İçeriğe geç
Meteorologika

Aristoteles · Meteorologika

IV. Kitap

4.11. Bölüm

Unsurların (stoikheion) dört sebebi ayırt edilmişti; bunların eşleşmelerine göre unsurlar da dört tanedir. Bu sebeplerden ikisi, sıcak ve soğuk, etkendir; öteki ikisi, kuru ve yaş, edilgendir. Buna istikrayla inanırız: her şeyde görülür ki sıcaklık ve soğukluk aynı türden olan ve olmayan şeyleri sınırlar, birleştirir ve değiştirir, ıslatır, kurutur, sertleştirir ve yumuşatır; kuru ve yaş şeyler ise hem kendi başlarına hem de ikisinden birlikte oluşan cisimlerde sınırlanır ve söylenen öteki hâllere uğrar. Bu, onların tabiatlarını tarif ettiğimiz sözlerden de açıktır: sıcağa ve soğuğa etken deriz (çünkü birleştirici olan bir bakıma etken bir şeydir), yaşa ve kuruya edilgen deriz (çünkü kolay sınırlanan ve zor sınırlanan denince bunların tabiatı bir şeye uğramakla anlatılır). Demek ki bir kısmının etken, bir kısmının edilgen olduğu açıktır. Bunlar ayırt edildiğine göre, etkenlerin yaptığı işleri ve edilgenlerin türlerini ele almak gerekir.

Önce, küllî olarak, yalın oluş (genesis) ve tabiî değişme bu kuvvelerin işidir; bunun karşıtı olan tabiî yok oluş da öyle. Bunlar bitkilerde, hayvanlarda ve onların parçalarında bulunur. Yalın ve tabiî oluş, bu kuvvelerin, her bir tabiatın dayandığı maddeyle belli bir orana sahip olduklarında yaptıkları değişmedir; bu madde de söylenen edilgen kuvvelerdir. Sıcak ve soğuk maddeye üstün geldiklerinde meydana getirir; üstün gelmediklerinde ise kısmi olarak yarım haşlanma ve pişmemişlik olur. Yalın oluşun en genel zıttı çürümedir; çünkü her tabiî yok oluş, yaşlılık ve kuruma gibi, oraya giden bir yoldur. Tabiatça bir arada duran şeylerden biri zorla yok edilmedikçe, öteki her şeyin sonu çürüklüktür; çünkü eti, kemiği ya da başka herhangi bir şeyi yakmak da mümkündür, ama bunların tabiî yok oluşunun sonu çürümedir. Bu yüzden çürüyen şeyler önce yaş, sonunda kuru olur; çünkü bunlardan oluşmuşlardı: etkenler iş görürken kuru, yaş tarafından sınırlanmıştı. Yok oluş, sınırlanan şey çevreleyen ortam yüzünden sınırlayana üstün geldiğinde olur. Bununla birlikte çürüme, asıl anlamıyla, tabiatlarından ayrılıp kısmen yok olan şeyler için söylenir. Bu yüzden ateş dışında her şey çürür; toprak, su ve hava da çürür; çünkü bunların hepsi ateş için maddedir. Çürüme, her yaş şeydeki kendine özgü ve tabiî sıcaklığın yabancı bir sıcaklık tarafından yok edilmesidir; bu yabancı sıcaklık da çevreleyen ortamın sıcaklığıdır. Öyleyse çürüyen şey sıcaklık eksikliği yüzünden bu hâle uğradığına ve böyle bir kuvveden yoksun olan her şey soğuk olduğuna göre, ikisi de sebep olabilir; çürüme de kendine özgü soğukluğun ve yabancı sıcaklığın ortak bir hâlidir. Bu yüzden çürüyen her şey daha kuru olur ve sonunda toprak ve gübre olur; çünkü kendine özgü sıcaklık çıkarken tabiî nemi de beraberinde buharlaştırır ve nemi çekecek bir şey artık kalmaz; nemi çekip getiren kendine özgü sıcaklıktır. Soğuklarda sıcaklardan daha az çürüme olur; çünkü kışın çevreleyen havada ve suda sıcaklık azdır, bu yüzden hiçbir güç gösteremez; yazın ise daha çoktur. Donmuş şey de çürümez (çünkü onun soğukluğu havanın sıcaklığından fazladır; bu yüzden yenilmez; oysa değişikliği yapan şey üstün gelmelidir); kaynayan ya da sıcak şey de çürümez; çünkü havadaki sıcaklık o şeydeki sıcaklıktan azdır, bu yüzden üstün gelmez ve hiçbir değişme yapmaz. Aynı şekilde hareket eden ve akan şey de hareketsiz duran şeyden daha az çürür; çünkü havadaki sıcaklığın yaptığı hareket, şeyde önceden bulunan hareketten zayıftır, bu yüzden onu değiştiremez. Çok olanın azdan daha az çürümesinin sebebi de aynıdır; çünkü çok olanda, çevredeki kuvvetlerin üstün gelemeyeceği kadar fazla kendine özgü ateş ve soğuk vardır. Bu yüzden deniz parçalara ayrılınca çabuk çürür, bütünü ise çürümez; öteki sular da öyle. Çürüyen şeylerin içinde hayvanlar da oluşur; çünkü ayrışan sıcaklık tabiî olduğu için dışarı atılanları bir araya getirip birleştirir. Oluşun ne olduğu ve yok oluşun ne olduğu söylendi.

4.1

Δ. Ἐπεὶ δὲ τέτταρα διώρισται αἴτια τῶν στοιχείων, τούτων δὲ κατὰ τὰς συζυγίας καὶ τὰ στοιχεῖα τέτταρα συμβέβηκεν εἶναι, ὧν τὰ μὲν δύο ποιητικά, τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, τὰ δὲ δύο παθητικά, τὸ ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρόν· ἡ δὲ πίστις τούτων ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς· φαίνεται γὰρ ἐν πᾶσιν ἡ μὲν θερμότης καὶ ψυχρότης ὁρίζουσαι καὶ συμφύουσαι καὶ μεταβάλλουσαι τὰ ὁμογενῆ καὶ τὰ μὴ ὁμογενῆ, καὶ ὑγραίνουσαι καὶ ξηραίνουσαι καὶ σκληρύνουσαι καὶ μαλάττουσαι, τὰ δὲ ξηρὰ καὶ ὑγρὰ ὁριζόμενα καὶ τἆλλα τὰ εἰρημένα πάθη πάσχοντα αὐτά τε καθ’ αὑτὰ καὶ ὅσα κοινὰ ἐξ ἀμφοῖν σώματα συνέστηκεν. Ἔτι δ’ ἐκ τῶν λόγων δῆλον, οἷς ὁριζόμεθα τὰς φύσεις αὐτῶν· τὸ μὲν γὰρ θερμὸν καὶ ψυχρὸν ὡς ποιητικὰ λέγομεν (τὸ γὰρ συγκριτικὸν ὥσπερ ποιητικόν τι ἐστί), τὸ δὲ ὑγρὸν καὶ ξηρὸν παθητικόν (τὸ γὰρ εὐόριστον καὶ δυσόριστον τῷ πάσχειν τι λέγεται τὴν φύσιν αὐτῶν). Ὅτι μὲν οὖν τὰ μὲν ποιητικὰ τὰ δὲ παθητικά, φανερόν· διωρισμένων δὲ τούτων ληπτέον ἂν εἴη τὰς ἐργασίας αὐτῶν, αἷς ἐργάζονται τὰ ποιητικά, καὶ τῶν παθητικῶν τὰ εἴδη. Πρῶτον μὲν οὖν καθόλου ἡ ἁπλῆ γένεσις καὶ ἡ φυσικὴ μεταβολὴ τούτων τῶν δυνάμεών ἐστιν ἔργον, καὶ ἡ ἀντικειμένη φθορὰ κατὰ φύσιν. Αὗται μὲν οὖν τοῖς τε φυτοῖς ὑπάρχουσι καὶ ζῴοις καὶ τοῖς μέρεσιν αὐτῶν. Ἔστι δ’ ἡ ἁπλῆ καὶ φυσικὴ γένεσις μεταβολὴ ὑπὸ τούτων τῶν δυνάμεων, ὅταν ἔχωσι λόγον ἐκ τῆς ὑποκειμένης ὕλης ἑκάστῃ φύσει· αὗται δ’ εἰσὶν αἱ εἰρημέναι δυνάμεις παθητικαί. Γεννῶσι δὲ τὸ θερμὸν καὶ ψυχρὸν κρατοῦντα τῆς ὕλης· ὅταν δὲ μὴ κρατῇ, κατὰ μέρος μὲν μώλυσις καὶ ἀπεψία γίγνεται. Τῇ δ’ ἁπλῇ γενέσει ἐναντίον μάλιστα κοινὸν σῆψις· πᾶσα γὰρ ἡ κατὰ φύσιν φθορὰ εἰς τοῦθ’ ὁδός ἐστιν, οἷον γῆρας καὶ αὔανσις. Τέλος δὲ τῶν ἄλλων ἁπάντων σαπρότης, ἂν μή τι βίᾳ φθαρῇ τῶν φύσει συνεστώτων· ἔστι γὰρ καὶ σάρκα καὶ ὀστοῦν καὶ ὁτιοῦν κατακαῦσαι, ὧν τὸ τέλος τῆς κατὰ φύσιν φθορᾶς σῆψίς ἐστιν. Διὸ ὑγρὰ πρῶτον, εἶτα ξηρὰ τέλος γίγνεται τὰ σηπόμενα· ἐκ τούτων γὰρ ἐγένετο, καὶ ὡρίσθη τῷ ὑγρῷ τὸ ξηρὸν ἐργαζομένων τῶν ποιητικῶν. Γίγνεται δ’ ἡ φθορά, ὅταν κρατῇ τοῦ ὁρίζοντος τὸ ὁριζόμενον διὰ τὸ περιέχον. Οὐ μὴν ἀλλ’ ἰδίως λέγεται σῆψις ἐπὶ τῶν κατὰ μέρος φθειρομένων, ὅταν χωρισθῇ τῆς φύσεως. Διὸ καὶ σήπεται πάντα τἆλλα πλὴν πυρός· καὶ γὰρ γῆ καὶ ὕδωρ καὶ ἀὴρ σήπεται· πάντα γὰρ ὕλη τῷ πυρί ἐστι ταῦτα. Σῆψις δ’ ἐστὶ φθορὰ τῆς ἐν ἑκάστῳ ὑγρῷ οἰκείας καὶ κατὰ φύσιν θερμότητος ὑπ’ ἀλλοτρίας θερμότητος· αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ τοῦ περιέχοντος. Ὥστ’ ἐπεὶ κατ’ ἔνδειαν πάσχει θερμοῦ, τὸ δὲ ἐνδεὲς τοιαύτης δυνάμεως ψυχρὸν πᾶν, ἄμφω ἂν αἴτια εἴη, καὶ κοινὸν τὸ πάθος ἡ σῆψις, ψυχρότητός τε οἰκείας καὶ θερμότητος ἀλλοτρίας. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ξηρότερα γίνεται τὰ σηπόμενα πάντα, καὶ τέλος γῆ καὶ κόπρος· ἐξιόντος γὰρ τοῦ οἰκείου θερμοῦ συνεξατμίζει τὸ κατὰ φύσιν ὑγρόν, καὶ τὸ σπῶν τὴν ὑγρότητα οὐκέτ’ ἔστιν· ἐπάγει γὰρ ἕλκουσα ἡ οἰκεία θερμότης. Καὶ ἐν τοῖς ψύχεσι δ’ ἧττον σήπεται ἢ ἐν ταῖς ἀλέαις· ἐν μὲν γὰρ τῷ χειμῶνι ὀλίγον ἐν τῷ περιέχοντι ἀέρι καὶ ὕδατι τὸ θερμόν, ὥστ’ οὐδὲν ἰσχύει, ἐν δὲ τῷ θέρει πλέον. Καὶ οὔτε τὸ πεπηγός (μᾶλλον γὰρ ψυχρὸν ἢ ὁ ἀὴρ θερμός· οὔκουν κρατεῖται, τὸ δὲ κινοῦν κρατεῖ) οὔτε τὸ ζέον ἢ θερμόν· ἐλάττων γὰρ ἡ ἐν τῷ ἀέρι θερμότης τῆς ἐν τῷ πράγματι, ὥστ’ οὐ κρατεῖ οὐδὲ ποιεῖ μεταβολὴν οὐδεμίαν. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ κινούμενον καὶ ῥέον ἧττον σήπεται τοῦ ἀκινητίζοντος· ἀσθενεστέρα γὰρ γίνεται ἡ ὑπὸ τῆς ἐν τῷ ἀέρι θερμότητος κίνησις τῆς ἐν τῷ πράγματι προϋπαρχούσης, ὥστε οὐθὲν ποιεῖ μεταβάλλειν. Ἡ δ’ αὐτὴ αἰτία καὶ τοῦ τὸ πολὺ ἧττον τοῦ ὀλίγου σήπεσθαι· ἐν γὰρ τῷ πλείονι πλεῖόν ἐστι πῦρ οἰκεῖον καὶ ψυχρὸν ἢ ὥστε κρατεῖν τὰς ἐν τῷ περιεστῶτι δυνάμεις. Διὸ καὶ ἡ θάλασσα κατὰ μέρος μὲν διαιρουμένη ταχὺ σήπεται, ἅπασα δ’ οὔ, καὶ τἆλλα ὕδατα ὡσαύτως. Καὶ ζῷα ἐγγίνεται τοῖς σηπομένοις διὰ τὸ τὴν ἀποκεκριμένην θερμότητα φυσικὴν οὖσαν συνιστάναι τὰ ἐκκριθέντα. Τί μὲν οὖν ἐστὶ γένεσις καὶ τί φθορά, εἴρηται.

