτοις γίνεται. ὁ μὲν γὰρ εὐεργετηθεὶς ἀνθʼ ὧν πέπονθεν ἀπονέμει τὴν εὔνοιαν, τὰ δίκαια δρῶν· ὁ δὲ βουλόμενός τινʼ εὐπραγεῖν, ἐλπίδα ἔχων εὐπορίας διʼ ἐκείνου, οὐκ ἔοικʼ εὔνους ἐκείνῳ εἶναι, ἀλλὰ μᾶλλον ἑαυτῷ, καθάπερ οὐδὲ φίλος, εἰ θεραπεύει αὐτὸν διά τινα χρῆσιν. ὅλως δʼ εὔνοια διʼ ἀρετὴν καὶ ἐπιείκειάν τινα γίνεται, ὅταν τῳ φανῇ καλός τις ἢ ἀνδρεῖος ἤ τι τοιοῦτον, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἀγωνιστῶν εἴπομεν.

1167a206. Bölüm

Fikir birliği de dostça bir şey olarak görünür. Bu yüzden fikir birliği aynı kanaati taşımak değildir; çünkü bu birbirini tanımayanlarda da bulunabilir. Herhangi bir konuda aynı görüşte olanlar, mesela gök cisimleri konusunda aynı görüşte olanlar için de fikir birliği içinde oldukları söylenmez (çünkü bu konularda fikir birliği dostça bir şey değildir); şehirler için ise, çıkarları konusunda aynı görüşte olduklarında, aynı şeyleri seçtiklerinde ve ortaklaşa karar verilen şeyleri yaptıklarında fikir birliği içinde oldukları söylenir. Demek ki fikir birliği yapılacak şeylerle ilgilidir; bunlardan da önemli olanlarla ve iki tarafa ya da herkese birden ait olabilecek olanlarla: mesela şehirlerde herkes makamların seçimle verilmesine, Lakedaimonlularla ittifak yapılmasına ya da Pittakos'un, kendisi de isterken, yönetimde kalmasına karar verdiğinde böyledir. Phoinikeli Kadınlar'daki kardeşler gibi her biri yönetimin kendisinde olmasını istediğinde ise iç çatışma çıkar; çünkü fikir birliği, her birinin aynı şeyi, nasıl olursa olsun, düşünmesi değil, aynı şeyi aynı kişiye ilişkin olarak düşünmesidir; mesela halk da makul insanlar da en iyilerin yönetmesini istediğinde böyledir.

1167a20

φιλικὸν δὲ καὶ ἡ ὁμόνοια φαίνεται. διόπερ οὐκ ἔστιν ὁμοδοξία· τοῦτο μὲν γὰρ καὶ ἀγνοοῦσιν ἀλλήλους ὑπάρξειεν ἄν· οὐδὲ τοὺς περὶ ὁτουοῦν ὁμογνωμονοῦντας ὁμονοεῖν φασίν, οἷον τοὺς περὶ τῶν οὐρανίων (οὐ γὰρ φιλικὸν τὸ περὶ τούτων ὁμονοεῖν), ἀλλὰ τὰς πόλεις ὁμονοεῖν φασίν, ὅταν περὶ τῶν συμφερόντων ὁμογνωμονῶσι καὶ ταὐτὰ προαιρῶνται καὶ πράττωσι τὰ κοινῇ δόξαντα. περὶ τὰ πρακτὰ δὴ ὁμονοοῦσιν, καὶ τούτων περὶ τὰ ἐν μεγέθει καὶ ἐνδεχόμενα ἀμφοῖν ὑπάρχειν ἢ πᾶσιν, οἷον αἱ πόλεις, ὅταν πᾶσι δοκῇ τὰς ἀρχὰς αἱρετὰς εἶναι, ἢ συμμαχεῖν Λακεδαιμονίοις, ἢ ἄρχειν Πιττακὸν ὅτε καὶ αὐτὸς ἤθελεν. ὅταν δʼ ἑκάτερος ἑαυτὸν βούληται, ὥσπερ οἱ ἐν ταῖς Φοινίσσαις, στασιάζουσιν· οὐ γάρ ἐστιν ὁμονοεῖν τὸ αὐτὸ ἑκάτερον ἐννοεῖν ὁδήποτε, ἀλλὰ τὸ ἐν τῷ αὐτῷ, οἷον ὅταν καὶ ὁ δῆμος

1167bÇünkü böylece herkes istediğini elde eder. Fikir birliği, söylendiği gibi, siyasî dostluk gibi görünür; çünkü çıkarlarla ve hayata ilişkin şeylerle ilgilidir. Böyle bir fikir birliği makul insanlarda bulunur; çünkü bunlar hem kendileriyle hem birbirleriyle uyum içindedir, denebilir ki hep aynı yerde dururlar (çünkü böylelerinin dilekleri sabit kalır, Euripos boğazının suları gibi gidip gelmez); adil ve faydalı olanı dilerler, bunları ortaklaşa da isterler. Kötülerin ise, dost olmaları gibi, fikir birliği içinde olmaları da ancak kısa bir süre için mümkündür; çünkü faydalı şeylerde fazlasını isterler, zahmetlerde ve kamu yükümlülüklerinde ise geri dururlar; her biri bunları kendisi için isterken komşusunu gözetler ve engeller; çünkü ortak olanı kimse gözetmezse ortak olan yok olur. Böylece aralarında iç çatışma çıkar: birbirlerini adil olanı yapmaya zorlarlar, kendileri ise yapmak istemezler.

1167b

καὶ οἱ ἐπιεικεῖς τοὺς ἀρίστους ἄρχειν· οὕτω γὰρ πᾶσι γίνεται οὗ ἐφίενται. πολιτικὴ δὴ φιλία φαίνεται ἡ ὁμόνοια, καθάπερ καὶ λέγεται· περὶ τὰ συμφέροντα γάρ ἐστι καὶ τὰ εἰς τὸν βίον ἥκοντα. ἔστι δʼ ἡ τοιαύτη ὁμόνοια ἐν τοῖς ἐπιεικέσιν· οὗτοι γὰρ καὶ ἑαυτοῖς ὁμονοοῦσι καὶ ἀλλήλοις, ἐπὶ τῶν αὐτῶν ὄντες ὡς εἰπεῖν (τῶν τοιούτων γὰρ μένει τὰ βουλήματα καὶ οὐ μεταρρεῖ ὥσπερ εὔριπος), βούλονταί τε τὰ δίκαια καὶ τὰ συμφέροντα, τούτων δὲ καὶ κοινῇ ἐφίενται. τοὺς δὲ φαύλους οὐχ οἷόν τε ὁμονοεῖν πλὴν ἐπὶ μικρόν, καθάπερ καὶ φίλους εἶναι, πλεονεξίας ἐφιεμένους ἐν τοῖς ὠφελίμοις, ἐν δὲ τοῖς πόνοις καὶ ταῖς λειτουργίαις ἐλλείποντας· ἑαυτῷ δʼ ἕκαστος βουλόμενος ταῦτα τὸν πέλας ἐξετάζει καὶ κωλύει· μὴ γὰρ τηρούντων τὸ κοινὸν ἀπόλλυται. συμβαίνει οὖν αὐτοῖς στασιάζειν, ἀλλήλους μὲν ἐπαναγκάζοντας, αὐτοὺς δὲ μὴ βουλομένους τὰ δίκαια ποιεῖν.

1167b157. Bölüm

İyilik edenler, iyilik ettiklerini, iyilik görenlerin kendilerine iyilik edenleri sevdiğinden daha çok sever gibidir; bu da akla aykırı bir şeymiş gibi açıklanmak istenir. Çoğu insana göre sebep, birilerinin borçlu, ötekilerin alacaklı olmasıdır: borçlarda borçlular, borçlu oldukları kişilerin var olmamasını ister, borç verenler ise borçluların esenliğini bile gözetir; aynı şekilde iyilik edenler de, iyiliklerinin karşılığını alacaklarını düşünerek, iyilik görenlerin var olmasını ister; ötekilerin ise karşılık vermeye pek aldırışı yoktur. Epikharmos belki bunu söyleyenlerin işin kötü yanından baktığını söylerdi; ama bu insanca bir şeye benzer; çünkü çoğu insan unutkandır ve iyilik etmekten çok iyilik görmek ister. Ama sebep daha tabiî görünebilir; borç verenlerle ilgili durum ise benzer bile değildir: onlarda sevgi yoktur, yalnızca alacaklarını geri almak için borçlunun korunmasını dilerler; iyilik edenler ise iyilik ettiklerini, kendilerine hiçbir faydası dokunmasa ve ileride de dokunmayacak olsa bile sever ve onlara bağlanırlar. Ustalarda da durum budur: her usta kendi eserini, eser canlanacak olsa onun ustasını seveceğinden daha çok sever.

