Kavram
Aisthēsis (αἴσθησις)
- Yunanca
- αἴσθησις (aisthēsis) · fiil αἰσθάνεσθαι (aisthanesthai) · sıfat αἰσθητόν (aisthēton)
- Latince
- sensus, sensatio, perceptio
- Almanca
- Wahrnehmung, Sinneswahrnehmung, Empfindung
- Fransızca
- sensation, perception
- İngilizce
- perception, sensation
- Türkçe
- duyum / algı / duyu
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde αἴσθησις "fark etme, sezme, haber alma"dır (αἴσθησιν παρέχειν "belli etmek"). Homeros'ta isim yok, fiil de nadir. Felsefi anlam Presokratiklerde (Alkmaion, Empedokles: "benzer benzerle algılanır"; Demokritos: duyum uzlaşımla, "νόμῳ") duyu organlarının işleyişi kuramına dönüşür. Protagoras'ta aisthēsis, "insan ölçüdür" tezinin taşıyıcısıdır: her duyum kişiye özel ve kendisi için doğrudur. Platon Theaitetos'ta bu üç katmanı (Protagoras, Herakleitos akışı, Theaitetos'un tanımı) 160d–e'de tek noktada birleştirip sonra ayrı ayrı çürütür; 186d'de "aisthēsis hakikate ulaşamaz, ousia'ya ulaşamaz, dolayısıyla epistēmē değildir" sonucuna varır. Aristoteles De Anima II.5–III.2'de aisthēsis'i "duyulur formların maddesiz alınması" olarak yeniden kurar; Stoa'da φαντασία ile birlikte bilginin ilk basamağıdır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos (kendi sözleri) | Her şey duman olsaydı burunlar ayırt ederdi; görme aldatır; sanı (oiēsis) kutsal hastalıktır | DK 22 B7 · B46 |
| MÖ 5. yy | Protagoras | her duyum, duyumsayana özel ve onun için doğru; insan ölçüdür | Theaitetos 152a–c, 160c, 166c–d · DK 80 B1 |
| MÖ 5. yy (Platon'un okumasıyla) | Herakleitos / "akış geleneği" | duyum ile duyulur, etkiyen–maruz kalan buluşmasının anlık ikiz dölü; hiçbir şey kendi başına değil | Theaitetos 156a–157c, 159c–160b |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) Phaidon: bedenin duyuları psykhē'yi hakikatten uzaklaştırır; (2) Theaitetos: aisthēsis ≠ epistēmē, çünkü ousia'yı ve hakikati kavrayamaz (186d–e) | Phaidon 65b–66a; Theaitetos 151e, 184b–186e |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | duyulur formun maddesiz alınması; ortak duyu (κοινὴ αἴσθησις) | De Anima II.5, II.12, III.1–2 |
Dönüşüm: Protagoras'ta aisthēsis bilginin ölçüsü ve yeter kaynağıdır (değer işareti +); Platon'da hakikate kapalı, psykhē'nin bedene bağlı yanıdır (−); Aristoteles'te yeniden bilginin güvenilir ilk basamağı olur (+). Aynı sözcük, "bilgi"ye kaynak mı engel mi sorusunda iki kez işaret değiştirir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | αἴσθησις, -εως (aisthēsis) | αἰσθάνομαι "duyumsamak, fark etmek" fiilinden; kök ἀΐω "işitmek, algılamak". Hem tek tek duyumları (ὄψις, ἀκοή…) hem de genel olarak "duyu yoluyla fark etme"yi karşılar; gündelik dilde "fark etme, sezme" (πολιτικὴ αἴσθησις "siyasal sezgi") anlamı da vardır. Platon'da teknik kullanım: Theaitetos 151e "ἐπιστήμη = αἴσθησις", 156a–157c "gizli öğreti" (aisthēsis ile aisthēton'un ikiz doğuşu), Phaidon 65b–66a (bedenin duyuları psykhē'yi yanıltır). |
| Latince | sensus / sensatio / perceptio | Cicero sensus (hem duyu organı hem duyum); sensatio geç Latince; perceptio Stoacı κατάληψις'e yakındır, aisthēsis'in "edilgin karşılaşma" yanını taşımaz. |
| Almanca / Fransızca | Wahrnehmung / sensation | Alm. Wahrnehmung "algı"ya, Empfindung "duyum"a yakın; Fr. sensation (Cornford'un "perception"ına karşı Diès/Narcy "sensation") — Fransızca çeviri geleneği de "duyum" tarafındadır. |
| İngilizce | perception, sensation |
Türkçe karşılığı
duyum / algı / duyu. duyum: tek bir duyusal olayı, "duyulan şeyin bende doğurduğu"nu verir; Theaitetos 156a–157c'deki ikiz-doğuş kuramına (duyum ile duyulur olanın birlikte oluşması) en iyi oturan budur. algı: modern psikolojinin "perception"ı; nesneyi kavrama, yorumlama katmanını içerir — Platon'un Protagorasçı aisthēsis'inde tam da bu katman yoktur, o yüzden yanıltıcı. duyu: organ/yeti (ὄψις, ἀκοή) için ayrılmalı; "beş duyu" anlamına kayar. Tercih: duyum, ilk geçişte parantezle aisthēsis; αἰσθητόν = "duyulur olan", αἰσθάνεσθαι = "duyumsamak".
