Kavram
Exaiphnes (ἐξαίφνης)
- Yunanca
- τὸ ἐξαίφνης (to exaiphnēs)
- Latince
- repente; instans (sonraki gelenek)
- Almanca
- das Plötzliche; der Augenblick
- Fransızca
- l'instantané; le soudain
- İngilizce
- the instant, the sudden
- Türkçe
- ansızın; an
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada exaiphnēs bir olayın beklenmedik biçimde, hazırlıksız yakalayarak gerçekleştiğini söyleyen bir zarftır ("ansızın bir fırtına koptu"). Platon, Parmenides'in "üçüncü" argümanında (155e–157b) bir sorunla karşılaşır: bir hem varsa hem yoksa, hem devinir hem durursa, bir durumdan öbürüne geçiş ne zaman olur? Dururken değişemez, devinirken de değişemez; zamanın içinde de değişemez, çünkü hiçbir zaman bir şeyin aynı anda ne devinip ne durduğu zaman değildir. Yanıt: değişim "ansızın" olur — devinim ile duruşun arasına yerleşmiş, hiçbir zamanın içinde olmayan "tuhaf (atopos) bir doğa" (156d–e). Sözcük böylece bir zarftan bir "yer"e ya da "doğa"ya (physis) dönüşür: değişen şey "ona doğru ve ondan" değişir. Aynı yapı var olma/yok olma, bir/çok, benzer/benzemez, büyük/küçük değişimlerine uygulanır (156e–157b).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8.–5. yy | Homeros, tragedya | aphnō / exaiphnēs: birdenbire, beklenmedik anda | İlyada, Herodotos, Sophokles |
| MÖ 4. yy | Platon | değişimin zamansız "yeri"; ansızın gelen görü | Parmenides 156d–e; Şölen 210e; Devlet 515c–516a; VII. Mektup 341c–d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | to nyn: zamanın sınırı, zamanın parçası olmayan "şimdi"; değişim "şimdi"de | Physica IV 10–13; VI 3, 5–6 |
| MS 5.–6. yy | Proklos, Damaskios | exaiphnēs: zamanın üstünde duran, ruhun ve zamanın "birleşme" anı | Proklos In Parmenidem; Damaskios De principiis |
| 19.–20. yy | Kierkegaard, Heidegger | Øieblikket / Augenblick: ebediyetin zamana değdiği an | Kierkegaard Angest Begrebet III; Heidegger Sein und Zeit §68 |
Dönüşüm: Gündelik bir zarf, Parmenides'te zamanın dışındaki mantıksal bir "yer"e dönüşür; Aristoteles bunu zamanın sınırı olan "şimdi"ye (nyn) indirger ve fizikleştirir; Yeni-Platoncular ve Kierkegaard ise sözcüğü yeniden zamanın ötesine, ebedî olanın zamana değdiği noktaya taşır. Değer işareti de değişir: Platon'da "tuhaf (atopos)" bir çıkış yolu, sonraki gelenekte ayrıcalıklı bir kavrayış anı.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἐξαίφνης (exaiphnēs); τὸ ἐξαίφνης (to exaiphnēs) | ek- ("-den") + aiphnēs / aphnō ("birden, beklenmedik anda") kökünden zarf. Gündelik dilde "birdenbire, ansızın" (Homeros'ta aphnō; Herodotos, tragedyacılar). Belirli tanımlıkla isimleştirilip felsefi terime dönüşmesi Parmenides 156d–e'dedir: devinim ile duruş, var olmak ile yok olmak arasındaki değişimin "yeri". Zarf olarak Şölen 210e (güzelin kendisinin "ansızın" görülmesi), Devlet VII 515c, 516a (mağaradan çıkarılan tutsak), VII. Mektup 341c–d (bilginin psykhē'de "ansızın" doğması). |
| Latince | repente; subito; (skolastikte) instans | Ficino repente (zarf anlamı korunur); Ortaçağ fiziğinde değişimin "an"ı instans ile Aristoteles'in to nyn'u (Physica IV 10–13) birleşir ve Platon'un terimi bu çerçeveye çekilir. |