4.22. Bölüm

Geriye, söylenen kuvvelerin tabiatça zaten bir araya gelmiş şeyleri dayanak alarak meydana getirdiği, bunlara bağlı türleri (eidos) söylemek kalıyor. Sıcağın işi pişmedir; pişmenin türleri olgunlaşma, haşlanma ve kızartmadır. Soğukluğun işi pişmemişliktir; bunun türleri de hamlık, yarım haşlanma ve yarım kızarmadır. Bu adların şeylere asıl anlamlarıyla verilmediğini, benzer şeylerin hepsine uyan genel adlar bulunmadığını bilmek gerekir; bu yüzden söylenen türleri tam bunlar değil, bunlara benzer şeyler saymak gerekir. Her birinin ne olduğunu söyleyelim.

Pişme, karşıt edilgen niteliklerin, tabiî ve kendine özgü sıcaklık tarafından tamamlanmasıdır; bu karşıt nitelikler her şeyin kendine özgü maddesidir. Çünkü bir şey pişince tamamlanmış ve oluşmuş olur. Tamamlanmanın ilkesi kendine özgü sıcaklıktır; dışarıdan bir yardımla birlikte tamamlansa bile durum budur; mesela besin hamamlarla ve buna benzer şeylerle de sindirilir, ama ilke yine de şeyin içindeki sıcaklıktır. Gaye (telos) bazı şeylerde tabiattır; burada tabiat derken eidos ve öz anlamındaki tabiatı kastediyoruz. Bazı şeylerde ise pişmenin gayesi dayanaktaki belli bir biçimdir: yaş şey kızarırken, haşlanırken, çürürken ya da başka bir şekilde ısınırken belli bir niteliğe ve miktara ulaştığında. O zaman işe yarar hale gelir ve ona pişmiş deriz: şıra böyledir, şişlerde toplanan şey irin olunca, gözyaşı çapak olunca da böyledir. Ötekiler de öyle. Bu, madde ve yaşlık yenildiğinde hepsinin başına gelir; çünkü tabiattaki sıcaklığın sınırladığı şey yaşlıktır. Oran onun içinde bulunduğu sürece tabiat budur. Bu yüzden idrar, dışkı ve genel olarak artıklar gibi şeyler sağlık belirtisidir. Bunlara pişmiş denir, çünkü kendine özgü sıcaklığın belirsiz olana üstün geldiğini gösterir. Pişen şeylerin daha koyu ve daha sıcak olması zorunludur; çünkü sıcak, şeyi böyle yapar: daha hacimli, daha koyu ve daha kuru. Pişme budur; pişmemişlik ise kendine özgü sıcaklığın eksikliği yüzünden tamamlanmamışlıktır; sıcaklığın eksikliği de soğukluktur. Tamamlanmamış kalan, her şeyin tabiatça maddesi olan karşıt edilgen niteliklerdir. Pişme ve pişmemişlik bu şekilde tarif edilmiş olsun.

4.2

Λοιπὸν δ’ εἰπεῖν τὰ ἐχόμενα εἴδη, ὅσα αἱ εἰρημέναι δυνάμεις ἐργάζονται ἐξ ὑποκειμένων τῶν φύσει συνεστώτων ἤδη. Ἔστι δὴ θερμοῦ μὲν πέψις, πέψεως δὲ πέπανσις, ἕψησις, ἔτι ὄπτησις· ψυχρότητος δὲ ἀπεψία, ταύτης δὲ ὠμότης, μώλυσις, στάτευσις. Δεῖ δ’ ὑπολαμβάνειν μὴ κυρίως ταῦτα λέγεσθαι τὰ ὀνόματα τοῖς πράγμασιν, ἀλλ’ οὐ κεῖται καθόλου τοῖς ὁμοίοις, ὥστε οὐ ταῦτα ἀλλὰ τοιαῦτα δεῖ νομίζειν εἶναι τὰ εἰρημένα εἴδη. Εἴπωμεν δ’ αὐτῶν ἕκαστον τί ἐστιν. Πέψις μὲν οὖν ἐστὶ τελείωσις ὑπὸ τοῦ φυσικοῦ καὶ οἰκείου θερμοῦ ἐκ τῶν ἀντικειμένων παθητικῶν· ταῦτα δ’ ἐστὶν ἡ οἰκεία ἑκάστη ὕλη. Ὅταν γὰρ πεφθῇ, τετελείωταί τε καὶ γέγονεν. Καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς τελειώσεως ὑπὸ θερμότητος τῆς οἰκείας συμβαίνει, κἂν διά τινος τῶν ἐκτὸς βοηθείας συνεπιτελεσθῇ, οἷον ἡ τροφὴ συμπέττεται διὰ λουτρῶν καὶ ἄλλων τοιούτων· ἀλλ’ ἥ γε ἀρχὴ ἡ ἐν αὐτῷ θερμότης ἐστίν. Τὸ δὲ τέλος τοῖς μὲν ἡ φύσις ἐστί, φύσις δὲ ἣν λέγομεν ὡς εἶδος καὶ οὐσίαν· τοῖς δ’ εἰς ὑποκειμένην τινὰ μορφὴν τὸ τέλος ἐστὶ τῆς πέψεως, ὅταν τοιονδὶ γένηται καὶ τοσονδὶ τὸ ὑγρὸν ἢ ὀπτώμενον ἢ ἑψόμενον ἢ σηπόμενον ἢ ἄλλως πως θερμαινόμενον· τότε γὰρ χρήσιμόν ἐστι καὶ πεπέφθαι φαμέν, ὥσπερ τὸ γλεῦκος καὶ τὰ ἐν τοῖς φύμασι συνιστάμενα, ὅταν γένηται πῦον, καὶ τὸ δάκρυον, ὅταν γένηται λήμη. Ὁμοίως δὲ καὶ τἆλλα. Συμβαίνει δὲ τοῦτο πάσχειν ἅπασιν, ὅταν κρατηθῇ ἡ ὕλη καὶ ἡ ὑγρότης· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ ὁριζομένη ὑπὸ τῆς ἐν τῇ φύσει θερμότητος. Ἕως γὰρ ἂν ἐνῇ ἐν αὐτῇ ὁ λόγος, φύσις τοῦτ’ ἔστιν. Διὸ καὶ ὑγιείας σημεῖα τὰ τοιαῦτα, καὶ οὖρα καὶ ὑποχωρήσεις καὶ ὅλως τὰ περιττώματα. Καὶ λέγεται πεπέφθαι, ὅτι δηλοῖ κρατεῖν τὴν θερμότητα τὴν οἰκείαν τοῦ ἀορίστου. Ἀνάγκη δὲ τὰ πεττόμενα παχύτερα καὶ θερμότερα εἶναι· τοιοῦτον γὰρ ἀποτελεῖ τὸ θερμόν, εὐογκότερον καὶ παχύτερον καὶ ξηρότερον. Πέψις μὲν οὖν τοῦτ’ ἐστίν, ἀπεψία δὲ ἀτέλεια δι’ ἔνδειαν τῆς οἰκείας θερμότητος· ἡ δ’ ἔνδεια τῆς θερμότητος ψυχρότης ἐστίν· ἡ δ’ ἀτέλεια ἐστὶ τῶν. ἀντικειμένων παθητικῶν, ἥπερ ἐστὶν ἑκάστῳ φύσει ὕλη. Πέψις μὲν οὖν καὶ ἀπεψία διωρίσθω τοῦτον τὸν τρόπον.

4.33. Bölüm

Olgunlaşma bir tür pişmedir; çünkü meyvedeki besinin pişmesine olgunlaşma denir. Pişme bir tür tamamlanma olduğuna göre, olgunlaşma, meyvenin içindeki tohumlar kendisi gibi başka bir şey meydana getirebildiğinde tamamdır; çünkü öteki şeylerde de "tam" sözünü böyle kullanırız.

