İçeriğe geç

Kavram

Apollysthai (ἀπόλλυσθαι)

Yunanca
ἀπόλλυσθαι (apollysthai)
Latince
perire, interire
Almanca
vergehen, zugrunde gehen
Fransızca
périr, se perdre
İngilizce
to perish, passing away
Türkçe
yok olmak / yitip gitmek

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde apollysthai, bir insanın ölmesi, bir şehrin yıkılması, bir eşyanın kaybolması gibi somut bir mahvoluş/kayıp anlatır. Milet kozmolojisinde bu gündelik fiil, kozmik bir sürecin adı olur: şeyler arkeden "doğar" (gignesthai) ve yine arkeye "yok olur/geri döner" (apollysthai) — döngüsel bir alışveriş.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 6. yy Anaksimandros Şeyler, kendisinden doğdukları şeye (apeiron'a) "zamanın düzenine göre" geri öderler; doğuş ve yok oluş simetrik, adalet-benzeri bir döngüdür. Anaksimandros - DK 12A9
MÖ 5. yy Parmenides Gerçekte ne doğuş ne yok oluş vardır: "olmayan"dan bir şey doğamaz, "olan" da yokluğa gidemez — genesis ve apollysthai ölümlülerin sadece adlandırmasıdır. Parmenides - DK 28B8
MÖ 5. yy Empedokles Mutlak anlamda hiçbir şey doğmaz ya da yok olmaz; ölümlülerin "doğum" ve "ölüm" dediği şey, değişmez dört kökün (ateş, hava, su, toprak) salt karışması (mixis) ve ayrışmasıdır (diallaxis). Empedokles - DK 31B8 · DK 31 B8
MÖ 4. yy Aristoteles genesis/phthora'yı (oluş/bozuluş) diğer değişim türlerinden (nitelik değişimi, büyüme, yer değiştirme) ayrı bir kategori olarak sistemleştirir; "mutlak oluş" ile "nitelikli oluş"u ayırır. Aristoteles - Oluş ve Bozuluş Üzerine

Dönüşüm: Terim, döngüsel-kozmik bir "geri ödeme" imgesinden (Anaksimandros), tümüyle yadsınan bir yanılsamaya (Parmenides), oradan yeniden -ama bu kez metafizik olarak zararsız hâle getirilmiş- bir "görünüşe" (Empedokles) doğru kayar.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀπόλλυσθαι (apollysthai) ἀπόλλυμι (apollymi, "yok etmek, mahvetmek") fiilinin orta/edilgen çatı mastarı → "yok olmak, mahvolmak, yitip gitmek". Milet kozmolojisinde genesis'in (oluş) karşıt kutbu olarak kullanılır.
Latince perire, interire "İçinden geçip gitmek / arasından yok olmak" — Latince kökeninde de bir "aradan çıkma" imgesi var.
Almanca / Fransızca vergehen, zugrunde gehen / périr Almanca "vergehen" (Herakleitos'un akış imgesiyle) ile "zugrunde gehen" (temele/köke geri gitmek) arasındaki fark, tam olarak Türkçedeki "yok olmak" / "çözülmek" ayrımına denk düşer.
İngilizce to perish, passing away

Türkçe karşılığı

yok olmak / yitip gitmek. yok olmak: mutlak, geri dönüşsüz bir yokluğa gidiş çağrıştırır — Parmenidesçi okumaya (gerçek yokluk) yakın durur. çözülmek/dağılmak: bileşenlere ayrışma çağrıştırır — Empedoklesçi okumaya (sadece ayrışma, gerçek yokluk yok) yakın durur. Ben bağlama göre ikisini de kullanıyorum, ama varsayılan olarak **"yok olmak"**ı tercih ediyorum çünkü gündelik dildeki "ölüm/yıkım" çağrışımını korur; Empedokles bahsi geçtiğinde bilinçli olarak "çözülmek" derim.

"Yok olmak" dersen mutlak bir yokluğa gidişi, "çözülmek/dağılmak" dersen sadece bir yeniden-düzenlenmeyi kabul etmiş olursun. Bu, Parmenides ile Empedokles arasındaki en temel anlaşmazlık noktasıdır.

Atıf ve kaynak notu

Parmenides'in fragmanlarında apollysthai kelimesinin bizzat bu biçimde mi geçtiği, yoksa doksografik özetleyicilerin onun "yok oluşu yadsıma" argümanını bu fiille mi ifade ettiği, birincil metin (Diels-Kranz fragman numarası) tek tek kontrol edilmeden kesin söylenemez — bu notu ilerledikçe doğrulanması gereken bir nokta olarak işaretliyorum.

İlgili kavramlar

  • Değişim Problemi
  • Yokluktan Hiçbir Şey Çıkmaz İlkesi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: yok olma, yok olurlar, yok olacağından, yok olmayı, yok olmak, yok olabilir

Metinlerde işaretlendiği yerler

9 yer · 9 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.