1167b15

οἱ δʼ εὐεργέται τοὺς εὐεργετηθέντας δοκοῦσι μᾶλλον φιλεῖν ἢ οἱ εὖ παθόντες τοὺς δράσαντας, καὶ ὡς παρὰ λόγον γινόμενον ἐπιζητεῖται. τοῖς μὲν οὖν πλείστοις φαίνεται ὅτι οἳ μὲν ὀφείλουσι τοῖς δὲ ὀφείλεται· καθάπερ οὖν ἐπὶ τῶν δανείων οἱ μὲν ὀφείλοντες βούλονται μὴ εἶναι οἷς ὀφείλουσιν, οἱ δὲ δανείσαντες καὶ ἐπιμελοῦνται τῆς τῶν ὀφειλόντων σωτηρίας, οὕτω καὶ τοὺς εὐεργετήσαντας βούλεσθαι εἶναι τοὺς παθόντας ὡς κομιουμένους τὰς χάριτας, τοῖς δʼ οὐκ εἶναι ἐπιμελὲς τὸ ἀνταποδοῦναι. Ἐπίχαρμος μὲν οὖν τάχʼ ἂν φαίη ταῦτα λέγειν αὐτοὺς ἐκ πονηροῦ θεωμένους, ἔοικε δʼ ἀνθρωπικῷ· ἀμνήμονες γὰρ οἱ πολλοί, καὶ μᾶλλον εὖ πάσχειν ἢ ποιεῖν ἐφίενται. δόξειε δʼ ἂν φυσικώτερον εἶναι τὸ αἴτιον, καὶ οὐδʼ ὅμοιον τὸ περὶ τοὺς δανείσαντας· οὐ γάρ ἐστι φίλησις περὶ ἐκείνους, ἀλλὰ τοῦ σῴζεσθαι βούλησις τῆς κομιδῆς ἕνεκα· οἱ δʼ εὖ πεποιηκότες φιλοῦσι καὶ ἀγαπῶσι τοὺς πεπονθότας κἂν μηδὲν ὦσι χρήσιμοι μηδʼ εἰς ὕστερον γένοιντʼ ἄν. ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν τεχνιτῶν συμβέβηκεν· πᾶς γὰρ τὸ οἰκεῖον ἔργον ἀγαπᾷ μᾶλλον ἢ ἀγαπηθείη ἂν ὑπὸ τοῦ ἔργου ἐμψύχου γενομένου·

1168aBu belki en çok şairlerde görülür: onlar kendi şiirlerini aşırı derecede sever, çocukları gibi onlara bağlanırlar. İyilik edenlerin durumu da buna benzer: iyilik gören onların eseridir; bunu, eserin kendisini yapanı sevdiğinden daha çok severler. Bunun sebebi şudur: var olmak herkes için seçmeye ve sevilmeye değerdir, biz de fiil sayesinde, yani yaşamak ve eylemekle varız; eseri yapan da fiil hâlinde bir bakıma eserdedir; bu yüzden eserini sever, çünkü var olmayı da sever. Bu tabiîdir; çünkü kuvve hâlinde olanı eser fiil hâlinde gösterir. Ayrıca iyilik eden için eyleminde güzel bir şey vardır; dolayısıyla bunun bulunduğu kişiden zevk alır; iyilik gören için ise iyilik edende güzel bir şey yoktur, olsa olsa faydalı bir şey vardır; bu da daha az hoş ve daha az sevilmeye değerdir. Şimdiki şeyin fiili, gelecekteki şeyin umudu, geçmiş şeyin hatırası hoştur; en hoş olan da fiile ait olandır, en çok sevilmeye değer olan da öyle. İyilik eden için eseri kalıcıdır (çünkü güzel olan uzun ömürlüdür), iyilik gören için ise faydalı olan geçip gider. Güzel şeylerin hatırası hoştur, faydalı şeylerinki ise pek hoş değildir ya da daha az hoştur; beklentide ise durum tersine görünür. Sevmek bir yapmaya, sevilmek ise etkilenmeye benzer; eylemde üstün olanlara da sevmek ve dostça davranışlar eşlik eder. Ayrıca herkes zahmetle elde ettiği şeyleri daha çok sever; mesela parayı kendisi kazananlar, onu miras alanlardan daha çok sever. İyilik görmek zahmetsiz, iyilik etmek ise zahmetli görünür. Annelerin çocuklarını daha çok sevmesi de bu yüzdendir; çünkü doğurmak daha zahmetlidir ve çocukların kendilerinin olduğunu daha iyi bilirler. Bu durum iyilik edenlere de özgü görünebilir.

1168a

μάλιστα δʼ ἴσως τοῦτο περὶ τοὺς ποιητὰς συμβαίνει· ὑπεραγαπῶσι γὰρ οὗτοι τὰ οἰκεῖα ποιήματα, στέργοντες ὥσπερ τέκνα. τοιούτῳ δὴ ἔοικε καὶ τὸ τῶν εὐεργετῶν· τὸ γὰρ εὖ πεπονθὸς ἔργον ἐστὶν αὐτῶν· τοῦτο δὴ ἀγαπῶσι μᾶλλον ἢ τὸ ἔργον τὸν ποιήσαντα. τούτου δʼ αἴτιον ὅτι τὸ εἶναι πᾶσιν αἱρετὸν καὶ φιλητόν, ἐσμὲν δʼ ἐνεργείᾳ (τῷ ζῆν γὰρ καὶ πράττειν), ἐνεργείᾳ δὲ ὁ ποιήσας τὸ ἔργον ἔστι πως· στέργει δὴ τὸ ἔργον, διότι καὶ τὸ εἶναι. τοῦτο δὲ φυσικόν· ὃ γάρ ἐστι δυνάμει, τοῦτο ἐνεργείᾳ τὸ ἔργον μηνύει. ἅμα δὲ καὶ τῷ μὲν εὐεργέτῃ καλὸν τὸ κατὰ τὴν πρᾶξιν, ὥστε χαίρειν ἐν ᾧ τοῦτο, τῷ δὲ παθόντι οὐδὲν καλὸν ἐν τῷ δράσαντι, ἀλλʼ εἴπερ, συμφέρον· τοῦτο δʼ ἧττον ἡδὺ καὶ φιλητόν. ἡδεῖα δʼ ἐστὶ τοῦ μὲν παρόντος ἡ ἐνέργεια, τοῦ δὲ μέλλοντος ἡ ἐλπίς, τοῦ δὲ γεγενημένου ἡ μνήμη· ἥδιστον δὲ τὸ κατὰ τὴν ἐνέργειαν, καὶ φιλητὸν ὁμοίως. τῷ μὲν οὖν πεποιηκότι μένει τὸ ἔργον (τὸ καλὸν γὰρ πολυχρόνιον), τῷ δὲ παθόντι τὸ χρήσιμον παροίχεται. ἥ τε μνήμη τῶν μὲν καλῶν ἡδεῖα, τῶν δὲ χρησίμων οὐ πάνυ ἢ ἧττον· ἡ προσδοκία δʼ ἀνάπαλιν ἔχειν ἔοικεν. καὶ ἡ μὲν φίλησις ποιήσει ἔοικεν, τὸ φιλεῖσθαι δὲ τῷ πάσχειν· τοῖς ὑπερέχουσι δὲ περὶ τὴν πρᾶξιν ἕπεται τὸ φιλεῖν καὶ τὰ φιλικά. ἔτι δὲ τὰ ἐπιπόνως γενόμενα πάντες μᾶλλον στέργουσιν, οἷον καὶ τὰ χρήματα οἱ κτησάμενοι τῶν παραλαβόντων· δοκεῖ δὲ τὸ μὲν εὖ πάσχειν ἄπονον εἶναι, τὸ δʼ εὖ ποιεῖν ἐργῶδες. διὰ ταῦτα δὲ καὶ αἱ μητέρες φιλοτεκνότεραι· ἐπιπονωτέρα γὰρ ἡ γέννησις, καὶ μᾶλλον ἴσασιν ὅτι αὑτῶν. δόξειε δʼ ἂν τοῦτο καὶ τοῖς εὐεργέταις οἰκεῖον εἶναι.

1168a258. Bölüm

Bir de insanın en çok kendini mi, yoksa başka birini mi sevmesi gerektiği sorulur. Çünkü kendini en çok sevenler kınanır ve onlara ayıplamak için "kendini seven" denir. Kötü insanın her şeyi kendi çıkarı için yaptığı, ne kadar alçaksa bunu o kadar çok yaptığı düşünülür; nitekim ona, kendi çıkarını gözetmeden hiçbir şey yapmadığı gibi sitemler edilir. Makul insan ise güzel olan için davranır; ne kadar iyiyse o kadar çok güzel olan için ve dostunun hatırı için davranır, kendi çıkarını bir yana bırakır. Ama olgular bu sözlerle uyuşmaz, hem de sebepsiz değil.

1168a25

ἀπορεῖται δὲ καὶ πότερον δεῖ φιλεῖν ἑαυτὸν μάλιστα ἢ ἄλλον τινά. ἐπιτιμῶσι γὰρ τοῖς ἑαυτοὺς μάλιστʼ ἀγαπῶσι, καὶ ὡς ἐν αἰσχρῷ φιλαύτους ἀποκαλοῦσι, δοκεῖ τε ὁ μὲν φαῦλος ἑαυτοῦ χάριν πάντα πράττειν, καὶ ὅσῳ ἂν μοχθηρότερος ᾖ, τοσούτῳ μᾶλλον—ἐγκαλοῦσι δὴ αὐτῷ οἷον ὅτι οὐδὲν ἀφʼ ἑαυτοῦ πράττει—ὁ δʼ ἐπιεικὴς διὰ τὸ καλόν, καὶ ὅσῳ ἂν βελτίων ᾖ, μᾶλλον διὰ τὸ καλόν, καὶ φίλου ἕνεκα, τὸ δʼ αὑτοῦ παρίησιν. τοῖς λόγοις δὲ τούτοις τὰ ἔργα διαφωνεῖ, οὐκ ἀλόγως.