4.3

Πέπανσις δ’ ἐστὶ πέψις τις· ἡ γὰρ τῆς ἐν τοῖς περικαρπίοις τροφῆς πέψις πέπανσις λέγεται. Ἐπεὶ δ’ ἡ πέψις τελείωσίς τις, τότε ἡ πέπανσις τελεία ἐστίν, ὅταν τὰ ἐν τῷ περικαρπίῳ σπέρματα δύνηται ἀποτελεῖν τοιοῦτον

s104Meyvenin olgunlaşması budur; ama pişmiş başka birçok şeye de olgun denir; bu da aynı karakterde bir durum için, ama mecaz yoluyla söylenir; çünkü daha önce de söylendiği gibi, tabiî sıcaklığın ve soğukluğun sınırladığı şeylerdeki her tamamlanma için ayrı bir ad yoktur. Şişlerin, balgamın ve bu tür şeylerin olgunlaşması, içlerindeki yaşın tabiî sıcaklık tarafından pişirilmesidir; çünkü üstün gelmeyen şey sınırlayamaz. Böylece havamsı şeylerden sulu şeyler, sulu şeylerden de topraksı şeyler oluşur; olgunlaşan her şey hep inceden daha koyu hale gelir. Tabiat bu süreçte bir kısmını kendine katar, bir kısmını dışarı atar. Olgunlaşmanın ne olduğu söylendi; hamlık bunun zıttıdır. Olgunlaşmanın zıttı, meyvedeki besinin pişmemişliğidir; bu da belirsiz bir yaşlıktır. Bu yüzden hamlık ya havamsı ya sulu ya da ikisinden karışıktır. Olgunlaşma bir tür tamamlanma olduğuna göre, hamlık tamamlanmamışlık olacaktır. Tamamlanmamışlık, tabiî sıcaklığın eksikliğinden ve olgunlaşacak yaşa oransız olmasından ileri gelir. Hiçbir yaş şey kuru olmadan kendi başına olgunlaşmaz; çünkü yaş şeylerden yalnız su koyulaşmaz. Bu ya sıcağın az ya da sınırlanacak şeyin çok olmasından olur; bu yüzden ham şeylerin özsuları incedir, sıcak olmaktan çok soğuktur, ne yenir ne içilir. Olgunlaşma gibi hamlık da birçok anlamda söylenir. Bu yüzden idrara, dışkıya ve nezle akıntılarına da aynı sebepten ham denir; çünkü sıcaklığa yenilmemiş ve kıvam bulmamış her şeye ham denir. Daha da ileri gidilince pişirilmemiş çömleğe, çiğ süte ve başka birçok şeye de ham denir; sıcaklıkla değişip kıvam bulabildikleri halde bundan etkilenmemişlerse.

s104

ἕτερον οἷον αὐτό· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν ἄλλων τὸ τέλειον οὕτω λέγομεν. Περικαρπίου μὲν οὖν αὕτη πέπανσις, λέγεται δὲ καὶ ἄλλα πολλὰ πέπονα τῶν πεπεμμένων, κατὰ μὲν τὴν αὐτὴν ἰδέαν, μεταφορᾷ δέ, διὰ τὸ μὴ κεῖσθαι, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον, ὀνόματα καθ’ ἑκάστην τελείωσιν περὶ τὰ ὁριζόμενα ὑπὸ τῆς φυσικῆς θερμότητος καὶ ψυχρότητος. Ἔστι δὲ ἡ φυμάτων καὶ φλέγματος καὶ τῶν τοιούτων πέπανσις ἡ ὑπὸ τοῦ φυσικοῦ θερμοῦ τοῦ ἐνόντος ὑγροῦ πέψις· ἀδύνατον γὰρ ὁρίζειν μὴ κρατοῦν. Ἐκ μὲν οὖν τῶν πνευματικῶν ὑδατώδη, ἐκ δὲ τῶν τοιούτων τὰ γεηρὰ συνίσταται, καὶ ἐκ λεπτῶν ἀεὶ παχύτερα γίγνεται πεπαινόμενα πάντα. Καὶ τὰ μὲν εἰς αὐτὴν ἡ φύσις ἄγει κατὰ τοῦτο, τὰ δ’ ἐκβάλλει. Πέπανσις μὲν οὖν εἴρηται τί ἐστιν, ὠμότης δ’ ἐστὶ τὸ ἐναντίον· ἐναντίον δὲ πεπάνσει ἀπεψία τῆς ἐν τῷ περικαρπίῳ τροφῆς· αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ ἀόριστος ὑγρότης. Διὸ ἢ πνευματικὴ ἢ ὑδατώδης ἢ τῶν ἐξ ἀμφοῖν ἐστὶν ἡ ὠμότης. Ἐπεὶ δ’ ἡ πέπανσις τελείωσίς τις ἐστίν, ἡ ὠμότης ἀτέλεια ἔσται. Γίγνεται δ’ ἀτέλεια δι’ ἔνδειαν τοῦ φυσικοῦ θερμοῦ καὶ ἀσυμμετρίαν πρὸς τὸ ὑγρὸν τὸ πεπαινόμενον. Οὐδὲν δ’ ὑγρὸν αὐτὸ καθ’ αὑτὸ πεπαίνεται ἄνευ ξηροῦ· ὕδωρ γὰρ οὐ παχύνεται μόνον τῶν ὑγρῶν. Συμβαίνει δὲ τοῦτο ἢ τῷ τὸ θερμὸν ὀλίγον εἶναι ἢ τῷ τὸ ὁριζόμενον πολύ· διὸ καὶ λεπτοὶ οἱ χυμοὶ τῶν ὠμῶν, καὶ ψυχροὶ μᾶλλον ἢ θερμοί, καὶ ἄβρωτοι καὶ ἄποτοι. Λέγεται δὲ καὶ ἡ ὠμότης ὥσπερ καὶ ἡ πέπανσις, πολλαχῶς. Ὅθεν καὶ οὖρα καὶ ὑποχωρήσεις καὶ κατάρροι ὠμοὶ λέγονται διὰ τὸ αὐτὸ αἴτιον· τῷ γὰρ μὴ κεκρατῆσθαι ὑπὸ τῆς θερμότητος μηδὲ συνεστάναι ὠμὰ πάντα προσαγορεύεται. Πόρρω

s105Bu yüzden suya haşlanmış denir ama ham denmez, çünkü su koyulaşmaz. Olgunlaşmanın ve hamlığın ne olduğu, her birinin neden olduğu söylendi. Haşlanma, genel olarak, yaşın içinde bulunan belirsiz şeyin yaş bir sıcaklık tarafından pişirilmesidir; ama bu ad asıl anlamıyla yalnız haşlanan yiyecekler için kullanılır. Bu belirsiz şey, söylendiği gibi, havamsı ya da sulu olabilir. Haşlanmada pişme, yaşın içindeki ateşten olur; tavadaki şey ise kızarır: dışarıdaki sıcaktan etkilenir ve içinde bulunduğu yaşı kendine çekerek daha kuru yapar. Haşlanan şey ise tersini yapar; çünkü dışarıdaki yaşın sıcaklığı onun içindeki yaşı dışarı çıkarır. Bu yüzden haşlanmış şeyler kızarmış şeylerden daha kurudur; çünkü haşlanan şeyler yaşı kendi içlerine çekmez; dışarıdaki sıcaklık içerdekine üstün gelir; içerdeki üstün gelseydi yaşı kendine çekerdi. Her cisim haşlanamaz: içinde hiç yaş bulunmayan şeyler, mesela taşlar haşlanamaz; içinde yaş bulunduğu halde yoğunlukları yüzünden yaşları yenilemeyen şeyler, mesela odunlar da haşlanamaz; yalnız yaşın içindeki ısınmadan etkilenebilecek bir yaşlık taşıyan cisimler haşlanabilir. Altının, odunun ve başka birçok şeyin de haşlandığı söylenir; aynı anlamda değil, mecazla; çünkü farklar için ad yoktur. Süt ve şıra gibi sıvıların da haşlandığını söyleriz: sıvıdaki tat, onu çevreden ve dışarıdan ısıtan ateş tarafından belli bir türe dönüştüğünde; öyle ki ateş bir bakıma söylenen haşlanmaya benzer bir şey yapar. Haşlanan ya da pişen şeylerin hepsinin gayesi aynı değildir: kiminin gayesi yemek, kiminin içmek, kiminin de başka bir kullanımdır; nitekim ilaçları da haşladığımızı söyleriz.

s105

δὲ προϊόντων καὶ κέραμος ὠμὸς καὶ γάλα ὠμὸν καὶ ἄλλα πολλὰ λέγεται, ἐὰν δυνάμενα μεταβάλλειν καὶ συνίστασθαι ὑπὸ θερμότητος ἀπαθῆ ᾖ. Διὸ τὸ ὕδωρ ἑφθὸν μὲν λέγεται, ὠμὸν δ’ οὔ, ὅτι οὐ παχύνεται. Πέπανσις μὲν οὖν καὶ ὠμότης εἴρηται τί ἐστι, καὶ διὰ τί ἐστιν ἑκάτερον αὐτῶν· ἕψησις δ’ ἐστὶ τὸ μὲν ὅλον πέψις ὑπὸ θερμότητος ὑγρᾶς τοῦ ἐνυπάρχοντος ἀορίστου ἐν τῷ ὑγρῷ, λέγεται δὲ τοὔνομα κυρίως μόνον ἐπὶ τῶν ἑψομένων. Τοῦτο δ’ ἂν εἴη, ὥσπερ εἴρηται, πνευματῶδες ἢ ὑδατῶδες. Ἡ δε πέψις γίνεται ἀπὸ τοῦ ἐν τῷ ὑγρῷ πυρός· τὸ γὰρ ἐπὶ τῶν τηγάνων ὀπτᾶται· ὑπὸ γὰρ τοῦ ἔξωθεν θερμοῦ πάσχει, ἐν ᾧ δ’ ἐσσὶν ὑγρῷ, ποιεῖ ἐκεῖνο μᾶλλον ξηρόν, εἰς αὑτὸ ἀναλαμβάνον. Τὸ δ’ ἑψόμενον τοὐναντίον ποιεῖ· ἐκκρίνεται γὰρ ἐξ αὐτοῦ τὸ ὑγρὸν ὑπὸ τῆς ἐν τῷ ἔξω ὑγρῷ θερμασίας. Διὸ ξηρότερα τὰ ἑφθὰ τῶν ὀπτῶν· οὐ γὰρ ἀνασπᾷ εἰς αὑτὰ τὸ ὑγρὸν τὰ ἑψόμενα· κρατεῖ γὰρ ἡ ἔξωθεν θερμότης τῆς ἐντός· εἰ δ’ ἐκράτει ἡ ἐντός, εἷλκεν ἂν εἰς ἑαυτήν. Ἔστι δ’ οὐ πᾶν σῶμα ἑψητόν· οὔτε γὰρ ἐν ᾧ μηθέν ἐστιν ὑγρόν, οἷον ἐν λίθοις, οὔτ’ ἐν οἷς ἔνεστι μέν, ἀλλ’ ἀδύνατον κρατηθῆναι διὰ πυκνότητα, οἷον ἐν τοῖς ξύλοις· ἀλλ’ ὅσα τῶν σωμάτων ἔχει ὑγρότητα παθητικὴν ὑπὸ τῆς ἐν τῷ ὑγρῷ πυρώσεως. Λέγεται δὲ καὶ χρυσὸς ἕψεσθαι καὶ ξύλον καὶ ἄλλα πολλά, κατὰ μὲν τὴν ἰδέαν οὐ τὴν αὐτήν, μεταφορᾷ δέ· οὐ γὰρ κεῖται ὀνόματα ταῖς διαφοραῖς. Καὶ τὰ ὑγρὰ δὲ ἕψεσθαι λέγομεν, οἷον γάλα καὶ γλεῦκος, ὅταν ὁ ἐν τῷ ὑγρῷ χυμὸς εἰς εἶδός τι μεταβάλλῃ ὑπὸ τοῦ κύκλῳ καὶ ἔξωθεν πυρὸς θερμαίνοντος, ὥστε τρόπον τινὰ παραπλήσιον τῇ εἰρημένῃ ἑψήσει ποιεῖ. Τέλος δ’ οὐ ταὐτὸ πᾶσιν,

