İçeriğe geç
Metafizik

Aristoteles · Metafizik

XIII. Kitap (M)

1076a_21. Bölüm

Duyulur şeylerin ousia'sının ne olduğu söylendi: Fizik incelemesinde madde olarak ousia hakkında, sonra da fiil hâlindeki ousia hakkında. Şimdi inceleme, duyulur ousia'ların dışında hareketsiz ve ezelî bir ousia olup olmadığı, varsa ne olduğu üzerine olduğuna göre, önce başkalarının söylediklerine bakmalıyız. Böylece doğru söylemedikleri bir şey varsa aynı hatalara düşmeyiz; bizimle onların ortak bir öğretisi varsa da yalnızca kendimize kızmayız; çünkü bazı şeyleri daha iyi, bazılarını da daha kötü olmayan bir biçimde söyleyebilmek memnun olunacak bir şeydir. Bu konuda iki görüş vardır: bazıları matematik nesnelerin, yani sayıların, çizgilerin ve bunlara yakın şeylerin ousia olduğunu söyler, bazıları da idea'ların. Bazıları bunları, yani idea'ları ve matematik sayıları iki ayrı cins yaptığından, bazıları ikisini tek bir tabiat saydığından, başka bazıları da yalnızca matematik ousia'ların var olduğunu söylediğinden, önce matematik nesneleri incelemeliyiz. Onlara başka hiçbir tabiat eklemeden, sözgelişi idea olup olmadıklarını, varolanların ilkeleri ve ousia'ları olup olmadıklarını sormadan, yalnızca matematik nesneler olarak var olup olmadıklarını, varsa nasıl var olduklarını incelemeliyiz. Bundan sonra da ayrıca idea'ların kendilerini, genel hatlarıyla ve usulen ele almalıyız; çünkü çoğu şey herkese açık derslerde de sık sık söylenmiştir. Asıl tartışmamız ise, ousia'ların ve varolanların ilkelerinin sayılar ve idea'lar olup olmadığını incelediğimizde o soruya varmalıdır; çünkü idea'lardan sonra geriye kalan üçüncü inceleme budur. — Matematik nesneler varsa, ya bazılarının dediği gibi duyulur şeylerin içinde, ya da duyulur şeylerden ayrı olmaları zorunludur (bazıları böyle de söyler); bu ikisinden hiçbiri değilse, ya yoktur ya da başka bir biçimde vardır. Dolayısıyla tartışmamız onların var olup olmadığı üzerine değil, nasıl var oldukları üzerine olacaktır.

1076a_2

περὶ μὲν οὖν τῆς τῶν αἰσθητῶν οὐσίας εἴρηται τίς ἐστιν, ἐν μὲν τῇ μεθόδῳ τῇ τῶν φυσικῶν περὶ τῆς ὕλης, ὕστερον δὲ περὶ τῆς κατʼ ἐνέργειαν· ἐπεὶ δʼ ἡ σκέψις ἐστὶ πότερον ἔστι τις παρὰ τὰς αἰσθητὰς οὐσίας ἀκίνητος καὶ ἀΐδιος ἢ οὐκ ἔστι, καὶ εἰ ἔστι τίς ἐστι, πρῶτον τὰ παρὰ τῶν ἄλλων λεγόμενα θεωρητέον, ὅπως εἴτε τι μὴ καλῶς λέγουσι, μὴ τοῖς αὐτοῖς ἔνοχοι ὦμεν, καὶ εἴ τι δόγμα κοινὸν ἡμῖν κἀκείνοις, τοῦτʼ ἰδίᾳ μὴ καθʼ ἡμῶν δυσχεραίνωμεν· ἀγαπητὸν γὰρ εἴ τις τὰ μὲν κάλλιον λέγοι τὰ δὲ μὴ χεῖρον. δύο δʼ εἰσὶ δόξαι περὶ τούτων· τά τε γὰρ μαθηματικά φασιν οὐσίας εἶναί τινες, οἷον ἀριθμοὺς καὶ γραμμὰς καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις, καὶ πάλιν τὰς ἰδέας. ἐπεὶ δὲ οἱ μὲν δύο ταῦτα γένη ποιοῦσι, τάς τε ἰδέας καὶ τοὺς μαθηματικοὺς ἀριθμούς, οἱ δὲ μίαν φύσιν ἀμφοτέρων, ἕτεροι δέ τινες τὰς μαθηματικὰς μόνον οὐσίας εἶναί φασι, σκεπτέον πρῶτον μὲν περὶ τῶν μαθηματικῶν, μηδεμίαν προστιθέντας φύσιν ἄλλην αὐτοῖς, οἷον πότερον ἰδέαι τυγχάνουσιν οὖσαι ἢ οὔ, καὶ πότερον ἀρχαὶ καὶ οὐσίαι τῶν ὄντων ἢ οὔ, ἀλλʼ ὡς περὶ μαθηματικῶν μόνον εἴτʼ εἰσὶν εἴτε μὴ εἰσί, καὶ εἰ εἰσὶ πῶς εἰσίν· ἔπειτα μετὰ ταῦτα χωρὶς περὶ τῶν ἰδεῶν αὐτῶν ἁπλῶς καὶ ὅσον νόμου χάριν· τεθρύληται γὰρ τὰ πολλὰ καὶ ὑπὸ τῶν ἐξωτερικῶν λόγων, ἔτι δὲ πρὸς ἐκείνην δεῖ τὴν σκέψιν ἀπαντᾶν τὸν πλείω λόγον, ὅταν ἐπισκοπῶμεν εἰ αἱ οὐσίαι καὶ αἱ ἀρχαὶ τῶν ὄντων ἀριθμοὶ καὶ ἰδέαι εἰσίν· μετὰ γὰρ τὰς ἰδέας αὕτη λείπεται τρίτη σκέψις.—ἀνάγκη δʼ, εἴπερ ἔστι τὰ μαθηματικά, ἢ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς εἶναι αὐτὰ καθάπερ λέγουσί τινες, ἢ κεχωρισμένα τῶν αἰσθητῶν (λέγουσι δὲ καὶ οὕτω τινές)· ἢ εἰ μηδετέρως, ἢ οὐκ εἰσὶν ἢ ἄλλον τρόπον εἰσίν· ὥσθʼ ἡ ἀμφισβήτησις ἡμῖν ἔσται οὐ περὶ τοῦ εἶναι ἀλλὰ περὶ τοῦ τρόπου.

1076a352. Bölüm

Matematik nesnelerin duyulur şeylerin içinde bulunmasının imkânsız olduğu ve bu görüşün bir uydurma olduğu, aporia'lar incelenirken söylendi: iki cismin aynı yerde bulunması imkânsızdır; ayrıca aynı akıl yürütmeye göre öteki kuvveler ve tabiatlar da duyulur şeylerin içinde olur, hiçbiri ayrı olmaz.

1076a35

ὅτι μὲν τοίνυν ἔν γε τοῖς αἰσθητοῖς ἀδύνατον εἶναι καὶ ἅμα πλασματίας ὁ λόγος, εἴρηται μὲν καὶ ἐν τοῖς διαπορήμασιν ὅτι δύο ἅμα στερεὰ εἶναι ἀδύνατον,

1076bBunlar daha önce söylendi; ama bunlara ek olarak, bu görüşe göre hiçbir cismin bölünemeyeceği açıktır. Çünkü cisim bir düzlem boyunca bölünecektir, düzlem bir çizgi boyunca, çizgi de bir nokta boyunca; dolayısıyla noktayı bölmek imkânsızsa çizgiyi de bölmek imkânsızdır, çizgiyi bölmek imkânsızsa ötekileri de. Peki duyulur şeylerin kendilerinin bu tür tabiatlar olması ile, kendileri böyle olmayıp içlerinde bu tür tabiatlar bulunması arasında ne fark vardır? Sonuç aynı olacaktır: duyulur şeyler bölününce bunlar da bölünecek, yoksa duyulur şeyler de bölünmeyecektir. Öte yandan böyle tabiatların ayrı olarak var olması da mümkün değildir. Çünkü duyulur cisimlerin dışında, onlardan ayrı ve onlardan önce gelen başka cisimler olacaksa, açıktır ki düzlemlerin dışında da ayrı başka düzlemler, noktalar ve çizgiler olması zorunludur (çünkü akıl yürütme aynıdır). Bunlar varsa, bu kez matematik cismin düzlemlerinin, çizgilerinin ve noktalarının dışında da ayrı başka düzlemler, çizgiler ve noktalar olacaktır. Çünkü bileşik olmayanlar bileşiklerden önce gelir; duyulur cisimlerden önce duyulur olmayan cisimler varsa, aynı akıl yürütmeyle hareketsiz cisimlerdeki düzlemlerden önce de kendi başına var olan düzlemler olacaktır; dolayısıyla bunlar, ayrı cisimlerle birlikte var olan düzlemlerden ve çizgilerden başka düzlemler ve çizgiler olacaktır: bir kısmı matematik cisimlerle birlikte, bir kısmı da matematik cisimlerden önce var olur. Yine bu düzlemlerin çizgileri olacak, onlardan önce de aynı akıl yürütmeyle başka çizgilerin ve noktaların bulunması gerekecek; önceki çizgilerdeki noktalardan önce de başka noktalar bulunacak, ama onlardan önce artık başka noktalar olmayacaktır. Bu yığılma saçma bir hâl alır: duyulur şeylerin dışında tek bir cisim dizisi, ama üç düzlem dizisi çıkar (duyulurların dışındakiler, matematik cisimlerdekiler ve bunların dışındakiler); çizgiler dört, noktalar beş dizi olur. Öyleyse matematik epistēmē'leri bunlardan hangileriyle ilgili olacak? Hareketsiz cisimdeki düzlemler, çizgiler ve noktalarla değil elbette; çünkü epistēmē hep önce gelen şeylerle ilgilidir. Aynı akıl yürütme sayılar için de geçerlidir: her nokta dizisinin dışında başka birimler olacak, her varolan türünün, önce duyulurların, sonra düşünülürlerin dışında da; dolayısıyla matematik sayıların birden çok cinsi olacaktır. Ayrıca aporia'lar arasında ele aldığımız güçlükleri nasıl çözmek mümkün olacak?

1076b

ἔτι δὲ καὶ ὅτι τοῦ αὐτοῦ λόγου καὶ τὰς ἄλλας δυνάμεις καὶ φύσεις ἐν τοῖς αἰσθητοῖς εἶναι καὶ μηδεμίαν κεχωρισμένην·—ταῦτα μὲν οὖν εἴρηται πρότερον, ἀλλὰ πρὸς τούτοις φανερὸν ὅτι ἀδύνατον διαιρεθῆναι ὁτιοῦν σῶμα· κατʼ ἐπίπεδον γὰρ διαιρεθήσεται, καὶ τοῦτο κατὰ γραμμὴν καὶ αὕτη κατὰ στιγμήν, ὥστʼ εἰ τὴν στιγμὴν διελεῖν ἀδύνατον, καὶ τὴν γραμμήν, εἰ δὲ ταύτην, καὶ τἆλλα. τί οὖν διαφέρει ἢ ταύτας εἶναι τοιαύτας φύσεις, ἢ αὐτὰς μὲν μή, εἶναι δʼ ἐν αὐταῖς τοιαύτας φύσεις; τὸ αὐτὸ γὰρ συμβήσεται· διαιρουμένων γὰρ τῶν αἰσθητῶν διαιρεθήσονται, ἢ οὐδὲ αἱ αἰσθηταί. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κεχωρισμένας γʼ εἶναι φύσεις τοιαύτας δυνατόν. εἰ γὰρ ἔσται στερεὰ παρὰ τὰ αἰσθητὰ κεχωρισμένα τούτων ἕτερα καὶ πρότερα τῶν αἰσθητῶν, δῆλον ὅτι καὶ παρὰ τὰ ἐπίπεδα ἕτερα ἀναγκαῖον εἶναι ἐπίπεδα κεχωρισμένα καὶ στιγμὰς καὶ γραμμάς (τοῦ γὰρ αὐτοῦ λόγου)· εἰ δὲ ταῦτα, πάλιν παρὰ τὰ τοῦ στερεοῦ τοῦ μαθηματικοῦ ἐπίπεδα καὶ γραμμὰς καὶ στιγμὰς ἕτερα κεχωρισμένα (πρότερα γὰρ τῶν συγκειμένων ἐστὶ τὰ ἀσύνθετα· καὶ εἴπερ τῶν αἰσθητῶν πρότερα σώματα μὴ αἰσθητά, τῷ αὐτῷ λόγῳ καὶ τῶν ἐπιπέδων τῶν ἐν τοῖς ἀκινήτοις στερεοῖς τὰ αὐτὰ καθʼ αὑτά, ὥστε ἕτερα ταῦτα ἐπίπεδα καὶ γραμμαὶ τῶν ἅμα τοῖς στερεοῖς τοῖς κεχωρισμένοις· τὰ μὲν γὰρ ἅμα τοῖς μαθηματικοῖς στερεοῖς τὰ δὲ πρότερα τῶν μαθηματικῶν στερεῶν). πάλιν τοίνυν τούτων τῶν ἐπιπέδων ἔσονται γραμμαί, ὧν πρότερον δεήσει ἑτέρας γραμμὰς καὶ στιγμὰς εἶναι διὰ τὸν αὐτὸν λόγον· καὶ τούτων ⟨τῶν⟩ ἐκ ταῖς προτέραις γραμμαῖς ἑτέρας προτέρας στιγμάς, ὧν οὐκέτι πρότεραι ἕτεραι. ἄτοπός τε δὴ γίγνεται ἡ σώρευσις (συμβαίνει γὰρ στερεὰ μὲν μοναχὰ παρὰ τὰ αἰσθητά, ἐπίπεδα δὲ τριττὰ παρὰ τὰ αἰσθητά—τά τε παρὰ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ ἐν τοῖς μαθηματικοῖς στερεοῖς καὶ ⟨τὰ⟩ παρὰ τὰ ἐν τούτοις—γραμμαὶ δὲ τετραξαί, στιγμαὶ δὲ πενταξαί· ὥστε περὶ ποῖα αἱ ἐπιστῆμαι ἔσονται αἱ μαθηματικαὶ τούτων; οὐ γὰρ δὴ περὶ τὰ ἐν τῷ στερεῷ τῷ ἀκινήτῳ ἐπίπεδα καὶ γραμμὰς καὶ στιγμάς· ἀεὶ γὰρ περὶ τὰ πρότερα ἡ ἐπιστήμη)· ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τῶν ἀριθμῶν· παρʼ ἑκάστας γὰρ τὰς στιγμὰς ἕτεραι ἔσονται μονάδες, καὶ παρʼ ἕκαστα τὰ ὄντα, ⟨τὰ⟩ αἰσθητά, εἶτα τὰ νοητά, ὥστʼ ἔσται γένη τῶν μαθηματικῶν ἀριθμῶν. ἔτι ἅπερ καὶ ἐν τοῖς ἀπορήμασιν ἐπήλθομεν πῶς ἐνδέχεται λύειν;

1077aAstronominin konusu olan şeyler de geometrinin konusu olanlar gibi duyulur şeylerin dışında olacaktır; ama bir göğün ve onun parçalarının, ya da hareketi olan başka bir şeyin duyulurların dışında var olması nasıl mümkündür? Optiğin ve harmoniğin konuları için de aynı şey geçerlidir: duyulur ve cüzî şeylerin dışında ses ve görme olacaktır; dolayısıyla açıktır ki öteki hisler ve öteki duyulurlar da olacaktır; çünkü neden bunlar olsun da ötekiler olmasın? Bunlar varsa, hisler de olduğuna göre canlılar da olacaktır. Ayrıca matematikçiler bu ousia'ların dışında bazı küllî önermeler de yazarlar. O hâlde bu da idea'larla aradaki varlıkların arasında ayrı bir ousia olacaktır; ama ne sayıdır, ne nokta, ne büyüklük, ne de zaman. Bu imkânsızsa, açıktır ki ötekilerin de duyulur şeylerden ayrı var olması imkânsızdır. Genel olarak, matematik nesneler bu şekilde ayrı birtakım tabiatlar olarak konursa, hem doğrunun hem de alışılmış kabulün tersi bir sonuç çıkar. Çünkü bu şekilde var oldukları için duyulur büyüklüklerden önce gelmeleri gerekir, oysa gerçekte sonra gelirler; çünkü tamamlanmamış büyüklük oluşta önce, ousia bakımından sonradır, tıpkı cansızın canlıya göre olduğu gibi. Ayrıca matematik büyüklükler neyle ve ne zaman bir olacak? Buradaki şeylerin psykhē ile, psykhē'nin bir parçasıyla ya da başka bir şeyle bir olması akla yatkındır (yoksa çok olurlar ve dağılırlar); ama bölünebilir ve kemiyet olan o şeylerin bir olmasının ve bir arada kalmasının sebebi nedir? Oluşlar da bunu gösterir. Büyüklük önce uzunluk yönünde, sonra genişlik yönünde, en son da derinlik yönünde oluşur ve gayesine ulaşır. Oluşta sonra gelen ousia bakımından önceyse, cisim düzlemden ve uzunluktan önce olacaktır; bu bakımdan daha tam ve daha bütündür de, çünkü canlı olabilir. Oysa canlı bir çizgi ya da düzlem nasıl olabilir? Böyle bir varsayım hislerimizi aşar. Ayrıca cisim bir ousia'dır (çünkü bir anlamda zaten tamdır); çizgiler ise nasıl ousia olabilir? Ne eidos ve bir tür şekil olarak (psykhē böyle bir şeyse belki o öyledir), ne de madde olarak, cisim gibi; çünkü çizgilerden, düzlemlerden ya da noktalardan bir şey oluşabildiği görülmez; maddî bir ousia olsalardı, bunlardan bir şey oluşabildiği görülürdü. Diyelim ki logos bakımından öncedirler; ama logos bakımından önce olan her şey ousia bakımından önce değildir.

1077a

περὶ ἃ γὰρ ἡ ἀστρολογία ἐστίν, ὁμοίως ἔσται παρὰ τὰ αἰσθητὰ καὶ περὶ ἃ ἡ γεωμετρία· εἶναι δʼ οὐρανὸν καὶ τὰ μόρια αὐτοῦ πῶς δυνατόν, ἢ ἄλλο ὁτιοῦν ἔχον κίνησιν; ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ὀπτικὰ καὶ τὰ ἁρμονικά· ἔσται γὰρ φωνή τε καὶ ὄψις παρὰ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ καθʼ ἕκαστα, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ αἱ ἄλλαι αἰσθήσεις καὶ τὰ ἄλλα αἰσθητά· τί γὰρ μᾶλλον τάδε ἢ τάδε; εἰ δὲ ταῦτα, καὶ ζῷα ἔσονται, εἴπερ καὶ αἰσθήσεις. ἔτι γράφεται ἔνια καθόλου ὑπὸ τῶν μαθηματικῶν παρὰ ταύτας τὰς οὐσίας. ἔσται οὖν καὶ αὕτη τις ἄλλη οὐσία μεταξὺ κεχωρισμένη τῶν τʼ ἰδεῶν καὶ τῶν μεταξύ, ἣ οὔτε ἀριθμός ἐστιν οὔτε στιγμαὶ οὔτε μέγεθος οὔτε χρόνος. εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, δῆλον ὅτι κἀκεῖνα ἀδύνατον εἶναι κεχωρισμένα τῶν αἰσθητῶν. ὅλως δὲ τοὐναντίον συμβαίνει καὶ τοῦ ἀληθοῦς καὶ τοῦ εἰωθότος ὑπολαμβάνεσθαι, εἴ τις θήσει οὕτως εἶναι τὰ μαθηματικὰ ὡς κεχωρισμένας τινὰς φύσεις. ἀνάγκη γὰρ διὰ τὸ μὲν οὕτως εἶναι αὐτὰς προτέρας εἶναι τῶν αἰσθητῶν μεγεθῶν, κατὰ τὸ ἀληθὲς δὲ ὑστέρας· τὸ γὰρ ἀτελὲς μέγεθος γενέσει μὲν πρότερόν ἐστι, τῇ οὐσίᾳ δʼ ὕστερον, οἷον ἄψυχον ἐμψύχου. ἔτι τίνι καὶ πότʼ ἔσται ἓν τὰ μαθηματικὰ μεγέθη; τὰ μὲν γὰρ ἐνταῦθα ψυχῇ ἢ μέρει ψυχῆς ἢ ἄλλῳ τινί, εὐλόγως (εἰ δὲ μή, πολλά, καὶ διαλύεται), ἐκείνοις δὲ διαιρετοῖς καὶ ποσοῖς οὖσι τί αἴτιον τοῦ ἓν εἶναι καὶ συμμένειν; ἔτι αἱ γενέσεις δηλοῦσιν. πρῶτον μὲν γὰρ ἐπὶ μῆκος γίγνεται, εἶτα ἐπὶ πλάτος, τελευταῖον δʼ εἰς βάθος, καὶ τέλος ἔσχεν. εἰ οὖν τὸ τῇ γενέσει ὕστερον τῇ οὐσίᾳ πρότερον, τὸ σῶμα πρότερον ἂν εἴη ἐπιπέδου καὶ μήκους· καὶ ταύτῃ καὶ τέλειον καὶ ὅλον μᾶλλον, ὅτι ἔμψυχον γίγνεται· γραμμὴ δὲ ἔμψυχος ἢ ἐπίπεδον πῶς ἂν εἴη; ὑπὲρ γὰρ τὰς αἰσθήσεις τὰς ἡμετέρας ἂν εἴη τὸ ἀξίωμα. ἔτι τὸ μὲν σῶμα οὐσία τις (ἤδη γὰρ ἔχει πως τὸ τέλειον), αἱ δὲ γραμμαὶ πῶς οὐσίαι; οὔτε γὰρ ὡς εἶδος καὶ μορφή τις, οἷον εἰ ἄρα ἡ ψυχὴ τοιοῦτον, οὔτε ὡς ἡ ὕλη, οἷον τὸ σῶμα· οὐθὲν γὰρ ἐκ γραμμῶν οὐδʼ ἐπιπέδων οὐδὲ στιγμῶν φαίνεται συνίστασθαι δυνάμενον, εἰ δʼ ἦν οὐσία τις ὑλική, τοῦτʼ ἂν ἐφαίνετο δυνάμενα πάσχειν. τῷ μὲν οὖν λόγῳ ἔστω πρότερα,

1077bOusia bakımından önce olanlar, ayrılmış olarak varlıkta üstün olanlardır; logos bakımından önce olanlar ise logos'ları başka şeylerin logos'larına giren şeylerdir; bu ikisi bir arada bulunmaz. Çünkü hâller, sözgelişi hareket eden ya da beyaz olan, ousia'ların dışında var değilse, beyaz insanın beyazı logos bakımından ondan öncedir, ama ousia bakımından değil; çünkü ayrı olarak var olamaz, hep bütünle birlikte vardır (bütün derken beyaz insanı kastediyorum). Dolayısıyla açıktır ki ne soyutlamayla elde edilen önce, ne de eklemeyle elde edilen sonradır; çünkü beyaz insan beyaza bir şey eklenerek söylenir. Böylece matematik nesnelerin ne cisimlerden daha çok ousia olduğu, ne de varlık bakımından duyulur şeylerden önce olduğu, ancak logos bakımından önce olduğu, herhangi bir yerde ayrı olarak var olmalarının da mümkün olmadığı yeterince söylendi. Duyulur şeylerin içinde de bulunamadıklarına göre, açıktır ki ya hiç yoktur ya da belli bir şekilde vardır ve bu yüzden mutlak anlamda var değildir; çünkü 'var olmak'ı birçok anlamda söyleriz.