"Algı" dersen Theaitetos'un ilk tanımını ("epistēmē = aisthēsis") baştan güçlendirmiş, ona bir yargı/yorum katmanı eklemiş olursun; oysa Sokrates 184b–186e'de tam da bu katmanın (ousia, benzerlik, yarar üzerine düşünme) aisthēsis'te bulunmadığını göstererek tanımı çürütür. "Duyum" dersen tanımı Protagoras–Herakleitos okumasıyla (her duyum özel, anlık, yanılmaz) okumuş olursun; çürütmenin hedefi budur. "Duyu" dersen tartışmayı organlara indirgersin (184d "ne ile — neyin aracılığıyla" ayrımı kaybolur).
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde duyum; αἰσθητόν "duyulur olan"; αἰσθάνεσθαι "duyumsamak"; ilk geçişte parantezle aisthēsis. "Algı" sözcüğü çeviride kullanılmıyor (bkz. yukarıdaki gerekçe).
Atıf ve kaynak notu
"Protagoras'ın aisthēsis kuramı" (156a–157c "gizli öğreti") Platon'un kurgusudur; Sokrates bunu "Protagoras'ın öğrencilerine gizlice söylediği" diye sunar (152c) ve Protagoras'ın kendi fragmanlarında (DK 80 B1) yalnızca "ölçü" sözü vardır, akış fiziği yoktur. Herakleitos'a atfedilen "her şey akar" da Platon'un özetidir. Dolayısıyla bu notta "Protagoras" ve "Herakleitos" satırları, Platon'un onlara giydirdiği görüşlerdir; 186d'deki sonuç Platon'undur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: his, aisthēsis, aisthesis, hisle, hisleri, hislerine
Metinlerde işaretlendiği yerler
43 yer · 32 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Anaksagoras, Fragmanlar59B21
- Empedokles, Fragmanlar31B106 31B154
- Protagoras, Fragmanlar80B1
- Gorgias, Fragmanlar82B3
- Demokritos, Fragmanlar68B5f 68B11 68B125
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B11
- Diğer Presokratikler, Alkmaion24B1a
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B11
- Diğer Presokratikler, Arkhytas47B1
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a
- Diğer Presokratikler, Metrodoros (Khioslu)70B1
- Diğer Presokratikler, Kritias88B39
- Platon, Theaitetos156b 186e 210a
- Platon, Sofist248a 264a
- Platon, Parmenides142a 164a
- Platon, Philebos33c
- Platon, Kharmides159a 167d
- Platon, Büyük Hippias298d
- Platon, Küçük Hippias374d
- Platon, Meneksenos248b
- Platon, Devlet507c
- Platon, Timaios28a
- Platon, Minos313c
- Platon, Kanunlar645e 894a 942e 961d
- Platon, Epinomis977c
- Platon, Mektuplar311c
- Aristoteles, Fizik184a
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerines180
- Aristoteles, Meteorologika3.2
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi1.3
- Aristoteles, Metafizik980a