s106Demek ki daha koyu, daha küçük ya da daha ağır olabilen ya da ayrışırken bir kısmı koyulaşıp bir kısmı incelerek bir kısmı böyle, bir kısmı tersi hale gelen her şey haşlanabilir; sütün peynir suyuna ve pıhtıya ayrılması gibi. Zeytinyağı kendi başına haşlanmaz, çünkü bunların hiçbirine uğramaz. Haşlanma denen pişme budur; bunun zanaat aletlerinde ya da tabiî organlarda olması hiç fark etmez; çünkü hepsi aynı sebepten olacaktır. Yarım haşlanma, haşlanmaya zıt olan pişmemişliktir; haşlanmanın zıttı da ilk söylenen pişmemişlik olur: cismin içindeki belirsiz şeyin, çevresindeki yaşın sıcaklığı yetersiz kaldığı için pişmemesi. Eksikliğin soğuklukla birlikte bulunduğu söylendi; bu, başka bir hareket yüzünden olur; çünkü pişiren sıcaklık dışarı itilir. Eksiklik ya yaştaki soğukluğun çokluğu ya da haşlanan şeyin çokluğu yüzünden olur; o zaman yaştaki sıcaklık hareket ettirmeyecek kadar az değildir, ama düzgünleştirip baştan sona pişirecek kadar da çok değildir. Bu yüzden yarım haşlanmış şeyler haşlanmışlardan daha sert, yaş kısımları da daha ayrık olur. Haşlanmanın ve yarım haşlanmanın ne olduğu ve neden olduğu söylendi. Kızartma, kuru ve yabancı bir sıcaklıkla pişmedir. Bu yüzden biri haşlarken de bir şeyi yaşın sıcaklığıyla değil ateşin sıcaklığıyla değiştirip pişirirse, iş bitince şey haşlanmış değil kızarmış olur; aşırıya kaçılırsa da yandığı söylenir.

s106

οὔτε ἑψομένοις οὔτε πεττομένοις, ἀλλὰ τοῖς μὲν πρὸς ἐδωδήν, τοῖς δὲ πρὸς ῥόφησιν, τοῖς δὲ πρὸς ἄλλην χρείαν, ἐπεὶ καὶ τὰ φάρμακα ἕψειν λέγομεν. Ὥστε ὅσα παχύτερα δύναται γίγνεσθαι ἢ ἐλάττω ἢ βαρύτερα, ἢ τὰ μὲν αὐτῶν τοιαῦτα τὰ δ’ ἐναντία, διὰ τὸ διακρινόμενα τὰ μὲν παχύνεσθαι τὰ δὲ λεπτύνεσθαι, ὥσπερ τὸ γάλα εἰς ὀρρὸν καὶ πυτίαν, πάντα ἑψητά ἐστιν. Τὸ δ’ ἔλαιον οὐχ ἕψεται αὐτὸ καθ’ αὑτό, ὅτι τούτων οὐθὲν πάσχει. Ἡ μὲν οὖν κατὰ τὴν ἕψησιν λεγομένη πέψις τοῦτ’ ἐστίν· καὶ οὐδὲν διαφέρει ἐν ὀργάνοις τεχνικοῖς ἢ φυσικοῖς, ἐὰν γίγνηται· διὰ τὴν αὐτὴν γὰρ αἰτίαν πάντα ἔσται. Μώλυσις δ’ ἀπεψία μὲν ἡ ἐναντία ἑψήσει· εἴη δ’ ἂν ἐναντία ἥ τε πρώτη λεχθεῖσα ἀπεψία τοῦ ἐν τῷ σώματι ἀορίστου δι’ ἔνδειαν τῆς ἐν τῷ ὑγρῷ τῷ πέριξ θερμότητος. Ἡ δ’ ἔνδεια μετὰ ψυχρότητος ὅτι ἐστίν, εἴρηται· γίγνεται δὲ διὰ κίνησιν ἄλλην· ἐκκρούεται γὰρ ἡ πέττουσα, καὶ ἡ ἔνδεια δὲ ἢ διὰ τὸ πλῆθος τῆς ἐν τῷ ὑγρῷ ψυχρότητος, ἢ διὰ τὸ ἐν τῷ ἑψομένῳ πλῆθος· τότε γὰρ συμβαίνει τὴν ἐν τῷ ὑγρῷ θερμότητα πλείω μὲν εἶναι ἢ ὥστε μὴ κινῆσαι, ἐλάττω δὲ ἢ ὥστε ὁμαλῦναι καὶ συμπέψαι. Διὸ σκληρότερα μὲν τὰ μεμωλυσμένα γίγνεται τῶν ἑφθῶν, τὰ δ’ ὑγρὰ διωρισμένα μᾶλλον. Ἕψησις μὲν οὖν καὶ μώλυσις εἴρηται, καὶ τί ἐστι καὶ διὰ τί ἐστιν· ὄπτησις δ’ ἐστὶ πέψις ὑπὸ θερμότητος ξηρᾶς καὶ ἀλλοτρίας. Διὰ τοῦτο κἂν ἕψων τις ποιῇ μεταβάλλειν καὶ πέττεσθαι, μὴ ὑπὸ τῆς τοῦ ὑγροῦ θερμότητος ἀλλ’ ὑπὸ τῆς τοῦ πυρός, ὅταν τελεσθῇ, ὀπτὸν γίνεται καὶ οὐχ ἑφθόν, καὶ τῇ ὑπερβολῇ προσκεκαῦσθαι

s107Kuru sıcaklıkla olduğu için tamamlandığında şey daha kuru hale gelir. Bu yüzden kızarmış şeylerin dışı içinden daha kurudur; haşlanmış şeylerde ise tersi. El işinde kızartmak haşlamaktan daha zordur; çünkü içi ve dışı aynı ölçüde ısıtmak güçtür. Ateşe daha yakın olan kısım her zaman daha çabuk, dolayısıyla daha çok kurur. Dış gözenekler kapanınca içerideki yaş dışarı çıkamaz, gözeneklerin içinde hapsolur. Kızartma ve haşlanma zanaatla (tekhnē) yapılır; ama söylediğimiz gibi küllî türler tabiatta da aynıdır; çünkü orada oluşan hâller benzerdir ama adları yoktur; zanaat tabiatı taklit eder. Nitekim besinin bedende pişmesi de haşlanmaya benzer; çünkü yaş ve sıcak bir ortamda bedenin sıcaklığıyla olur. Bazı hazımsızlıklar da yarım haşlanmaya benzer. Bazılarının dediği gibi hayvancıklar pişme sırasında oluşmaz; alt karın boşluğunda çürüyen artıkta oluşur, sonra yukarı çıkar; çünkü besin üst karın boşluğunda pişer, ayrılan artık ise alttakinde çürür; bunun sebebi başka bir yerde söylendi. Yarım haşlanma haşlanmaya zıttır; kızartma denen pişmenin de aynı şekilde bir karşıtı vardır, ama onun adı daha da yoktur. Kızartma yerine sıcaklık eksikliği yüzünden bir yarım kızarma olsaydı, ona benzer bir şey olurdu; bu da ya dışarıdaki ateşin azlığı ya da kızaran şeydeki suyun çokluğu yüzünden olurdu; çünkü o zaman sıcaklık hareket ettirmeyecek kadar az, ama pişirecek kadar da çok değildir. Pişmenin ve pişmemişliğin, olgunlaşmanın ve hamlığın, haşlanmanın, kızartmanın ve bunların zıtlarının ne olduğu söylendi.

s107

λέγεται· ὑπὸ ξηρᾶς δὲ θερμότητος γίνεται, ὅταν ξηρότερον γίγνηται ἐπιτελεσθέν. Διὸ καὶ τὰ ἐκτὸς ξηρότερα τῶν ἐντός· τὰ δ’ ἑφθὰ τοὐναντίον. Καὶ ἔργον ἐπὶ τῶν χειροκμήτων τὸ ὀπτῆσαι μεῖζον ἢ ἑψῆσαι· χαλεπὸν γὰρ τὰ ἐντὸς καὶ τὰ ἐκτὸς ὁμαλῶς θερμαίνειν. Ἀεὶ γὰρ τὰ ἐγγύτερον τοῦ πυρὸς ξηραίνεται θᾶττον, ὥστε καὶ μᾶλλον. Συνιόντων οὖν τῶν ἔξω πόρων οὐ δύναται ἐκκρίνεσθαι τὸ ἐνυπάρχον ὑγρόν, ἀλλ’ ἐγκατακλείεται, ὅταν οἱ πόροι μύσωσιν. Ὄπτησις μὲν οὖν καὶ ἕψησις γίγνονται μὲν τέχνῃ, ἔστι δ’, ὥσπερ λέγομεν, τὰ εἴδη καθόλου ταὐτὰ καὶ φύσει· ὅμοια γὰρ τὰ γιγνόμενα πάθη, ἀλλ’ ἀνώνυμα· μιμεῖται γὰρ ἡ τέχνη τὴν φύσιν, ἐπεὶ καὶ ἡ τῆς τροφῆς ἐν τῷ σώματι πέψις ὁμοία ἑψήσει ἐστίν· καὶ γὰρ ἐν ὑγρῷ καὶ θερμῷ ὑπὸ τῆς τοῦ σώματος θερμότητος γίγνεται. Καὶ ἀπεψίαι ἔνιαι ὅμοιαι τῇ μωλύσει. Καὶ ζῷον οὐκ ἐγγίνεται ἐν τῇ πέψει, ὥσπερ τινές φασιν, ἀλλ’ ἐν τῇ ἀποκρίσει σηπομένῃ ἐν τῇ κάτω κοιλίᾳ, εἶτ’ ἐπανέρχεται ἄνω· πέττεται μὲν γὰρ ἐν τῇ ἄνω κοιλίᾳ, σήπεται δ’ ἐν τῇ κάτω τὸ ἀποκριθέν· δι’ ἣν δ’ αἰτίαν, εἴρηται ἐν ἑτέροις. Ἡ μὲν οὖν μόλυνσις τῇ ἑψήσει ἐναντίον· τῇ δὲ ὡς ὀπτήσει λεγομένῃ πέψει ἔστι μέν τι ἀντικείμενον ὁμοίως, ἀνωνυμώτερον δέ. Εἴη δ’ ἂν ὅμοιον, εἰ γένοιτο στάτευσις ἀλλὰ μὴ ὄπτησις δι’ ἔνδειαν θερμότητος, ἣ συμβαίη ἂν ἢ δι’ ὀλιγότητα τοῦ ἔξω πυρὸς ἢ διὰ τὸ πλῆθος τοῦ ἐν τῷ ὀπτωμένῳ ὕδατος· τότε γὰρ πλείων μέν ἐστιν ἢ ὥστε μὴ κινῆσαι, ἐλάττων δ’ ἢ ὥστε πέψαι. Τί μὲν οὖν ἐστὶ πέψις καὶ

s108

ἀπεψία, καὶ πέπανσις καὶ ὠμότης, καὶ ἕψησις καὶ ὄπτησις καὶ τἀναντία τούτοις, εἴρηται.