1077b

ἀλλʼ οὐ πάντα ὅσα τῷ λόγῳ πρότερα καὶ τῇ οὐσίᾳ πρότερα. τῇ μὲν γὰρ οὐσίᾳ πρότερα ὅσα χωριζόμενα τῷ εἶναι ὑπερβάλλει, τῷ λόγῳ δὲ ὅσων οἱ λόγοι ἐκ τῶν λόγων· ταῦτα δὲ οὐχ ἅμα ὑπάρχει. εἰ γὰρ μὴ ἔστι τὰ πάθη παρὰ τὰς οὐσίας, οἷον κινούμενόν τι ἢ λευκόν, τοῦ λευκοῦ ἀνθρώπου τὸ λευκὸν πρότερον κατὰ τὸν λόγον ἀλλʼ οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν· οὐ γὰρ ἐνδέχεται εἶναι κεχωρισμένον ἀλλʼ ἀεὶ ἅμα τῷ συνόλῳ ἐστίν (σύνολον δὲ λέγω τὸν ἄνθρωπον τὸν λευκόν), ὥστε φανερὸν ὅτι οὔτε τὸ ἐξ ἀφαιρέσεως πρότερον οὔτε τὸ ἐκ προσθέσεως ὕστερον· ἐκ προσθέσεως γὰρ τῷ λευκῷ ὁ λευκὸς ἄνθρωπος λέγεται. ὅτι μὲν οὖν οὔτε οὐσίαι μᾶλλον τῶν σωμάτων εἰσὶν οὔτε πρότερα τῷ εἶναι τῶν αἰσθητῶν ἀλλὰ τῷ λόγῳ μόνον, οὔτε κεχωρισμένα που εἶναι δυνατόν, εἴρηται ἱκανῶς· ἐπεὶ δʼ οὐδʼ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐνεδέχετο αὐτὰ εἶναι, φανερὸν ὅτι ἢ ὅλως οὐκ ἔστιν ἢ τρόπον τινὰ ἔστι καὶ διὰ τοῦτο οὐχ ἁπλῶς ἔστιν· πολλαχῶς γὰρ τὸ εἶναι λέγομεν.

1077b153. Bölüm

Matematikteki küllî önermeler, büyüklüklerin ve sayıların dışındaki ayrı şeylerle değil, bunlarla ilgilidir, ama bunların büyüklüğü olan ya da bölünebilen şeyler olması bakımından değil. Bunun gibi açıktır ki duyulur büyüklükler hakkında da logos'lar ve ispatlar olabilir; duyulur olmaları bakımından değil, belli türden şeyler olmaları bakımından. Nitekim şeyler hakkında, yalnızca hareket etmeleri bakımından, her birinin ne olduğundan ve arazlarından bağımsız olarak birçok logos vardır; bu yüzden ne duyulur şeylerden ayrı hareket eden bir şeyin bulunması, ne de bunların içinde ayrı bir tabiatın bulunması zorunlu olur. Aynı biçimde hareket eden şeyler hakkında da, hareket etmeleri bakımından değil, yalnızca cisim olmaları bakımından, sonra yalnızca düzlem olmaları, yalnızca uzunluk olmaları, bölünebilir olmaları, bölünmez ama konumu olan şeyler olmaları ya da yalnızca bölünmez olmaları bakımından logos'lar ve epistēmē'ler olacaktır. Dolayısıyla yalnızca ayrı olanların değil, ayrı olmayanların da (sözgelişi hareket edenlerin) var olduğunu mutlak anlamda söylemek doğru olduğuna göre, matematik nesnelerin var olduğunu ve onların dedikleri türden şeyler olduğunu mutlak anlamda söylemek de doğrudur. Öteki epistēmē'ler için de, araz olarak olan şeyle değil, her birinin konusu olan şeyle ilgili olduklarını mutlak anlamda söylemek doğrudur: sözgelişi sağlıklı olan beyazsa, sağlıkla ilgili epistēmē'nin beyazla ilgili olduğunu söylemeyiz; o, sağlıklı olan bakımından ele alıyorsa sağlıklıyla, insan bakımından ele alıyorsa insanla ilgilidir. Geometri için de durum aynıdır: konusu olan şeylerin duyulur olmaları onlara araz olarak aitse ve onları duyulur olmaları bakımından ele almıyorsa, matematik epistēmē'leri duyulur şeylerle ilgili olmayacaktır, ama bunların dışındaki başka ayrı şeylerle de ilgili olmayacaktır.

1077b15

ὥσπερ γὰρ καὶ τὰ καθόλου ἐν τοῖς μαθήμασιν οὐ περὶ κεχωρισμένων ἐστὶ παρὰ τὰ μεγέθη καὶ τοὺς ἀριθμοὺς ἀλλὰ περὶ τούτων μέν, οὐχ ᾗ δὲ τοιαῦτα οἷα ἔχειν μέγεθος ἢ εἶναι διαιρετά, δῆλον ὅτι ἐνδέχεται καὶ περὶ τῶν αἰσθητῶν μεγεθῶν εἶναι καὶ λόγους καὶ ἀποδείξεις, μὴ ᾗ δὲ αἰσθητὰ ἀλλʼ ᾗ τοιαδί. ὥσπερ γὰρ καὶ ᾗ κινούμενα μόνον πολλοὶ λόγοι εἰσί, χωρὶς τοῦ τί ἕκαστόν ἐστι τῶν τοιούτων καὶ τῶν συμβεβηκότων αὐτοῖς, καὶ οὐκ ἀνάγκη διὰ ταῦτα ἢ κεχωρισμένον τι εἶναι κινούμενον τῶν αἰσθητῶν ἢ ἐν τούτοις τινὰ φύσιν εἶναι ἀφωρισμένην, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν κινουμένων ἔσονται λόγοι καὶ ἐπιστῆμαι, οὐχ ᾗ κινούμενα δὲ ἀλλʼ ᾗ σώματα μόνον, καὶ πάλιν ᾗ ἐπίπεδα μόνον καὶ ᾗ μήκη μόνον, καὶ ᾗ διαιρετὰ καὶ ᾗ ἀδιαίρετα ἔχοντα δὲ θέσιν καὶ ᾗ ἀδιαίρετα μόνον, ὥστʼ ἐπεὶ ἁπλῶς λέγειν ἀληθὲς μὴ μόνον τὰ χωριστὰ εἶναι ἀλλὰ καὶ τὰ μὴ χωριστά (οἷον κινούμενα εἶναι), καὶ τὰ μαθηματικὰ ὅτι ἔστιν ἁπλῶς ἀληθὲς εἰπεῖν, καὶ τοιαῦτά γε οἷα λέγουσιν. καὶ ὥσπερ καὶ τὰς ἄλλας ἐπιστήμας ἁπλῶς ἀληθὲς εἰπεῖν τούτου εἶναι, οὐχὶ τοῦ συμβεβηκότος (οἷον ὅτι λευκοῦ, εἰ τὸ ὑγιεινὸν λευκόν, ἡ δʼ ἔστιν ὑγιεινοῦ) ἀλλʼ ἐκείνου οὗ ἐστὶν ἑκάστη,

1078aŞeylere, bu türden niteliklerin her birine sahip olmaları bakımından, kendileri bakımından birçok şey araz olarak aittir; nitekim canlının dişi ya da erkek olması bakımından ona özgü hâller vardır (oysa canlılardan ayrı bir dişi ya da erkek yoktur); dolayısıyla şeylere yalnızca uzunluk ya da düzlem olmaları bakımından ait olan özellikler de vardır. Bir bilgi, logos bakımından daha önce gelen ve daha basit olan şeylerle ilgilendikçe o kadar çok kesinliğe sahip olur (çünkü kesinlik basitliktir); dolayısıyla büyüklüğü dışarıda bırakan bilgi büyüklüğü hesaba katandan daha kesindir, en kesini de hareketi dışarıda bırakandır; hareketi ele alıyorsa en kesini ilk hareketi ele alandır; çünkü o en basit harekettir, onun içinde de düzgün olanı. Aynı şey harmonik ve optik için de geçerlidir: ikisi de konusunu görme ya da ses olarak değil, çizgiler ve sayılar olarak inceler (gerçi bunlar ötekilerin kendine özgü hâlleridir); mekanik de aynı şekilde. Dolayısıyla biri bu şeyleri arazlarından ayrı olarak koyup bu bakımdan inceliyorsa, bu yüzden hiçbir yanlışa düşmez; tıpkı yere bir çizgi çizip bir ayak olmadığı hâlde ona bir ayak dediğinde yanlışa düşmediği gibi; çünkü yanlış öncüllerde değildir. Her şey en iyi şöyle incelenebilir: ayrı olmayanı ayırıp ayrı olarak koymak; aritmetikçi de geometrici de bunu yapar. İnsan, insan olarak bir ve bölünmezdir; aritmetikçi onu bir ve bölünmez olarak koyar, sonra bölünmez olması bakımından insana ait bir şey olup olmadığını inceler. Geometrici ise onu ne insan ne de bölünmez olarak, cisim olarak ele alır. Çünkü insan bir bakımdan bölünmez olmasaydı da ona ait olacak özelliklerin, açıktır ki bölünmezlik ve insanlık olmadan da ona ait olması mümkündür. Bu yüzden geometriciler doğru söylerler, varolan şeyler hakkında konuşurlar ve bunlar varolanlardır; çünkü varolan iki anlamdadır: biri entelekheia hâlinde, öteki madde olarak. İyi ile güzel farklı olduğuna göre (iyi hep eylemde bulunur, güzel ise hareketsiz şeylerde de), matematik epistēmē'lerinin güzel ya da iyi hakkında hiçbir şey söylemediğini ileri sürenler yanılıyorlar. Çünkü bunlar hakkında en çok onlar konuşur ve bunları en çok onlar gösterir; adlarını anmasalar da sonuçlarını ve logos'larını gösteriyorlarsa, onlar hakkında konuşmuyor değildirler. Güzelin en önemli türleri düzen, simetri ve belirliliktir; matematik epistēmē'leri de en çok bunları gösterir.

1078a

εἰ ⟨ᾗ⟩ ὑγιεινὸν ὑγιεινοῦ, εἰ δʼ ᾗ ἄνθρωπος ἀνθρώπου, οὕτω καὶ τὴν γεωμετρίαν· οὐκ εἰ συμβέβηκεν αἰσθητὰ εἶναι ὧν ἐστί, μὴ ἔστι δὲ ᾗ αἰσθητά, οὐ τῶν αἰσθητῶν ἔσονται αἱ μαθηματικαὶ ἐπιστῆμαι, οὐ μέντοι οὐσὲ παρὰ ταῦτα ἄλλων κεχωρισμένων. πολλὰ δὲ συμβέβηκε καθʼ αὑτὰ τοῖς πράγμασιν ᾗ ἕκαστον ὑπάρχει τῶν τοιούτων, ἐπεὶ καὶ ᾗ θῆλυ τὸ ζῷον καὶ ᾗ ἄρρεν, ἴδια πάθη ἔστιν (καίτοι οὐκ ἔστι τι θῆλυ οὐδʼ ἄρρεν κεχωρισμένον τῶν ζῴων)· ὥστε καὶ ᾗ μήκη μόνον καὶ ᾗ ἐπίπεδα. καὶ ὅσῳ δὴ ἂν περὶ προτέρων τῷ λόγῳ καὶ ἁπλουστέρων, τοσούτῳ μᾶλλον ἔχει τὸ ἀκριβές (τοῦτο δὲ τὸ ἁπλοῦν ἐστίν), ὥστε ἄνευ τε μεγέθους μᾶλλον ἢ μετὰ μεγέθους, καὶ μάλιστα ἄνευ κινήσεως, ἐὰν δὲ κίνησιν, μάλιστα τὴν πρώτην· ἁπλουστάτη γάρ, καὶ ταύτης ἡ ὁμαλή. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ ἁρμονικῆς καὶ ὀπτικῆς· οὐδετέρα γὰρ ᾗ ὄψις ἢ ᾗ φωνὴ θεωρεῖ, ἀλλʼ ᾗ γραμμαὶ καὶ ἀριθμοί (οἰκεῖα μέντοι ταῦτα πάθη ἐκείνων), καὶ ἡ μηχανικὴ δὲ ὡσαύτως, ὥστʼ εἴ τις θέμενος κεχωρισμένα τῶν συμβεβηκότων σκοπεῖ τι περὶ τούτων ᾗ τοιαῦτα, οὐθὲν διὰ τοῦτο ψεῦδος ψεύσεται, ὥσπερ οὐδʼ ὅταν ἐν τῇ γῇ γράφῃ καὶ ποδιαίαν φῇ τὴν μὴ ποδιαίαν· οὐ γὰρ ἐν ταῖς προτάσεσι τὸ ψεῦδος. ἄριστα δʼ ἂν οὕτω θεωρηθείη ἕκαστον, εἴ τις τὸ μὴ κεχωρισμένον θείη χωρίσας, ὅπερ ὁ ἀριθμητικὸς ποιεῖ καὶ ὁ γεωμέτρης. ἓν μὲν γὰρ καὶ ἀδιαίρετον ὁ ἄνθρωπος ᾗ ἄνθρωπος· ὁ δʼ ἔθετο ἓν ἀδιαίρετον, εἶτʼ ἐθεώρησεν εἴ τι τῷ ἀνθρώπῳ συμβέβηκεν ᾗ ἀδιαίρετος. ὁ δὲ γεωμέτρης οὔθʼ ᾗ ἄνθρωπος οὔθʼ ᾗ ἀδιαίρετος ἀλλʼ ᾗ στερεόν. ἃ γὰρ κἂν εἰ μή που ἦν ἀδιαίρετος ὑπῆρχεν αὐτῷ, δῆλον ὅτι καὶ ἄνευ τούτων ἐνδέχεται αὐτῷ ὑπάρχειν [τὸ δυνατόν], ὥστε διὰ τοῦτο ὀρθῶς οἱ γεωμέτραι λέγουσι, καὶ περὶ ὄντων διαλέγονται, καὶ ὄντα ἐστίν· διττὸν γὰρ τὸ ὄν, τὸ μὲν ἐντελεχείᾳ τὸ δʼ ὑλικῶς. ἐπεὶ δὲ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ καλὸν ἕτερον (τὸ μὲν γὰρ ἀεὶ ἐν πράξει, τὸ δὲ καλὸν καὶ ἐν τοῖς ἀκινήτοις), οἱ φάσκοντες οὐδὲν λέγειν τὰς μαθηματικὰς ἐπιστήμας περὶ καλοῦ ἢ ἀγαθοῦ ψεύδονται. λέγουσι γὰρ καὶ δεικνύουσι μάλιστα· οὐ γὰρ εἰ μὴ ὀνομάζουσι τὰ δʼ ἔργα καὶ τοὺς λόγους δεικνύουσιν, οὐ λέγουσι περὶ αὐτῶν. τοῦ δὲ καλοῦ μέγιστα εἴδη τάξις καὶ συμμετρία καὶ τὸ ὡρισμένον,

1078bBunlar, yani düzen ve belirlilik, birçok şeyin sebebi olarak göründüğüne göre, açıktır ki matematik epistēmē'leri bir bakıma güzeli de böyle bir sebep olarak, yani sebep olan güzel olarak ele alıyor olmalıdır. Bu konuda başka bir yerde daha açık konuşacağız.

1078b

ἃ μάλιστα δεικνύουσιν αἱ μαθηματικαὶ ἐπιστῆμαι. καὶ ἐπεί γε πολλῶν αἴτια φαίνεται ταῦτα (λέγω δʼ οἷον ἡ τάξις καὶ τὸ ὡρισμένον), δῆλον ὅτι λέγοιεν ἂν καὶ τὴν τοιαύτην αἰτίαν τὴν ὡς τὸ καλὸν αἴτιον τρόπον τινά. μᾶλλον δὲ γνωρίμως ἐν ἄλλοις περὶ αὐτῶν ἐροῦμεν.

1078b54. Bölüm

Matematik nesneler hakkında, var oldukları, nasıl var oldukları, hangi anlamda önce olup hangi anlamda olmadıkları konusunda bu kadarı söylenmiş olsun. İdea'lara gelince, önce idea görüşünün kendisini, sayıların tabiatıyla hiç bağlantı kurmadan, idea'ların var olduğunu ilk ileri sürenlerin başlangıçta anladığı biçimiyle incelemeliyiz. Eidos'lar görüşüne bunu ileri sürenler, doğruluk konusunda Herakleitosçu logos'lara, yani bütün duyulur şeylerin hep aktığı görüşüne inandıkları için varmışlardır; öyle ki bir şeyin epistēmē'si ve phronēsis'i olacaksa, duyulur şeylerin dışında kalıcı başka tabiatlar bulunmalıdır; çünkü akan şeylerin epistēmē'si olmaz. Sokrates ahlakî aretē'lerle uğraşıyor ve bunlar hakkında küllî tarifler arayan ilk kişi oluyordu. (Tabiat filozoflarından yalnızca Demokritos bu işe biraz dokunmuş, bir şekilde sıcağı ve soğuğu tarif etmişti; Pythagorasçılar ise daha önce birkaç şeyi, sözgelişi uygun anın, adaletin ya da evliliğin ne olduğunu tarif etmiş, bunların logos'larını sayılara bağlamışlardı. Sokrates ise haklı olarak 'ne olduğu'nu arıyordu; çünkü kıyas kurmaya çalışıyordu, kıyasların ilkesi de 'ne olduğu'dur. O zamanlar diyalektiğin, 'ne olduğu'ndan bağımsız olarak zıtları ve zıtların aynı epistēmē'ye ait olup olmadığını inceleyebilecek gücü henüz yoktu. Sokrates'e haklı olarak yüklenebilecek iki şey vardır: istikraya dayanan akıl yürütmeler ve küllî tarif; ikisi de epistēmē'nin başlangıcıyla ilgilidir.) Ama Sokrates küllîleri de tarifleri de ayrı şeyler yapmadı; ötekiler ise onları ayırdılar ve bu tür varolanlara idea adını verdiler. Dolayısıyla neredeyse aynı akıl yürütmeyle, küllî olarak söylenen her şeyin idea'sı olduğu sonucuna vardılar. Bu, şeyleri saymak isteyen birinin, şeyler azken sayamayacağını sanıp onları çoğaltarak saymasına benzer. Çünkü eidos'lar, neredeyse cüzî duyulur şeylerden daha çoktur; bu filozoflar duyulur şeylerin sebeplerini ararken onlardan oradaki eidos'lara geçmişlerdir.