1168bÇünkü insanın en çok, en yakın dostunu sevmesi gerektiği söylenir; en yakın dost da, iyiliğini dilediği kişi için o iyiliği, kimse bilmeyecek olsa bile, onun hatırına dileyendir. Bunlar ise en çok insanın kendine karşı tutumunda bulunur; dostu tarif ederken sayılan öbür bütün özellikler de öyle. Çünkü dostlukla ilgili her şeyin insanın kendisinden başlayıp başkalarına uzandığı söylenmişti. Atasözlerinin hepsi de bunda birleşir: "tek can", "dostların malı ortaktır", "eşitlik dostluktur", "diz incikten yakındır" gibi. Bunların hepsi en çok insanın kendisiyle ilişkisinde bulunur, çünkü insan en çok kendisinin dostudur; öyleyse en çok kendini sevmelidir.

Hangisine uymak gerektiğini sormak da haliyle yerindedir, çünkü ikisinin de inandırıcı bir yanı var. Belki de bu tür sözleri birbirinden ayırmalı ve her birinin ne ölçüde ve hangi bakımdan doğru söylediğini belirlemeliyiz. Her iki tarafın "kendini seven" sözünü nasıl anladığını kavrarsak, mesele belki aydınlanır. Bu sözü bir ayıp olarak kullananlar, kendilerine paradan, şereften ve bedensel hazlardan fazla pay ayıranlara "kendini seven" derler. Çünkü insanların çoğu bunları ister, bunları en iyi şeylermiş gibi hararetle peşine düşer; bu yüzden de bunlar uğruna kavga edilir. Bunlarda fazlasını kapmak isteyenler arzularını, genel olarak hâllerini, yani psykhēnin akla kapalı kısmını memnun ederler. İnsanların çoğu da böyledir; ad da bu yüzden, yaygın olan kötü türden gelmiştir. O hâlde bu anlamda kendini sevenlerin ayıplanması haklıdır. Çoğunluğun bu tür şeyleri kendine ayıranlara "kendini seven" demeye alışık olduğu açıktır. Çünkü biri her zaman adil olanı, ölçülü olanı ya da aretēye uygun herhangi bir başka şeyi herkesten çok kendisi yapmaya can atsa ve genel olarak güzel olanı hep kendine edinse, kimse ona kendini seven demez, onu kınamaz da. Oysa böyle biri daha çok kendini seven sayılabilir. Hiç değilse kendine en güzel ve en iyi şeyleri ayırır, kendisindeki en yetkin kısmı memnun eder ve her şeyde ona boyun eğer. Nasıl bir şehir de, başka her bileşik bütün de en çok içindeki en yetkin kısım sayılırsa, insan da öyledir. Dolayısıyla en çok kendini seven, bu kısmı seven ve onu memnun edendir. Kendine hâkim olana ve nefsine hâkim olamayana da nousun hâkim olup olmamasına göre böyle denir; sanki her biri bu nousmuş gibi.

1168b

φασὶ γὰρ δεῖν φιλεῖν μάλιστα τὸν μάλιστα φίλον, φίλος δὲ μάλιστα ὁ βουλόμενος ᾧ βούλεται τἀγαθὰ ἐκείνου ἕνεκα, καὶ εἰ μηδεὶς εἴσεται· ταῦτα δʼ ὑπάρχει μάλιστʼ αὐτῷ πρὸς αὑτόν, καὶ τὰ λοιπὰ δὴ πάνθʼ οἷς ὁ φίλος ὁρίζεται· εἴρηται γὰρ ὅτι ἀπʼ αὐτοῦ πάντα τὰ φιλικὰ καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους διήκει. καὶ αἱ παροιμίαι δὲ πᾶσαι ὁμογνωμονοῦσιν, οἷον τὸ μία ψυχή καὶ κοινὰ τὰ φίλων καὶ ἰσότης φιλότης καὶ γόνυ κνήμης ἔγγιον· πάντα γὰρ ταῦτα πρὸς αὑτὸν μάλιστʼ ἂν ὑπάρχοι· μάλιστα γὰρ φίλος αὑτῷ· καὶ φιλητέον δὴ μάλισθʼ ἑαυτόν. ἀπορεῖται δὴ εἰκότως ποτέροις χρεὼν ἕπεσθαι, ἀμφοῖν ἐχόντοιν τὸ πιστόν. ἴσως οὖν τοὺς τοιούτους δεῖ τῶν λόγων διαιρεῖν καὶ διορίζειν ἐφʼ ὅσον ἑκάτεροι καὶ πῇ ἀληθεύουσιν. εἰ δὴ λάβοιμεν τὸ φίλαυτον πῶς ἑκάτεροι λέγουσιν, τάχʼ ἂν γένοιτο δῆλον. οἱ μὲν οὖν εἰς ὄνειδος ἄγοντες αὐτὸ φιλαύτους καλοῦσι τοὺς ἑαυτοῖς ἀπονέμοντας τὸ πλεῖον ἐν χρήμασι καὶ τιμαῖς καὶ ἡδοναῖς ταῖς σωματικαῖς· τούτων γὰρ οἱ πολλοὶ ὀρέγονται, καὶ ἐσπουδάκασι περὶ αὐτὰ ὡς ἄριστα ὄντα, διὸ καὶ περιμάχητά ἐστιν. οἱ δὴ περὶ ταῦτα πλεονέκται χαρίζονται ταῖς ἐπιθυμίαις καὶ ὅλως τοῖς πάθεσι καὶ τῷ ἀλόγῳ τῆς ψυχῆς· τοιοῦτοι δʼ εἰσὶν οἱ πολλοί· διὸ καὶ ἡ προσηγορία γεγένηται ἀπὸ τοῦ πολλοῦ φαύλου ὄντος· δικαίως δὴ τοῖς οὕτω φιλαύτοις ὀνειδίζεται. ὅτι δὲ τοὺς τὰ τοιαῦθʼ αὑτοῖς ἀπονέμοντας εἰώθασι λέγειν οἱ πολλοὶ φιλαύτους, οὐκ ἄδηλον· εἰ γάρ τις ἀεὶ σπουδάζοι τὰ δίκαια πράττειν αὐτὸς μάλιστα πάντων ἢ τὰ σώφρονα ἢ ὁποιαοῦν ἄλλα τῶν κατὰ τὰς ἀρετάς, καὶ ὅλως ἀεὶ τὸ καλὸν ἑαυτῷ περιποιοῖτο, οὐδεὶς ἐρεῖ τοῦτον φίλαυτον οὐδὲ ψέξει. δόξειε δʼ ἂν ὁ τοιοῦτος μᾶλλον εἶναι φίλαυτος· ἀπονέμει γοῦν ἑαυτῷ τὰ κάλλιστα καὶ μάλιστʼ ἀγαθά, καὶ χαρίζεται ἑαυτοῦ τῷ κυριωτάτῳ, καὶ πάντα τούτῳ πείθεται· ὥσπερ δὲ καὶ πόλις τὸ κυριώτατον μάλιστʼ εἶναι δοκεῖ καὶ πᾶν ἄλλο σύστημα, οὕτω καὶ ἄνθρωπος· καὶ φίλαυτος δὴ μάλιστα ὁ τοῦτο ἀγαπῶν καὶ τούτῳ χαριζόμενος. καὶ ἐγκρατὴς δὲ καὶ ἀκρατὴς λέγεται τῷ κρατεῖν τὸν νοῦν ἢ μή, ὡς τούτου ἑκάστου ὄντος·

1169aİnsanlar en çok logosa uygun olarak yaptıklarını kendileri ve isteyerek yapmış sayılırlar. Demek ki her birinin bu kısım olduğu ya da en çok bu kısım olduğu açıktır; makul insanın en çok bunu sevdiği de açıktır. Bu yüzden en çok kendini seven odur; ama ayıplanandan başka türlü kendini seven. Ondan, logosa göre yaşamanın hâle göre yaşamaktan, güzel olanı istemenin de yararlı görüneni istemekten farkı kadar farklıdır. Güzel işler için olağanüstü çaba gösterenleri herkes takdir eder ve över. Herkes güzel olan için yarışsa ve en güzel şeyleri yapmak için bütün gücüyle çabalasa, hem topluluğun bütün ihtiyaçları karşılanır hem de her biri kendi payına iyilerin en büyüğüne kavuşur; tabii aretē böyle bir şeyse. Öyleyse iyi insan kendini seven olmalıdır, çünkü güzel olanı yaparak hem kendi kazanır hem başkalarına yararlı olur. Kötü insan ise olmamalıdır, çünkü kötü hâllerin peşinden giderek hem kendine hem çevresindekilere zarar verir. Kötü insanda yapması gereken ile yaptığı birbirini tutmaz; makul insan ise ne yapması gerekiyorsa onu yapar. Çünkü her nous kendisi için en iyi olanı seçer, makul insan da nousa itaat eder.

