Kavram
Apollysthai (ἀπόλλυσθαι)
- Yunanca
- ἀπόλλυσθαι (apollysthai)
- Latince
- perire, interire
- Almanca
- vergehen, zugrunde gehen
- Fransızca
- périr, se perdre
- İngilizce
- to perish, passing away
- Türkçe
- yok olmak / yitip gitmek
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde apollysthai, bir insanın ölmesi, bir şehrin yıkılması, bir eşyanın kaybolması gibi somut bir mahvoluş/kayıp anlatır. Milet kozmolojisinde bu gündelik fiil, kozmik bir sürecin adı olur: şeyler arkeden "doğar" (gignesthai) ve yine arkeye "yok olur/geri döner" (apollysthai) — döngüsel bir alışveriş.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6. yy | Anaksimandros | Şeyler, kendisinden doğdukları şeye (apeiron'a) "zamanın düzenine göre" geri öderler; doğuş ve yok oluş simetrik, adalet-benzeri bir döngüdür. | Anaksimandros - DK 12A9 |
| MÖ 5. yy | Parmenides | Gerçekte ne doğuş ne yok oluş vardır: "olmayan"dan bir şey doğamaz, "olan" da yokluğa gidemez — genesis ve apollysthai ölümlülerin sadece adlandırmasıdır. | Parmenides - DK 28B8 |
| MÖ 5. yy | Empedokles | Mutlak anlamda hiçbir şey doğmaz ya da yok olmaz; ölümlülerin "doğum" ve "ölüm" dediği şey, değişmez dört kökün (ateş, hava, su, toprak) salt karışması (mixis) ve ayrışmasıdır (diallaxis). | Empedokles - DK 31B8 · DK 31 B8 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | genesis/phthora'yı (oluş/bozuluş) diğer değişim türlerinden (nitelik değişimi, büyüme, yer değiştirme) ayrı bir kategori olarak sistemleştirir; "mutlak oluş" ile "nitelikli oluş"u ayırır. | Aristoteles - Oluş ve Bozuluş Üzerine |
Dönüşüm: Terim, döngüsel-kozmik bir "geri ödeme" imgesinden (Anaksimandros), tümüyle yadsınan bir yanılsamaya (Parmenides), oradan yeniden -ama bu kez metafizik olarak zararsız hâle getirilmiş- bir "görünüşe" (Empedokles) doğru kayar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀπόλλυσθαι (apollysthai) | ἀπόλλυμι (apollymi, "yok etmek, mahvetmek") fiilinin orta/edilgen çatı mastarı → "yok olmak, mahvolmak, yitip gitmek". Milet kozmolojisinde genesis'in (oluş) karşıt kutbu olarak kullanılır. |
| Latince | perire, interire | "İçinden geçip gitmek / arasından yok olmak" — Latince kökeninde de bir "aradan çıkma" imgesi var. |
| Almanca / Fransızca | vergehen, zugrunde gehen / périr | Almanca "vergehen" (Herakleitos'un akış imgesiyle) ile "zugrunde gehen" (temele/köke geri gitmek) arasındaki fark, tam olarak Türkçedeki "yok olmak" / "çözülmek" ayrımına denk düşer. |
| İngilizce | to perish, passing away |
Türkçe karşılığı
yok olmak / yitip gitmek. yok olmak: mutlak, geri dönüşsüz bir yokluğa gidiş çağrıştırır — Parmenidesçi okumaya (gerçek yokluk) yakın durur. çözülmek/dağılmak: bileşenlere ayrışma çağrıştırır — Empedoklesçi okumaya (sadece ayrışma, gerçek yokluk yok) yakın durur. Ben bağlama göre ikisini de kullanıyorum, ama varsayılan olarak **"yok olmak"**ı tercih ediyorum çünkü gündelik dildeki "ölüm/yıkım" çağrışımını korur; Empedokles bahsi geçtiğinde bilinçli olarak "çözülmek" derim.
"Yok olmak" dersen mutlak bir yokluğa gidişi, "çözülmek/dağılmak" dersen sadece bir yeniden-düzenlenmeyi kabul etmiş olursun. Bu, Parmenides ile Empedokles arasındaki en temel anlaşmazlık noktasıdır.
Atıf ve kaynak notu
Parmenides'in fragmanlarında apollysthai kelimesinin bizzat bu biçimde mi geçtiği, yoksa doksografik özetleyicilerin onun "yok oluşu yadsıma" argümanını bu fiille mi ifade ettiği, birincil metin (Diels-Kranz fragman numarası) tek tek kontrol edilmeden kesin söylenemez — bu notu ilerledikçe doğrulanması gereken bir nokta olarak işaretliyorum.
İlgili kavramlar
- Değişim Problemi
- Yokluktan Hiçbir Şey Çıkmaz İlkesi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: yok olma, yok olurlar, yok olacağından, yok olmayı, yok olmak, yok olabilir
Metinlerde işaretlendiği yerler
9 yer · 9 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.