1078b5

περὶ μὲν οὖν τῶν μαθηματικῶν, ὅτι τε ὄντα ἐστὶ καὶ πῶς ὄντα, καὶ πῶς πρότερα καὶ πῶς οὐ πρότερα, τοσαῦτα εἰρήσθω· περὶ δὲ τῶν ἰδεῶν πρῶτον αὐτὴν τὴν κατὰ τὴν ἰδέαν δόξαν ἐπισκεπτέον, μηθὲν συνάπτοντας πρὸς τὴν τῶν ἀριθμῶν φύσιν, ἀλλʼ ὡς ὑπέλαβον ἐξ ἀρχῆς οἱ πρῶτοι τὰς ἰδέας φήσαντες εἶναι. συνέβη δʼ ἡ περὶ τῶν εἰδῶν δόξα τοῖς εἰποῦσι διὰ τὸ πεισθῆναι περὶ τῆς ἀληθείας τοῖς Ἡρακλειτείοις λόγοις ὡς πάντων τῶν αἰσθητῶν ἀεὶ ῥεόντων, ὥστʼ εἴπερ ἐπιστήμη τινὸς ἔσται καὶ φρόνησις, ἑτέρας δεῖν τινὰς φύσεις εἶναι παρὰ τὰς αἰσθητὰς μενούσας· οὐ γὰρ εἶναι τῶν ῥεόντων ἐπιστήμην. Σωκράτους δὲ περὶ τὰς ἠθικὰς ἀρετὰς πραγματευομένου καὶ περὶ τούτων ὁρίζεσθαι καθόλου ζητοῦντος πρώτου (τῶν μὲν γὰρ φυσικῶν ἐπὶ μικρὸν Δημόκριτος ἥψατο μόνον καὶ ὡρίσατό πως τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν· οἱ δὲ Πυθαγόρειοι πρότερον περί τινων ὀλίγων, ὧν τοὺς λόγους εἰς τοὺς ἀριθμοὺς ἀνῆπτον, οἷον τί ἐστι καιρὸς ἢ τὸ δίκαιον ἢ γάμος· ἐκεῖνος δʼ εὐλόγως ἐζήτει τὸ τί ἐστιν· συλλογίζεσθαι γὰρ ἐζήτει, ἀρχὴ δὲ τῶν συλλογισμῶν τὸ τί ἐστιν· διαλεκτικὴ γὰρ ἰσχὺς οὔπω τότʼ ἦν ὥστε δύνασθαι καὶ χωρὶς τοῦ τί ἐστι τἀναντία ἐπισκοπεῖν, καὶ τῶν ἐναντίων εἰ ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη· δύο γάρ ἐστιν ἅ τις ἂν ἀποδοίη Σωκράτει δικαίως, τούς τʼ ἐπακτικοὺς λόγους καὶ τὸ ὁρίζεσθαι καθόλου· ταῦτα γάρ ἐστιν ἄμφω περὶ ἀρχὴν ἐπιστήμης)·—ἀλλʼ ὁ μὲν Σωκράτης τὰ καθόλου οὐ χωριστὰ ἐποίει οὐδὲ τοὺς ὁρισμούς· οἱ δʼ ἐχώρισαν, καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ὄντων ἰδέας προσηγόρευσαν, ὥστε συνέβαινεν αὐτοῖς σχεδὸν τῷ αὐτῷ λόγῳ πάντων ἰδέας εἶναι τῶν καθόλου λεγομένων, καὶ παραπλήσιον ὥσπερ ἂν εἴ τις ἀριθμῆσαι βουλόμενος ἐλαττόνων μὲν ὄντων οἴοιτο μὴ δυνήσεσθαι, πλείω δὲ ποιήσας ἀριθμοίη· πλείω γάρ ἐστι τῶν καθʼ ἕκαστα αἰσθητῶν ὡς εἰπεῖν τὰ εἴδη,

1079aÇünkü her cüzî şeye karşılık aynı adı taşıyan bir şey, hem de ousia'ların dışında vardır; öteki şeyler için de, hem buradaki şeyler hem de ezelî şeyler için çokluğun üzerinde bir olan vardır. Ayrıca eidos'ların var olduğunu ispatlamaya çalıştıkları yolların hiçbiriyle bu gösterilemez: bazılarından zorunlu bir kıyas çıkmaz, bazılarından da eidos'u olmadığını düşündükleri şeylerin eidos'ları çıkar. Epistēmē'lerden çıkan akıl yürütmelere göre epistēmē'si olan her şeyin eidos'u olacaktır; çokluğun üzerindeki bire dayanan akıl yürütmeye göre olumsuzlamaların da; yok olmuş bir şeyi düşünebildiğimize dayanan akıl yürütmeye göre de yok olabilen şeylerin; çünkü bunların bir tasavvuru vardır. Ayrıca en titiz akıl yürütmelerden bazıları göreli şeylerin idea'larını meydana getirir, oysa bunların kendi başına bir cinsi olduğunu söylemezler; bazıları da 'üçüncü insan'ı ortaya çıkarır. Genel olarak eidos'lar hakkındaki akıl yürütmeler, eidos'ları savunanların idea'ların varlığından daha çok var olmasını istedikleri şeyleri ortadan kaldırır: çünkü ilk olanın ikilik değil sayı olduğu, sayıdan önce göreli olanın, bunun da kendi başına olandan önce geldiği sonucu çıkar; eidos'lar hakkındaki görüşleri izleyen bazılarının kendi ilkeleriyle çeliştiği bütün öteki sonuçlar da öyle. Ayrıca idea'ların var olduğunu söyledikleri kabule göre yalnızca ousia'ların değil, başka birçok şeyin de eidos'u olacaktır; çünkü düşüncedeki birlik yalnızca ousia'lar için değil, ousia olmayanlar için de vardır, epistēmē'ler de yalnızca ousia'nın epistēmē'si değildir; buna benzer binlerce sonuç daha çıkar. Oysa zorunluluk bakımından ve onlar hakkındaki görüşlere göre, eidos'lardan pay alınabiliyorsa, yalnızca ousia'ların idea'ları olmalıdır. Çünkü eidos'lardan araz olarak pay alınmaz; her birinden, bir dayanağa yüklenmeyen bir şey olması bakımından pay alınmalıdır. (Şunu kastediyorum: bir şey ikiliğin kendisinden pay alıyorsa, ezelî olandan da pay alır, ama araz olarak; çünkü ikiliğin kendisinin ezelî olması bir arazdır.) Dolayısıyla eidos'lar ousia olacaktır; ama 'ousia' burada da orada da aynı şeyi belirtir; yoksa bunların dışında bir şeyin, yani çokluğun üzerindeki birin var olduğunu söylemek ne anlama gelecek? İdea'ların ve onlardan pay alanların eidos'u aynıysa, aralarında ortak bir şey olacaktır; çünkü yok olabilen ikiliklerle çok ama ezelî olan ikiliklerde 'ikilik' bir ve aynı olsun da, ikiliğin kendisi ile belirli bir ikilikte neden olmasın? Eidos aynı değilse, bunlar yalnızca adları aynı olan şeyler olur; tıpkı biri, aralarında hiçbir ortaklık gözetmeden hem Kallias'a hem de bir tahta parçasına 'insan' demesi gibi.

1079a

περὶ ὧν ζητοῦντες τὰς αἰτίας ἐκ τούτων ἐκεῖ προῆλθον· καθʼ ἕκαστόν τε γὰρ ὁμώνυμόν ⟨τι⟩ ἔστι καὶ παρὰ τὰς οὐσίας, τῶν τε ἄλλων ἓν ἔστιν ἐπὶ πολλῶν, καὶ ἐπὶ τοῖσδε καὶ ἐπὶ τοῖς ἀϊδίοις. ἔτι καθʼ οὓς τρόπους δείκνυται ὅτι ἔστι τὰ εἴδη, κατʼ οὐθένα φαίνεται τούτων· ἐξ ἐνίων μὲν γὰρ οὐκ ἀνάγκη γίγνεσθαι συλλογισμόν, ἐξ ἐνίων δὲ καὶ οὐχ ὧν οἴονται τούτων εἴδη γίγνεται. κατά τε γὰρ τοὺς λόγους τοὺς ἐκ τῶν ἐπιστημῶν ἔσται εἴδη πάντων ὅσων ἐπιστῆμαι εἰσίν, καὶ κατὰ τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν καὶ τῶν ἀποφάσεων, κατὰ δὲ τὸ νοεῖν τι φθαρέντος τῶν φθαρτῶν· φάντασμα γάρ τι τούτων ἔστιν. ἔτι δὲ οἱ ἀκριβέστατοι τῶν λόγων οἱ μὲν τῶν πρός τι ποιοῦσιν ἰδέας, ὧν οὔ φασιν εἶναι καθʼ αὑτὸ γένος, οἱ δὲ τὸν τρίτον ἄνθρωπον λέγουσιν. ὅλως τε ἀναιροῦσιν οἱ περὶ τῶν εἰδῶν λόγοι ἃ μᾶλλον βούλονται εἶναι οἱ λέγοντες εἴδη τοῦ τὰς ἰδέας εἶναι· συμβαίνει γὰρ μὴ εἶναι πρῶτον τὴν δυάδα ἀλλὰ τὸν ἀριθμόν, καὶ τούτου τὸ πρός τι καὶ τοῦτο τοῦ καθʼ αὑτό, καὶ πάνθʼ ὅσα τινὲς ἀκολουθήσαντες ταῖς περὶ τῶν εἰδῶν δόξαις ἠναντιώθησαν ταῖς ἀρχαῖς. ἔτι κατὰ μὲν τὴν ὑπόληψιν καθʼ ἥν φασιν εἶναι τὰς ἰδέας οὐ μόνον τῶν οὐσιῶν ἔσονται εἴδη ἀλλὰ καὶ ἄλλων πολλῶν (τὸ γὰρ νόημα ἓν οὐ μόνον περὶ τὰς οὐσίας ἀλλὰ καὶ κατὰ μὴ οὐσιῶν ἐστί, καὶ ἐπιστῆμαι οὐ μόνον τῆς οὐσίας εἰσί· συμβαίνει δὲ καὶ ἄλλα μυρία τοιαῦτα)· κατὰ δὲ τὸ ἀναγκαῖον καὶ τὰς δόξας τὰς περὶ αὐτῶν, εἰ ἔστι μεθεκτὰ τὰ εἴδη, τῶν οὐσιῶν ἀναγκαῖον ἰδέας εἶναι μόνον· οὐ γὰρ κατὰ συμβεβηκὸς μετέχονται ἀλλὰ δεῖ ταύτῃ ἑκάστου μετέχειν ᾗ μὴ καθʼ ὑποκειμένου λέγονται (λέγω δʼ οἷον, εἴ τι αὐτοῦ διπλασίου μετέχει, τοῦτο καὶ ἀϊδίου μετέχει, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· συμβέβηκε γὰρ τῷ διπλασίῳ ἀϊδίῳ εἶναι), ὥστε ἔσται οὐσία τὰ εἴδη· ταὐτὰ δʼ ἐνταῦθα οὐσίαν σημαίνει κἀκεῖ· ἢ τί ἔσται τὸ εἶναι φάναι τι παρὰ ταῦτα, τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν; καὶ εἰ μὲν ταὐτὸ εἶδος τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν μετεχόντων, ἔσται τι κοινόν (τί γὰρ μᾶλλον ἐπὶ τῶν φθαρτῶν δυάδων, καὶ τῶν δυάδων τῶν πολλῶν μὲν ἀϊδίων δέ, τὸ δυὰς ἓν καὶ ταὐτόν, ἢ ἐπʼ αὐτῆς καὶ τῆς τινός;)· εἰ δὲ μὴ τὸ αὐτὸ εἶδος,

1079bOrtak logos'ların geri kalan kısımlarının eidos'lara uyduğunu, sözgelişi dairenin kendisine 'düzlem şekil' sözünün ve logos'un geri kalan parçalarının uyduğunu, yalnızca 'kendisi' sözünün ekleneceğini kabul edersek, bu eklemenin büsbütün boş olup olmadığına bakmak gerekir. Bu söz neye eklenecek? Merkeze mi, düzleme mi, yoksa hepsine mi? Çünkü ousia'daki bütün öğeler idea'dır, sözgelişi canlı ve iki ayaklı. Ayrıca açıktır ki bu 'kendisi'nin de, düzlem gibi, bütün eidos'larda cins olarak bulunacak bir tabiat olması zorunludur.

1079b

ὁμώνυμα ἂν εἴη, καὶ ὅμοιον ὥσπερ ἂν εἴ τις καλοῖ ἄνθρωπον τόν τε Καλλίαν καὶ τὸ ξύλον, μηδεμίαν κοινωνίαν ἐπιβλέψας αὐτῶν. εἰ δὲ τὰ μὲν ἄλλα τοὺς κοινοὺς λόγους ἐφαρμόττειν θήσομεν τοῖς εἴδεσιν, οἷον ἐπʼ αὐτὸν τὸν κύκλον σχῆμα ἐπίπεδον καὶ τὰ λοιπὰ μέρη τοῦ λόγου, τὸ δʼ ὃ ἔστι προστεθήσεται, σκοπεῖν δεῖ μὴ κενὸν ᾖ τοῦτο παντελῶς. τίνι τε γὰρ προστεθήσεται; τῷ μέσῳ ἢ τῷ ἐπιπέδῳ ἢ πᾶσιν; πάντα γὰρ τὰ ἐν τῇ οὐσίᾳ ἰδέαι, οἷον τὸ ζῷον καὶ τὸ δίπουν. ἔτι δῆλον ὅτι ἀνάγκη αὐτὸ εἶναί τι, ὥσπερ τὸ ἐπίπεδον, φύσιν τινὰ ἣ πᾶσιν ἐνυπάρξει τοῖς εἴδεσιν ὡς γένος.

1079b105. Bölüm

Hepsinden çok, eidos'ların duyulur şeylerden ezelî olanlara ya da oluşup yok olanlara ne katkısı olduğu konusunda aporia'ya düşülebilir; çünkü onlar için ne hareketin ne de herhangi bir değişmenin sebebidirler. Öteki şeylerin bilinmesine de hiçbir yardımları yoktur (çünkü onların ousia'sı da değildirler; öyle olsalardı onların içinde olurlardı); varlıklarına da yardımları yoktur, çünkü kendilerinden pay alan şeylerin içinde bulunmazlar. İçlerinde bulunsalardı belki, beyaza karışmış beyazın sebep olması gibi sebep sayılabilirlerdi; ama önce Anaksagoras'ın, sonra aporia'larını tartışırken Eudoksos'un ve başka bazılarının ileri sürdüğü bu görüş çok kolay çürütülür; çünkü böyle bir görüşe karşı birçok imkânsız sonuç toplamak kolaydır. Öte yandan öteki şeyler, alışılmış anlamlardan hiçbirinde eidos'lardan oluşmaz. Eidos'ların örnek olduğunu, öteki şeylerin de onlardan pay aldığını söylemek boş laf etmek ve şiirsel istiareler kullanmaktır. İdea'lara bakarak iş gören nedir? Bir şeyin bir örneğe benzetilmeden de var olması ve oluşması mümkündür; dolayısıyla Sokrates ister var olsun ister olmasın, Sokrates gibi biri doğabilir; açıktır ki Sokrates ezelî olsaydı da durum aynı olurdu. Ayrıca aynı şeyin birden çok örneği, dolayısıyla birden çok eidos'u olacaktır; sözgelişi insanın örnekleri canlı ve iki ayaklı, aynı zamanda da insanın kendisi olacaktır. Ayrıca eidos'lar yalnızca duyulur şeylerin değil, kendilerinin de örneği olacaktır; sözgelişi cins, kendi türleri olan eidos'ların örneği olacaktır; dolayısıyla aynı şey hem örnek hem suret olacaktır. Ayrıca ousia'nın, ousia'sı olduğu şeyden ayrı olması imkânsız görünür; öyleyse idea'lar şeylerin ousia'larıysa, onlardan nasıl ayrı olabilirler?

1079b10

πάντων δὲ μάλιστα διαπορήσειεν ἄν τις τί ποτε συμβάλλονται τὰ εἴδη ἢ τοῖς ἀϊδίοις τῶν αἰσθητῶν ἢ τοῖς γιγνομένοις καὶ [τοῖς] φθειρομένοις· οὔτε γὰρ κινήσεώς ἐστιν οὔτε μεταβολῆς οὐδεμιᾶς αἴτια αὐτοῖς. ἀλλὰ μὴν οὔτε πρὸς τὴν ἐπιστήμην οὐθὲν βοηθεῖ τὴν τῶν ἄλλων (οὐδὲ γὰρ οὐσία ἐκεῖνα τούτων· ἐν τούτοις γὰρ ἂν ἦν), οὔτʼ εἰς τὸ εἶναι, μὴ ἐνυπάρχοντά γε τοῖς μετέχουσιν· οὕτω μὲν γὰρ ἴσως αἴτια δόξειεν ἂν εἶναι ὡς τὸ λευκὸν μεμιγμένον τῷ λευκῷ, ἀλλʼ οὗτος μὲν ὁ λόγος λίαν εὐκίνητος, ὃν Ἀναξαγόρας μὲν πρότερος Εὔδοξος δὲ ὕστερος ἔλεγε διαπορῶν καὶ ἕτεροί τινες (ῥᾴδιον γὰρ πολλὰ συναγαγεῖν καὶ ἀδύνατα πρὸς τὴν τοιαύτην δόξαν)· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ἐκ τῶν εἰδῶν ἐστὶ τἆλλα κατʼ οὐθένα τρόπον τῶν εἰωθότων λέγεσθαι. τὸ δὲ λέγειν παραδείγματα εἶναι καὶ μετέχειν αὐτῶν τὰ ἄλλα κενολογεῖν ἐστὶ καὶ μεταφορὰς λέγειν ποιητικάς. τί γάρ ἐστι τὸ ἐργαζόμενον πρὸς τὰς ἰδέας ἀποβλέπον; ἐνδέχεταί τε καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι ὁτιοῦν καὶ μὴ εἰκαζόμενον, ὥστε καὶ ὄντος Σωκράτους καὶ μὴ ὄντος γένοιτʼ ἂν οἷος Σωκράτης· ὁμοίως δὲ δῆλον ὅτι κἂν εἰ ἦν ὁ Σωκράτης ἀΐδιος. ἔσται τε πλείω παραδείγματα τοῦ αὐτοῦ, ὥστε καὶ εἴδη, οἷον τοῦ ἀνθρώπου τὸ ζῷον καὶ τὸ δίπουν, ἅμα δὲ καὶ αὐτοάνθρωπος. ἔτι οὐ μόνον τῶν αἰσθητῶν παραδείγματα τὰ εἴδη ἀλλὰ καὶ αὐτῶν, οἷον τὸ γένος τῶν ὡς γένους εἰδῶν· ὥστε τὸ αὐτὸ ἔσται παράδειγμα καὶ εἰκών. ἔτι δόξειεν ἂν ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τὴν οὐσίαν καὶ οὗ ἡ οὐσία·

1080aPhaidon'da ise eidos'ların hem varlığın hem de oluşun sebebi olduğu söylenir; oysa eidos'lar var olsa bile, hareket ettirecek bir şey olmadıkça hiçbir şey oluşmaz; ayrıca eidos'ları olduğunu söylemedikleri birçok başka şey de, sözgelişi ev ve yüzük oluşur. Dolayısıyla açıktır ki idea'ları olduğunu söyledikleri şeylerin de, şimdi sözü edilen şeylerinkine benzer sebeplerle var olması ve oluşması mümkündür, eidos'lar yüzünden değil. İdea'lar hakkında hem bu yolla hem de daha mantıksal ve daha titiz akıl yürütmelerle, incelenmiş olanlara benzer birçok itiraz toplamak mümkündür.

1080a

ὥστε πῶς ἂν αἱ ἰδέαι οὐσίαι τῶν πραγμάτων οὖσαι χωρὶς εἶεν; ἐν δὲ τῷ Φαίδωνι τοῦτον λέγεται τὸν τρόπον, ὡς καὶ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ γίγνεσθαι αἴτια τὰ εἴδη ἐστίν· καίτοι τῶν εἰδῶν ὄντων ὅμως οὐ γίγνεται ἂν μὴ ᾖ τὸ κινῆσον, καὶ πολλὰ γίγνεται ἕτερα, οἷον οἰκία καὶ δακτύλιος, ὧν οὔ φασιν εἶναι εἴδη· ὥστε δῆλον ὅτι ἐνδέχεται κἀκεῖνα, ὧν φασὶν ἰδέας εἶναι, καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι διὰ τοιαύτας αἰτίας οἵας καὶ τὰ ῥηθέντα νῦν, ἀλλʼ οὐ διὰ τὰ εἴδη. ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἰδεῶν καὶ τοῦτον τὸν τρόπον καὶ διὰ λογικωτέρων καὶ ἀκριβεστέρων λόγων ἔστι πολλὰ συναγαγεῖν ὅμοια τοῖς τεθεωρημένοις.

1080a106. Bölüm

Bunlar belirlendiğine göre, sayıların ayrı ousia'lar ve varolanların ilk sebepleri olduğunu söyleyenlerin vardığı sonuçları yeniden incelemek yerinde olur. Bazılarının dediği gibi sayı bir tabiatsa ve ousia'sı başka bir şey olmayıp kendisiyse, şu ihtimallerden biri zorunludur. Ya sayıda bir ilk ve onu izleyen bir sonraki vardır, her biri türce başkadır; bu da ya doğrudan doğruya birimler için geçerlidir ve herhangi bir birim herhangi bir birimle toplanamaz; ya da bütün birimler doğrudan doğruya art arda gelir ve herhangi biri herhangi biriyle toplanabilir; matematik sayının böyle olduğunu söylerler (çünkü matematik sayıda hiçbir birim bir başkasından farklı değildir); ya da bazı birimler toplanabilir, bazıları toplanamaz. Sözgelişi birden sonra ilk ikilik, sonra üçlük ve böylece öteki sayılar gelir; her sayıdaki birimler kendi aralarında toplanabilir: ilk ikilikteki birimler birbiriyle, ilk üçlükteki birimler birbiriyle, öteki sayılarda da böyle; ama ikiliğin kendisindeki birimler üçlüğün kendisindekilerle toplanamaz, art arda gelen öteki sayılarda da durum aynıdır. Bu yüzden matematik sayı şöyle sayılır: birden sonra iki, yani önceki bire bir bir daha eklenir; üç de bu ikiye bir bir daha eklenerek elde edilir; geri kalanı da böyle. Bu sayı ise şöyle sayılır: birden sonra, ilk bir olmadan, başka bir iki gelir; üçlük de ikilik olmadan gelir; öteki sayılar da böyle. Ya da sayılardan biri ilk söylenen türden, biri matematikçilerin söylediği türden, üçüncüsü de en son söylenen türden olacaktır. Ayrıca bu sayılar ya şeylerden ayrıdır, ya da ayrı olmayıp duyulur şeylerin içindedir (ama başta incelediğimiz biçimde değil, duyulur şeylerin içlerinde bulunan sayılardan oluştuğu biçimde); ya da sayıların bir kısmı ayrıdır, bir kısmı değildir; ya da hepsi ayrıdır.