Değerli insanın dostları ve vatanı için çok şey yaptığı, gerekirse onlar uğruna öldüğü de doğrudur. Parayı da, şerefi de, genel olarak uğruna kavga edilen iyi şeyleri de bırakır ve kendine güzel olanı edinir. Çünkü kısa bir süre yoğun bir haz duymayı uzun süre hafif bir hazza, bir yıl güzel yaşamayı uzun yıllar gelişigüzel yaşamaya, tek bir güzel ve büyük işi birçok küçük işe tercih eder. Başkaları uğruna ölenlerin başına gelen de belki budur: kendileri için büyük bir güzelliği seçerler. Dostları daha fazlasını alsın diye paradan da vazgeçerler; çünkü dosta para düşer, kendisine güzel olan. Böylece daha büyük iyiyi kendine ayırmış olur. Şeref ve makamlarda da durum aynıdır: bunların hepsini dostuna bırakır, çünkü bu onun için güzel ve övgüye değerdir. Her şeye karşılık güzel olanı seçtiği için ona değerli insan denmesi de yerindedir. Hatta işleri bile dostuna bırakabilir; dostunun yapmasına sebep olmak kendisinin yapmasından daha güzel olabilir. Demek ki övgüye değer her şeyde değerli insanın güzel olandan kendine daha büyük pay ayırdığı görülür.

1169a

καὶ πεπραγέναι δοκοῦσιν αὐτοὶ καὶ ἑκουσίως τὰ μετὰ λόγου μάλιστα. ὅτι μὲν οὖν τοῦθʼ ἕκαστός ἐστιν ἢ μάλιστα, οὐκ ἄδηλον, καὶ ὅτι ὁ ἐπιεικὴς μάλιστα τοῦτʼ ἀγαπᾷ. διὸ φίλαυτος μάλιστʼ ἂν εἴη, καθʼ ἕτερον εἶδος τοῦ ὀνειδιζομένου, καὶ διαφέρων τοσοῦτον ὅσον τὸ κατὰ λόγον ζῆν τοῦ κατὰ πάθος, καὶ ὀρέγεσθαι ἢ τοῦ καλοῦ ἢ τοῦ δοκοῦντος συμφέρειν. τοὺς μὲν οὖν περὶ τὰς καλὰς πράξεις διαφερόντως σπουδάζοντας πάντες ἀποδέχονται καὶ ἐπαινοῦσιν· πάντων δὲ ἁμιλλωμένων πρὸς τὸ καλὸν καὶ διατεινομένων τὰ κάλλιστα πράττειν κοινῇ τʼ ἂν πάντʼ εἴη τὰ δέοντα καὶ ἰδίᾳ ἑκάστῳ τὰ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν, εἴπερ ἡ ἀρετὴ τοιοῦτόν ἐστιν. ὥστε τὸν μὲν ἀγαθὸν δεῖ φίλαυτον εἶναι (καὶ γὰρ αὐτὸς ὀνήσεται τὰ καλὰ πράττων καὶ τοὺς ἄλλους ὠφελήσει), τὸν δὲ μοχθηρὸν οὐ δεῖ· βλάψει γὰρ καὶ ἑαυτὸν καὶ τοὺς πέλας, φαύλοις πάθεσιν ἑπόμενος. τῷ μοχθηρῷ μὲν οὖν διαφωνεῖ ἃ δεῖ πράττειν καὶ ἃ πράττει· ὁ δʼ ἐπιεικής, ἃ δεῖ, ταῦτα καὶ πράττει· πᾶς γὰρ νοῦς αἱρεῖται τὸ βέλτιστον ἑαυτῷ, ὁ δʼ ἐπιεικὴς πειθαρχεῖ τῷ νῷ. ἀληθὲς δὲ περὶ τοῦ σπουδαίου καὶ τὸ τῶν φίλων ἕνεκα πολλὰ πράττειν καὶ τῆς πατρίδος, κἂν δέῃ ὑπεραποθνήσκειν· προήσεται γὰρ καὶ χρήματα καὶ τιμὰς καὶ ὅλως τὰ περιμάχητα ἀγαθά, περιποιούμενος ἑαυτῷ τὸ καλόν· ὀλίγον γὰρ χρόνον ἡσθῆναι σφόδρα μᾶλλον ἕλοιτʼ ἂν ἢ πολὺν ἠρέμα, καὶ βιῶσαι καλῶς ἐνιαυτὸν ἢ πόλλʼ ἔτη τυχόντως, καὶ μίαν πρᾶξιν καλὴν καὶ μεγάλην ἢ πολλὰς καὶ μικράς. τοῖς δʼ ὑπεραποθνήσκουσι τοῦτʼ ἴσως συμβαίνει· αἱροῦνται δὴ μέγα καλὸν ἑαυτοῖς. καὶ χρήματα προοῖντʼ ἂν ἐφʼ ᾧ πλείονα λήψονται οἱ φίλοι· γίνεται γὰρ τῷ μὲν φίλῳ χρήματα, αὐτῷ δὲ τὸ καλόν· τὸ δὴ μεῖζον ἀγαθὸν ἑαυτῷ ἀπονέμει. καὶ περὶ τιμὰς δὲ καὶ ἀρχὰς ὁ αὐτὸς τρόπος· πάντα γὰρ τῷ φίλῳ ταῦτα προήσεται· καλὸν γὰρ αὐτῷ τοῦτο καὶ ἐπαινετόν. εἰκότως δὴ δοκεῖ σπουδαῖος εἶναι, ἀντὶ πάντων αἱρούμενος τὸ καλόν. ἐνδέχεται δὲ καὶ πράξεις τῷ φίλῳ προΐεσθαι, καὶ εἶναι κάλλιον τοῦ αὐτὸν πρᾶξαι τὸ αἴτιον τῷ φίλῳ γενέσθαι. ἐν πᾶσι δὴ τοῖς ἐπαινετοῖς ὁ σπουδαῖος φαίνεται ἑαυτῷ τοῦ καλοῦ πλέον νέμων.

1169bÖyleyse insan, söylendiği gibi, bu anlamda kendini seven olmalıdır; çoğunluğun anladığı anlamda ise olmamalıdır.

1169b

οὕτω μὲν οὖν φίλαυτον εἶναι δεῖ, καθάπερ εἴρηται· ὡς δʼ οἱ πολλοί, οὐ χρή.

1169b19. Bölüm

Mesut insanın dostlara ihtiyacı olup olmayacağı da tartışılır. Çünkü mutlu ve kendine yeten insanların dostlara hiç ihtiyacı olmadığını söylerler: iyi şeyler onlarda zaten vardır; kendilerine yettiklerine göre başka hiçbir şeye ihtiyaçları yoktur. Dost ise ikinci bir ben olarak, insanın kendi başına sağlayamadığı şeyleri sağlar. Şu söz de buradan gelir: "daimōn bol verdiğinde dostlara ne gerek?" Ama mesut insana bütün iyi şeyleri yakıştırıp, dış iyilerin en büyüğü sayılan dostları vermemek tuhaf görünür. Hem iyilik görmekten çok iyilik etmek dosta özgüyse, iyilik etmek de iyi insana ve aretēye özgüyse ve dostlara iyilik etmek yabancılara iyilik etmekten daha güzelse, değerli insan iyilik edeceği kimselere ihtiyaç duyacaktır. Bu yüzden dostlara iyi günde mi yoksa kötü günde mi daha çok ihtiyaç olduğu da sorulur; çünkü kötü günde olan kendisine iyilik edecek kimselere, iyi günde olanlar da iyilik edecekleri kimselere ihtiyaç duyar. Mutlu insanı yalnız bir hayata mahkûm etmek de herhalde tuhaftır; çünkü kimse bütün iyi şeylere tek başına sahip olmayı seçmez. İnsan, şehir hayatı süren ve başkalarıyla birlikte yaşamak için yaratılmış bir varlıktır. Mesut insanda da bu vardır, çünkü tabiatça iyi olan şeylere sahiptir; günlerini dostlarla ve makul insanlarla geçirmenin, yabancılarla ve rastgele kimselerle geçirmekten daha iyi olduğu da açıktır. Demek ki mesut insanın dostlara ihtiyacı vardır.

Öyleyse ilk görüşü savunanlar ne demek istiyor, hangi bakımdan doğru söylüyorlar? Yoksa çoğunluğun dost diye yararlı insanları anlamasından mı? Mutlu insanın böylelerine hiç ihtiyacı olmayacaktır, çünkü iyi şeyler onda zaten vardır. Haz için olan dostlara da ya hiç ya da pek az ihtiyacı olacaktır; çünkü hayatı zaten hazla dolu olduğundan dışarıdan getirilecek bir hazza ihtiyaç duymaz. Bu tür dostlara ihtiyaç duymadığı için de dostlara ihtiyacı yokmuş gibi görünür. Ama bu belki doğru değildir. Çünkü başta, saadetin bir tür fiil olduğu söylenmişti; fiilin ise olup bittiği, bir mülk gibi insanda hazır durmadığı açıktır. Mesut olmak yaşamakta ve fiilde bulunmaktaysa, başta söylendiği gibi iyi insanın fiili kendi başına değerli ve hazlıysa, insanın kendine ait olan da hazlı şeylerdense, biz de kendimizi ve kendi eylemlerimizi değil de yakınlarımızı ve onların eylemlerini daha iyi seyredebiliyorsak, dost olan değerli insanların eylemleri iyi insanlara haz verir;