| Almanca / Fransızca | das Plötzliche / l'instantané | Schleiermacher das Plötzliche; Heidegger ve Kierkegaard (Øieblikket, "göz kırpması") üzerinden "an" (Augenblick) kavramına bağlanır. Diès l'instantané; İng. Cornford the instant, Gill–Ryan the sudden. |
| İngilizce | the instant, the sudden |
Türkçe karşılığı
ansızın (to exaiphnēs). ansızın: Yunancanın zarf olarak taşıdığı gündelik "beklenmedik anda, birden" rengini ve Platon'un sözcüğü isimleştirirken yaptığı zorlamayı birlikte korur; Türkçede de zarftır ve tanımlıkla ("bu ansızın") ad gibi kullanılabilir. an: Aristotelesçi nyn ("şimdi") ile karışır — Platon 152b–e'de nyn için ayrı bir akıl yürütme yapar, 156d'de ise exaiphnēs'i açıkça zamanın dışında (ἐν χρόνῳ οὐδενί) konumlandırır; "an" demek iki kavramı birleştirir. birdenbire / aniden: anlam doğru, ama isimleşmeye elverişsiz. lahza / ân-ı vâhid: Osmanlıca kelâm ve tasavvuf dilinde (ân-ı dâim) zamanın ötesine işaret eder ama teolojik yük taşır. Seçim: metinde "ansızın", ilk geçişte parantezle to exaiphnēs ve bu nota bağ.
"An" dersen exaiphnēs'i zamanın en küçük birimi, "şimdi"nin sınır noktası (Aristoteles'in nyn'u) olarak okursun; bu okuma Parmenides'in kendi ayrımını (152b–e "şimdi" ≠ 156d "ansızın") siler ve pasajı fizik bir süreklilik kuramına dönüştürür. "Ansızın" dersen sözcüğün Platon'daki öteki kullanımlarıyla (Şölen 210e, VII. Mektup 341c) bağını korursun: ansızın gelen, zaman içinde birikerek değil, bir sıçramayla gelir; bu da pasajı Yeni-Platoncu (Proklos, Damaskios: zamanın ötesindeki "an") ve varoluşçu (Kierkegaard'ın Øieblik'i) okumalara açık bırakır. İki okuma da metinde temellidir; Türkçe seçim zarfın gündelik yüzünü öne çıkardığı için daha az yorum dayatır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde τὸ ἐξαίφνης = ansızın (ilk geçişte parantezle to exaiphnēs ve bu nota bağ). Zarf olarak geçtiği yerlerde (Şölen 210e, Devlet 515c–516a, VII. Mektup 341c) de "ansızın" denir; böylece Türkçe okur terim ile zarf arasındaki bağı görebilir. "An" Aristoteles'in to nyn'u için değil, gerekirse ayrı bir terim için saklı tutulur; Platon'daki to nyn = "şimdi".
Atıf ve kaynak notu
Terim olarak to exaiphnēs yalnızca Parmenides 156d–e'de isimleşmiş hâliyle geçer; öteki Platon metinlerinde zarftır. Bu yüzden Şölen 210e ya da VII. Mektup 341c ile kurulan bağ (ansızın gelen görü) Platon'un kendi terim bilincine değil, yorumcuların eşleştirmesine dayanır. "An" (instans, Augenblick) anlamı Aristotelesçi ve Hristiyan-varoluşçu bir katmandır; Platon'da exaiphnēs açıkça "hiçbir zamanın içinde olmayan" bir şeydir, zamanın bir noktası değil. Pasajın, ikinci varsayımın bir "eki" mi yoksa ayrı bir "üçüncü varsayım" mı olduğu da (155e τὸ τρίτον) tartışmalıdır.
İlgili kavramlar
- Parmenides 155e–157b: bir şey aynı anda hem devinip hem duramıyorsa, değişim ne zaman olur? — hen, gignesthai, apollysthai
- Parmenides 152b–e: "şimdi" (nyn) ile "ansızın" arasındaki fark; zamandan pay alma — methexis, ousia
- Zenon'un devinim paradoksları ve Aristoteles'in sürekli zaman kuramı (Physica VI) — apeiron
- Şölen 210e ve VII. Mektup 341c: epistēmē'nin ansızın doğması — episteme, nous
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: birdenbire, Birdenbire, exaiphnēs, birden
Metinlerde işaretlendiği yerler
8 yer · 5 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.