1080a10

ἐπεὶ δὲ διώρισται περὶ τούτων, καλῶς ἔχει πάλιν θεωρῆσαι τὰ περὶ τοὺς ἀριθμοὺς συμβαίνοντα τοῖς λέγουσιν οὐσίας αὐτοὺς εἶναι χωριστὰς καὶ τῶν ὄντων αἰτίας πρώτας. ἀνάγκη δʼ, εἴπερ ἐστὶν ὁ ἀριθμὸς φύσις τις καὶ μὴ ἄλλη τίς ἐστιν αὐτοῦ ἡ οὐσία ἀλλὰ τοῦτʼ αὐτό, ὥσπερ φασί τινες, ἤτοι εἶναι τὸ μὲν πρῶτόν τι αὐτοῦ τὸ δʼ ἐχόμενον, ἕτερον ὂν τῷ εἴδει ἕκαστον,—καὶ τοῦτο ἢ ἐπὶ τῶν μονάδων εὐθὺς ὑπάρχει καὶ ἔστιν ἀσύμβλητος ὁποιαοῦν μονὰς ὁποιᾳοῦν μονάδι, ἢ εὐθὺς ἐφεξῆς πᾶσαι καὶ συμβληταὶ ὁποιαιοῦν ὁποιαισοῦν, οἷον λέγουσιν εἶναι τὸν μαθηματικὸν ἀριθμόν (ἐν γὰρ τῷ μαθηματικῷ οὐδὲν διαφέρει οὐδεμία μονὰς ἑτέρα ἑτέρας)· ἢ τὰς μὲν συμβλητὰς τὰς δὲ μή (οἷον εἰ ἔστι μετὰ τὸ ἓν πρώτη ἡ δυάς, ἔπειτα ἡ τριὰς καὶ οὕτω δὴ ὁ ἄλλος ἀριθμός, εἰσὶ δὲ συμβληταὶ αἱ ἐν ἑκάστῳ ἀριθμῷ μονάδες, οἷον αἱ ἐν τῇ δυάδι τῇ πρώτῃ αὑταῖς, καὶ αἱ ἐν τῇ τριάδι τῇ πρώτῃ αὑταῖς, καὶ οὕτω δὴ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀριθμῶν· αἱ δʼ ἐν τῇ δυάδι αὐτῇ πρὸς τὰς ἐν τῇ τριάδι αὐτῇ ἀσύμβλητοι, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ἐφεξῆς ἀριθμῶν· διὸ καὶ ὁ μὲν μαθηματικὸς ἀριθμεῖται μετὰ τὸ ἓν δύο, πρὸς τῷ ἔμπροσθεν ἑνὶ ἄλλο ἕν, καὶ τὰ τρία πρὸς τοῖς δυσὶ τούτοις ἄλλο ἕν, καὶ ὁ λοιπὸς δὲ ὡσαύτως· οὗτος δὲ μετὰ τὸ ἓν δύο ἕτερα ἄνευ τοῦ ἑνὸς τοῦ πρώτου, καὶ ἡ τριὰς ἄνευ τῆς δυάδος, ὁμοίως δὲ καὶ ὁ ἄλλος ἀριθμός)· ἢ τὸν μὲν εἶναι τῶν ἀριθμῶν οἷος ὁ πρῶτος ἐλέχθη, τὸν δʼ οἷον οἱ μαθηματικοὶ λέγουσι, τρίτον δὲ τὸν ῥηθέντα τελευταῖον· ἔτι τούτους ἢ χωριστοὺς εἶναι τοὺς ἀριθμοὺς τῶν πραγμάτων,

1080b— Sayıların var olabileceği yollar zorunlu olarak yalnızca bunlardır. Birin her şeyin ilkesi, ousia'sı ve unsuru olduğunu, sayının da bundan ve başka bir şeyden oluştuğunu söyleyenlerin her biri de hemen hemen bu yollardan birini benimsemiştir; yalnızca bütün birimlerin toplanamaz olduğunu kimse söylememiştir. Bu da akla yatkındır; çünkü söylenenlerin dışında başka bir yol olamaz. Bazıları her iki sayının da var olduğunu söyler: önce ve sonrası olan sayı, yani idea'lar, ve idea'ların ve duyulur şeylerin dışında matematik sayı; ikisini de duyulur şeylerden ayrı sayarlar. Bazıları da yalnızca matematik sayının var olduğunu, varolanların ilki olduğunu ve duyulur şeylerden ayrı olduğunu söyler. Pythagorasçılar da tek bir sayının, matematik sayının var olduğunu söyler; ama bu sayının ayrı olmadığını, duyulur ousia'ların ondan oluştuğunu ileri sürerler. Çünkü bütün göğü sayılardan kurarlar, ama birimlerden oluşan sayılardan değil; birimlerin büyüklüğü olduğunu kabul ederler; büyüklüğü olan ilk birin nasıl oluştuğu konusunda ise aporia içinde görünürler. Bir başkası ilk sayının, yani eidos'ların sayısının tek sayı türü olduğunu söyler, bazıları da matematik sayının bununla aynı olduğunu. Uzunluklar, düzlemler ve cisimler için de durum benzerdir. Bazıları matematik nesnelerle idea'lardan sonra gelenlerin farklı olduğunu söyler. Başka türlü konuşanlardan bazıları, yani idea'ları sayı yapmayan ve idea'ların var olduğunu bile söylemeyenler, matematik nesnelerden matematikçe söz eder; bazıları ise matematik nesnelerden söz eder ama matematikçe değil; çünkü her büyüklüğün büyüklüklere bölünmediğini, herhangi iki birimin bir ikilik oluşturmadığını söylerler. Biri varolanların unsuru ve ilkesi sayan Pythagorasçılar dışında herkes sayıların birimlerden oluştuğunu kabul eder; Pythagorasçılar ise, daha önce söylendiği gibi, sayıların büyüklüğü olduğunu söyler. Bunlar hakkında kaç türlü konuşulabileceği ve bütün yolların sayılmış olduğu bunlardan açıktır; hepsi imkânsızdır, ama belki bazıları ötekilerden daha da imkânsızdır.

1080b

ἢ οὐ χωριστοὺς ἀλλʼ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς (οὐχ οὕτως δʼ ὡς τὸ πρῶτον ἐπεσκοποῦμεν, ἀλλʼ ὡς ἐκ τῶν ἀριθμῶν ἐνυπαρχόντων ὄντα τὰ αἰσθητά) ἢ τὸν μὲν αὐτῶν εἶναι τὸν δὲ μή, ἢ πάντας εἶναι.—οἱ μὲν οὖν τρόποι καθʼ οὓς ἐνδέχεται αὐτοὺς εἶναι οὗτοί εἰσιν ἐξ ἀνάγκης μόνοι, σχεδὸν δὲ καὶ οἱ λέγοντες τὸ ἓν ἀρχὴν εἶναι καὶ οὐσίαν καὶ στοιχεῖον πάντων, καὶ ἐκ τούτου καὶ ἄλλου τινὸς εἶναι τὸν ἀριθμόν, ἕκαστος τούτων τινὰ τῶν τρόπων εἴρηκε, πλὴν τοῦ πάσας τὰς μονάδας εἶναι ἀσυμβλήτους. καὶ τοῦτο συμβέβηκεν εὐλόγως· οὐ γὰρ ἐνδέχεται ἔτι ἄλλον τρόπον εἶναι παρὰ τοὺς εἰρημένους. οἱ μὲν οὖν ἀμφοτέρους φασὶν εἶναι τοὺς ἀριθμούς, τὸν μὲν ἔχοντα τὸ πρότερον καὶ ὕστερον τὰς ἰδέας, τὸν δὲ μαθηματικὸν παρὰ τὰς ἰδέας καὶ τὰ αἰσθητά, καὶ χωριστοὺς ἀμφοτέρους τῶν αἰσθητῶν· οἱ δὲ τὸν μαθηματικὸν μόνον ἀριθμὸν εἶναι, τὸν πρῶτον τῶν ὄντων, κεχωρισμένον τῶν αἰσθητῶν. καὶ οἱ Πυθαγόρειοι δʼ ἕνα, τὸν μαθηματικόν, πλὴν οὐ κεχωρισμένον ἀλλʼ ἐκ τούτου τὰς αἰσθητὰς οὐσίας συνεστάναι φασίν· τὸν γὰρ ὅλον οὐρανὸν κατασκευάζουσιν ἐξ ἀριθμῶν, πλὴν οὐ μοναδικῶν, ἀλλὰ τὰς μονάδας ὑπολαμβάνουσιν ἔχειν μέγεθος· ὅπως δὲ τὸ πρῶτον ἓν συνέστη ἔχον μέγεθος, ἀπορεῖν ἐοίκασιν. ἄλλος δέ τις τὸν πρῶτον ἀριθμὸν τὸν τῶν εἰδῶν ἕνα εἶναι, ἔνιοι δὲ καὶ τὸν μαθηματικὸν τὸν αὐτὸν τοῦτον εἶναι. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὰ μήκη καὶ περὶ τὰ ἐπίπεδα καὶ περὶ τὰ στερεά. οἱ μὲν γὰρ ἕτερα τὰ μαθηματικὰ καὶ τὰ μετὰ τὰς ἰδέας· τῶν δὲ ἄλλως λεγόντων οἱ μὲν τὰ μαθηματικὰ καὶ μαθηματικῶς λέγουσιν, ὅσοι μὴ ποιοῦσι τὰς ἰδέας ἀριθμοὺς μηδὲ εἶναί φασιν ἰδέας, οἱ δὲ τὰ μαθηματικά, οὐ μαθηματικῶς δέ· οὐ γὰρ τέμνεσθαι οὔτε μέγεθος πᾶν εἰς μεγέθη, οὔθʼ ὁποιασοῦν μονάδας δυάδα εἶναι. μοναδικοὺς δὲ τοὺς ἀριθμοὺς εἶναι πάντες τιθέασι, πλὴν τῶν Πυθαγορείων, ὅσοι τὸ ἓν στοιχεῖον καὶ ἀρχήν φασιν εἶναι τῶν ὄντων· ἐκεῖνοι δʼ ἔχοντας μέγεθος, καθάπερ εἴηρται πρότερον. ὁσαχῶς μὲν οὖν ἐνδέχεται λεχθῆναι περὶ αὐτῶν, καὶ ὅτι πάντες εἰσὶν εἰρημένοι οἱ τρόποι, φανερὸν ἐκ τούτων· ἔστι δὲ πάντα μὲν ἀδύνατα, μᾶλλον δʼ ἴσως θάτερα τῶν ἑτέρων.

1080b357. Bölüm

Önce birimlerin toplanabilir mi toplanamaz mı olduğunu, toplanamazsa ayırdığımız iki yoldan hangisiyle toplanamaz olduğunu incelemeliyiz.

1080b35

πρῶτον μὲν οὖν σκεπτέον εἰ συμβληταὶ αἱ μονάδες ἢ ἀσύμβλητοι, καὶ εἰ ἀσύμβλητοι, ποτέρως ὧνπερ διείλομεν.

1081aÇünkü ya herhangi bir birim herhangi bir birimle toplanamaz, ya da ikiliğin kendisindeki birimler üçlüğün kendisindekilerle toplanamaz ve böylece her ilk sayıdaki birimler öteki ilk sayılardaki birimlerle toplanamaz. Bütün birimler toplanabilir ve farksızsa, matematik sayı ortaya çıkar ve yalnızca o olur; idea'ların sayı olması da mümkün olmaz. (İnsanın kendisi, canlının kendisi ya da eidos'lardan herhangi biri hangi sayı olacak? Her şeyin bir idea'sı vardır, sözgelişi insanın kendisinin bir, canlının kendisinin başka bir idea'sı; oysa benzer ve farksız sayılar sonsuzdur; dolayısıyla şu belirli üçlüğün insanın kendisi olması için herhangi bir üçlükten daha fazla sebep yoktur.) İdea'lar sayı değilse, hiç var olamazlar da; çünkü idea'lar hangi ilkelerden oluşacak? Sayı birden ve belirsiz ikilikten oluşur; ilkeler ve unsurlar da sayının ilkeleri ve unsurları olarak söylenir; idea'ları ne sayılardan önce ne de sonra yerleştirmek mümkündür. Birimler toplanamazsa ve herhangi biri herhangi biriyle toplanamayacak biçimde toplanamazsa, bu sayı ne matematik sayı olabilir (çünkü matematik sayı farksız birimlerden oluşur ve onun hakkında ispatlanan şeyler böyle bir sayıya uyar), ne de eidos'ların sayısı. Çünkü o zaman ilk ikilik birden ve belirsiz ikilikten çıkmaz, ardından da ikilik, üçlük, dörtlük diye söylenen sıradaki sayılar gelmez. İlk ikilikteki birimler, ister bu görüşü ilk ortaya atanın dediği gibi eşit olmayanlardan (onlar eşitlenince oluşmuşlardır), ister başka bir yolla oluşsunlar, aynı anda doğarlar; oysa birimlerden biri ötekinden önceyse, bunlardan oluşan ikilikten de önce olacaktır; çünkü bir şeyin bir kısmı önce, bir kısmı sonra olduğunda, bunlardan oluşan da birinden sonra, ötekinden önce olur. Ayrıca önce birin kendisi gelir, sonra ötekiler arasında ilk bir gelir, ondan sonra ikinci bir gelir, sonra da ikinci olandan sonra ikinci, ilk birden sonra üçüncü olan bir gelir; dolayısıyla birimler, adlarını aldıkları sayılardan önce gelecektir: sözgelişi ikilikte üçüncü bir birim üçten önce, üçlükte dördüncü ve beşinci birimler bu sayılardan önce bulunacaktır. Kimse birimlerin bu biçimde toplanamaz olduğunu söylememiştir; ama onların ilkelerine göre bu da akla yatkındır, gerçekte ise imkânsızdır.

1081a

ἔστι μὲν γὰρ ὁποιανοῦν εἶναι ὁποιᾳοῦν μονάδι ἀσύμβλητον, ἔστι δὲ τὰς ἐν αὐτῇ τῇ δυάδι πρὸς τὰς ἐν αὐτῇ τῇ τριάδι, καὶ οὕτως δὴ ἀσυμβλήτους εἶναι τὰς ἐν ἑκάστῳ τῷ πρώτῳ ἀριθμῷ πρὸς ἀλλήλας. εἰ μὲν οὖν πᾶσαι συμβληταὶ καὶ ἀδιάφοροι αἱ μονάδες, ὁ μαθηματικὸς γίγνεται ἀριθμὸς καὶ εἷς μόνος, καὶ τὰς ἰδέας οὐκ ἐνδέχεται εἶναι τοὺς ἀριθμούς (ποῖος γὰρ ἔσται ἀριθμὸς αὐτὸ ἄνθρωπος ἢ ζῷον ἢ ἄλλο ὁτιοῦν τῶν εἰδῶν; ἰδέα μὲν γὰρ μία ἑκάστου, οἷον αὐτοῦ ἀνθρώπου μία καὶ αὐτοῦ ζῴου ἄλλη μία· οἱ δʼ ὅμοιοι καὶ ἀδιάφοροι ἄπειροι, ὥστʼ οὐθὲν μᾶλλον ἥδε ἡ τριὰς αὐτοάνθρωπος ἢ ὁποιαοῦν), εἰ δὲ μὴ εἰσὶν ἀριθμοὶ αἱ ἰδέαι, οὐδʼ ὅλως οἷόν τε αὐτὰς εἶναι (ἐκ τίνων γὰρ ἔσονται ἀρχῶν αἱ ἰδέαι; ὁ γὰρ ἀριθμός ἐστιν ἐκ τοῦ ἑνὸς καὶ τῆς δυάδος τῆς ἀορίστου, καὶ αἱ ἀρχαὶ καὶ τὰ στοιχεῖα λέγονται τοῦ ἀριθμοῦ εἶναι, τάξαι τε οὔτε προτέρας ἐνδέχεται τῶν ἀριθμῶν αὐτὰς οὔθʼ ὑστέρας)· εἰ δʼ ἀσύμβλητοι αἱ μονάδες, καὶ οὕτως ἀσύμβλητοι ὥστε ἡτισοῦν ᾑτινιοῦν, οὔτε τὸν μαθηματικὸν ἐνδέχεται εἶναι τοῦτον τὸν ἀριθμόν (ὁ μὲν γὰρ μαθηματικὸς ἐξ ἀδιαφόρων, καὶ τὰ δεικνύμενα κατʼ αὐτοῦ ὡς ἐπὶ τοιούτου ἁρμόττει) οὔτε τὸν τῶν εἰδῶν. οὐ γὰρ ἔσται ἡ δυὰς πρώτη ἐκ τοῦ ἑνὸς καὶ τῆς ἀορίστου δυάδος, ἔπειτα οἱ ἑξῆς ἀριθμοί, ὡς λέγεται δυάς, τριάς, τετράς—ἅμα γὰρ αἱ ἐν τῇ δυάδι τῇ πρώτῃ μονάδες γεννῶνται, εἴτε ὥσπερ ὁ πρῶτος εἰπὼν ἐξ ἀνίσων (ἰσασθέντων γὰρ ἐγένοντο) εἴτε ἄλλως—, ἐπεὶ εἰ ἔσται ἡ ἑτέρα μονὰς τῆς ἑτέρας προτέρα, καὶ τῆς δυάδος τῆς ἐκ τούτων ἔσται προτέρα· ὅταν γὰρ ᾖ τι τὸ μὲν πρότερον τὸ δὲ ὕστερον, καὶ τὸ ἐκ τούτων τοῦ μὲν ἔσται πρότερον τοῦ δʼ ὕστερον. ἔτι ἐπειδὴ ἔστι πρῶτον μὲν αὐτὸ τὸ ἕν, ἔπειτα τῶν ἄλλων ἔστι τι πρῶτον ἓν δεύτερον δὲ μετʼ ἐκεῖνο, καὶ πάλιν τρίτον τὸ δεύτερον μὲν μετὰ τὸ δεύτερον τρίτον δὲ μετὰ τὸ πρῶτον ἕν,—ὥστε πρότεραι ἂν εἶεν αἱ μονάδες ἢ οἱ ἀριθμοὶ ἐξ ὧν λέγονται, οἷον ἐν τῇ δυάδι τρίτη μονὰς ἔσται πρὶν τὰ τρία εἶναι, καὶ ἐν τῇ τριάδι τετάρτη καὶ [ἡ] πέμπτη πρὶν τοὺς ἀριθμοὺς τούτους. οὐδεὶς μὲν οὖν τὸν τρόπον τοῦτον εἴρηκεν αὐτῶν τὰς μονάδας ἀσυμβλήτους, ἔστι δὲ κατὰ μὲν τὰς ἐκείνων ἀρχὰς εὔλογον καὶ οὕτως, κατὰ μέντοι τὴν ἀλήθειαν ἀδύνατον.

1081bÇünkü ilk bir birim ve ilk bir bir varsa, birimlerin önce ve sonra olması akla yatkındır; ilk bir ikilik varsa, ikiliklerin de öyle olması; çünkü ilkten sonra bir ikincinin bulunması akla yatkın ve zorunludur; ikinci varsa üçüncü de vardır, ötekiler de böyle art arda gelir. (Hem birden sonra ilk ve ikinci bir birim olduğunu, hem de ilk bir ikilik olduğunu birlikte söylemek ise imkânsızdır.) Oysa onlar ilk bir birim ve ilk bir bir koyarlar ama ikinci ve üçüncüyü koymazlar; ilk ikiliği koyarlar ama ikinci ve üçüncüyü koymazlar. Bütün birimler toplanamazsa ikiliğin kendisinin, üçlüğün kendisinin ve öteki sayıların var olamayacağı da açıktır. Çünkü birimler ister farksız olsun, ister her biri ötekinden farklı olsun, sayının ekleme yoluyla sayılması zorunludur: ikilik bire bir bir daha eklenerek, üçlük ikiye bir bir daha eklenerek, dörtlük de aynı şekilde. Durum böyleyse, sayıların onların ikilikten ve birden türettikleri biçimde oluşması imkânsızdır. Çünkü ikilik üçlüğün, üçlük de dörtlüğün parçası olur; sonraki sayılarda da aynı sonuç çıkar. Oysa onlara göre dörtlük ilk ikilikten ve belirsiz ikilikten oluşuyordu: ikiliğin kendisinin dışında iki ikilik. Böyle değilse, ikiliğin kendisi dörtlüğün bir parçası olacak, ona başka bir ikilik eklenecektir. İkilik de birin kendisinden ve başka bir birden oluşacaktır; öyleyse öteki unsur belirsiz ikilik olamaz; çünkü o belirli bir ikilik değil, tek bir birim meydana getirir. Ayrıca üçlüğün kendisinin ve ikiliğin kendisinin dışında başka üçlükler ve ikilikler nasıl olacak? Önceki ve sonraki birimlerden ne şekilde oluşacaklar? Bütün bunlar saçma ve uydurmadır; ilk bir ikiliğin, sonra da üçlüğün kendisinin olması imkânsızdır. Ama bir ve belirsiz ikilik unsur olacaksa böyle olması zorunludur. Sonuçlar imkânsızsa, ilkelerin bunlar olması da imkânsızdır. — Herhangi bir birim herhangi bir birimden farklıysa, zorunlu olarak bu ve buna benzer başka sonuçlar çıkar; farklı sayılardaki birimler farklı, aynı sayıdakiler ise yalnızca birbirleriyle farksızsa, bu durumda da güçlükler hiç azalmaz.