1169b1

ἀμφισβητεῖται δὲ καὶ περὶ τὸν εὐδαίμονα, εἰ δεήσεται φίλων ἢ μή. οὐθὲν γάρ φασι δεῖν φίλων τοῖς μακαρίοις καὶ αὐτάρκεσιν· ὑπάρχειν γὰρ αὐτοῖς τἀγαθά· αὐτάρκεις οὖν ὄντας οὐδενὸς προσδεῖσθαι, τὸν δὲ φίλον, ἕτερον αὐτὸν ὄντα, πορίζειν ἃ διʼ αὑτοῦ ἀδυνατεῖ· ὅθεν ὅταν ὁ δαίμων εὖ διδῷ, τί δεῖ φίλων; ἔοικε δʼ ἀτόπῳ τὸ πάντʼ ἀπονέμοντας τἀγαθὰ τῷ εὐδαίμονι φίλους μὴ ἀποδιδόναι, ὃ δοκεῖ τῶν ἐκτὸς ἀγαθῶν μέγιστον εἶναι. εἴ τε φίλου μᾶλλόν ἐστι τὸ εὖ ποιεῖν ἢ πάσχειν, καὶ ἔστι τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τῆς ἀρετῆς τὸ εὐεργετεῖν, κάλλιον δʼ εὖ ποιεῖν φίλους ὀθνείων, τῶν εὖ πεισομένων δεήσεται ὁ σπουδαῖος. διὸ καὶ ἐπιζητεῖται πότερον ἐν εὐτυχίαις μᾶλλον δεῖ φίλων ἢ ἐν ἀτυχίαις, ὡς καὶ τοῦ ἀτυχοῦντος δεομένου τῶν εὐεργετησόντων καὶ τῶν εὐτυχούντων οὓς εὖ ποιήσουσιν. ἄτοπον δʼ ἴσως καὶ τὸ μονώτην ποιεῖν τὸν μακάριον· οὐδεὶς γὰρ ἕλοιτʼ ἂν καθʼ αὑτὸν τὰ πάντʼ ἔχειν ἀγαθά· πολιτικὸν γὰρ ὁ ἄνθρωπος καὶ συζῆν πεφυκός. καὶ τῷ εὐδαίμονι δὴ τοῦθʼ ὑπάρχει· τὰ γὰρ τῇ φύσει ἀγαθὰ ἔχει, δῆλον δʼ ὡς μετὰ φίλων καὶ ἐπιεικῶν κρεῖττον ἢ μετʼ ὀθνείων καὶ τῶν τυχόντων συνημερεύειν. δεῖ ἄρα τῷ εὐδαίμονι φίλων. τί οὖν λέγουσιν οἱ πρῶτοι, καὶ πῇ ἀληθεύουσιν; ἢ ὅτι οἱ πολλοὶ φίλους οἴονται τοὺς χρησίμους εἶναι; τῶν τοιούτων μὲν οὖν οὐδὲν δεήσεται ὁ μακάριος, ἐπειδὴ τἀγαθὰ ὑπάρχει αὐτῷ· οὐδὲ δὴ τῶν διὰ τὸ ἡδύ, ἢ ἐπὶ μικρόν (ἡδὺς γὰρ ὁ βίος ὢν οὐδὲν δεῖται ἐπεισάκτου ἡδονῆς)· οὐ δεόμενος δὲ τῶν τοιούτων φίλων οὐ δοκεῖ δεῖσθαι φίλων. τὸ δʼ οὐκ ἔστιν ἴσως ἀληθές. ἐν ἀρχῇ γὰρ εἴρηται ὅτι ἡ εὐδαιμονία ἐνέργειά τις ἐστίν, ἡ δʼ ἐνέργεια δῆλον ὅτι γίνεται καὶ οὐχ ὑπάρχει ὥσπερ κτῆμά τι. εἰ δὲ τὸ εὐδαιμονεῖν ἐστὶν ἐν τῷ ζῆν καὶ ἐνεργεῖν, τοῦ δʼ ἀγαθοῦ ἡ ἐνέργεια σπουδαία καὶ ἡδεῖα καθʼ αὑτήν, καθάπερ ἐν ἀρχῇ εἴρηται, ἔστι δὲ καὶ τὸ οἰκεῖον τῶν ἡδέων, θεωρεῖν δὲ μᾶλλον τοὺς πέλας δυνάμεθα ἢ ἑαυτοὺς καὶ τὰς ἐκείνων πράξεις ἢ τὰς οἰκείας, αἱ τῶν σπουδαίων δὲ πράξεις φίλων ὄντων ἡδεῖαι τοῖς ἀγαθοῖς

1170açünkü bu eylemler tabiatça hazlı olan iki niteliği birden taşır. Öyleyse mutlu insan, makul ve kendine ait eylemleri seyretmeyi seçtiğine göre, böyle dostlara ihtiyaç duyacaktır; iyi bir dostun eylemleri de böyledir. Ayrıca mesut insanın hazla yaşaması gerektiği düşünülür. Yalnız yaşayan biri için hayat zordur; çünkü kendi başına sürekli fiilde bulunmak kolay değildir, başkalarıyla birlikte ve başkalarına yönelik olarak ise daha kolaydır. Böylece kendi başına hazlı olan fiil daha sürekli olur; mutlu insanda da böyle olması gerekir. Çünkü değerli insan, değerli olduğu ölçüde, aretēye uygun eylemlerden sevinç duyar, kötülükten doğan eylemlerden tiksinir; tıpkı musiki ehlinin güzel ezgilerden hoşlanıp kötü ezgilerden rahatsız olması gibi. İyi insanlarla birlikte yaşamaktan aretē için bir tür alıştırma da doğabilir; Theognis'in dediği gibi.

Meseleyi tabiatı daha derinden ele alarak incelersek, değerli bir dost, değerli insan için tabiatça seçilmeye değer görünür. Çünkü tabiatça iyi olanın, değerli insan için kendi başına iyi ve hazlı olduğu söylenmişti. Hayvanlarda yaşamayı his yetisiyle, insanlarda his ya da düşünme yetisiyle tarif ederler. Yeti ise fiile bağlanır, asıl olan da fiildir. Öyleyse asıl anlamıyla yaşamak, hissetmek ya da düşünmek gibi görünür. Yaşamak kendi başına iyi ve hazlı olan şeylerdendir; çünkü belirlidir, belirli olan da iyinin tabiatına aittir. Tabiatça iyi olan, makul insan için de iyidir; bu yüzden yaşamak herkese hazlı görünür. Ama burada kötü ve bozulmuş bir hayatı ya da acılar içinde geçen bir hayatı almamalıyız; çünkü böyle bir hayat, kendisine ait özellikler gibi belirsizdir. Acı hakkında ileride söyleyeceklerimizle bu daha açık hâle gelecek. Eğer yaşamanın kendisi iyi ve hazlıysa (herkesin, özellikle de makul ve mutlu insanların onu istemesinden de böyle görünüyor; çünkü onlar için hayat en çok seçilmeye değer şeydir, en mutlu yaşayış da onlarınkidir); gören gördüğünü, işiten işittiğini, yürüyen yürüdüğünü hissediyorsa ve öbür durumlarda da fiilde bulunduğumuzu hisseden bir şey varsa; öyle ki hissettiğimizi hissediyor, düşündüğümüzü de düşünüyorsak; hissettiğimizi ya da düşündüğümüzü hissetmek de var olduğumuzu hissetmekse (çünkü var olmanın hissetmek ya da düşünmek olduğunu söylemiştik);

1170a

ʽἁ̓́μφω γὰρ ἔχουσι τὰ τῇ φύσει ἡδέἀ· ὁ μακάριος δὴ φίλων τοιούτων δεήσεται, εἴπερ θεωρεῖν προαιρεῖται πράξεις ἐπιεικεῖς καὶ οἰκείας, τοιαῦται δʼ αἱ τοῦ ἀγαθοῦ φίλου ὄντος. οἴονταί τε δεῖν ἡδέως ζῆν τὸν εὐδαίμονα. μονώτῃ μὲν οὖν χαλεπὸς ὁ βίος· οὐ γὰρ ῥᾴδιον καθʼ αὑτὸν ἐνεργεῖν συνεχῶς, μεθʼ ἑτέρων δὲ καὶ πρὸς ἄλλους ῥᾷον. ἔσται οὖν ἡ ἐνέργεια συνεχεστέρα, ἡδεῖα οὖσα καθʼ αὑτήν, ὃ δεῖ περὶ τὸν μακάριον εἶναι· ὁ γὰρ σπουδαῖος, ᾗ σπουδαῖος, ταῖς κατʼ ἀρετὴν πράξεσι χαίρει, ταῖς δʼ ἀπὸ κακίας δυσχεραίνει, καθάπερ ὁ μουσικὸς τοῖς καλοῖς μέλεσιν ἥδεται, ἐπὶ δὲ τοῖς φαύλοις λυπεῖται. γίνοιτο δʼ ἂν καὶ ἄσκησίς τις τῆς ἀρετῆς ἐκ τοῦ συζῆν τοῖς ἀγαθοῖς, καθάπερ καὶ Θέογνίς φησιν. φυσικώτερον δʼ ἐπισκοποῦσιν ἔοικεν ὁ σπουδαῖος φίλος τῷ σπουδαίῳ τῇ φύσει αἱρετὸς εἶναι. τὸ γὰρ τῇ φύσει ἀγαθὸν εἴρηται ὅτι τῷ σπουδαίῳ ἀγαθὸν καὶ ἡδύ ἐστι καθʼ αὑτό. τὸ δὲ ζῆν ὁρίζονται τοῖς ζῴοις δυνάμει αἰσθήσεως, ἀνθρώποις δʼ αἰσθήσεως ἢ νοήσεως· ἡ δὲ δύναμις εἰς τὴν ἐνέργειαν ἀνάγεται, τὸ δὲ κύριον ἐν τῇ ἐνεργείᾳ· ἔοικε δὴ τὸ ζῆν εἶναι κυρίως τὸ αἰσθάνεσθαι ἢ νοεῖν. τὸ δὲ ζῆν τῶν καθʼ αὑτὸ ἀγαθῶν καὶ ἡδέων· ὡρισμένον γάρ, τὸ δʼ ὡρισμένον τῆς τἀγαθοῦ φύσεως· τὸ δὲ τῇ φύσει ἀγαθὸν καὶ τῷ ἐπιεικεῖ· διόπερ ἔοικε πᾶσιν ἡδὺ εἶναι· οὐ δεῖ δὲ λαμβάνειν μοχθηρὰν ζωὴν καὶ διεφθαρμένην, οὐδʼ ἐν λύπαις· ἀόριστος γὰρ ἡ τοιαύτη, καθάπερ τὰ ὑπάρχοντα αὐτῇ. ἐν τοῖς ἐχομένοις δὲ περὶ τῆς λύπης ἔσται φανερώτερον. εἰ δʼ αὐτὸ τὸ ζῆν ἀγαθὸν καὶ ἡδύ (ἔοικε δὲ καὶ ἐκ τοῦ πάντας ὀρέγεσθαι αὐτοῦ, καὶ μάλιστα τοὺς ἐπιεικεῖς καὶ μακαρίους· τούτοις γὰρ ὁ βίος αἱρετώτατος, καὶ ἡ τούτων μακαριωτάτη ζωή), ὁ δʼ ὁρῶν ὅτι ὁρᾷ αἰσθάνεται καὶ ὁ ἀκούων ὅτι ἀκούει καὶ ὁ βαδίζων ὅτι βαδίζει, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως ἔστι τι τὸ αἰσθανόμενον ὅτι ἐνεργοῦμεν, ὥστε ἂν αἰσθανώμεθʼ, ὅτι αἰσθανόμεθα, κἂν νοῶμεν, ὅτι νοοῦμεν, τὸ δʼ ὅτι αἰσθανόμεθα ἢ νοοῦμεν, ὅτι ἐσμέν (τὸ γὰρ εἶναι ἦν αἰσθάνεσθαι ἢ νοεῖν),