4.44. Bölüm

Edilgen olanların, yaşın ve kurunun türlerini söylemek gerekir. Cisimlerin edilgen ilkeleri yaş ve kurudur; öteki şeyler bunlardan karışmıştır ve hangisinden daha çok alırsa tabiatça daha çok ona aittir; kimi daha kuru, kimi daha yaştır. Bunların hepsi ya fiil halinde (entelekheia) ya da karşıtında, yani kuvve halinde bulunacaktır; erime ile eriyebilir olma arasındaki ilişki böyledir. Yaş kolay, kuru zor sınırlandığına göre, birbirlerine karşı yemekle baharatın birbirine yaptığına benzer bir şeye uğrarlar: yaş, kurunun sınırlanmasının sebebidir; her biri öbürü için bir tür tutkal olur; tıpkı Empedokles'in tabiat üzerine şiirinde "arpa ununu suyla yapıştırarak" dediği gibi. Bu yüzden sınırlı cisim ikisinden oluşur. Unsurlar arasında en çok kuruya özgü olan topraktır, en çok yaşa özgü olan sudur. Bu yüzden burada bütün sınırlı cisimler topraksız ve susuz değildir; her biri hangisinden daha çok taşıyorsa onun kuvvesine göre görünür. Hayvanlar da yalnız toprakta ve suda vardır, havada ve ateşte yoktur; çünkü cisimlerin maddesi bunlardır. Cisimsel hâllerden sınırlı cisimde ilk bulunması zorunlu olanlar sertlik ya da yumuşaklıktır; çünkü kurudan ve yaştan oluşanın ya sert ya yumuşak olması zorunludur. Sert, yüzeyi kendi içine doğru çökmeyen şeydir; yumuşak, yer değiştirip kaçmadan çöken şeydir. Bu yüzden su yumuşak değildir: bastırıldığında yüzeyi derine doğru çökmez, yer değiştirip kaçar. Mutlak anlamda sert ya da yumuşak olan, mutlak anlamda böyle olandır; bir başkasına göre sert ya da yumuşak olan da ona göre böyle olandır. Birbirlerine göre daha çok ve daha az bakımından belirsizdirler; ama hissedilir şeylerin hepsini hissimize göre yargıladığımız için, sert ve yumuşağı mutlak anlamda dokunmaya göre tarif ettiğimiz açıktır; dokunmayı bir orta olarak kullanırız. Bu yüzden ondan fazla olana sert, ondan eksik kalana yumuşak deriz.

4.4

Τῶν δὲ παθητικῶν, τοῦ ὑγροῦ καὶ τοῦ ξηροῦ, λεκτέον τὰ εἴδη. Εἰσὶ δ’ αἱ μὲν ἀρχαὶ τῶν σωμάτων αἱ παθητικαὶ ὑγρὸν καὶ ξηρόν, τὰ δ’ ἄλλα μικτὰ μὲν ἐκ τούτων, ὁποτέρου δὲ μᾶλλον, τούτου μᾶλλον τὴν φύσιν ἐστίν, οἷον τὰ μὲν ξηροῦ μᾶλλον τὰ δ’ ὑγροῦ. Πάντα δὲ τὰ μὲν ἐντελεχείᾳ ἔσται, τὰ δ’ ἐν τῷ ἀντικειμένῳ· ἔχει δ’ οὕτω τῆξις πρὸς τὸ τηκτόν. Ἐπεὶ δ’ ἐστὶ τὸ μὲν ὑγρὸν εὐόριστον, τὸ δὲ ξηρὸν δυσόριστον, ὅμοιόν τι τῷ ὄψῳ καὶ τοῖς ἡδύσμασι πρὸς ἄλληλα πάσχουσιν· τὸ γὰρ ὑγρὸν τῷ ξηρῷ αἴτιον τοῦ ὁρίζεσθαι, καὶ ἑκάτερον ἑκατέρῳ οἷον κόλλα γίγνεται, ὥσπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς ἐποίησεν ἐν τοῖς φυσικοῖς Ἄλφιτον ὕδατι κολλήσας. Καὶ διὰ τοῦτο ἐξ ἀμφοῖν ἐστὶ τὸ ὡρισμένον σῶμα. Λέγεται δὲ τῶν στοιχείων ἰδιαίτατα ξηροῦ μὲν γῆ, ὑγροῦ δὲ ὕδωρ. Διὰ τοῦτο ἅπαντα τὰ ὡρισμένα σώματα ἐνταῦθα οὐκ ἄνευ γῆς καὶ ὕδατος· ὁποτέρου δὲ πλεῖον, κατὰ τὴν δύναμιν τούτου ἕκαστον φαίνεται. Καὶ ἐν γῇ καὶ ἐν ὕδατι ζῷα μόνον ἐστίν, ἐν ἀέρι δὲ καὶ πυρὶ οὐκ ἔστιν, ὅτι τῶν σωμάτων ὕλη ταῦτα. Τῶν δὲ σωματικῶν παθημάτων ταῦτα πρῶτα ἀνάγκη ὑπάρχειν τῷ ὡρισμένῳ, σκληρότητα ἢ μαλακότητα· ἀνάγκη γὰρ τὸ ἐκ ξηροῦ καὶ ὑγροῦ ἢ σκληρὸν εἶναι ἢ μαλακόν. Ἔστι δὲ σκληρὸν μὲν τὸ μὴ ὑπεῖκον εἰς αὑτὸ κατὰ τὸ ἐπίπεδον, μαλακὸν δὲ τὸ ὑπεῖκον τῷ μὴ ἀντιπεριίστασθαι· τὸ γὰρ ὕδωρ οὐ μαλακόν· οὐ γὰρ ὑπείκει τῇ θλίψει τὸ ἐπίπεδον εἰς βάθος, ἀλλ’ ἀντιπεριίσταται. Ἁπλῶς μὲν οὖν σκληρὸν ἢ μαλακὸν τὸ ἁπλῶς τοιοῦτον, πρὸς ἕτερον δὲ τὸ πρὸς ἐκεῖνο τοιοῦτον. Πρὸς μὲν οὖν ἄλληλα ἀόριστά ἐστι τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον· ἐπεὶ δὲ πρὸς τὴν αἴσθησιν πάντα κρίνομεν τὰ αἰσθητά, δῆλον ὅτι καὶ τὸ σκληρὸν καὶ τὸ μαλακὸν ἁπλῶς πρὸς τὴν ἁφὴν ὡρίκαμεν, ὡς μεσότητι χρώμενοι τῇ ἁφῇ. Διὸ τὸ μὲν ὑπερβάλλον αὐτῆς σκληρόν, τὸ δ’ ἐλλεῖπον μαλακὸν εἶναί φαμεν.

4.55. Bölüm

Sınırlı bir cismin kendi sınırıyla sert ya da yumuşak olması zorunludur; çünkü ya çöker ya çökmez; ayrıca katılaşmış olması da zorunludur; çünkü onunla sınırlanır. Demek ki sınırlı ve bir arada duran her şey ya yumuşak ya serttir, bunlar da katılaşmayla olur; o halde bileşik ve sınırlı cisimlerin hiçbiri katılaşma olmadan var olamaz. Öyleyse katılaşma hakkında konuşmak gerekir. Maddeye etki eden iki sebep vardır: etken ve hâl; etken hareketin başladığı yer olarak, hâl de eidos olarak. Katılaşmanın ve çözülmenin, kurumanın ve ıslanmanın sebepleri de bunlardır. Söylendiği gibi etken iki kuvveyle etkiler, edilgen de iki hâlle etkilenir: etken sıcakla ve soğukla etkiler; hâl de sıcağın ya da soğuğun varlığıyla ya da yokluğuyla olur. Katılaşma bir bakıma kuruma olduğuna göre, önce bundan söz edelim.

Etkilenen şey ya yaştır ya kurudur ya da bunlardan oluşmuştur. Yaşın cismi olarak suyu, kurununki olarak toprağı koyuyoruz; çünkü yaş ve kuru şeyler arasında edilgen olanlar bunlardır. Bu yüzden soğuk da daha çok edilgenler arasındadır; çünkü bunlarda bulunur; toprak da su da soğuk kabul edilir. Soğuk, daha önce söylendiği gibi, yok edici olarak ya da araz olarak etkendir; çünkü bazen soğuğun da yaktığı ve ısıttığı söylenir, ama sıcak gibi değil, sıcağı bir araya toplayarak ya da her yandan kuşatıp içe iterek. Su olan, suyun türleri olan ya da ister dışarıdan gelmiş ister doğuştan olsun su içeren şeyler kurur. Dışarıdan gelmiş derken yündeki suyu, doğuştan derken sütteki suyu kastediyorum. Suyun türleri şunlardır: şarap, idrar, peynir suyu ve genel olarak hiç tortu bırakmayan ya da az tortu bırakan, bunu da yapışkanlık yüzünden yapmayan her şey; çünkü bazı şeylerin, zeytinyağının ya da ziftin, hiç tortu bırakmamasının sebebi yapışkanlıktır. Her şey ya ısınarak ya soğuyarak kurur; ama iki durumda da sıcakla kurur, ya içerideki sıcaklıkla ya da dışarıdakiyle. Soğukla kuruyan şeyler de, mesela bir giysi, yaş kendi başına ayrı duruyorsa, içerideki sıcağın yaşı beraberinde buharlaştırmasıyla kurur; yaş azsa, sıcaklık çevredeki soğuk yüzünden dışarı çıkarken. Demek ki söylendiği gibi her şey ya ısınarak ya soğuyarak kurur ve hepsi sıcakla kurur: yaşı beraberinde buharlaştıran ya içerideki ya da dışarıdaki sıcakla. Dışarıdaki derken haşlanan şeylerdeki gibi; içerideki derken de, şey sahip olduğu sıcaklıktan yoksun kalınca yaşın, sıcaklık dışarı uçup giderken tükenmesini kastediyorum. Kuruma hakkında söylendi.