1081b

τάς τε γὰρ μονάδας προτέρας καὶ ὑστέρας εἶναι εὔλογον, εἴπερ καὶ πρώτη τις ἔστι μονὰς καὶ ἓν πρῶτον, ὁμοίως δὲ καὶ δυάδας, εἴπερ καὶ δυὰς πρώτη ἔστιν· μετὰ γὰρ τὸ πρῶτον εὔλογον καὶ ἀναγκαῖον δεύτερόν τι εἶναι, καὶ εἰ δεύτερον, τρίτον, καὶ οὕτω δὴ τὰ ἄλλα ἐφεξῆς (ἅμα δʼ ἀμφότερα λέγειν, μονάδα τε μετὰ τὸ ἓν πρώτην εἶναι καὶ δευτέραν, καὶ δυάδα πρώτην, ἀδύνατον). οἱ δὲ ποιοῦσι μονάδα μὲν καὶ ἓν πρῶτον, δεύτερον δὲ καὶ τρίτον οὐκέτι, καὶ δυάδα πρώτην, δευτέραν δὲ καὶ τρίτην οὐκέτι. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται, εἰ ἀσύμβλητοι πᾶσαι αἱ μονάδες, δυάδα εἶναι αὐτὴν καὶ τριάδα καὶ οὕτω τοὺς ἄλλους ἀριθμούς. ἄν τε γὰρ ὦσιν ἀδιάφοροι αἱ μονάδες ἄν τε διαφέρουσαι ἑκάστη ἑκάστης, ἀνάγκη ἀριθμεῖσθαι τὸν ἀριθμὸν κατὰ πρόσθεσιν, οἷον τὴν δυάδα πρὸς τῷ ἑνὶ ἄλλου ἑνὸς προστεθέντος, καὶ τὴν τριάδα ἄλλου ἑνὸς πρὸς τοῖς δυσὶ προστεθέντος, καὶ τὴν τετράδα ὡσαύτως· τούτων δὲ ὄντων ἀδύνατον τὴν γένεσιν εἶναι τῶν ἀριθμῶν ὡς γεννῶσιν ἐκ τῆς δυάδος καὶ τοῦ ἑνός. μόριον γὰρ γίγνεται ἡ δυὰς τῆς τριάδος καὶ αὕτη τῆς τετράδος, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ἐχομένων. ἀλλʼ ἐκ τῆς δυάδος τῆς πρώτης καὶ τῆς ἀορίστου δυάδος ἐγίγνετο ἡ τετράς, δύο δυάδες παρʼ αὐτὴν τὴν δυάδα· εἰ δὲ μή, μόριον ἔσται αὐτὴ ἡ δυάς, ἑτέρα δὲ προσέσται μία δυάς. καὶ ἡ δυὰς ἔσται ἐκ τοῦ ἑνὸς αὐτοῦ καὶ ἄλλου ἑνός· εἰ δὲ τοῦτο, οὐχ οἷόν τʼ εἶναι τὸ ἕτερον στοιχεῖον δυάδα ἀόριστον· μονάδα γὰρ μίαν γεννᾷ ἀλλʼ οὐ δυάδα ὡρισμένην. ἔτι παρʼ αὐτὴν τὴν τριάδα καὶ αὐτὴν τὴν δυάδα πῶς ἔσονται ἄλλαι τριάδες καὶ δυάδες; καὶ τίνα τρόπον ἐκ προτέρων μονάδων καὶ ὑστέρων σύγκεινται; πάντα γὰρ ταῦτʼ ⟨ἄτοπά⟩ ἐστι καὶ πλασματώδη, καὶ ἀδύνατον εἶναι πρώτην δυάδα, εἶτʼ αὐτὴν τριάδα. ἀνάγκη δʼ, ἐπείπερ ἔσται τὸ ἓν καὶ ἡ ἀόριστος δυὰς στοιχεῖα. εἰ δʼ ἀδύνατα τὰ συμβαίνοντα, καὶ τὰς ἀρχὰς εἶναι ταύτας ἀδύνατον.—εἰ μὲν οὖν διάφοροι αἱ μονάδες ὁποιαιοῦν ὁποιαισοῦν, ταῦτα καὶ τοιαῦθʼ ἕτερα συμβαίνει ἐξ ἀνάγκης· εἰ δʼ αἱ μὲν ἐν ἄλλῳ διάφοροι αἱ δʼ ἐν τῷ αὐτῷ ἀριθμῷ ἀδιάφοροι ἀλλήλαις μόναι, καὶ οὕτως οὐθὲν ἐλάττω συμβαίνει τὰ δυσχερῆ.

1082aSözgelişi onluğun kendisinde on birim vardır; onluk hem bunlardan hem de iki beşlikten oluşur. Onluğun kendisi rastgele bir sayı olmadığına ve rastgele beşliklerden oluşmadığına göre, tıpkı rastgele birimlerden oluşmadığı gibi, bu onluktaki birimlerin farklı olması zorunludur. Çünkü birimler farklı değilse, onluğu oluşturan beşlikler de farklı olmayacaktır; beşlikler farklı olduğuna göre, birimler de farklı olacaktır. Farklıysalar, onluğun içinde başka beşlikler bulunmayıp yalnızca bu iki beşlik mi bulunacak, yoksa başkaları da bulunacak mı? Bulunmayacaksa bu saçmadır; bulunacaksa, onlardan oluşan onluk hangisi olacak? Çünkü onluğun içinde kendisinden başka bir onluk yoktur. Dörtlüğün de rastgele ikiliklerden oluşmaması zorunludur; çünkü onların dediğine göre belirsiz ikilik belirli ikiliği alıp iki ikilik yapmıştır; aldığı şeyi ikileyen odur. — Ayrıca ikiliğin iki birimin dışında, üçlüğün de üç birimin dışında bir tabiat olması nasıl mümkündür? Ya biri ötekinden pay alarak olacaktır, tıpkı beyaz insanın beyazın ve insanın dışında olması gibi (çünkü bunlardan pay alır); ya da biri ötekinin bir ayırımı olduğunda olacaktır, tıpkı insanın canlının ve iki ayaklının dışında olması gibi. Ayrıca bazı şeyler temasla, bazıları karışımla, bazıları da konumla birdir; ama bunların hiçbiri ikiliği ve üçlüğü oluşturan birimlere ait olamaz; iki insan ikisinin dışında tek bir şey olmadığı gibi, birimlerin de öyle olması zorunludur. Bölünmez olmaları yüzünden de farklı olmayacaklardır; noktalar da bölünmezdir, ama yine de iki noktanın ikiliği bu ikisinden başka bir şey değildir. — Şunu da gözden kaçırmamalıyız: bu görüşten önceki ve sonraki ikiliklerin olduğu sonucu çıkar; öteki sayılarda da aynı şekilde. Dörtlükteki ikilikler birbirleriyle aynı anda olsun; ama bunlar sekizlikteki ikiliklerden öncedir ve ikilik nasıl bunları doğurduysa, bunlar da sekizliğin kendisindeki dörtlükleri doğurmuştur; dolayısıyla ilk ikilik bir idea ise, bunlar da birer idea olacaktır. Aynı akıl yürütme birimler için de geçerlidir: ilk ikilikteki birimler dörtlükteki dört birimi doğurur; dolayısıyla bütün birimler idea olur ve bir idea idea'lardan oluşur. Öyleyse açıktır ki bunların idea'sı oldukları şeyler de bileşik olacaktır; tıpkı canlıların idea'ları varsa, canlıların canlılardan oluştuğunu söylemek gibi.

1082a

οἷον γὰρ ἐν τῇ δεκάδι αὐτῇ ἔνεισι δέκα μονάδες, σύγκειται δὲ καὶ ἐκ τούτων καὶ ἐκ δύο πεντάδων ἡ δεκάς. ἐπεὶ δʼ οὐχ ὁ τυχὼν ἀριθμὸς αὐτὴ ἡ δεκὰς οὐδὲ σύγκειται ἐκ τῶν τυχουσῶν πεντάδων, ὥσπερ οὐδὲ μονάδων, ἀνάγκη διαφέρειν τὰς μονάδας τὰς ἐν τῇ δεκάδι ταύτῃ. ἂν γὰρ μὴ διαφέρωσιν, οὐδʼ αἱ πεντάδες διοίσουσιν ἐξ ὧν ἐστὶν ἡ δεκάς· ἐπεὶ δὲ διαφέρουσι, καὶ αἱ μονάδες διοίσουσιν. εἰ δὲ διαφέρουσι, πότερον οὐκ ἐνέσονται πεντάδες ἄλλαι ἀλλὰ μόνον αὗται αἱ δύο, ἢ ἔσονται; εἴτε δὲ μὴ ἐνέσονται, ἄτοπον· εἴτʼ ἐνέσονται, ποία ἔσται δεκὰς ἐξ ἐκείνων; οὐ γὰρ ἔστιν ἑτέρα δεκὰς ἐν τῇ δεκάδι παρʼ αὐτήν. ἀλλὰ μὴν καὶ ἀνάγκη γε μὴ ἐκ τῶν τυχουσῶν δυάδων τὴν τετράδα συγκεῖσθαι· ἡ γὰρ ἀόριστος δυάς, ὥς φασι, λαβοῦσα τὴν ὡρισμένην δυάδα δύο δυάδας ἐποίησεν· τοῦ γὰρ ληφθέντος ἦν δυοποιός.—ἔτι τὸ εἶναι παρὰ τὰς δύο μονάδας τὴν δυάδα φύσιν τινά, καὶ τὴν τριάδα παρὰ τὰς τρεῖς μονάδας, πῶς ἐνδέχεται; ἢ γὰρ μεθέξει θατέρου θατέρου, ὥσπερ λευκὸς ἄνθρωπος παρὰ λευκὸν καὶ ἄνθρωπον (μετέχει γὰρ τούτων), ἢ ὅταν ᾖ θατέρου θάτερον διαφορά τις, ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος παρὰ ζῷον καὶ δίπουν. ἔτι τὰ μὲν ἁφῇ ἐστὶν ἓν τὰ δὲ μίξει τὰ δὲ θέσει· ὧν οὐδὲν ἐνδέχεται ὑπάρχειν ταῖς μονάσιν ἐξ ὧν ἡ δυὰς καὶ ἡ τριάς· ἀλλʼ ὥσπερ οἱ δύο ἄνθρωποι οὐχ ἕν τι παρʼ ἀμφοτέρους, οὕτως ἀνάγκη καὶ τὰς μονάδας. καὶ οὐχ ὅτι ἀδιαίρετοι, διοίσουσι διὰ τοῦτο· καὶ γὰρ αἱ στιγμαὶ ἀδιαίρετοι, ἀλλʼ ὅμως παρὰ τὰς δύο οὐθὲν ἕτερον ἡ δυὰς αὐτῶν.—ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦτο δεῖ λανθάνειν, ὅτι συμβαίνει προτέρας καὶ ὑστέρας εἶναι δυάδας, ὁμοίως δὲ καὶ τοὺς ἄλλους ἀριθμούς. αἱ μὲν γὰρ ἐν τῇ τετράδι δυάδες ἔστωσαν ἀλλήλαις ἅμα· ἀλλʼ αὗται τῶν ἐν τῇ ὀκτάδι πρότεραί εἰσι, καὶ ἐγέννησαν, ὥσπερ ἡ δυὰς ταύτας, αὗται τὰς τετράδας τὰς ἐν τῇ ὀκτάδι αὐτῇ, ὥστε εἰ καὶ ἡ πρώτη δυὰς ἰδέα, καὶ αὗται ἰδέαι τινὲς ἔσονται. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν μονάδων· αἱ γὰρ ἐν τῇ δυάδι τῇ πρώτῃ μονάδες γεννῶσι τὰς τέτταρας τὰς ἐν τῇ τετράδι, ὥστε πᾶσαι αἱ μονάδες ἰδέαι γίγνονται καὶ συγκείσεται ἰδέα ἐξ ἰδεῶν· ὥστε δῆλον ὅτι κἀκεῖνα ὧν ἰδέαι αὗται τυγχάνουσιν οὖσαι συγκείμενα ἔσται, οἷον εἰ τὰ ζῷα φαίη τις συγκεῖσθαι ἐκ ζῴων, εἰ τούτων ἰδέαι εἰσίν.

1082b— Genel olarak birimleri herhangi bir şekilde farklı saymak saçma ve uydurmadır (uydurma derken bir varsayıma uydurmak için zorlanmış olanı kastediyorum). Çünkü bir birimin bir başka birimden ne kemiyet ne de keyfiyet bakımından farklı olduğunu görürüz; sayının da ya eşit ya eşitsiz olması zorunludur; bu her sayı için geçerlidir, en çok da birimlerden oluşan sayı için; dolayısıyla daha büyük ya da daha küçük değilse eşittir; sayılarda da eşit ve genel olarak farksız olanları aynı kabul ederiz. Böyle olmasaydı, onluğun kendisindeki ikilikler de eşit oldukları hâlde farksız olmazdı; çünkü onların farksız olduğunu söyleyen biri hangi sebebi gösterebilir? Ayrıca her birim başka bir birimle iki ediyorsa, ikiliğin kendisinden alınan bir birim ile üçlüğün kendisinden alınan bir birim, farklı birimlerden oluşan bir ikilik olacaktır; bu ikilik üçlükten önce mi gelecek, sonra mı? Daha çok önce gelmesi zorunlu görünür; çünkü birimlerden biri üçlükle, öteki ikilikle aynı anda vardır. Biz genel olarak bir ve birin, eşit de olsalar eşitsiz de olsalar, iki ettiğini kabul ederiz, sözgelişi iyi ile kötü, insan ile at; bu görüşü savunanlar ise birimler için bile bunu kabul etmez. Üçlüğün kendisinin sayısı ikiliğin kendisininkinden büyük değilse bu şaşırtıcıdır; büyükse, açıktır ki içinde ikiliğe eşit bir sayı da vardır, dolayısıyla bu sayı ikiliğin kendisinden farksızdır. Ama ilk ve ikinci bir sayı varsa bu mümkün değildir. İdea'lar da sayı olmayacaktır. Bu noktada, idea'lar olacaksa birimlerin farklı olması gerektiğini savunanlar haklıdır, daha önce söylendiği gibi; çünkü eidos birdir, birimler farksızsa ikilikler ve üçlükler de farksız olacaktır. Bu yüzden 'bir, iki' diye sayarken mevcut sayıya bir şey eklenmediğini söylemek zorundadırlar; yoksa oluş belirsiz ikilikten olmaz, sayının idea olması da mümkün olmaz; çünkü bir idea başka bir idea'nın içinde bulunur ve bütün eidos'lar tek bir eidos'un parçaları olurdu. Bu yüzden varsayımları bakımından doğru söylerler, ama genel olarak doğru söylemezler; çünkü birçok şeyi ortadan kaldırırlar; hatta şunun da bir aporia içerdiğini söyleyeceklerdir: 'bir, iki, üç' diye sayarken ekleyerek mi sayarız, yoksa ayrı ayrı parçalar olarak mı? Oysa ikisini de yaparız; bu yüzden bu farkı ousia'da böyle büyük bir farka dönüştürmek gülünçtür.

1082b

—ὅλως δὲ τὸ ποιεῖν τὰς μονάδας διαφόρους ὁπωσοῦν ἄτοπον καὶ πλασματῶδες (λέγω δὲ πλασματῶδες τὸ πρὸς ὑπόθεσιν βεβιασμένον)· οὔτε γὰρ κατὰ τὸ ποσὸν οὔτε κατὰ τὸ ποιὸν ὁρῶμεν διαφέρουσαν μονάδα μονάδος, ἀνάγκη τε ἢ ἴσον ἢ ἄνισον εἶναι ἀριθμόν, πάντα μὲν ἀλλὰ μάλιστα τὸν μοναδικόν, ὥστʼ εἰ μήτε πλείων μήτʼ ἐλάττων, ἴσος· τὰ δὲ ἴσα καὶ ὅλως ἀδιάφορα ταὐτὰ ὑπολαμβάνομεν ἐν τοῖς ἀριθμοῖς. εἰ δὲ μή, οὐδʼ αἱ ἐν αὐτῇ τῇ δεκάδι δυάδες ἀδιάφοροι ἔσονται ἴσαι οὖσαι· τίνα γὰρ αἰτίαν ἕξει λέγειν ὁ φάσκων ἀδιαφόρους εἶναι; ἔτι εἰ ἅπασα μονὰς καὶ μονὰς ἄλλη δύο, ἡ ἐκ τῆς δυάδος αὐτῆς μονὰς καὶ ἡ ἐκ τῆς τριάδος αὐτῆς δυὰς ἔσται ἐκ διαφερουσῶν τε, καὶ πότερον προτέρα τῆς τριάδος ἢ ὑστέρα; μᾶλλον γὰρ ἔοικε προτέραν ἀναγκαῖον εἶναι· ἡ μὲν γὰρ ἅμα τῇ τριάδι ἡ δʼ ἅμα τῇ δυάδι τῶν μονάδων. καὶ ἡμεῖς μὲν ὑπολαμβάνομεν ὅλως ἓν καὶ ἕν, καὶ ἐὰν ᾖ ἴσα ἢ ἄνισα, δύο εἶναι, οἷον τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν, καὶ ἄνθρωπον καὶ ἵππον· οἱ δʼ οὕτως λέγοντες οὐδὲ τὰς μονάδας. εἴτε δὲ μὴ ἔστι πλείων ἀριθμὸς ὁ τῆς τριάδος αὐτῆς ἢ ὁ τῆς δυάδος, θαυμαστόν· εἴτε ἐστὶ πλείων, δῆλον ὅτι καὶ ἴσος ἔνεστι τῇ δυάδι, ὥστε οὗτος ἀδιάφορος αὐτῇ τῇ δυάδι. ἀλλʼ οὐκ ἐνδέχεται, εἰ πρῶτός τις ἔστιν ἀριθμὸς καὶ δεύτερος. οὐδὲ ἔσονται αἱ ἰδέαι ἀριθμοί. τοῦτο μὲν γὰρ αὐτὸ ὀρθῶς λέγουσιν οἱ διαφόρους τὰς μονάδας ἀξιοῦντες εἶναι, εἴπερ ἰδέαι ἔσονται, ὥσπερ εἴρηται πρότερον· ἓν γὰρ τὸ εἶδος, αἱ δὲ μονάδες εἰ ἀδιάφοροι, καὶ αἱ δυάδες καὶ αἱ τριάδες ἔσονται ἀδιάφοροι. διὸ καὶ τὸ ἀριθμεῖσθαι οὕτως, ἓν δύο, μὴ προσλαμβανομένου πρὸς τῷ ὑπάρχοντι ἀναγκαῖον αὐτοῖς λέγειν (οὔτε γὰρ ἡ γένεσις ἔσται ἐκ τῆς ἀορίστου δυάδος, οὔτʼ ἰδέαν ἐνδέχεται εἶναι· ἐνυπάρξει γὰρ ἑτέρα ἰδέα ἐν ἑτέρᾳ, καὶ πάντα τὰ εἴδη ἑνὸς μέρη)· διὸ πρὸς μὲν τὴν ὑπόθεσιν ὀρθῶς λέγουσιν, ὅλως δʼ οὐκ ὀρθῶς· πολλὰ γὰρ ἀναιροῦσιν, ἐπεὶ τοῦτό γʼ αὐτὸ ἔχειν τινὰ φήσουσιν ἀπορίαν, πότερον, ὅταν ἀριθμῶμεν καὶ εἴπωμεν ἓν δύο τρία, προσλαμβάνοντες ἀριθμοῦμεν ἢ κατὰ μερίδας. ποιοῦμεν δὲ ἀμφοτέρως· διὸ γελοῖον ταύτην εἰς τηλικαύτην τῆς οὐσίας ἀνάγειν διαφοράν.

1083a8. Bölüm

Her şeyden önce sayının farkının ve, eğer varsa, birimin farkının ne olduğunu belirlemek yerinde olur. Farkın ya kemiyet ya keyfiyet bakımından olması zorunludur; ama bunların hiçbirinin birimlere ait olabileceği görülmüyor. Sayı olarak ise kemiyet bakımından farklı olur. Birimler de kemiyet bakımından farklı olsaydı, birim sayısı eşit olan bir sayı başka bir sayıdan farklı olurdu. Ayrıca ilk birimler mi daha büyüktür, yoksa daha küçük mü? Sonrakiler mi büyür, yoksa tersi mi? Bunların hepsi akla aykırıdır. Keyfiyet bakımından farklı olmaları da mümkün değildir. Çünkü onlara hiçbir hâl ait olamaz; sayılarda bile keyfiyetin kemiyetten sonra geldiğini söylerler. Ayrıca bu keyfiyet onlara ne birden gelebilir ne de ikilikten; çünkü bir keyfiyet değildir, ikilik ise kemiyet yapan şeydir; çünkü onun tabiatı varolanların çok olmasının sebebidir. Durum başka türlüyse, bunu en başta söylemeleri ve birimin farkı hakkında, özellikle de farkın neden zorunlu olarak bulunduğu konusunda bir belirleme yapmaları gerekirdi; yoksa hangi farktan söz ediyorlar? — Demek ki idea'lar sayıysa, birimlerin ne hepsinin toplanabilir olması mümkündür, ne de iki yoldan herhangi biriyle birbirleriyle toplanamaz olmaları; bu açıktır. Başka bazılarının sayılar hakkında söyledikleri de doğru değildir. Bunlar, idea'ların ne mutlak anlamda ne de sayı olarak var olduğunu düşünmeyen, ama matematik nesnelerin var olduğunu, sayıların varolanların ilki olduğunu ve onların ilkesinin birin kendisi olduğunu düşünenlerdir. Çünkü onların dediği gibi birlerin ilki olan bir bir bulunup da ikiliklerin ilki olan bir ikilik, üçlüklerin ilki olan bir üçlük bulunmaması saçmadır; çünkü hepsi için aynı akıl yürütme geçerlidir. Sayılar hakkında durum böyleyse ve biri yalnızca matematik sayının var olduğunu kabul ederse, bir ilke olmaz (çünkü böyle bir birin öteki birimlerden farklı olması zorunludur; öyleyse ikiliklerin ilki olan bir ikilik de olmalıdır, art arda gelen öteki sayılarda da aynı şekilde). Bir ilkeyse, sayılar hakkında durumun daha çok Platon'un dediği gibi olması, ilk bir ikilik ve ilk bir üçlük bulunması ve sayıların birbiriyle toplanamaz olması zorunludur. Ama biri bunları kabul ederse, birçok imkânsız sonuç çıktığı söylendi. Oysa durumun ya böyle ya öyle olması zorunludur; dolayısıyla ikisi de değilse, sayının ayrı olarak var olması mümkün olmaz.