1170byaşadığını hissetmek de kendi başına hazlı şeylerdense (çünkü hayat tabiatça iyidir, insanın kendisinde bulunan iyiyi hissetmesi de hazlıdır); yaşamak da seçilmeye değerse, en çok da iyi insanlar için, çünkü var olmak onlar için iyi ve hazlıdır (kendi başına iyi olanı kendilerinde hissettikleri için haz duyarlar); değerli insan kendine karşı nasıl davranıyorsa dostuna karşı da öyle davranıyorsa (çünkü dost ikinci bir bendir): o hâlde insanın kendisinin var olması nasıl her biri için seçilmeye değerse, dostunun var olması da öyle ya da ona yakın bir ölçüde seçilmeye değerdir. Var olmanın seçilmeye değer olması ise insanın iyi olduğunu hissetmesindendi; bu his de kendi başına hazlıdır. Demek ki insan dostunun var olduğunu da onunla birlikte hissetmelidir. Bu da birlikte yaşamakla, sözlerini ve düşüncelerini paylaşmakla olur. Çünkü insanlar için birlikte yaşamak bu anlamda söylenir gibidir; hayvanlarda olduğu gibi aynı yerde otlamak anlamında değil. Eğer mutlu insan için var olmak, tabiatça iyi ve hazlı olduğundan, kendi başına seçilmeye değerse ve dostun var olması da buna yakınsa, dost da seçilmeye değer şeylerden olur. İnsan için seçilmeye değer olan şey ise onda bulunmalıdır; yoksa o bakımdan eksik kalır. Demek ki mesut olacak insanın değerli dostlara ihtiyacı olacaktır.

1170b

τὸ δʼ αἰσθάνεσθαι ὅτι ζῇ, τῶν ἡδέων καθʼ αὑτό (φύσει γὰρ ἀγαθὸν ζωή, τὸ δʼ ἀγαθὸν ὑπάρχον ἐν ἑαυτῷ αἰσθάνεσθαι ἡδύ), αἱρετὸν δὲ τὸ ζῆν καὶ μάλιστα τοῖς ἀγαθοῖς, ὅτι τὸ εἶναι ἀγαθόν ἐστιν αὐτοῖς καὶ ἡδύ (συναισθανόμενοι γὰρ τοῦ καθʼ αὑτὸ ἀγαθοῦ ἥδονται), ὡς δὲ πρὸς ἑαυτὸν ἔχει ὁ σπουδαῖος, καὶ πρὸς τὸν φίλον (ἕτερος γὰρ αὐτὸς ὁ φίλος ἐστίν)· καθάπερ οὖν τὸ αὐτὸν εἶναι αἱρετόν ἐστιν ἑκάστῳ, οὕτω καὶ τὸ τὸν φίλον, ἢ παραπλησίως. τὸ δʼ εἶναι ἦν αἱρετὸν διὰ τὸ αἰσθάνεσθαι αὑτοῦ ἀγαθοῦ ὄντος, ἡ δὲ τοιαύτη αἴσθησις ἡδεῖα καθʼ ἑαυτήν. συναισθάνεσθαι ἄρα δεῖ καὶ τοῦ φίλου ὅτι ἔστιν, τοῦτο δὲ γίνοιτʼ ἂν ἐν τῷ συζῆν καὶ κοινωνεῖν λόγων καὶ διανοίας· οὕτω γὰρ ἂν δόξειε τὸ συζῆν ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων λέγεσθαι, καὶ οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῶν βοσκημάτων τὸ ἐν τῷ αὐτῷ νέμεσθαι. εἰ δὴ τῷ μακαρίῳ τὸ εἶναι αἱρετόν ἐστι καθʼ αὑτό, ἀγαθὸν τῇ φύσει ὂν καὶ ἡδύ, παραπλήσιον δὲ καὶ τὸ τοῦ φίλου ἐστίν, κἂν ὁ φίλος τῶν αἱρετῶν εἴη. ὃ δʼ ἐστὶν αὐτῷ αἱρετόν, τοῦτο δεῖ ὑπάρχειν αὐτῷ, ἢ ταύτῃ ἐνδεὴς ἔσται. δεήσει ἄρα τῷ εὐδαιμονήσοντι φίλων σπουδαίων.

1170b1510. Bölüm

Peki, olabildiğince çok dost mu edinmeli? Yoksa konukseverlik için "ne çok konuklu ne konuksuz" sözü yerinde söylenmiş görünüyorsa, dostlukta da ne dostsuz olmak ne de aşırı çok dostlu olmak mı uygun düşer? Fayda için olan dostlar hakkında bu söz pek yerinde görünebilir; çünkü pek çok kişinin hizmetine karşılık vermek yorucudur ve ömür buna yetmez. İnsanın kendi hayatına yetecek kadarından fazlası gereksiz bir yüktür ve güzel yaşamaya engel olur; demek ki onlara hiç gerek yoktur. Haz için olan dostlardan da az sayıda olanı yeter, tıpkı yemekteki baharat gibi. Değerli dostlar ise sayıca olabildiğince çok mu olmalı, yoksa bir şehrin olduğu gibi dost topluluğunun da bir ölçüsü var mı? Çünkü on kişiden bir şehir olmaz; yüz bin kişiye ulaşınca da artık şehir değildir. Ama bu kemiyet belki tek bir sayı değil, belirli iki sınır arasındaki her sayıdır.

1170b15

ἆρʼ οὖν ὡς πλείστους φίλους ποιητέον, ἢ καθάπερ ἐπὶ τῆς ξενίας ἐμμελῶς εἰρῆσθαι δοκεῖ μήτε πολύξεινος μήτʼ ἄξεινος, καὶ ἐπὶ τῆς φιλίας ἁρμόσει μήτʼ ἄφιλον εἶναι μήτʼ αὖ πολύφιλον καθʼ ὑπερβολήν; τοῖς μὲν δὴ πρὸς χρῆσιν κἂν πάνυ δόξειεν ἁρμόζειν τὸ λεχθέν· πολλοῖς γὰρ ἀνθυπηρετεῖν ἐπίπονον, καὶ οὐχ ἱκανὸς ὁ βίος αὐτὸ [τοῦτο] πράττειν. οἱ πλείους δὴ τῶν πρὸς τὸν οἰκεῖον βίον ἱκανῶν περίεργοι καὶ ἐμπόδιοι πρὸς τὸ καλῶς ζῆν· οὐθὲν οὖν δεῖ αὐτῶν. καὶ οἱ πρὸς ἡδονὴν δὲ ἀρκοῦσιν ὀλίγοι, καθάπερ ἐν τῇ τροφῇ τὸ ἥδυσμα. τοὺς δὲ σπουδαίους πότερον πλείστους κατʼ ἀριθμόν, ἢ ἔστι τι μέτρον καὶ φιλικοῦ πλήθους, ὥσπερ πόλεως; οὔτε γὰρ ἐκ δέκα ἀνθρώπων γένοιτʼ ἂν πόλις, οὔτʼ ἐκ δέκα μυριάδων ἔτι πόλις ἐστίν. τὸ δὲ ποσὸν οὐκ ἔστιν ἴσως ἕν τι, ἀλλὰ πᾶν τὸ μεταξὺ τινῶν ὡρισμένων.