4.5

Ἀνάγκη δὲ σκληρὸν ἢ μαλακὸν εἶναι τὸ ὡρισμένον σῶμα οἰκείῳ ὅρῳ· ἢ γὰρ ὑπείκειν ἢ μή· ἔτι πεπηγὸς εἶναι· τούτῳ γὰρ ὁρίζεται. Ὥστ’ ἐπεὶ πᾶν μὲν τὸ ὡρισμένον καὶ συνεστηκὸς ἢ μαλακὸν ἢ σκληρόν, ταῦτα δὲ πήξει ἐστίν, ἅπαντ’ ἂν εἴη τὰ σώματα τὰ σύνθετα καὶ ὡρισμένα οὐκ ἄνευ πήξεως. Πήξεως οὖν πέρι ῥητέον. Ἔστι δὲ τὰ αἴτια τὰ περὶ τὴν ὕλην δύο, τό τε ποιοῦν καὶ τὸ πάθος, τὸ μὲν ποιοῦν ὡς ὅθεν ἡ κίνησις, τὸ δὲ πάθος ὡς εἶδος. Ὥστε καὶ πήξεως καὶ διαχύσεως, καὶ τοῦ ξηραίνεσθαι καὶ τοῦ ὑγραίνεσθαι. Ποιεῖ δὲ τὸ ποιοῦν δυσὶ δυνάμεσι, καὶ πάσχει τὸ πάσχον παθήμασι δυσίν, ὥσπερ εἴρηται· ποιεῖ μὲν θερμῷ καὶ ψυχρῷ, τὸ δὲ πάθος ἢ παρουσίᾳ ἢ ἀπουσίᾳ θερμοῦ ἢ ψυχροῦ. Ἐπεὶ δὲ τὸ πήγνυσθαι ξηραίνεσθαί πώς ἐστι, περὶ τούτου εἴπωμεν πρῶτον. Τὸ δὴ πάσχον ἢ ὑγρὸν ἢ ξηρὸν ἢ ἐκ τούτων. Τιθέμεθα δὲ ὑγροῦ σῶμα ὕδωρ, ξηροῦ δὲ γῆν· ταῦτα γὰρ τῶν ὑγρῶν καὶ τῶν ξηρῶν παθητικά. Διὸ καὶ τὸ ψυχρὸν τῶν παθητικῶν μᾶλλον· ἐν τούτοις γάρ ἐστι· καὶ γὰρ ἡ γῆ καὶ τὸ ὕδωρ ψυχρὰ ὑπόκειται. Ποιητικὸν δὲ τὸ ψυχρὸν ὡς φθαρτικὸν ἢ ὡς κατὰ συμβεβηκός, καθάπερ εἴρηται πρότερον· ἐνίοτε γὰρ καὶ κάειν λέγεται καὶ θερμαίνειν τὸ ψυχρόν, οὐχ ὡς τὸ θερμόν, ἀλλὰ τῷ συνάγειν ἢ ἀντιπεριιστάναι τὸ θερμόν. Ξηραίνεται δὲ ὅσα ἐστὶν ὕδωρ καὶ ὕδατος εἴδη, ἢ ἔχει ὕδωρ εἴτ’ ἐπακτὸν εἴτε συμφυές. Λέγω δ’ ἐπακτὸν μὲν οἷον ἐν ἐρίῳ, σύμφυτον δ’ οἷον ἐν γάλακτι. Ὕδατος δ’ εἴδη τὰ τοιάδε, οἶνος, οὖρον, ὀρρός, καὶ ὅλως ὅσα μηδεμίαν ἢ βραχεῖαν ἔχει ὑπόστασιν, μὴ διὰ γλισχρότητα· ἐνίοις μὲν γὰρ αἴτιον τοῦ μὴ ὑφίστασθαι μηδὲν ἡ γλισχρότης, ὥσπερ ἐλαίῳ ἢ πίττῃ. Ξηραίνεται δὲ πάντα ἢ θερμαινόμενα ἢ ψυχόμενα, ἀμφότερα δὲ θερμῷ, καὶ ὑπὸ τῆς ἐντὸς θερμότητος ἢ τῆς ἔξω· καὶ γὰρ τὰ τῇ ψύξει ξηραινόμενα, ὥσπερ ἱμάτιον, ἐὰν ᾖ κεχωρισμένον αὐτὸ καθ’ αὑτὸ τὸ ὑγρόν, ὑπὸ τοῦ ἐντὸς θερμοῦ συνεξατμίζοντος τὸ ὑγρὸν ξηραίνεται, ἂν ὀλίγον ᾖ τὸ ὑγρόν, ἐξιούσης τῆς θερμότητος ὑπὸ τοῦ περιεστῶτος ψυχροῦ. Ξηραίνεται μὲν οὖν, ὥσπερ εἴρηται, ἅπαντα ἢ θερμαινόμενα ἢ ψυχόμενα, καὶ πάντα θερμῷ, ἢ τῷ ἐντὸς ἢ τῷ ἐκτὸς συνεξατμίζοντι τὸ ὑγρόν. Λέγω δ’ ἐκτὸς μέν, ὥσπερ τὰ ἑψόμενα, ἐντὸς δέ, ὅταν ἀφαιρεθέντος ὑφ’ ἧς ἔχει θερμότητος ἀναλωθῇ ἀποπνεούσης. Περὶ μὲν οὖν τοῦ ξηραίνεσθαι εἴρηται.

4.66. Bölüm

Islanmanın bir anlamı suyun yoğunlaşarak oluşması, bir anlamı da katılaşmış şeyin erimesidir. Bunlardan birincisinde soğuyan hava suya dönüşür; erime ise katılaşmayla birlikte açıklığa kavuşacak. Katılaşan şeyler ya sudandır ya da topraktan ve sudandır; bunlar da ya kuru sıcakla ya da soğukla katılaşır. Bu yüzden sıcağın ya da soğuğun katılaştırdığı şeylerden çözülebilenler zıtlarıyla çözülür: kuru sıcağın katılaştırdığı şeyler yaş ve soğuk olan suyla çözülür, soğuğun katılaştırdığı şeyler sıcak olan ateşle çözülür. Bazı şeyler suyla katılaşıyormuş gibi görünebilir, mesela kaynatılmış bal; ama suyla değil, içindeki soğukla katılaşır. Sudan olan şeyler ateşle katılaşmaz; çünkü ateşle çözülürler; aynı şey aynı bakımdan aynı şeyde zıt sonucun sebebi olamaz. Ayrıca bunlar sıcak çıkıp gittiği için katılaşır; demek ki sıcak içeri girince çözülecekleri açıktır; dolayısıyla soğuğun etkisiyle katılaşırlar. Bu yüzden böyle katılaşan şeyler koyulaşmaz; çünkü koyulaşma, yaş çıkıp kuru bir araya toplanınca olur; yaşlardan yalnız su koyulaşmaz. Topraktan ve sudan ortak olarak oluşan şeyler hem ateşle hem soğukla katılaşır; ikisiyle de koyulaşır; bir bakıma aynı şekilde, bir bakıma farklı şekilde: sıcak yaşı dışarı çıkararak koyulaştırır (çünkü yaş buharlaşınca kuru koyulaşıp bir araya toplanır); soğuk ise sıcağı dışarı sıkarak koyulaştırır, yaş da sıcakla birlikte buharlaşıp gider. Yumuşak olup yaş olmayan şeyler koyulaşmaz, yaş çıkınca katılaşır, mesela pişirilen çömlek; karışık şeylerden yaş olanlar ise koyulaşır da, mesela süt. Daha önce soğuk yüzünden koyu ya da sert olan birçok şey önce yaşlanır; mesela çömlek de pişirilirken önce buhar çıkarır ve yumuşar; bu yüzden fırınlarda eğrilip bükülür.

Topraktan ve sudan ortak olarak oluşup toprağı daha çok olan şeylerden soğukla katılaşanlar arasında, sıcak dışarı çıktığı için katılaşanlar, sıcak yeniden içeri girince sıcakla erir, mesela donmuş çamur; soğuma yüzünden ve bütün sıcak yaşla birlikte buharlaşıp gittiği için katılaşanlar ise aşırı bir sıcaklık olmadıkça çözülmez, yalnız yumuşar; demir ve boynuz gibi. İşlenmiş demir de erir; öyle ki sıvı hale gelir ve yeniden katılaşır. Çeliği de böyle yaparlar: cüruf dibe çöker ve aşağıdan temizlenir; demir bu işlemi defalarca görüp arınınca çelik olur. Bunu çok sık yapmazlar, çünkü kayıp çok olur ve arındıkça ağırlık azalır. Daha az arınma gerektiren demir daha iyidir. Ateşe dayanıklı taş da damlayıp akacak kadar erir; akan şey katılaşınca yeniden sertleşir. Değirmen taşları da akacak kadar erir; akan kısım katılaşınca rengi kara olur, ama kirece benzer. Çamur da toprak da erir. Kuru sıcakla katılaşan şeylerin kimi çözülmez, kimi yaşla çözülür. Pişmiş toprak ve bazı taş türleri, yani toprağın ateşle yanıp kavrulmasıyla oluşanlar, mesela değirmen taşları çözülmez; soda ve tuz ise yaşla çözülür, ama her yaşla değil, soğuk yaşla. Bu yüzden suda ve suyun türlerinde erirler, zeytinyağında erimezler. Çünkü kuru sıcağın zıttı yaş soğuktur. Biri katılaştırdıysa öteki çözecektir; böylece zıtlar zıtların sebebi olacaktır.