1083a

πάντων δὲ πρῶτον καλῶς ἔχει διορίσασθαι τίς ἀριθμοῦ διαφορά, καὶ μονάδος, εἰ ἔστιν. ἀνάγκη δʼ ἢ κατὰ τὸ ποσὸν ἢ κατὰ τὸ ποιὸν διαφέρειν· τούτων δʼ οὐδέτερον φαίνεται ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν. ἀλλʼ ᾗ ἀριθμός, κατὰ τὸ ποσόν. εἰ δὲ δὴ καὶ αἱ μονάδες τῷ ποσῷ διέφερον, κἂν ἀριθμὸς ἀριθμοῦ διέφερεν ὁ ἴσος τῷ πλήθει τῶν μονάδων. ἔτι πότερον αἱ πρῶται μείζους ἢ ἐλάττους, καὶ αἱ ὕστερον ἐπιδιδόασιν ἢ τοὐναντίον; πάντα γὰρ ταῦτα ἄλογα. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κατὰ τὸ ποιὸν διαφέρειν ἐνδέχεται. οὐθὲν γὰρ αὐταῖς οἷόν τε ὑπάρχειν πάθος· ὕστερον γὰρ καὶ τοῖς ἀριθμοῖς φασὶν ὑπάρχειν τὸ ποιὸν τοῦ ποσοῦ. ἔτι οὔτʼ ἂν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς τοῦτʼ αὐταῖς γένοιτο οὔτʼ ἂν ἀπὸ τῆς δυάδος· τὸ μὲν γὰρ οὐ ποιὸν ἡ δὲ ποσοποιόν· τοῦ γὰρ πολλὰ τὰ ὄντα εἶναι αἰτία αὕτη ἡ φύσις. εἰ δʼ ἄρα ἔχει πως ἄλλως, λεκτέον ἐν ἀρχῇ μάλιστα τοῦτο καὶ διοριστέον περὶ μονάδος διαφορᾶς, μάλιστα μὲν καὶ διότι ἀνάγκη ὑπάρχειν· εἰ δὲ μή, τίνα λέγουσιν;—ὅτι μὲν οὖν, εἴπερ εἰσὶν ἀριθμοὶ αἱ ἰδέαι, οὔτε συμβλητὰς τὰς μονάδας ἁπάσας ἐνδέχεται εἶναι, φανερόν, οὔτε ἀσυμβλήτους ἀλλήλαις οὐδέτερον τῶν τρόπων· ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ὡς ἕτεροί τινες λέγουσι περὶ τῶν ἀριθμῶν λέγεται καλῶς. εἰσὶ δʼ οὗτοι ὅσοι ἰδέας μὲν οὐκ οἴονται εἶναι οὔτε ἁπλῶς οὔτε ὡς ἀριθμούς τινας οὔσας, τὰ δὲ μαθηματικὰ εἶναι καὶ τοὺς ἀριθμοὺς πρώτους τῶν ὄντων, καὶ ἀρχὴν αὐτῶν εἶναι αὐτὸ τὸ ἕν. ἄτοπον γὰρ τὸ ἓν μὲν εἶναί τι πρῶτον τῶν ἑνῶν, ὥσπερ ἐκεῖνοί φασι, δυάδα δὲ τῶν δυάδων μή, μηδὲ τριάδα τῶν τριάδων· τοῦ γὰρ αὐτοῦ λόγου πάντα ἐστίν. εἰ μὲν οὖν οὕτως ἔχει τὰ περὶ τὸν ἀριθμὸν καὶ θήσει τις εἶναι τὸν μαθηματικὸν μόνον, οὐκ ἔστι τὸ ἓν ἀρχή (ἀνάγκη γὰρ διαφέρειν τὸ ἓν τὸ τοιοῦτο τῶν ἄλλων μονάδων· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ δυάδα τινὰ πρώτην τῶν δυάδων, ὁμοίως δὲ καὶ τοὺς ἄλλους ἀριθμοὺς τοὺς ἐφεξῆς)· εἰ δέ ἐστι τὸ ἓν ἀρχή, ἀνάγκη μᾶλλον ὥσπερ Πλάτων ἔλεγεν ἔχειν τὰ περὶ τοὺς ἀριθμούς, καὶ εἶναι δυάδα πρώτην καὶ τριάδα, καὶ οὐ συμβλητοὺς εἶναι τοὺς ἀριθμοὺς πρὸς ἀλλήλους. ἂν δʼ αὖ πάλιν τις τιθῇ ταῦτα, εἴρηται ὅτι ἀδύνατα πολλὰ συμβαίνει. ἀλλὰ μὴν ἀνάγκη γε ἢ οὕτως ἢ ἐκείνως ἔχειν, ὥστʼ εἰ μηδετέρως, οὐκ ἂν ἐνδέχοιτο εἶναι τὸν ἀριθμὸν χωριστόν.

1083b— Bunlardan, üçüncü yolun, yani eidos'ların sayısıyla matematik sayının aynı olduğu görüşünün en kötüsü olduğu da açıktır. Çünkü tek bir görüşte zorunlu olarak iki hata birleşir: matematik sayı bu şekilde var olamaz, onu savunmak için kendine özgü varsayımlar ekleyip konuyu uzatmak gerekir; sayıyı eidos'lar olarak görenlerin vardığı bütün sonuçlara da varmak zorunludur. — Pythagorasçıların yolu bir bakıma daha önce söylenenlerden daha az güçlük taşır, bir bakıma da kendine özgü başka güçlükler taşır. Sayıyı ayrı saymamak imkânsız sonuçların birçoğunu ortadan kaldırır; ama cisimlerin sayılardan oluştuğunu ve bu sayının matematik sayı olduğunu söylemek imkânsızdır. Çünkü bölünmez büyüklüklerden söz etmek doğru değildir; durum ne kadar böyle olsa da birimlerin büyüklüğü yoktur; bir büyüklüğün bölünmez şeylerden oluşması nasıl mümkün olsun? Oysa aritmetik sayı birimlerden oluşur. Onlar ise varolanların sayı olduğunu söyler; en azından teoremleri, cisimler o sayılardan oluşuyormuş gibi cisimlere uygularlar. — Demek ki sayı varolanlardan kendi başına bir şeyse, söylenen yollardan biriyle var olması zorunlu olduğuna ve bunların hiçbiri mümkün olmadığına göre, açıktır ki sayının, onu ayrı sayanların kurduğu türden bir tabiatı yoktur. — Ayrıca her birim büyük ile küçüğün eşitlenmesinden mi oluşur, yoksa biri küçükten, öteki büyükten mi? Böyleyse, ne her birim bütün unsurlardan oluşur, ne de birimler farksız olur (çünkü birinde büyük, ötekinde tabiatça onun zıddı olan küçük bulunur). Ayrıca üçlüğün kendisindeki birimler nasıl olacak? Çünkü biri artakalır; belki de bu yüzden birin kendisini tek sayının ortasına koyarlar. Birimlerin her biri ikisinin eşitlenmesinden oluşuyorsa, büyük ile küçükten oluşan tek bir tabiat olan ikilik nasıl olacak? Ya da birimden nasıl farklı olacak? Ayrıca birim ikilikten önce gelir (çünkü birim ortadan kalkarsa ikilik de ortadan kalkar); öyleyse birim bir idea'nın idea'sı olmalıdır, çünkü bir idea'dan öncedir ve ondan önce oluşmuştur. Peki neden oluşmuştur? Çünkü belirsiz ikilik ikileyiciydi. — Ayrıca sayının ya sonsuz ya sınırlı olması zorunludur; çünkü sayıyı ayrı sayıyorlar; dolayısıyla bunlardan birinin geçerli olmaması mümkün değildir.

1083b

—φανερὸν δʼ ἐκ τούτων καὶ ὅτι χείριστα λέγεται ὁ τρίτος τρόπος, τὸ εἶναι τὸν αὐτὸν ἀριθμὸν τὸν τῶν εἰδῶν καὶ τὸν μαθηματικόν. ἀνάγκη γὰρ εἰς μίαν δόξαν συμβαίνειν δύο ἁμαρτίας· οὔτε γὰρ μαθηματικὸν ἀριθμὸν ἐνδέχεται τοῦτον εἶναι τὸν τρόπον, ἀλλʼ ἰδίας ὑποθέσεις ὑποθέμενον ἀνάγκη μηκύνειν, ὅσα τε τοῖς ὡς εἴδη τὸν ἀριθμὸν λέγουσι συμβαίνει, καὶ ταῦτα ἀναγκαῖον λέγειν.—ὁ δὲ τῶν Πυθαγορείων τρόπος τῇ μὲν ἐλάττους ἔχει δυσχερείας τῶν πρότερον εἰρημένων, τῇ δὲ ἰδίας ἑτέρας. τὸ μὲν γὰρ μὴ χωριστὸν ποιεῖν τὸν ἀριθμὸν ἀφαιρεῖται πολλὰ τῶν ἀδυνάτων· τὸ δὲ τὰ σώματα ἐξ ἀριθμῶν εἶναι συγκείμενα, καὶ τὸν ἀριθμὸν τοῦτον εἶναι μαθηματικόν, ἀδύνατόν ἐστιν. οὔτε γὰρ ἄτομα μεγέθη λέγειν ἀληθές, εἴ θʼ ὅτι μάλιστα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, οὐχ αἵ γε μονάδες μέγεθος ἔχουσιν· μέγεθος δὲ ἐξ ἀδιαιρέτων συγκεῖσθαι πῶς δυνατόν; ἀλλὰ μὴν ὅ γʼ ἀριθμητικὸς ἀριθμὸς μοναδικός ἐστιν. ἐκεῖνοι δὲ τὸν ἀριθμὸν τὰ ὄντα λέγουσιν· τὰ γοῦν θεωρήματα προσάπτουσι τοῖς σώμασιν ὡς ἐξ ἐκείνων ὄντων τῶν ἀριθμῶν.—εἰ τοίνυν ἀνάγκη μέν, εἴπερ ἐστὶν ἀριθμὸς τῶν ὄντων τι καθʼ αὑτό, τούτων εἶναί τινα τῶν εἰρημένων τρόπων, οὐθένα δὲ τούτων ἐνδέχεται, φανερὸν ὡς οὐκ ἔστιν ἀριθμοῦ τις τοιαύτη φύσις οἵαν κατασκευάζουσιν οἱ χωριστὸν ποιοῦντες αὐτόν.—ἔτι πότερον ἑκάστη μονὰς ἐκ τοῦ μεγάλου καὶ μικροῦ ἰσασθέντων ἐστίν, ἢ ἡ μὲν ἐκ τοῦ μικροῦ ἡ δʼ ἐκ τοῦ μεγάλου; εἰ μὲν δὴ οὕτως, οὔτε ἐκ πάντων τῶν στοιχείων ἕκαστον οὔτε ἀδιάφοροι αἱ μονάδες (ἐν τῇ μὲν γὰρ τὸ μέγα ἐν τῇ δὲ τὸ μικρὸν ὑπάρχει, ἐναντίον τῇ φύσει ὄν)· ἔτι αἱ ἐν τῇ τριάδι αὐτῇ πῶς; μία γὰρ περιττή· ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἴσως αὐτὸ τὸ ἓν ποιοῦσιν ἐν τῷ περιττῷ μέσον. εἰ δʼ ἑκατέρα τῶν μονάδων ἐξ ἀμφοτέρων ἐστὶν ἰσασθέντων, ἡ δυὰς πῶς ἔσται μία τις οὖσα φύσις ἐκ τοῦ μεγάλου καὶ μικροῦ; ἢ τί διοίσει τῆς μονάδος; ἔτι προτέρα ἡ μονὰς τῆς δυάδος (ἀναιρουμένης γὰρ ἀναιρεῖται ἡ δυάς)· ἰδέαν οὖν ἰδέας ἀναγκαῖον αὐτὴν εἶναι, προτέραν γʼ οὖσαν ἰδέας, καὶ γεγονέναι προτέραν. ἐκ τίνος οὖν; ἡ γὰρ ἀόριστος δυὰς δυοποιὸς ἦν.—ἔτι ἀνάγκη ἤτοι ἄπειρον τὸν ἀριθμὸν εἶναι ἢ πεπερασμένον· χωριστὸν γὰρ ποιοῦσι τὸν ἀριθμόν, ὥστε οὐχ οἷόν τε μὴ οὐχὶ τούτων θάτερον ὑπάρχειν.

1084aSonsuz olamayacağı açıktır. Çünkü sonsuz sayı ne tektir ne çift; oysa sayıların oluşu her zaman ya tek ya çift bir sayının oluşudur: bir şekilde, çift sayıya bir eklenince tek sayı oluşur; bir başka şekilde, ikilik eklenince birden başlayarak ikiye katlanan sayılar oluşur; bir başka şekilde de, tek sayılardan öteki çift sayılar oluşur. Ayrıca her idea bir şeyin idea'sıysa ve sayılar idea'ysa, sonsuz sayı da bir şeyin, ya duyulur şeylerden birinin ya da başka bir şeyin idea'sı olacaktır; oysa bu ne onların koyduğu varsayıma göre ne de akla göre mümkündür; en azından idea'ları böyle düzenliyorlar. Sayı sınırlıysa, kaça kadardır? Bunun yalnızca böyle olduğu değil, neden böyle olduğu da söylenmelidir. Bazılarının dediği gibi sayı ona kadarsa, önce eidos'lar çabucak tükenecektir: sözgelişi üçlük insanın kendisiyse, atın kendisi hangi sayı olacak? Çünkü ona kadar her sayı bir şeyin kendisidir; atın kendisinin bu sayılardan biri olması zorunludur (çünkü bunlar ousia'lar ve idea'lardır); ama yine de sayılar yetmeyecektir, çünkü canlının türleri onları aşacaktır. Aynı zamanda açıktır ki üçlük bu şekilde insanın kendisiyse, öteki üçlükler de öyledir (çünkü aynı sayılardaki üçlükler benzerdir); dolayısıyla sonsuz sayıda insan olacaktır: her üçlük bir idea ise her biri insanın kendisi olacak, değilse yine de insan olacaktır. Küçük sayı büyük sayının parçasıysa, yani aynı sayıda bulunan toplanabilir birimlerden oluşan sayıysa, dörtlüğün kendisi bir şeyin, sözgelişi atın ya da beyazın idea'sı olduğunda, insan da ikilikse, insan atın bir parçası olacaktır. Onluğun bir idea'sı olup on birin ve sonraki sayıların olmaması da saçmadır. Ayrıca eidos'ları olmayan bazı şeyler de vardır ve oluşur; öyleyse neden onların da eidos'ları yoktur? Demek ki eidos'lar sebep değildir. Ayrıca ona kadar olan sayının onluğun kendisinden daha çok varolan ve eidos olması saçmadır; oysa ilkinin tek bir şey olarak oluşu yoktur, onluğun ise vardır. Yine de ona kadar olan sayının tam sayı olduğunu göstermeye çalışırlar. En azından boşluk, orantı, tek ve buna benzer türev şeyleri onun içinde türetirler: bazılarını ilkelere yüklerler, sözgelişi hareketi ve durmayı, iyiyi ve kötüyü, ötekileri de sayılara; bu yüzden bir tektir; çünkü tek sayı üçlükte bulunsaydı beşlik nasıl tek olurdu? Ayrıca büyüklükleri ve bu türden şeyleri belli bir sayıya kadar türetirler: sözgelişi önce bölünmez çizgi, sonra ikilik, sonra da bunları ona kadar.

1084a

ὅτι μὲν τοίνυν ἄπειρον οὐκ ἐνδέχεται, δῆλον (οὔτε γὰρ περιττὸς ὁ ἄπειρός ἐστιν οὔτʼ ἄρτιος, ἡ δὲ γένεσις τῶν ἀριθμῶν ἢ περιττοῦ ἀριθμοῦ ἢ ἀρτίου ἀεί ἐστιν· ὡδὶ μὲν τοῦ ἑνὸς εἰς τὸν ἄρτιον πίπτοντος περιττός, ὡδὶ δὲ τῆς μὲν δυάδος ἐμπιπτούσης ὁ ἀφʼ ἑνὸς διπλασιαζόμενος, ὡδὶ δὲ τῶν περιττῶν ὁ ἄλλος ἄρτιος· ἔτι εἰ πᾶσα ἰδέα τινὸς οἱ δὲ ἀριθμοὶ ἰδέαι, καὶ ὁ ἄπειρος ἔσται ἰδέα τινός, ἢ τῶν αἰσθητῶν ἢ ἄλλου τινός· καίτοι οὔτε κατὰ τὴν θέσιν ἐνδέχεται οὔτε κατὰ λόγον, τάττουσί γʼ οὕτω τὰς ἰδέας)· εἰ δὲ πεπερασμένος, μέχρι πόσου; τοῦτο γὰρ δεῖ λέγεσθαι οὐ μόνον ὅτι ἀλλὰ καὶ διότι. ἀλλὰ μὴν εἰ μέχρι τῆς δεκάδος ὁ ἀριθμός, ὥσπερ τινές φασιν, πρῶτον μὲν ταχὺ ἐπιλείψει τὰ εἴδη—οἷον εἰ ἔστιν ἡ τριὰς αὐτοάνθρωπος, τίς ἔσται ἀριθμὸς αὐτόιππος; αὐτὸ γὰρ ἕκαστος ἀριθμὸς μέχρι δεκάδος· ἀνάγκη δὴ τῶν ἐν τούτοις ἀριθμῶν τινὰ εἶναι (οὐσίαι γὰρ καὶ ἰδέαι οὗτοι)· ἀλλʼ ὅμως ἐπιλείψει (τὰ τοῦ ζῴου γὰρ εἴδη ὑπερέξει)—. ἅμα δὲ δῆλον ὅτι εἰ οὕτως ἡ τριὰς αὐτοάνθρωπος, καὶ αἱ ἄλλαι τριάδες (ὅμοιαι γὰρ αἱ ἐν τοῖς αὐτοῖς ἀριθμοῖς), ὥστʼ ἄπειροι ἔσονται ἄνθρωποι, εἰ μὲν ἰδέα ἑκάστη τριάς, αὐτὸ ἕκαστος ἄνθρωπος, εἰ δὲ μή, ἀλλʼ ἄνθρωποί γε. καὶ εἰ μέρος ὁ ἐλάττων τοῦ μείζονος, ὁ ἐκ τῶν συμβλητῶν μονάδων τῶν ἐν τῷ αὐτῷ ἀριθμῷ, εἰ δὴ ἡ τετρὰς αὐτὴ ἰδέα τινός ἐστιν, οἷον ἵππου ἢ λευκοῦ, ὁ ἄνθρωπος ἔσται μέρος ἵππου, εἰ δυὰς ὁ ἄνθρωπος. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ τῆς μὲν δεκάδος εἶναι ἰδέαν ἑνδεκάδος δὲ μή, μηδὲ τῶν ἐχομένων ἀριθμῶν. ἔτι δὲ καὶ ἔστι καὶ γίγνεται ἔνια καὶ ὧν εἴδη οὐκ ἔστιν, ὥστε διὰ τί οὐ κἀκείνων εἴδη ἔστιν; οὐκ ἄρα αἴτια τὰ εἴδη ἐστίν. ἔτι ἄτοπον εἰ ὁ ἀριθμὸς ὁ μέχρι τῆς δεκάδος μᾶλλόν τι ὂν καὶ εἶδος αὐτῆς τῆς δεκάδος, καίτοι τοῦ μὲν οὐκ ἔστι γένεσις ὡς ἑνός, τῆς δʼ ἔστιν. πειρῶνται δʼ ὡς τοῦ μέχρι τῆς δεκάδος τελείου ὄντος ἀριθμοῦ. γεννῶσι γοῦν τὰ ἑπόμενα, οἷον τὸ κενόν, ἀναλογίαν, τὸ περιττόν, τὰ ἄλλα τὰ τοιαῦτα, ἐντὸς τῆς δεκάδος· τὰ μὲν γὰρ ταῖς ἀρχαῖς ἀποδιδόασιν, οἷον κίνησιν στάσιν, ἀγαθὸν κακόν, τὰ δʼ ἄλλα τοῖς ἀριθμοῖς· διὸ τὸ ἓν τὸ περιττόν· εἰ γὰρ ἐν τῇ τριάδι, πῶς ἡ πεντὰς περιττόν; ἔτι τὰ μεγέθη καὶ ὅσα τοιαῦτα μέχρι ποσοῦ,

1084b— Ayrıca sayı ayrıysa, birin mi, yoksa üçlüğün ve ikiliğin mi önce geldiği sorulabilir. Sayı bileşik olduğu bakımından bir öncedir; küllî olan ve eidos önce geldiği bakımından ise sayı öncedir; çünkü birimlerin her biri sayının madde olarak parçasıdır, sayı ise eidos olarak bütündür. Bir anlamda dik açı dar açıdan öncedir, çünkü belirlidir ve logos'u da onu belirler; bir anlamda da dar açı öncedir, çünkü parçadır ve dik açı ona bölünür. Madde olarak dar açı, unsur ve birim öncedir; eidos'a ve logos'a göre olan ousia bakımından ise dik açı ve madde ile eidos'tan oluşan bütün öncedir; çünkü ikisinden oluşan, eidos'a ve logos'u verilen şeye daha yakındır, oluşta ise sonradır. Peki bir nasıl ilkedir? Bölünmez olduğu için, derler; ama küllî de, cüzî de, unsur da bölünmezdir. Ne var ki farklı biçimlerde: biri logos bakımından, öteki zaman bakımından. Öyleyse bir hangi anlamda ilkedir? Söylendiği gibi, hem dik açı dar açıdan, hem de dar açı dik açıdan önce görünür ve her biri birdir. Onlar ise biri her iki anlamda da ilke yaparlar. Ama bu imkânsızdır; çünkü biri eidos ve ousia olarak, öteki parça ve madde olarak birdir. Her ikisi de bir anlamda birdir: gerçekte kuvve hâlinde bir (en azından sayı bir yığın değil de, dedikleri gibi her biri farklı birimlerden oluşan farklı bir şeyse), entelekheia hâlinde değil; her biri bir birimdir. Düştükleri hatanın sebebi, hem matematikten hem de küllî logos'lardan yola çıkarak avlanmaya çalışmalarıdır. Matematikten yola çıkarak biri ve ilkeyi nokta gibi koydular; çünkü birim konumu olmayan bir noktadır. Nasıl başka bazıları varolanları en küçükten bileştirdiyse, bunlar da öyle yaptılar; dolayısıyla birim sayıların maddesi olur, hem ikilikten önce gelir, hem de ikilik bir bütün, bir birlik ve bir eidos olduğu için ondan sonra gelir. Küllî olanı aradıkları için de, yüklem olan biri bu anlamda da parça olarak söylediler. Ama bunların aynı şeye aynı anda ait olması imkânsızdır. Birin kendisi yalnızca konumsuz olmalıysa (çünkü ilke olması dışında hiçbir bakımdan farklı değildir) ve ikilik bölünebilir, birim ise bölünmezse, birim birin kendisine daha benzer olacaktır. Birim ona daha benzerse, o da birime ikilikten daha benzer olacaktır; dolayısıyla ikilikteki birimlerin her biri ikilikten önce olacaktır. Oysa bunu kabul etmezler; en azından önce ikiliği türetirler.

