İçeriğe geç

Kavram

Aisthēsis (αἴσθησις)

Yunanca
αἴσθησις (aisthēsis) · fiil αἰσθάνεσθαι (aisthanesthai) · sıfat αἰσθητόν (aisthēton)
Latince
sensus, sensatio, perceptio
Almanca
Wahrnehmung, Sinneswahrnehmung, Empfindung
Fransızca
sensation, perception
İngilizce
perception, sensation
Türkçe
duyum / algı / duyu

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde αἴσθησις "fark etme, sezme, haber alma"dır (αἴσθησιν παρέχειν "belli etmek"). Homeros'ta isim yok, fiil de nadir. Felsefi anlam Presokratiklerde (Alkmaion, Empedokles: "benzer benzerle algılanır"; Demokritos: duyum uzlaşımla, "νόμῳ") duyu organlarının işleyişi kuramına dönüşür. Protagoras'ta aisthēsis, "insan ölçüdür" tezinin taşıyıcısıdır: her duyum kişiye özel ve kendisi için doğrudur. Platon Theaitetos'ta bu üç katmanı (Protagoras, Herakleitos akışı, Theaitetos'un tanımı) 160d–e'de tek noktada birleştirip sonra ayrı ayrı çürütür; 186d'de "aisthēsis hakikate ulaşamaz, ousia'ya ulaşamaz, dolayısıyla epistēmē değildir" sonucuna varır. Aristoteles De Anima II.5–III.2'de aisthēsis'i "duyulur formların maddesiz alınması" olarak yeniden kurar; Stoa'da φαντασία ile birlikte bilginin ilk basamağıdır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 6.–5. yy Herakleitos (kendi sözleri) Her şey duman olsaydı burunlar ayırt ederdi; görme aldatır; sanı (oiēsis) kutsal hastalıktır DK 22 B7 · B46
MÖ 5. yy Protagoras her duyum, duyumsayana özel ve onun için doğru; insan ölçüdür Theaitetos 152a–c, 160c, 166c–d · DK 80 B1
MÖ 5. yy (Platon'un okumasıyla) Herakleitos / "akış geleneği" duyum ile duyulur, etkiyen–maruz kalan buluşmasının anlık ikiz dölü; hiçbir şey kendi başına değil Theaitetos 156a–157c, 159c–160b
MÖ 4. yy Platon (1) Phaidon: bedenin duyuları psykhē'yi hakikatten uzaklaştırır; (2) Theaitetos: aisthēsis ≠ epistēmē, çünkü ousia'yı ve hakikati kavrayamaz (186d–e) Phaidon 65b–66a; Theaitetos 151e, 184b–186e
MÖ 4. yy Aristoteles duyulur formun maddesiz alınması; ortak duyu (κοινὴ αἴσθησις) De Anima II.5, II.12, III.1–2

Dönüşüm: Protagoras'ta aisthēsis bilginin ölçüsü ve yeter kaynağıdır (değer işareti +); Platon'da hakikate kapalı, psykhē'nin bedene bağlı yanıdır (−); Aristoteles'te yeniden bilginin güvenilir ilk basamağı olur (+). Aynı sözcük, "bilgi"ye kaynak mı engel mi sorusunda iki kez işaret değiştirir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca αἴσθησις, -εως (aisthēsis) αἰσθάνομαι "duyumsamak, fark etmek" fiilinden; kök ἀΐω "işitmek, algılamak". Hem tek tek duyumları (ὄψις, ἀκοή…) hem de genel olarak "duyu yoluyla fark etme"yi karşılar; gündelik dilde "fark etme, sezme" (πολιτικὴ αἴσθησις "siyasal sezgi") anlamı da vardır. Platon'da teknik kullanım: Theaitetos 151e "ἐπιστήμη = αἴσθησις", 156a–157c "gizli öğreti" (aisthēsis ile aisthēton'un ikiz doğuşu), Phaidon 65b–66a (bedenin duyuları psykhē'yi yanıltır).
Latince sensus / sensatio / perceptio Cicero sensus (hem duyu organı hem duyum); sensatio geç Latince; perceptio Stoacı κατάληψις'e yakındır, aisthēsis'in "edilgin karşılaşma" yanını taşımaz.
Almanca / Fransızca Wahrnehmung / sensation Alm. Wahrnehmung "algı"ya, Empfindung "duyum"a yakın; Fr. sensation (Cornford'un "perception"ına karşı Diès/Narcy "sensation") — Fransızca çeviri geleneği de "duyum" tarafındadır.
İngilizce perception, sensation

Türkçe karşılığı

duyum / algı / duyu. duyum: tek bir duyusal olayı, "duyulan şeyin bende doğurduğu"nu verir; Theaitetos 156a–157c'deki ikiz-doğuş kuramına (duyum ile duyulur olanın birlikte oluşması) en iyi oturan budur. algı: modern psikolojinin "perception"ı; nesneyi kavrama, yorumlama katmanını içerir — Platon'un Protagorasçı aisthēsis'inde tam da bu katman yoktur, o yüzden yanıltıcı. duyu: organ/yeti (ὄψις, ἀκοή) için ayrılmalı; "beş duyu" anlamına kayar. Tercih: duyum, ilk geçişte parantezle aisthēsis; αἰσθητόν = "duyulur olan", αἰσθάνεσθαι = "duyumsamak".

"Algı" dersen Theaitetos'un ilk tanımını ("epistēmē = aisthēsis") baştan güçlendirmiş, ona bir yargı/yorum katmanı eklemiş olursun; oysa Sokrates 184b–186e'de tam da bu katmanın (ousia, benzerlik, yarar üzerine düşünme) aisthēsis'te bulunmadığını göstererek tanımı çürütür. "Duyum" dersen tanımı Protagoras–Herakleitos okumasıyla (her duyum özel, anlık, yanılmaz) okumuş olursun; çürütmenin hedefi budur. "Duyu" dersen tartışmayı organlara indirgersin (184d "ne ile — neyin aracılığıyla" ayrımı kaybolur).

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde duyum; αἰσθητόν "duyulur olan"; αἰσθάνεσθαι "duyumsamak"; ilk geçişte parantezle aisthēsis. "Algı" sözcüğü çeviride kullanılmıyor (bkz. yukarıdaki gerekçe).

Atıf ve kaynak notu

"Protagoras'ın aisthēsis kuramı" (156a–157c "gizli öğreti") Platon'un kurgusudur; Sokrates bunu "Protagoras'ın öğrencilerine gizlice söylediği" diye sunar (152c) ve Protagoras'ın kendi fragmanlarında (DK 80 B1) yalnızca "ölçü" sözü vardır, akış fiziği yoktur. Herakleitos'a atfedilen "her şey akar" da Platon'un özetidir. Dolayısıyla bu notta "Protagoras" ve "Herakleitos" satırları, Platon'un onlara giydirdiği görüşlerdir; 186d'deki sonuç Platon'undur.

İlgili kavramlar

  • Theaitetos — epistēmē'nin ilk tanımı (151e–186e): aisthēsis epistēmē olabilir mi?
  • episteme · ousia · psyche · pathe · phantasia (Theaitetos 152c "phantasia = aisthēsis"; ayrı not açılmadı)
  • sensus (Latince karşılık: Lucretius, Cicero)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: his, aisthēsis, aisthesis, hisle, hisleri, hislerine

Metinlerde işaretlendiği yerler

43 yer · 32 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.