4.6

Τὸ δ’ ὑγραίνεσθαί ἐστιν ἓν μὲν τὸ ὕδωρ γίγνεσθαι συνιστάμενον, ἓν δὲ τὸ τήκεσθαι τὸ πεπηγός. Τούτων δὲ συνίσταται μὲν εἰς ὕδωρ ψυχόμενον τὸ πνεῦμα· περὶ δὲ τήξεως ἅμα καὶ πήξεως ἔσται δῆλον. Πήγνυται δὲ ὅσα πήγνυται ἢ ὕδατος ὄντα ἢ γῆς καὶ ὕδατος, καὶ ταῦτα ἢ θερμῷ ξηρῷ ἢ ψυχρῷ. Διὸ καὶ λύεται τοῖς ἐναντίοις, ὅσα λύεται τῶν ὑπὸ θερμοῦ παγέντων ἢ ὑπὸ ψυχροῦ· τὰ μὲν γὰρ ὑπὸ ξηροῦ θερμοῦ παγέντα ὑπὸ ὕδατος λύεται, ὅ ἐστιν ὑγρὸν ψυχρόν, τὰ δὲ ὑπὸ ψυχροῦ παγέντα ὑπὸ πυρὸς λύεται, ὅ ἐστι θερμόν. Πήγνυσθαι δ’ ἔνια δόξειεν ἂν ὑπὸ ὕδατος, οἷον τὸ μέλι τὸ ἑφθόν· πήγνυται δ’ οὐχ ὑπὸ τοῦ ὕδατος, ἀλλ’ ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτῷ ψυχροῦ. Ὅσα μὲν οὖν ἐστὶν ὕδατος, οὐ πήγνυται ὑπὸ πυρός. Λύεται γὰρ ὑπὸ πυρός, τὸ δ’ αὐτὸ τῷ αὐτῷ κατὰ ταὐτὸ οὐκ ἔστιν αἴτιον τοῦ ἐναντίου. Ἔτι τῷ ἀπιέναι τὸ θερμὸν πήγνυται, ὥστε δῆλον ὅτι τῷ εἰσιέναι λυθήσεται· ὥστε ποιοῦντος τοῦ ψυχροῦ πήγνυται. Διὸ οὐ παχύνεται τὰ τοιαῦτα πηγνύμενα· ἡ γὰρ πάχυνσις ὑγροῦ μὲν ἀπιόντος γίγνεται, τοῦ ξηροῦ δὲ συνισταμένου· ὕδωρ δὲ τῶν ὑγρῶν οὐ παχύνεται μόνον. Ὅσα δὲ κοινὰ γῆς καὶ ὕδατος, καὶ ὑπὸ πυρὸς πήγνυται καὶ ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ, παχύνεται δ’ ὑπ’ ἀμφοῖν ἔστι μὲν ὡς τὸν αὐτὸν τρόπον, ἔστι δ’ ὡς ἄλλως, ὑπὸ μὲν θερμοῦ τὸ ὑγρὸν ἐξάγοντος (ἐξατμίζοντος γὰρ τοῦ ὑγροῦ παχύνεται τὸ ξηρὸν καὶ συνίσταται), ὑπὸ δὲ τοῦ ψυχροῦ τὸ θερμὸν ἐκθλίβοντος, μεθ’ οὗ τὸ ὑγρὸν συναπέρχεται συνεξατμίζον. Ὅσα μὲν οὖν μαλακὰ ἀλλὰ μὴ ὑγρά, οὐ παχύνεται ἀλλὰ πήγνυται ἐξιόντος τοῦ ὑγροῦ, οἷον ὁ ὀπτώμενος κέραμος· ὅσα δὲ ὑγρὰ τῶν μικτῶν, καὶ παχύνεται, οἷον γάλα. Πολλὰ δὲ καὶ ὑγραίνεται πρῶτον, ὅσα ἢ παχέα ἢ σκληρὰ ὑπὸ ψυχροῦ προϋπῆρχεν ὄντα, ὥσπερ καὶ ὁ κέραμος τὸ πρῶτον ὀπτώμενος ἀτμίζει καὶ μαλακώτερος γίνεται· διὸ καὶ διαστρέφεται ἐν ταῖς καμίνοις. Ὅσα μὲν οὖν ὑπὸ ψυχροῦ πήγνυται τῶν κοινῶν γῆς καὶ ὕδατος, πλεῖον δὲ ἐχόντων γῆς, τὰ μὲν τῷ τὸ θερμὸν ἐξεληλυθέναι πηγνύμενα, ταῦτα τήκεται θερμῷ εἰσιόντος πάλιν τοῦ θερμοῦ, οἷον ὁ πηλὸς ὅταν παγῇ· ὅσα δὲ διὰ ψύξιν, καὶ τοῦ θερμοῦ συνεξατμίσαντος ἅπαντος, ταῦτα δὲ ἄλυτα μὴ ὑπερβαλλούσῃ θερμότητι, ἀλλὰ μαλάττεται, οἷον σίδηρος καὶ κέρας. Τήκεται δὲ καὶ ὁ εἰργασμένος σίδηρος, ὥστε ὑγρὸς γίγνεσθαι καὶ πάλιν πήγνυσθαι. Καὶ τὰ στομώματα ποιοῦσιν οὕτως· ὑφίσταται γὰρ καὶ ἀποκαθαίρεται κάτω ἡ σκωρία· ὅταν δὲ πολλάκις πάθῃ καὶ καθαρὸς γένηται, τοῦτο στόμωμα γίγνεται. Οὐ ποιοῦσι δὲ πολλάκις αὐτὸ διὰ τὸ ἀπουσίαν γίγνεσθαι πολλὴν καὶ τὸν σταθμὸν ἐλάττω ἀποκαθαιρομένου. Ἔστι δ’ ἀμείνων σίδηρος ὁ ἐλάττω ἔχων ἀποκάθαρσιν. Τήκεται δὲ καὶ ὁ λίθος ὁ πυρίμαχος ὥστε στάζειν καὶ ῥεῖν· τὸ δὲ πηγνύμενον ὅταν ῥυῇ, πάλιν γίγνεται σκληρόν. Καὶ αἱ μύλαι τήκονται ὥστε ῥεῖν· τὸ δὲ ῥέον πηγνύμενον τὸ μὲν χρῶμα μέλαν, ὅμοιον δὲ γίνεται τῇ τιτάνῳ. Τήκεται δὲ καὶ ὁ πηλὸς καὶ ἡ γῆ. Ὅσα δ’ ὑπὸ θερμοῦ ξηροῦ πήγνυται, τὰ μὲν ἄλυτα, τὰ δὲ λύεται ὑγρῷ. Κέραμος μὲν οὖν καὶ λίθων ἐνίων γένη, ὅσοι ὑπὸ πυρὸς τῆς γῆς συγκαυθείσης γίγνονται, οἷον οἱ μυλίαι, ἄλυτα, νίτρον δὲ καὶ ἅλες λυτὰ ὑγρῷ, οὐ παντὶ δὲ ἀλλὰ ψυχρῷ. Διὸ ὕδατι καὶ ὅσα ὕδατος εἴδη τήκεται, ἐλαίῳ δ’ οὐ τήκεται. Τῷ γὰρ ξηρῷ θερμῷ ἐναντίον ψυχρὸν ὑγρόν. Εἰ οὖν ἔπηξε θάτερον, θάτερον λύσει· οὕτω γὰρ τἀναντία ἔσται αἴτια τῶν ἐναντίων.

4.77. Bölüm

Sudan çok topraktan az taşıyan şeyler ateşle yalnız koyulaşır, topraktan çok taşıyanlar ise katılaşır. Bu yüzden soda ve tuz daha çok topraktandır, taş ve pişmiş toprak da öyle. En çok güçlük çıkaran zeytinyağının tabiatıdır. Sudan çok taşısaydı soğukla buz gibi katılaşması, topraktan çok taşısaydı ateşle çömlek gibi katılaşması gerekirdi; oysa hiçbiriyle katılaşmaz, ikisiyle de koyulaşır. Sebebi havayla dolu olmasıdır. Bu yüzden suyun üstünde yüzer; çünkü hava da yukarı gider. Soğuk, içindeki havadan su yaparak onu koyulaştırır; çünkü su ile zeytinyağı karışınca her zaman ikisinden de daha koyu bir şey olur. Ateşle ve zamanla da koyulaşır ve ağarır: içinde su varsa buharlaştığı için ağarır; sıcak sönerken havadan su oluştuğu için koyulaşır. Demek ki iki yolla da aynı hâl olur, aynı sebepten, ama aynı şekilde değil. İkisiyle de koyulaşır, ama hiçbiriyle kurumaz; ne güneş ne soğuk onu kurutur; yalnız yapışkan olduğu için değil, havadan olduğu için de. Ateşle kurumaz ve kaynatılıp tükenmez, çünkü yapışkanlığı yüzünden buharlaşmaz. Sudan ve topraktan karışık olan şeyleri, her birinin miktarına göre adlandırmak uygundur; çünkü bazı şaraplar, mesela şıra, hem katılaşır hem de kaynatılıp koyulaşır. Böyle şeylerin hepsinden kururken su çıkıp gider. Giden şeyin su olduğunun belirtisi şudur: biri toplamak isterse buhar suya dönüşür. Demek ki geride bir şey kalıyorsa, o topraktandır. Bunların bazıları da, söylendiği gibi, soğukla koyulaşır ve kurur; çünkü soğuk yalnız katılaştırmaz; suyu kurutur, havayı da su yaparak koyulaştırır. Katılaşmanın bir tür kuruma olduğu söylenmişti. Soğukla koyulaşmayıp katılaşan şeyler daha çok sudandır: şarap, idrar, sirke, kül suyu ve peynir suyu gibi. Ateşle buharlaşmadan koyulaşan şeylerin kimi topraktandır, kimi sudan ve havadan ortaktır: bal topraktan, zeytinyağı havadandır. Süt ve kan da ikisinden, sudan ve topraktan ortaktır, ama çoğu daha çok topraktandır; soda ve tuzun oluştuğu sıvılar da öyle. Bazı taşlar da böyle şeylerden oluşur. Bu yüzden peynir suyu ayrılmazsa süt kaynatılırken ateşte yanıp gider. Topraksı kısım incir sütüyle de toplanır, biri onu bir şekilde kaynatırsa; hekimlerin incir sütü katarak yaptığı gibi. Peynir suyu ile peynir böyle ayrılır. Ayrılan peynir suyu artık koyulaşmaz, su gibi kaynayıp tükenir. Bir sütte peynir hiç yoksa ya da azsa, bu süt daha çok sudandır ve besleyici değildir. Kan da öyledir; soğuyunca kuruduğu için pıhtılaşır. Pıhtılaşmayan kanlar, mesela geyiğin kanı, daha çok sudandır ve en soğuk kanlardır. Bu yüzden lifleri de yoktur; çünkü lifler topraktandır ve katıdır. Bu yüzden lifler çıkarılınca kan pıhtılaşmaz. Bunun sebebi kurumamasıdır; geriye kalan sudur, peyniri alınmış süt gibi. Bunun belirtisi şudur: hastalıklı kanlar pıhtılaşmak istemez; çünkü irinsidir, yani pişmemiş olduğu ve tabiat ona üstün gelemediği için balgam ve sudur. Ayrıca bazı şeyler soda gibi çözülür, bazıları pişmiş toprak gibi çözülmez; çözülmeyenlerin kimi boynuz gibi yumuşar, kimi pişmiş toprak ve taş gibi yumuşamaz. Sebebi, zıtların zıtların sebebi olmasıdır; demek ki bir şey iki şeyle, soğukla ve kuruyla katılaşıyorsa, sıcakla ve yaşla çözülmesi zorunludur. Bu yüzden ateşle ve suyla çözülürler (çünkü bunlar zıttır): yalnız ateşle katılaşanlar suyla, yalnız soğukla katılaşanlar ateşle. Demek ki bir şey ikisiyle birden katılaşıyorsa, en zor çözülen odur. Böyle olanlar, ısıtılıp sonra soğukla katılaşan şeylerdir; çünkü sıcak dışarı çıkıp nemi kuruttuğunda, yaşın çoğu soğuk tarafından yeniden sıkıştırılır; öyle ki yaşa bile geçit vermez. Bu yüzden onları ne sıcak çözer (çünkü yalnız soğukla katılaşanları çözer) ne de su (çünkü soğukla katılaşanları çözmez, yalnız kuru sıcakla katılaşanları çözer). Demir ise sıcakla eritilip soğukla katılaşır; demek ki katılaşmak için ikisine de ihtiyaç duyar; bu yüzden çözülmez. Odunlar topraktan ve havadandır; bu yüzden yanar ama erimez ve yumuşamaz; abanoz dışında suyun üstünde yüzer. Abanoz yüzmez; çünkü öteki odunlarda daha çok hava vardır, kara abanozdan ise hava uçup gitmiştir ve onda daha çok toprak vardır. Pişmiş toprak yalnız topraktandır, çünkü kururken azar azar katılaşmıştır; ne suyun girebileceği yollar vardır, çünkü yalnız buharın çıkıp gittiği yollar kalmıştır, ne de ateşin; çünkü onu ateş katılaştırmıştır. Katılaşmanın ve erimenin ne olduğu, kaç sebepten ve kaç türlü şeyde olduğu söylendi.