1171aDemek ki dostların sayısı da sınırlıdır ve belki de insanın birlikte yaşayabileceği en çok kişi kadardır (çünkü birlikte yaşamanın dostluğa en çok özgü şey olduğunu görmüştük). Pek çok kişiyle birlikte yaşamanın ve kendini onlar arasında paylaştırmanın mümkün olmadığı açıktır. Ayrıca hepsi günlerini birlikte geçirecekse, onların da birbirleriyle dost olmaları gerekir; bunun pek çok kişi arasında gerçekleşmesi ise zahmetlidir. Pek çok kişinin sevincini ve acısını yürekten paylaşmak da zorlaşır; çünkü aynı anda birinin sevincine, ötekinin kederine ortak olmak gerekebilir. Belki de olabildiğince çok dost edinmeye çalışmamak, ancak birlikte yaşamaya yetecek kadar dost edinmek iyidir; nitekim pek çok kişiyle candan dost olmak mümkün de görünmez. Bu yüzden birden fazla kişiye âşık olmak da mümkün değildir; çünkü aşk bir tür aşırı dostluktur, bu da tek bir kişiye yönelir; candan dostluk da aynı şekilde ancak birkaç kişiye. Olaylar da bunu doğruluyor gibi: arkadaşlık dostluğunda çok sayıda dost olmaz; dillere destan dostlukların da iki kişi arasında olduğu anlatılır. Çok dostu olan, herkesle samimi davrananlar ise, vatandaşça bir dostluk dışında kimsenin dostu sayılmazlar; bunlara "herkese yaranan" da derler. Vatandaşça bir dostlukla pek çok kişinin dostu olmak, herkese yaranan biri olmadan, gerçekten makul bir insan olarak mümkündür. Ama aretē yüzünden ve kişinin kendisi için dostluk pek çok kişiyle kurulamaz; böyle birkaç kişi bulmak bile kıymetlidir.

1171a

καὶ φίλων δή ἐστι πλῆθος ὡρισμένον, καὶ ἴσως οἱ πλεῖστοι μεθʼ ὧν ἂν δύναιτό τις συζῆν (τοῦτο γὰρ ἐδόκει φιλικώτατον εἶναι)· ὅτι δʼ οὐχ οἷόν τε πολλοῖς συζῆν καὶ διανέμειν ἑαυτόν, οὐκ ἄδηλον. ἔτι δὲ κἀκείνους δεῖ ἀλλήλοις φίλους εἶναι, εἰ μέλλουσι πάντες μετʼ ἀλλήλων συνημερεύειν· τοῦτο δʼ ἐργῶδες ἐν πολλοῖς ὑπάρχειν. χαλεπὸν δὲ γίνεται καὶ τὸ συγχαίρειν καὶ τὸ συναλγεῖν οἰκείως πολλοῖς· εἰκὸς γὰρ συμπίπτειν ἅμα τῷ μὲν συνήδεσθαι τῷ δὲ συνάχθεσθαι. ἴσως οὖν εὖ ἔχει μὴ ζητεῖν ὡς πολυφιλώτατον εἶναι, ἀλλὰ τοσούτους ὅσοι εἰς τὸ συζῆν ἱκανοί· οὐδὲ γὰρ ἐνδέχεσθαι δόξειεν ἂν πολλοῖς εἶναι φίλον σφόδρα. διόπερ οὐδʼ ἐρᾶν πλειόνων· ὑπερβολὴ γάρ τις εἶναι βούλεται φιλίας, τοῦτο δὲ πρὸς ἕνα· καὶ τὸ σφόδρα δὴ πρὸς ὀλίγους. οὕτω δʼ ἔχειν ἔοικε καὶ ἐπὶ τῶν πραγμάτων· οὐ γίνονται γὰρ φίλοι πολλοὶ κατὰ τὴν ἑταιρικὴν φιλίαν, αἱ δʼ ὑμνούμεναι ἐν δυσὶ λέγονται. οἱ δὲ πολύφιλοι καὶ πᾶσιν οἰκείως ἐντυγχάνοντες οὐδενὶ δοκοῦσιν εἶναι φίλοι, πλὴν πολιτικῶς, οὓς καὶ καλοῦσιν ἀρέσκους. πολιτικῶς μὲν οὖν ἔστι πολλοῖς εἶναι φίλον καὶ μὴ ἄρεσκον ὄντα, ἀλλʼ ὡς ἀληθῶς ἐπιεικῆ· διʼ ἀρετὴν δὲ καὶ διʼ αὐτοὺς οὐκ ἔστι πρὸς πολλούς, ἀγαπητὸν δὲ καὶ ὀλίγους εὑρεῖν τοιούτους.

1171a2011. Bölüm

Peki, dostlara iyi günde mi yoksa kötü günde mi daha çok ihtiyaç vardır? İkisinde de aranırlar. Çünkü kötü günde olanlar yardıma, iyi günde olanlar da birlikte yaşayacakları ve iyilik edecekleri kimselere ihtiyaç duyar; çünkü iyilik etmek isterler. Kötü günde dostlar daha zorunludur; bu yüzden o zaman yararlı dostlara ihtiyaç vardır. İyi günde ise dostlar daha güzeldir; bu yüzden insanlar o zaman makul dostlar ararlar, çünkü bunlara iyilik etmek ve bunlarla vakit geçirmek daha çok tercih edilir. Dostların yanında bulunması da hem iyi günde hem kötü günde hazlıdır. Çünkü acı çekenler, dostları acılarını paylaşınca hafifler. Bu yüzden insan şunu sorabilir: dostlar yükün bir kısmını sırtlanıyor mu, yoksa öyle değil de, yanlarında bulunmalarının hazzı ve acıyı paylaştıklarını bilmek mi acıyı hafifletiyor? Bu sebeplerden mi, başka bir şeyden mi hafifledikleri bir yana dursun; söylenen şeyin gerçekleştiği her hâlde görülüyor. Dostların yanında bulunması karışık bir şey gibi görünür. Dostları görmek, özellikle de kötü günde, kendi başına hazlıdır

1171a20

πότερον δʼ ἐν εὐτυχίαις μᾶλλον φίλων δεῖ ἢ ἐν δυστυχίαις; ἐν ἀμφοῖν γὰρ ἐπιζητοῦνται· οἵ τε γὰρ ἀτυχοῦντες δέονται ἐπικουρίας, οἵ τʼ εὐτυχοῦντες συμβίων καὶ οὓς εὖ ποιήσουσιν· βούλονται γὰρ εὖ δρᾶν. ἀναγκαιότερον μὲν δὴ ἐν ταῖς ἀτυχίαις, διὸ τῶν χρησίμων ἐνταῦθα δεῖ, κάλλιον δʼ ἐν ταῖς εὐτυχίαις, διὸ καὶ τοὺς ἐπιεικεῖς ζητοῦσιν· τούτους γὰρ αἱρετώτερον εὐεργετεῖν καὶ μετὰ τούτων διάγειν. ἔστι γὰρ καὶ ἡ παρουσία αὐτὴ τῶν φίλων ἡδεῖα καὶ ἐν ταῖς εὐτυχίαις καὶ ἐν ταῖς δυστυχίαις. κουφίζονται γὰρ οἱ λυπούμενοι συναλγούντων τῶν φίλων. διὸ κἂν ἀπορήσειέν τις πότερον ὥσπερ βάρους μεταλαμβάνουσιν, ἢ τοῦτο μὲν οὔ, ἡ παρουσία δʼ αὐτῶν ἡδεῖα οὖσα καὶ ἡ ἔννοια τοῦ συναλγεῖν ἐλάττω τὴν λύπην ποιεῖ. εἰ μὲν οὖν διὰ ταῦτα ἢ διʼ ἄλλο τι κουφίζονται, ἀφείσθω· συμβαίνειν δʼ οὖν φαίνεται τὸ λεχθέν. ἔοικε δʼ ἡ παρουσία μικτή τις αὐτῶν εἶναι. αὐτὸ μὲν γὰρ τὸ ὁρᾶν τοὺς φίλους ἡδύ,

1171bve acı çekmemek için bir tür destek olur; çünkü dost, eğer becerikliyse, hem görünüşüyle hem sözüyle teselli verir: insanın huyunu, neye sevinip neye üzüldüğünü bilir. Ama dostunun kendi talihsizliği yüzünden üzüldüğünü görmek acı verir; çünkü herkes dostlarına acı vermekten kaçınır. Bu yüzden tabiatça erkekçe olanlar dostlarını kendi acılarına ortak etmekten sakınırlar; acıya karşı pek duyarsız değilse, böyle biri dostlarının duyacağı acıya katlanamaz, genel olarak da kendisiyle birlikte ağlayanları yanına yaklaştırmaz, çünkü kendisi de ağlayıp sızlanan biri değildir. Kadınlar ve kadınsı erkekler ise kendileriyle birlikte inleyenlerden hoşlanır, onları dost ve dertlerine ortak kimseler olarak severler. Ama her şeyde daha iyi olanı örnek almak gerektiği açıktır. İyi günde dostların yanında bulunması ise hem vakti hoş geçirtir hem de insanın kendi iyilikleri için onların sevindiğini bilmesini sağlar. Bu yüzden insan iyi günlerine dostlarını gönülden çağırmalı (çünkü iyilik etmek güzeldir), kötü günlerine ise isteksizce çağırmalı gibi görünür; çünkü kötülükleri olabildiğince az paylaşmak gerekir. "Talihsiz olan ben yeterim" sözü de buradan gelir. En çok, dostlar az bir zahmetle insana büyük bir fayda sağlayacaklarsa çağrılmalıdır. Öte yandan insanın kendisinin tersini yapması, yani kötü gündeki dostlarının yanına çağrılmadan ve gönülden gitmesi uygun düşer (çünkü iyilik etmek, özellikle de ihtiyaç içinde olana ve bunu istemeye kalkmamış olana iyilik etmek dosta yakışır; bu ikisi için de daha güzel ve daha hazlıdır). İyi günlerinde ise, işlerine yardım etmek için gönülden gitmeli (çünkü bunlar için de dostlara ihtiyaç vardır), ama onların nimetlerinden yararlanmak için ağır davranmalı; çünkü fayda görmeye can atmak güzel değildir. Yine de geri çevirirken nezaketsiz biri gibi görünmekten belki sakınmak gerekir; çünkü bu da bazen olur. Demek ki dostların yanında bulunması her durumda seçilmeye değer görünür.