1084b

οἷον ἡ πρώτη γραμμή, ⟨ἡ⟩ ἄτομος, εἶτα δυάς, εἶτα καὶ ταῦτα μέχρι δεκάδος.—ἔτι εἰ ἔστι χωριστὸς ὁ ἀριθμός, ἀπορήσειεν ἄν τις πότερον πρότερον τὸ ἓν ἢ ἡ τριὰς καὶ ἡ δυάς. ᾗ μὲν δὴ σύνθετος ὁ ἀριθμός, τὸ ἕν, ᾗ δὲ τὸ καθόλου πρότερον καὶ τὸ εἶδος, ὁ ἀριθμός· ἑκάστη γὰρ τῶν μονάδων μόριον τοῦ ἀριθμοῦ ὡς ὕλη, ὁ δʼ ὡς εἶδος. καὶ ἔστι μὲν ὡς ἡ ὀρθὴ προτέρα τῆς ὀξείας, ὅτι ὥρισται καὶ τῷ λόγῳ· ἔστι δʼ ὡς ἡ ὀξεῖα, ὅτι μέρος καὶ εἰς ταύτην διαιρεῖται. ὡς μὲν δὴ ὕλη ἡ ὀξεῖα καὶ τὸ στοιχεῖον καὶ ἡ μονὰς πρότερον, ὡς δὲ κατὰ τὸ εἶδος καὶ τὴν οὐσίαν τὴν κατὰ τὸν λόγον ἡ ὀρθὴ καὶ τὸ ὅλον τὸ ἐκ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους· ἐγγύτερον γὰρ τοῦ εἴδους καὶ οὗ ὁ λόγος τὸ ἄμφω, γενέσει δʼ ὕστερον. πῶς οὖν ἀρχὴ τὸ ἕν; ὅτι οὐ διαιρετόν, φασίν· ἀλλʼ ἀδιαίρετον καὶ τὸ καθόλου καὶ τὸ ἐπὶ μέρους καὶ τὸ στοιχεῖον. ἀλλὰ τρόπον ἄλλον, τὸ μὲν κατὰ λόγον τὸ δὲ κατὰ χρόνον. ποτέρως οὖν τὸ ἓν ἀρχή; ὥσπερ γὰρ εἴρηται, καὶ ἡ ὀρθὴ τῆς ὀξείας καὶ αὕτη ἐκείνης δοκεῖ προτέρα εἶναι, καὶ ἑκατέρα μία. ἀμφοτέρως δὴ ποιοῦσι τὸ ἓν ἀρχήν. ἔστι δὲ ἀδύνατον· τὸ μὲν γὰρ ὡς εἶδος καὶ ἡ οὐσία τὸ δʼ ὡς μέρος καὶ ὡς ὕλη. ἔστι γάρ πως ἓν ἑκάτερον—τῇ μὲν ἀληθείᾳ δυνάμει (εἴ γε ὁ ἀριθμὸς ἕν τι καὶ μὴ ὡς σωρὸς ἀλλʼ ἕτερος ἐξ ἑτέρων μονάδων, ὥσπερ φασίν), ἐντελεχείᾳ δʼ οὔ, ἔστι μονὰς ἑκατέρα· αἴτιον δὲ τῆς συμβαινούσης ἁμαρτίας ὅτι ἅμα ἐκ τῶν μαθημάτων ἐθήρευον καὶ ἐκ τῶν λόγων τῶν καθόλου, ὥστʼ ἐξ ἐκείνων μὲν ὡς στιγμὴν τὸ ἓν καὶ τὴν ἀρχὴν ἔθηκαν (ἡ γὰρ μονὰς στιγμὴ ἄθετός ἐστιν· καθάπερ οὖν καὶ ἕτεροί τινες ἐκ τοῦ ἐλαχίστου τὰ ὄντα συνετίθεσαν, καὶ οὗτοι, ὥστε γίγνεται ἡ μονὰς ὕλη τῶν ἀριθμῶν, καὶ ἅμα προτέρα τῆς δυάδος, πάλιν δʼ ὑστέρα ὡς ὅλου τινὸς καὶ ἑνὸς καὶ εἴδους τῆς δυάδος οὔσης)· διὰ δὲ τὸ καθόλου ζητεῖν τὸ κατηγορούμενον ἓν καὶ οὕτως ὡς μέρος ἔλεγον. ταῦτα δʼ ἅμα τῷ αὐτῷ ἀδύνατον ὑπάρχειν. εἰ δὲ τὸ ἓν αὐτὸ δεῖ †μόνον ἄθετον† εἶναι (οὐθενὶ γὰρ διαφέρει ἢ ὅτι ἀρχή), καὶ ἡ μὲν δυὰς διαιρετὴ ἡ δὲ μονὰς οὔ, ὁμοιοτέρα ἂν εἴη τῷ ἑνὶ αὐτῷ ἡ μονάς. εἰ δʼ ἡ μονάς, κἀκεῖνο τῇ μονάδι ἢ τῇ δυάδι· ὥστε προτέρα ἂν εἴη ἑκατέρα ἡ μονὰς τῆς δυάδος. οὔ φασι δέ· γεννῶσι γοῦν τὴν δυάδα πρῶτον.

1085aAyrıca ikiliğin kendisi bir şeyse ve üçlüğün kendisi de bir şeyse, ikisi bir ikilik oluşturur. Peki bu ikilik neden oluşur?

1085a

ἔτι εἰ ἔστιν ἡ δυὰς ἕν τι αὐτὴ καὶ ἡ τριὰς αὐτή, ἄμφω δυάς. ἐκ τίνος οὖν αὕτη ἡ δυάς;

1085a19. Bölüm

Sayılarda temas olmayıp yalnızca art arda gelme bulunduğuna, yani aralarında başka birim bulunmayan birimler (sözgelişi ikilikteki ya da üçlükteki birimler) art arda geldiğine göre, şu aporia da ortaya atılabilir: bu birimler birin kendisinin ardından mı gelir, yoksa gelmez mi; art arda gelenler arasında önce ikilik mi gelir, yoksa onun birimlerinden herhangi biri mi? — Sayıdan sonra gelen cinslerde, yani çizgide, düzlemde ve cisimde de benzer güçlükler çıkar. Bazıları bunları büyük ile küçüğün türlerinden türetir: uzunlukları uzun ile kısadan, düzlemleri geniş ile dardan, hacimleri derin ile sığdan; bunlar büyük ile küçüğün türleridir. Bunlarda bire karşılık gelen ilkeyi ise her biri başka türlü koyar. Bu görüşlerde de imkânsız, uydurma ve akla yatkın olan her şeye aykırı binlerce sonuç görülür. Çünkü ilkeler birbirine bağlı olmadıkça, yani geniş ve dar aynı zamanda uzun ve kısa olmadıkça, bu büyüklükler birbirinden kopuk olur; bağlıysa, düzlem çizgi, cisim de düzlem olacaktır; ayrıca açılar, şekiller ve benzeri şeyler nasıl açıklanacak? Sayıyla ilgili görüşlerde de aynı sonuç çıkar; çünkü bunlar büyüklüğün hâlleridir, büyüklük bunlardan oluşmaz; tıpkı uzunluğun doğru ile eğriden, cisimlerin de düz ile pürüzlüden oluşmaması gibi. — Bütün bu görüşlerde ortak olan bir aporia da, küllîler ayrı varlıklar olarak konduğunda cins olan eidos'larda ortaya çıkan aporia'dır: her canlının içindeki canlı, canlının kendisi midir, yoksa canlının kendisinden başka bir şey midir? Canlının kendisi ayrı değilse bu hiçbir aporia doğurmaz; ama bunu söyleyenlerin dediği gibi bir ve sayılar ayrıysa, çözmek kolay değildir; imkânsız olana 'kolay değil' demek gerekiyorsa tabii. Çünkü biri ikilikteki biri ya da genel olarak sayıdaki biri düşündüğünde, birin kendisini mi düşünür, yoksa başka bir şeyi mi? — Bazıları büyüklükleri böyle bir maddeden türetir; başkaları ise noktadan (onlara göre nokta bir değildir ama bire benzer bir şeydir) ve çokluğa benzeyen ama çokluk olmayan başka bir maddeden türetir. Bunlar hakkında da aynı aporia'lar hiç azalmadan ortaya çıkar. Madde tekse, çizgi, düzlem ve cisim aynı olacaktır; çünkü aynı şeylerden oluşan aynı ve bir olacaktır. Maddeler birden çoksa, çizgininki ayrı, düzleminki ayrı, cisminki ayrıysa, bunlar ya birbirine bağlıdır ya da değildir; dolayısıyla bu durumda da aynı sonuçlar çıkacaktır: ya düzlemin çizgisi olmayacak ya da düzlem çizgi olacaktır.

1085a1

ἀπορήσειε δʼ ἄν τις καὶ ἐπεὶ ἁφὴ μὲν οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς ἀριθμοῖς, τὸ δʼ ἐφεξῆς, ὅσων μὴ ἔστι μεταξὺ μονάδων (οἷον τῶν ἐν τῇ δυάδι ἢ τῇ τριάδι), πότερον ἐφεξῆς τῷ ἑνὶ αὐτῷ ἢ οὔ, καὶ πότερον ἡ δυὰς προτέρα τῶν ἐφεξῆς ἢ τῶν μονάδων ὁποτεραοῦν.—ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ὕστερον γενῶν τοῦ ἀριθμοῦ συμβαίνει τὰ δυσχερῆ, γραμμῆς τε καὶ ἐπιπέδου καὶ σώματος. οἱ μὲν γὰρ ἐκ τῶν εἰδῶν τοῦ μεγάλου καὶ τοῦ μικροῦ ποιοῦσιν, οἷον ἐκ μακροῦ μὲν καὶ βραχέος τὰ μήκη, πλατέος δὲ καὶ στενοῦ τὰ ἐπίπεδα, ἐκ βαθέος δὲ καὶ ταπεινοῦ τοὺς ὄγκους· ταῦτα δέ ἐστιν εἴδη τοῦ μεγάλου καὶ μικροῦ. τὴν δὲ κατὰ τὸ ἓν ἀρχὴν ἄλλοι ἄλλως τιθέασι τῶν τοιούτων. καὶ ἐν τούτοις δὲ μυρία φαίνεται τά τε ἀδύνατα καὶ τὰ πλασματώδη καὶ τὰ ὑπεναντία πᾶσι τοῖς εὐλόγοις. ἀπολελυμένα τε γὰρ ἀλλήλων συμβαίνει, εἰ μὴ συνακολουθοῦσι καὶ αἱ ἀρχαὶ ὥστʼ εἶναι τὸ πλατὺ καὶ στενὸν καὶ μακρὸν καὶ βραχύ (εἰ δὲ τοῦτο, ἔσται τὸ ἐπίπεδον γραμμὴ καὶ τὸ στερεὸν ἐπίπεδον· ἔτι δὲ γωνίαι καὶ σχήματα καὶ τὰ τοιαῦτα πῶς ἀποδοθήσεται;), ταὐτό τε συμβαίνει τοῖς περὶ τὸν ἀριθμόν· ταῦτα γὰρ πάθη μεγέθους ἐστίν, ἀλλʼ οὐκ ἐκ τούτων τὸ μέγεθος, ὥσπερ οὐδʼ ἐξ εὐθέος καὶ καμπύλου τὸ μῆκος οὐδʼ ἐκ λείου καὶ τραχέος τὰ στερεά.—πάντων δὲ κοινὸν τούτων ὅπερ ἐπὶ τῶν εἰδῶν τῶν ὡς γένους συμβαίνει διαπορεῖν, ὅταν τις θῇ τὰ καθόλου, πότερον τὸ ζῷον αὐτὸ ἐν τῷ ζῴῳ ἢ ἕτερον αὐτοῦ ζῴου. τοῦτο γὰρ μὴ χωριστοῦ μὲν ὄντος οὐδεμίαν ποιήσει ἀπορίαν· χωριστοῦ δέ, ὥσπερ οἱ ταῦτα λέγοντές φασι, τοῦ ἑνὸς καὶ τῶν ἀριθμῶν οὐ ῥᾴδιον λῦσαι, εἰ μὴ ῥᾴδιον δεῖ λέγειν τὸ ἀδύνατον. ὅταν γὰρ νοῇ τις ἐν τῇ δυάδι τὸ ἓν καὶ ὅλως ἐν ἀριθμῷ, πότερον αὐτὸ νοεῖ τι ἢ ἕτερον;—οἱ μὲν οὖν τὰ μεγέθη γεννῶσιν ἐκ τοιαύτης ὕλης, ἕτεροι δὲ ἐκ τῆς στιγμῆς (ἡ δὲ στιγμὴ αὐτοῖς δοκεῖ εἶναι οὐχ ἓν ἀλλʼ οἷον τὸ ἕν) καὶ ἄλλης ὕλης οἵας τὸ πλῆθος, ἀλλʼ οὐ πλήθους· περὶ ὧν οὐδὲν ἧττον συμβαίνει τὰ αὐτὰ ἀπορεῖν. εἰ μὲν γὰρ μία ἡ ὕλη, ταὐτὸ γραμμὴ καὶ ἐπίπεδον καὶ στερεόν (ἐκ γὰρ τῶν αὐτῶν τὸ αὐτὸ καὶ ἓν ἔσται)·

1085b— Ayrıca sayının bir ve çokluktan nasıl oluşabileceğini açıklamaya hiç girişmezler; nasıl söylerlerse söylesinler, birden ve belirsiz ikilikten türetenlerin karşılaştığı güçlüklerle karşılaşırlar. Biri sayıyı küllî olarak yüklenen çokluktan türetir, belirli bir çokluktan değil; öteki belirli bir çokluktan, ama ilk çokluktan türetir (çünkü ikiliğin ilk çokluk olduğunu söyler); dolayısıyla neredeyse hiçbir fark yoktur, aynı aporia'lar ortaya çıkacaktır: bu bir karışım mıdır, bir konum mudur, bir kaynaşma mıdır, bir oluşum mudur, yoksa bu türden başka bir şey mi? En çok şu sorulabilir: her birim birse, neden oluşmuştur? Çünkü her biri birin kendisi değildir elbette. Öyleyse birin kendisinden ve çokluktan ya da çokluğun bir parçasından oluşmak zorundadır. Birimin bir çokluk olduğunu söylemek imkânsızdır, çünkü bölünmezdir. Çokluğun bir parçasından oluştuğunu söylemek de başka birçok güçlük doğurur: parçaların her birinin bölünmez olması zorunludur (yoksa bir çokluk olur ve birim de bölünebilir olur); bir ve çokluk da unsur olmaz (çünkü her birim çokluktan ve birden oluşmaz); ayrıca bunu söyleyen, başka bir sayı koymaktan başka bir şey yapmış olmaz; çünkü bölünmezlerin çokluğu sayıdır. Böyle konuşanlara sayının sonsuz mu sınırlı mı olduğunu da sormak gerekir. Görünüşe göre sınırlı bir çokluk da vardı ki sınırlı birimler ondan ve birden oluşuyordu; çokluğun kendisi ise başka bir şeydir ve sonsuz bir çokluktur; peki hangi çokluk bir ile birlikte unsurdur? Aynı şey nokta için, yani büyüklükleri ondan türettikleri unsur için de sorulabilir. Çünkü bu nokta tek nokta değildir; öteki noktaların her biri neden oluşur? Bir aralıktan ve noktanın kendisinden oluşmadığı kesindir. Öte yandan aralığın bölünmez parçaları da olamaz, birimleri oluşturan çokluğun parçaları gibi; çünkü sayı bölünmezlerden oluşur, büyüklükler ise oluşmaz. — Bütün bunlar ve buna benzer başka şeyler, sayının ve büyüklüklerin ayrı olarak var olmasının imkânsız olduğunu açıkça gösterir. Ayrıca sayılar hakkındaki görüşlerin birbirini tutmaması, bu şeylerin kendileri gerçek olmadığı için onların kafasını karıştırdığının bir işaretidir.

1085b

εἰ δὲ πλείους αἱ ὗλαι καὶ ἑτέρα μὲν γραμμῆς ἑτέρα δὲ τοῦ ἐπιπέδου καὶ ἄλλη τοῦ στερεοῦ, ἤτοι ἀκολουθοῦσιν ἀλλήλαις ἢ οὔ, ὥστε ταὐτὰ συμβήσεται καὶ οὕτως· ἢ γὰρ οὐχ ἕξει τὸ ἐπίπεδον γραμμὴν ἢ ἔσται γραμμή.—ἔτι πῶς μὲν ἐνδέχεται εἶναι ἐκ τοῦ ἑνὸς καὶ πλήθους τὸν ἀριθμὸν οὐθὲν ἐπιχειρεῖται· ὅπως δʼ οὖν λέγουσι ταὐτὰ συμβαίνει δυσχερῆ ἅπερ καὶ τοῖς ἐκ τοῦ ἑνὸς καὶ ἐκ τῆς δυάδος τῆς ἀορίστου. ὁ μὲν γὰρ ἐκ τοῦ κατηγορουμένου καθόλου γεννᾷ τὸν ἀριθμὸν καὶ οὐ τινὸς πλήθους, ὁ δʼ ἐκ τινὸς πλήθους, τοῦ πρώτου δέ (τὴν γὰρ δυάδα πρῶτόν τι εἶναι πλῆθος), ὥστε διαφέρει οὐθὲν ὡς εἰπεῖν, ἀλλʼ αἱ ἀπορίαι αἱ αὐταὶ ἀκολουθήσουσι, μῖξις ἢ θέσις ἢ κρᾶσις ἢ γένεσις καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα. μάλιστα δʼ ἄν τις ἐπιζητήσειεν, εἰ μία ἑκάστη μονάς, ἐκ τίνος ἐστίν· οὐ γὰρ δὴ αὐτό γε τὸ ἓν ἑκάστη. ἀνάγκη δὴ ἐκ τοῦ ἑνὸς αὐτοῦ εἶναι καὶ πλήθους ἢ μορίου τοῦ πλήθους. τὸ μὲν οὖν πλῆθός τι εἶναι φάναι τὴν μονάδα ἀδύνατον, ἀδιαίρετόν γʼ οὖσαν· τὸ δʼ ἐκ μορίου ἄλλας ἔχει πολλὰς δυσχερείας· ἀδιαίρετόν τε γὰρ ἕκαστον ἀναγκαῖον εἶναι τῶν μορίων (ἢ πλῆθος εἶναι καὶ τὴν μονάδα διαιρετήν) καὶ μὴ στοιχεῖον εἶναι τὸ ἓν καὶ τὸ πλῆθος (ἡ γὰρ μονὰς ἑκάστη οὐκ ἐκ πλήθους καὶ ἑνός)· ἔτι οὐθὲν ἄλλο ποιεῖ ὁ τοῦτο λέγων ἀλλʼ ἢ ἀριθμὸν ἕτερον· τὸ γὰρ πλῆθος ἀδιαιρέτων ἐστὶν ἀριθμός. ἔτι ζητητέον καὶ περὶ τοὺς οὕτω λέγοντας πότερον ἄπειρος ὁ ἀριθμὸς ἢ πεπερασμένος. ὑπῆρχε γάρ, ὡς ἔοικε, καὶ πεπερασμένον πλῆθος, ἐξ οὗ αἱ πεπερασμέναι μονάδες καὶ τοῦ ἑνός· ἔστι τε ἕτερον αὐτὸ πλῆθος καὶ πλῆθος ἄπειρον· ποῖον οὖν πλῆθος στοιχεῖόν ἐστι καὶ τὸ ἕν; ὁμοίως δὲ καὶ περὶ στιγμῆς ἄν τις ζητήσειε καὶ τοῦ στοιχείου ἐξ οὗ ποιοῦσι τὰ μεγέθη. οὐ γὰρ μία γε μόνον στιγμή ἐστιν αὕτη· τῶν γοῦν ἄλλων στιγμῶν ἑκάστη ἐκ τίνος; οὐ γὰρ δὴ ἔκ γε διαστήματός τινος καὶ αὐτῆς στιγμῆς. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ μόρια ἀδιαίρετα ἐνδέχεται τοῦ διαστήματος εἶναι [μόρια], ὥσπερ τοῦ πλήθους ἐξ ὧν αἱ μονάδες· ὁ μὲν γὰρ ἀριθμὸς ἐξ ἀδιαιρέτων σύγκειται τὰ δὲ μεγέθη οὔ.—πάντα δὴ ταῦτα καὶ ἄλλα τοιαῦτα φανερὸν ποιεῖ ὅτι ἀδύνατον εἶναι τὸν ἀριθμὸν καὶ τὰ μεγέθη χωριστά,