1171b

ἄλλως τε καὶ ἀτυχοῦντι, καὶ γίνεταί τις ἐπικουρία πρὸς τὸ μὴ λυπεῖσθαι (παραμυθητικὸν γὰρ ὁ φίλος καὶ τῇ ὄψει καὶ τῷ λόγῳ, ἐὰν ᾖ ἐπιδέξιος· οἶδε γὰρ τὸ ἦθος καὶ ἐφʼ οἷς ἥδεται καὶ λυπεῖται)· τὸ δὲ λυπούμενον αἰσθάνεσθαι ἐπὶ ταῖς αὑτοῦ ἀτυχίαις λυπηρόν· πᾶς γὰρ φεύγει λύπης αἴτιος εἶναι τοῖς φίλοις. διόπερ οἱ μὲν ἀνδρώδεις τὴν φύσιν εὐλαβοῦνται συλλυπεῖν τοὺς φίλους αὑτοῖς, κἂν μὴ ὑπερτείνῃ τῇ ἀλυπίᾳ, τὴν ἐκείνοις γινομένην λύπην οὐχ ὑπομένει, ὅλως τε συνθρήνους οὐ προσίεται διὰ τὸ μηδʼ αὐτὸς εἶναι θρηνητικός· γύναια δὲ καὶ οἱ τοιοῦτοι ἄνδρες τοῖς συστένουσι χαίρουσι, καὶ φιλοῦσιν ὡς φίλους καὶ συναλγοῦντας. μιμεῖσθαι δʼ ἐν ἅπασι δεῖ δῆλον ὅτι τὸν βελτίω. ἡ δʼ ἐν ταῖς εὐτυχίαις τῶν φίλων παρουσία τήν τε διαγωγὴν ἡδεῖαν ἔχει καὶ τὴν ἔννοιαν ὅτι ἥδονται ἐπὶ τοῖς αὑτοῦ ἀγαθοῖς. διὸ δόξειεν ἂν δεῖν εἰς μὲν τὰς εὐτυχίας καλεῖν τοὺς φίλους προθύμως (εὐεργετικὸν γὰρ εἶναι καλόν), εἰς δὲ τὰς ἀτυχίας ὀκνοῦντα· μεταδιδόναι γὰρ ὡς ἥκιστα δεῖ τῶν κακῶν, ὅθεν τὸ ἅλις ἐγὼ δυστυχῶν. μάλιστα δὲ παρακλητέον ὅταν μέλλωσιν ὀλίγα ὀχληθέντες μεγάλʼ αὐτὸν ὠφελήσειν. ἰέναι δʼ ἀνάπαλιν ἴσως ἁρμόζει πρὸς μὲν τοὺς ἀτυχοῦντας ἄκλητον καὶ προθύμως (φίλου γὰρ εὖ ποιεῖν, καὶ μάλιστα τοὺς ἐν χρείᾳ καὶ [τὸ] μὴ ἀξιώσαντας· ἀμφοῖν γὰρ κάλλιον καὶ ἥδιον), εἰς δὲ τὰς εὐτυχίας συνεργοῦντα μὲν προθύμως (καὶ γὰρ εἰς ταῦτα χρεία φίλων), πρὸς εὐπάθειαν δὲ σχολαίως· οὐ γὰρ καλὸν τὸ προθυμεῖσθαι ὠφελεῖσθαι. δόξαν δʼ ἀηδίας ἐν τῷ διωθεῖσθαι ἴσως εὐλαβητέον· ἐνίοτε γὰρ συμβαίνει. ἡ παρουσία δὴ τῶν φίλων ἐν ἅπασιν αἱρετὴ φαίνεται.

1171b2512. Bölüm

Âşıklar için sevdiklerini görmek nasıl her şeyden kıymetliyse ve aşk en çok bu histe var olup bu histen doğduğu için onlar bu hissi öbür hislere tercih ediyorlarsa, dostlar için de en çok seçilmeye değer şey birlikte yaşamak değil midir? Çünkü dostluk bir ortaklıktır; insan kendine karşı nasıl davranıyorsa dostuna karşı da öyle davranır. Kendisi hakkında var olduğunu hissetmek seçilmeye değerdir; demek ki dostu hakkında da öyledir. Bu hissin fiili de birlikte yaşamakta gerçekleşir;

1171b25

ἆρʼ οὖν, ὥσπερ τοῖς ἐρῶσι τὸ ὁρᾶν ἀγαπητότατόν ἐστι καὶ μᾶλλον αἱροῦνται ταύτην τὴν αἴσθησιν ἢ τὰς λοιπὰς ὡς κατὰ ταύτην μάλιστα τοῦ ἔρωτος ὄντος καὶ γινομένου, οὕτω καὶ τοῖς φίλοις αἱρετώτατόν ἐστι τὸ συζῆν; κοινωνία γὰρ ἡ φιλία, καὶ ὡς πρὸς ἑαυτὸν ἔχει, οὕτω καὶ πρὸς τὸν φίλον· περὶ αὑτὸν δʼ ἡ αἴσθησις ὅτι ἔστιν αἱρετή, καὶ περὶ τὸν φίλον δή· ἡ δʼ ἐνέργεια γίνεται αὐτῆς ἐν τῷ συζῆν,

1172abu yüzden insanların buna can atması yerindedir. Her biri için var olmak ne demekse ya da yaşamayı ne uğruna seçiyorlarsa, dostlarıyla birlikte vakitlerini onunla geçirmek isterler. Bu yüzden kimi birlikte içer, kimi birlikte zar atar, kimi birlikte idman yapar ve ava gider ya da birlikte felsefe yapar; her biri, hayatta en çok sevdiği şey neyse, günlerini birlikte onunla geçirir. Çünkü dostlarıyla birlikte yaşamak istedikleri için, birlikte yaşamak saydıkları şeyleri yapar ve onlara ortak olurlar. Böylece kötülerin dostluğu kötü olur (çünkü kararsız oldukları için kötü şeylerde ortaklık ederler ve birbirlerine benzeyerek kötüleşirler); makul insanların dostluğu ise makul olur ve birbirleriyle haşır neşir oldukça büyür. Fiilde bulunarak ve birbirlerini düzelterek daha iyi oldukları da görülür; çünkü birbirlerinde beğendikleri şeyleri birbirlerinden alırlar. "İyiden iyilik öğrenilir" sözü de buradan gelir. Dostluk hakkında bu kadarı yeter; sırada haz hakkında konuşmak var.

1172a

ὥστʼ εἰκότως τούτου ἐφίενται. καὶ ὅ ποτʼ ἐστὶν ἑκάστοις τὸ εἶναι ἢ οὗ χάριν αἱροῦνται τὸ ζῆν, ἐν τούτῳ μετὰ τῶν φίλων βούλονται διάγειν· διόπερ οἳ μὲν συμπίνουσιν, οἳ δὲ συγκυβεύουσιν, ἄλλοι δὲ συγγυμνάζονται καὶ συγκυνηγοῦσιν ἢ συμφιλοσοφοῦσιν, ἕκαστοι ἐν τούτῳ συνημερεύοντες ὅ τι περ μάλιστʼ ἀγαπῶσι τῶν ἐν τῷ βίῳ· συζῆν γὰρ βουλόμενοι μετὰ τῶν φίλων, ταῦτα ποιοῦσι καὶ τούτων κοινωνοῦσιν οἷς οἴονται συζῆν. γίνεται οὖν ἡ μὲν τῶν φαύλων φιλία μοχθηρά (κοινωνοῦσι γὰρ φαύλων ἀβέβαιοι ὄντες, καὶ μοχθηροὶ δὲ γίνονται ὁμοιούμενοι ἀλλήλοις), ἡ δὲ τῶν ἐπιεικῶν ἐπιεικής, συναυξανομένη ταῖς ὁμιλίαις· δοκοῦσι δὲ καὶ βελτίους γίνεσθαι ἐνεργοῦντες καὶ διορθοῦντες ἀλλήλους· ἀπομάττονται γὰρ παρʼ ἀλλήλων οἷς ἀρέσκονται, ὅθεν ἐσθλῶν μὲν γὰρ ἄπʼ ἐσθλά. περὶ μὲν οὖν φιλίας ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω· ἑπόμενον δʼ ἂν εἴη διελθεῖν περὶ ἡδονῆς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…