1086aYalnızca matematik nesneleri duyulur şeylerin dışında koyanlar, eidos'larla ilgili güçlüğü ve uydurmayı görünce eidos sayısından vazgeçip matematik sayıyı koydular. Eidos'ları aynı zamanda sayı da yapmak isteyenler ise, bu ilkeler kabul edilince matematik sayının eidos sayısının dışında nasıl var olacağını göremediklerinden, eidos sayısını ve matematik sayıyı sözde aynı sayı yaptılar; gerçekte ise matematik sayıyı ortadan kaldırmış oldular (çünkü kendilerine özgü, matematiğe ait olmayan varsayımlar ileri sürerler). Eidos'ların var olduğunu, eidos'ların sayı olduğunu ve matematik nesnelerin de var olduğunu ilk ileri süren ise bunları haklı olarak birbirinden ayırdı. Dolayısıyla hepsi bir bakımdan doğru, genel olarak ise yanlış söylüyor. Kendileri de aynı şeyleri değil, zıt şeyleri söylediklerini kabul ederler. Bunun sebebi varsayımlarının ve ilkelerinin yanlış olmasıdır. Epikharmos'un dediği gibi, iyi olmayandan yola çıkıp iyi konuşmak zordur; çünkü söylenir söylenmez iyi olmadığı görülür. — Sayılar hakkında tartışılan ve belirlenen şeyler yeterlidir; zaten ikna olmuş biri daha çok kanıtla daha da ikna olur, ama ikna olmamış biri bunlarla daha fazla ikna olmaz. İlk ilkeler, ilk sebepler ve unsurlar konusunda ise, yalnızca duyulur ousia'yı ele alanların söylediklerinin bir kısmı tabiat üzerine yazılarımızda söylendi, bir kısmı da şimdiki incelemenin konusu değildir; duyulur ousia'ların dışında başka ousia'lar olduğunu söyleyenlerin söylediklerini incelemek ise söylenenlerin devamıdır. Bazıları idea'ların ve sayıların böyle ousia'lar olduğunu ve bunların unsurlarının varolanların unsurları ve ilkeleri olduğunu söylediğine göre, bunlar hakkında ne söylediklerini ve nasıl söylediklerini incelemeliyiz. Yalnızca sayıları, hem de matematik sayıları koyanlar sonra incelenmelidir; idea'ları savunanlarda ise hem yollarını hem de idea'larla ilgili aporia'yı birlikte görebiliriz. Çünkü idea'ları hem küllî yaparlar, hem de ayrı ve cüzî şeyler olarak görürler. Bunun mümkün olmadığı daha önce tartışıldı. Ousia'ları küllî sayanların bu iki özelliği aynı şeyde birleştirmesinin sebebi, ousia'ları duyulur şeylerle aynı saymamalarıdır. Duyulur şeylerdeki cüzîlerin aktığını ve hiçbirinin kalıcı olmadığını, küllînin ise bunların dışında var olduğunu ve başka bir şey olduğunu düşünüyorlardı.

1086a

ἔτι δὲ τὸ διαφωνεῖν τοὺς τρόπους περὶ τῶν ἀριθμῶν σημεῖον ὅτι τὰ πράγματα αὐτὰ οὐκ ὄντα ἀληθῆ παρέχει τὴν ταραχὴν αὐτοῖς. οἱ μὲν γὰρ τὰ μαθηματικὰ μόνον ποιοῦντες παρὰ τὰ αἰσθητά, ὁρῶντες τὴν περὶ τὰ εἴδη δυσχέρειαν καὶ πλάσιν, ἀπέστησαν ἀπὸ τοῦ εἰδητικοῦ ἀριθμοῦ καὶ τὸν μαθηματικὸν ἐποίησαν· οἱ δὲ τὰ εἴδη βουλόμενοι ἅμα καὶ ἀριθμοὺς ποιεῖν, οὐχ ὁρῶντες δέ, εἰ τὰς ἀρχάς τις ταύτας θήσεται, πῶς ἔσται ὁ μαθηματικὸς ἀριθμὸς παρὰ τὸν εἰδητικόν, τὸν αὐτὸν εἰδητικὸν καὶ μαθηματικὸν ἐποίησαν ἀριθμὸν τῷ λόγῳ, ἐπεὶ ἔργῳ γε ἀνῄρηται ὁ μαθηματικός (ἰδίας γὰρ καὶ οὐ μαθηματικὰς ὑποθέσεις λέγουσιν)· ὁ δὲ πρῶτος θέμενος τὰ εἴδη εἶναι καὶ ἀριθμοὺς τὰ εἴδη καὶ τὰ μαθηματικὰ εἶναι εὐλόγως ἐχώρισεν· ὥστε πάντας συμβαίνει κατὰ μέν τι λέγειν ὀρθῶς, ὅλως δʼ οὐκ ὀρθῶς. καὶ αὐτοὶ δὲ ὁμολογοῦσιν οὐ ταὐτὰ λέγοντες ἀλλὰ τὰ ἐναντία. αἴτιον δʼ ὅτι αἱ ὑποθέσεις καὶ αἱ ἀρχαὶ ψευδεῖς. χαλεπὸν δʼ ἐκ μὴ καλῶς ἐχόντων λέγειν καλῶς, κατʼ Ἐπίχαρμον· ἀρτίως τε γὰρ λέλεκται, καὶ εὐθέως φαίνεται οὐ καλῶς ἔχον.—ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἀριθμῶν ἱκανὰ τὰ διηπορημένα καὶ διωρισμένα (μᾶλλον γὰρ ἐκ πλειόνων ἂν ἔτι πεισθείη τις πεπεισμένος, πρὸς δὲ τὸ πεισθῆναι μὴ πεπεισμένος οὐθὲν μᾶλλον)· περὶ δὲ τῶν πρώτων ἀρχῶν καὶ τῶν πρώτων αἰτίων καὶ στοιχείων ὅσα μὲν λέγουσιν οἱ περὶ μόνης τῆς αἰσθητῆς οὐσίας διορίζοντες, τὰ μὲν ἐν τοῖς περὶ φύσεως εἴρηται, τὰ δʼ οὐκ ἔστι τῆς μεθόδου τῆς νῦν· ὅσα δὲ οἱ φάσκοντες εἶναι παρὰ τὰς αἰσθητὰς ἑτέρας οὐσίας, ἐχόμενόν ἐστι θεωρῆσαι τῶν εἰρημένων. ἐπεὶ οὖν λέγουσί τινες τοιαύτας εἶναι τὰς ἰδέας καὶ τοὺς ἀριθμούς, καὶ τὰ τούτων στοιχεῖα τῶν ὄντων εἶναι στοιχεῖα καὶ ἀρχάς, σκεπτέον περὶ τούτων τί λέγουσι καὶ πῶς λέγουσιν. οἱ μὲν οὖν ἀριθμοὺς ποιοῦντες μόνον καὶ τούτους μαθηματικοὺς ὕστερον ἐπισκεπτέοι· τῶν δὲ τὰς ἰδέας λεγόντων ἅμα τόν τε τρόπον θεάσαιτʼ ἄν τις καὶ τὴν ἀπορίαν τὴν περὶ αὐτῶν. ἅμα γὰρ καθόλου τε [ὡς οὐσίας] ποιοῦσι τὰς ἰδέας καὶ πάλιν ὡς χωριστὰς καὶ τῶν καθʼ ἕκαστον. ταῦτα δʼ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται διηπόρηται πρότερον. αἴτιον δὲ τοῦ συνάψαι ταῦτα εἰς ταὐτὸν τοῖς λέγουσι τὰς οὐσίας καθόλου, ὅτι τοῖς αἰσθητοῖς οὐ τὰς αὐτὰς [οὐσίας] ἐποίουν· τὰ μὲν οὖν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς καθʼ ἕκαστα ῥεῖν ἐνόμιζον καὶ μένειν οὐθὲν αὐτῶν,

1086bDaha önce söylediğimiz gibi, buna Sokrates tarifler aracılığıyla yol açmıştı, ama küllîleri cüzîlerden ayırmamıştı; ayırmamakla da doğru düşünmüştü. Bu, sonuçlardan açıktır: küllî olmadan epistēmē edinilemez, ayırmak ise idea'larla ilgili güçlüklerin sebebidir. Onlar ise, duyulur ve akıp giden ousia'ların dışında ousia'lar olacaksa bunların ayrı olmasını zorunlu saydılar; başka ousia'ları olmadığı için de küllî olarak söylenenleri ayrı varlıklar olarak ortaya koydular; dolayısıyla küllî tabiatlarla cüzî tabiatların hemen hemen aynı olduğu sonucu çıktı. Bu, söylenen görüşte kendi başına bir güçlük olabilir.

1086b

τὸ δὲ καθόλου παρὰ ταῦτα εἶναί τε καὶ ἕτερόν τι εἶναι. τοῦτο δʼ, ὥσπερ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἐλέγομεν, ἐκίνησε μὲν Σωκράτης διὰ τοὺς ὁρισμούς, οὐ μὴν ἐχώρισέ γε τῶν καθʼ ἕκαστον· καὶ τοῦτο ὀρθῶς ἐνόησεν οὐ χωρίσας. δηλοῖ δὲ ἐκ τῶν ἔργων· ἄνευ μὲν γὰρ τοῦ καθόλου οὐκ ἔστιν ἐπιστήμην λαβεῖν, τὸ δὲ χωρίζειν αἴτιον τῶν συμβαινόντων δυσχερῶν περὶ τὰς ἰδέας ἐστίν. οἱ δʼ ὡς ἀναγκαῖον, εἴπερ ἔσονταί τινες οὐσίαι παρὰ τὰς αἰσθητὰς καὶ ῥεούσας, χωριστὰς εἶναι, ἄλλας μὲν οὐκ εἶχον ταύτας δὲ τὰς καθόλου λεγομένας ἐξέθεσαν, ὥστε συμβαίνειν σχεδὸν τὰς αὐτὰς φύσεις εἶναι τὰς καθόλου καὶ τὰς καθʼ ἕκαστον. αὕτη μὲν οὖν αὐτὴ καθʼ αὑτὴν εἴη τις ἂν δυσχέρεια τῶν εἰρημένων.

1086b1010. Bölüm

İdea'ları savunanlar için de savunmayanlar için de bir aporia doğuran ve daha önce, başlangıçta aporia'lar arasında söylenmiş olan şeyi şimdi ele alalım. Biri ousia'ları ayrı ve cüzî varolanların söylendiği biçimde var olan şeyler olarak koymazsa, ousia'yı bizim kastettiğimiz anlamda ortadan kaldırmış olur; ousia'ları ayrı olarak koyarsa, onların unsurlarını ve ilkelerini nasıl koyacak? Bunlar küllî değil de cüzîyse, varolanlar unsurlar kadar olacak ve unsurlar bilinemez olacaktır. (Seslerdeki heceler ousia, onların harfleri de ousia'ların unsurları olsun; o zaman BA'nın tek olması ve hecelerin her birinin bir olması zorunludur; çünkü bunlar küllî değil, tür bakımından da aynı değildir; her biri sayı bakımından bir, belirli bir şeydir ve adını başkalarıyla paylaşmaz. Ayrıca her bir 'kendisi'ni tek olarak koyarlar. Heceler böyleyse, oluştukları harfler de öyledir; dolayısıyla birden fazla A olmayacaktır, öteki harflerden de hiçbiri birden fazla olmayacaktır; tıpkı hecelerden hiçbirinin aynısının birden çok olmaması gibi. Durum böyleyse, harflerin dışında başka varolanlar olmayacak, yalnızca harfler olacaktır. Ayrıca harfler bilinemez de olacaktır; çünkü küllî değildirler, epistēmē ise küllîlerle ilgilidir. Bu, ispatlardan ve tariflerden açıktır: her üçgenin açıları iki dik açıya eşit olmadıkça, şu üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğu kıyasla çıkarılamaz; her insan canlı olmadıkça, şu insanın canlı olduğu da kıyasla çıkarılamaz.)

1086b10

ὃ δὲ καὶ τοῖς λέγουσι τὰς ἰδέας ἔχει τινὰ ἀπορίαν καὶ τοῖς μὴ λέγουσιν, καὶ κατʼ ἀρχὰς ἐν τοῖς διαπορήμασιν ἐλέχθη πρότερον, λέγωμεν νῦν. εἰ μὲν γάρ τις μὴ θήσει τὰς οὐσίας εἶναι κεχωρισμένας, καὶ τὸν τρόπον τοῦτον ὡς λέγεται τὰ καθʼ ἕκαστα τῶν ὄντων, ἀναιρήσει τὴν οὐσίαν ὡς βουλόμεθα λέγειν· ἂν δέ τις θῇ τὰς οὐσίας χωριστάς, πῶς θήσει τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς ἀρχὰς αὐτῶν; εἰ μὲν γὰρ καθʼ ἕκαστον καὶ μὴ καθόλου, τοσαῦτʼ ἔσται τὰ ὄντα ὅσαπερ τὰ στοιχεῖα, καὶ οὐκ ἐπιστητὰ τὰ στοιχεῖα (ἔστωσαν γὰρ αἱ μὲν ἐν τῇ φωνῇ συλλαβαὶ οὐσίαι τὰ δὲ στοιχεῖα αὐτῶν στοιχεῖα τῶν οὐσιῶν· ἀνάγκη δὴ τὸ ΒΑ ἓν εἶναι καὶ ἑκάστην τῶν συλλαβῶν μίαν, εἴπερ μὴ καθόλου καὶ τῷ εἴδει αἱ αὐταὶ ἀλλὰ μία ἑκάστη τῷ ἀριθμῷ καὶ τόδε τι καὶ μὴ ὁμώνυμον· ἔτι δʼ αὐτὸ ὃ ἔστιν ἓν ἕκαστον τιθέασιν· εἰ δʼ αἱ συλλαβαί, οὕτω καὶ ἐξ ὧν εἰσίν· οὐκ ἔσται ἄρα πλείω ἄλφα ἑνός, οὐδὲ τῶν ἄλλων στοιχείων οὐθὲν κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον ὅνπερ οὐδὲ τῶν [ἄλλων] συλλαβῶν ἡ αὐτὴ ἄλλη καὶ ἄλλη· ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο, οὐκ ἔσται παρὰ τὰ στοιχεῖα ἕτερα ὄντα, ἀλλὰ μόνον τὰ στοιχεῖα· ἔτι δὲ οὐδʼ ἐπιστητὰ τὰ στοιχεῖα· οὐ γὰρ καθόλου, ἡ δʼ ἐπιστήμη τῶν καθόλου· δῆλον δʼ ἐκ τῶν ἀποδείξεων καὶ τῶν ὁρισμῶν, οὐ γὰρ γίγνεται συλλογισμὸς ὅτι τόδε τὸ τρίγωνον δύο ὀρθαῖς, εἰ μὴ πᾶν τρίγωνον δύο ὀρθαί, οὐδʼ ὅτι ὁδὶ ὁ ἄνθρωπος ζῷον, εἰ μὴ πᾶς ἄνθρωπος ζῷον)·

1087aÖte yandan ilkeler küllîyse, ya bunlardan oluşan ousia'lar da küllî olacaktır, ya da ousia olmayan bir şey ousia'dan önce gelecektir; çünkü küllî olan ousia değildir, unsur ve ilke ise küllîdir, unsur ve ilke de ilkesi ve unsuru olduğu şeylerden önce gelir. İdea'ları unsurlardan oluşturup aynı eidos'u taşıyan ousia'ların dışında ayrı bir şey bulunduğunu ileri sürdüklerinde, bütün bu sonuçlar akla yatkın biçimde ortaya çıkar. Ama seslerin harflerinde olduğu gibi birçok A ve birçok B bulunmasına, bu çokluğun dışında A'nın kendisinin ve B'nin kendisinin bulunmamasına hiçbir şey engel değilse, bu bakımdan benzer heceler sonsuz sayıda olabilecektir. Her epistēmē'nin küllî olduğu, dolayısıyla varolanların ilkelerinin de küllî olup ayrı ousia'lar olmaması gerektiği görüşü, söylenenler arasında en çok aporia doğuranıdır; yine de bu söz bir anlamda doğrudur, bir anlamda değildir. Çünkü epistēmē de, bilmek gibi, iki anlamdadır: biri kuvve hâlinde, öteki fiil hâlinde. Kuvve, küllînin maddesi gibi olduğu ve belirsiz olduğu için küllî ve belirsiz olanla ilgilidir; fiil ise belirlidir ve belirli olanla ilgilidir; belirli bir şey olarak belirli bir şeyle ilgilidir. Ama görme, gördüğü şu belirli renk bir renk olduğu için küllî rengi araz olarak görür; dilbilgisinin incelediği şu belirli A da bir A'dır. Çünkü ilkelerin küllî olması zorunluysa, ispatlarda olduğu gibi onlardan çıkanların da küllî olması zorunludur; öyleyse hiçbir şey ayrı ve ousia olmayacaktır. Ama açıktır ki epistēmē bir anlamda küllîdir, bir anlamda değildir.

1087a

ἀλλὰ μὴν εἴγε καθόλου αἱ ἀρχαί, ἢ καὶ αἱ ἐκ τούτων οὐσίαι καθόλου ⟨ἢ⟩ ἔσται μὴ οὐσία πρότερον οὐσίας· τὸ μὲν γὰρ καθόλου οὐκ οὐσία, τὸ δὲ στοιχεῖον καὶ ἡ ἀρχὴ καθόλου, πρότερον δὲ τὸ στοιχεῖον καὶ ἡ ἀρχὴ ὧν ἀρχὴ καὶ στοιχεῖόν ἐστιν. ταῦτά τε δὴ πάντα συμβαίνει εὐλόγως, ὅταν ἐκ στοιχείων τε ποιῶσι τὰς ἰδέας καὶ παρὰ τὰς τὸ αὐτὸ εἶδος ἐχούσας οὐσίας [καὶ ἰδέας] ἕν τι ἀξιῶσιν εἶναι καχωρισμένον· εἰ δὲ μηθὲν κωλύει ὥσπερ ἐπὶ τῶν τῆς φωνῆς στοιχείων πολλὰ εἶναι τὰ ἄλφα καὶ τὰ βῆτα καὶ μηθὲν εἶναι παρὰ τὰ πολλὰ αὐτὸ ἄλφα καὶ αὐτὸ βῆτα, ἔσονται ἕνεκά γε τούτου ἄπειροι αἱ ὅμοιαι συλλαβαί. τὸ δὲ τὴν ἐπιστήμην εἶναι καθόλου πᾶσαν, ὥστε ἀναγκαῖον εἶναι καὶ τὰς τῶν ὄντων ἀρχὰς καθόλου εἶναι καὶ μὴ οὐσίας κεχωρισμένας, ἔχει μὲν μάλιστʼ ἀπορίαν τῶν λεχθέντων, οὐ μὴν ἀλλὰ ἔστι μὲν ὡς ἀληθὲς τὸ λεγόμενον, ἔστι δʼ ὡς οὐκ ἀληθές. ἡ γὰρ ἐπιστήμη, ὥσπερ καὶ τὸ ἐπίστασθαι, διττόν, ὧν τὸ μὲν δυνάμει τὸ δὲ ἐνεργείᾳ. ἡ μὲν οὖν δύναμις ὡς ὕλη [τοῦ] καθόλου οὖσα καὶ ἀόριστος τοῦ καθόλου καὶ ἀορίστου ἐστίν, ἡ δʼ ἐνέργεια ὡρισμένη καὶ ὡρισμένου, τόδε τι οὖσα τοῦδέ τινος, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς ἡ ὄψις τὸ καθόλου χρῶμα ὁρᾷ ὅτι τόδε τὸ χρῶμα ὃ ὁρᾷ χρῶμά ἐστιν, καὶ ὃ θεωρεῖ ὁ γραμματικός, τόδε τὸ ἄλφα ἄλφα· ἐπεὶ εἰ ἀνάγκη τὰς ἀρχὰς καθόλου εἶναι, ἀνάγκη καὶ τὰ ἐκ τούτων καθόλου, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀποδείξεων· εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἔσται χωριστὸν οὐθὲν οὐδʼ οὐσία. ἀλλὰ δῆλον ὅτι ἔστι μὲν ὡς ἡ ἐπιστήμη καθόλου, ἔστι δʼ ὡς οὔ.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…