4.7

Παχύνεται μὲν οὖν ὑπὸ πυρὸς μόνον, ὅσα ὕδατος πλεῖον ἔχει ἢ γῆς, πήγνυται δέ, ὅσα γῆς. Διὸ καὶ τὸ νίτρον καὶ οἱ ἅλες γῆς εἰσὶ μᾶλλον, καὶ λίθος καὶ κέραμος. Ἀπορώτατα δ’ ἔχει ἡ τοῦ ἐλαίου φύσις. Εἰ μὲν γὰρ ὕδατος ἔχει πλέον, ἔδει πήγνυσθαι ὑπὸ ψυχροῦ ὡς οἱ πάγοι, εἰ δὲ γῆς πλεῖον, ὑπὸ πυρὸς ὡς ὁ κέραμος· νῦν δὲ πήγνυται μὲν ὑπ’ οὐδετέρου, παχύνεται δ’ ὑπ’ ἀμφοῖν. Αἴτιον δ’ ἐστὶν ὅτι ἀέρος ἐστὶ πλῆρες. Διὸ καὶ ἐν τῷ ὕδατι ἐπιπολάζει· καὶ γὰρ ὁ ἀὴρ φέρεται ἄνω. Τὸ μὲν οὖν ψυχρὸν ἐκ τοῦ ἐνόντος πνεύματος ὕδωρ ποιοῦν παχύνει· ἀεὶ γάρ, ὅταν μιχθῇ ὕδωρ καὶ ἔλαιον, ἀμφοῖν γίνεται παχύτερον. Ὑπὸ δὲ πυρὸς καὶ χρόνου παχύνεται καὶ λευκαίνεται, λευκαίνεται μὲν ἐξατμίζοντος εἴ τι ἐνῆν ὕδατος, παχύνεται δὲ διὰ τὸ μαραινομένου τοῦ θερμοῦ ἐκ τοῦ ἀέρος γίγνεσθαι ὕδωρ. Ἀμφοτέρως μὲν οὖν τὸ αὐτὸ γίνεται πάθος, καὶ διὰ τὸ αὐτό, ἀλλ’ οὐχ ὡσαύτως. Παχύνεται μὲν οὖν ὑπ’ ἀμφοτέρων, ξηραίνεται δ’ ὑπ’ οὐδετέρου· οὔτε γὰρ ὁ ἥλιος οὔτε τὸ ψῦχος ξηραίνει· οὐ μόνον διότι γλίσχρον, ἀλλὰ καὶ διότι ἀέρος ἐστίν. Οὐ ξηραίνεται δὲ τὸ ὕδωρ οὐδ’ ἐξέψεται ὑπὸ πυρός, ὅτι οὐκ ἀτμίζει διὰ γλισχρότητα. Ὅσα δὲ μικτὰ ὕδατος καὶ γῆς, κατὰ τὸ πλῆθος ἑκατέρου ἄξιον λέγεσθαι· οἶνος γάρ τις καὶ πήγνυται καὶ ἕψεται, οἷον τὸ γλεῦκος. Ἀπέρχεται δ’ ἀπὸ πάντων τῶν τοιούτων ξηραινομένων τὸ ὕδωρ. Σημεῖον δ’ ὅτι τὸ ὕδωρ· ἡ γὰρ ἀτμὶς συνίσταται εἰς ὕδωρ, ἐάν τις βούληται συλλέγειν. Ὥστε ὅσοις λείπεταί τι, τοῦτο γῆς. Ἔνια δὲ τούτων καὶ ὑπὸ ψυχροῦ, ὥσπερ εἴρηται, παχύνεται καὶ ξηραίνεται· τὸ γὰρ ψυχρὸν οὐ μόνον πήγνυσιν, ἀλλὰ ξηραίνει μὲν τὸ ὕδωρ, παχύνει δὲ τὸν ἀέρα ὕδωρ ποιοῦν. Ἡ δὲ πῆξις εἴρηται ξηρασία τις οὖσα. Ὅσα μὲν οὖν μὴ παχύνεται ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ ἀλλὰ πήγνυται, ὕδατός ἐστι μᾶλλον, οἷον οἶνος καὶ οὖρον καὶ ὄξος καὶ κονία καὶ ὀρρός· ὅσα δὲ παχύνεται μὴ ἐξατμίζοντα ὑπὸ πυρός, τὰ μὲν γῆς, τὰ δὲ κοινὰ ὕδατος καὶ ἀέρος, μέλι μὲν γῆς, ἔλαιον δ’ ἀέρος. Ἔστι δὲ καὶ τὸ γάλα καὶ τὸ αἷμα ἀμφοῖν μὲν κοινὰ καὶ ὕδατος καὶ γῆς, μᾶλλον δὲ τὰ πολλὰ γῆς, ὥσπερ καὶ ἐξ ὅσων ὑγρῶν νίτρον γίνεται καὶ ἅλες. Καὶ λίθοι δ’ ἔκ τινων συνίστανται τοιούτων. Διὸ ἐὰν μὴ χωρισθῇ ὁ ὀρρός, ἐκκάεται ὑπὸ τοῦ πυρὸς ἑψόμενος. Τὸ δὲ γεῶδες συνίσταται καὶ ὑπὸ τοῦ ὀποῦ, ἐάν πως ἕψῃ τις, οἷον οἱ ἰατροὶ ὀπίζοντες. Οὕτω δὲ χωρίζεται ὁ ὀρρὸς καὶ ὁ τυρός. Ὁ δὲ χωρισθεὶς ὀρρὸς οὐκέτι παχύνεται, ἀλλ’ ἐκκάεται ὥσπερ ὕδωρ. Εἰ δέ τι μὴ ἔχει τυρὸν γάλα ἢ ὀλίγον, τοῦτο μᾶλλον ὕδατος καὶ ἄτροφον. Καὶ τὸ αἷμα ὁμοίως· πήγνυται γὰρ τῷ ξηραίνεσθαι ψυχόμενον. Ὅσα δὲ μὴ πήγνυται, οἷον τὸ τῆς ἐλάφου, τὰ τοιαῦτα ὕδατος μᾶλλον, καὶ ψυχρότατα ταῦτα. Διὸ καὶ οὐκ ἔχει ἶνας· αἱ γὰρ ἶνές εἰσι γῆς καὶ στερεόν. Ὥστε καὶ ἐξαιρεθεισῶν οὐ πήγνυται. Τοῦτο δ’ ἔσται, ὅτι οὐ ξηραίνεται· ὕδωρ γὰρ τὸ λοιπόν, ὥσ περ τὸ γάλα τοῦ τυροῦ ἐξαιρεθέντος. Σημεῖον δέ· τὰ νοσώδη γὰρ αἵματα οὐ θέλει πήγνυσθαι· ἰχωροειδῆ γάρ, τοῦτο δὲ φλέγμα καὶ ὕδωρ διὰ τὸ ἄπεπτον εἶναι καὶ ἀκράτητον ὑπὸ τῆς φύσεως. Ἔτι δὲ τὰ μὲν λυτά ἐστιν, οἷον νίτρον, τὰ δὲ ἄλυτα, οἷον κέραμος, καὶ τούτων τὰ μὲν μαλακτά, οἷον κέρας, τὰ δὲ ἀμάλακτα, οἷον κέραμος καὶ λίθος. Αἴτιον δ’ ὅτι τὰ ἐναντία τῶν ἐναντίων αἴτια, ὥστ’ εἰ πήγνυται δυοῖν, ψυχρῷ καὶ ξηρῷ, λύεσθαι ἀνάγκη θερμῷ καὶ ὑγρῷ. Διὸ πυρὶ καὶ ὕδατι (ταῦτα γὰρ ἐναντία), ὕδατι μὲν ὅσα πυρὶ μόνῳ, πυρὶ δὲ ὅσα ψυχρῷ μόνῳ· ὥστ’ εἰ ὑπ’ ἀμφοῖν συμβαίνει πήγνυσθαι, ταῦτ’ ἄλυτα μάλιστα. Γίγνεται δὲ τοιαῦτα ὅσα θερμανθέντα ἔπειτα τῷ ψυχρῷ πήγνυται· συμβαίνει γάρ, ὅταν τὸ θερμὸν ἐξικμάσῃ ἐξιόν, τὸ πλεῖστον ὑγρὸν συνθλίβεσθαι πάλιν ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ, ὥστε μηδ’ ὑγρῷ διδόναι δίοδον. Καὶ διὰ ταῦτα οὔτε τὸ θερμὸν λύει· ὅσα γὰρ ὑπὸ ψυχροῦ πήγνυται μόνου, ταῦτα λύει· οὔθ’ ὑπὸ ὕδατος· ὅσα γὰρ ὑπὸ ψυχροῦ πήγνυται, οὐ λύει, ἀλλ’ ὅσα ὑπὸ θερμοῦ ξηροῦ μόνον. Ὁ δὲ σίδηρος τακεὶς ὑπὸ θερμοῦ ψύχει πήγνυται, ὥστε πρὸς πῆξιν ἀμφοτέρων δεῖται· διὸ ἄλυτον. Τὰ δὲ ξύλα ἐστὶ γῆς καὶ ἀέρος· διὸ καυστὰ καὶ οὐ τηκτὰ οὐδὲ μαλακτά, καὶ ἐπὶ τῷ ὕδατι ἐπιπλεῖ, πλὴν ἐβένου. Αὕτη δ’ οὔ· τὰ μὲν γὰρ ἄλλ’ ἀέρος ἔχει πλεῖον, ἐκ δὲ τῆς ἐβένου τῆς μελαίνης διαπέπνευκεν ὁ ἀήρ, καὶ ἔστι πλεῖον ἐν αὐτῇ γῆς. Κέραμος δὲ γῆς μόνης διὰ τὸ ξηραινόμενος παγῆναι κατὰ μικρόν· οὔτε γὰρ τὸ ὕδωρ εἰσόδους ἔχει, δι’ ὧν μόνον πνεῦμα ἐξῆλθεν, οὔτε πῦρ· ἔπηξε γὰρ αὐτό. Τί μὲν οὖν ἐστὶ πῆξις καὶ τῆξις, καὶ διὰ πόσα καὶ ἐν πόσοις ἐστίν, εἴρηται.

4.88. Bölüm

Bundan açıktır ki cisimler sıcakla ve soğukla bir araya gelir; bunlar da koyulaştırarak ve katılaştırarak işlerini görür. Cisimler bunların eseri olduğu için hepsinde sıcaklık, bazılarında da sıcaklığın eksik kaldığı ölçüde soğukluk vardır. Demek ki sıcak ve soğuk etken oldukları için, yaş ve kuru da edilgen oldukları için bulunduğuna göre, ortak cisimlerin hepsi bunların hepsinden pay alır. Bitkilerde ve hayvanlarda bulunan türdeş cisimler sudan ve topraktan oluşur; altın, gümüş ve bu türden öteki madenler de, başka yerde söylendiği gibi, bunlardan ve her birinin içeri kapanan buğusundan oluşur. Bunların hepsi birbirinden hem duyulara göre kendilerine özgü niteliklerle hem de bir şey yapabilmeleriyle ayrılır; çünkü bir şeyin beyaz, güzel kokulu, ses çıkaran, tatlı, sıcak ve soğuk olması hisse bir şey yapabilmesinden ileri gelir. Ayrıca edilgenlikle söylenen daha özgü hâllerle de ayrılırlar: eriyebilir, katılaşabilir, bükülebilir ve bu türden öteki nitelikler gibi; çünkü bunların hepsi, yaş ve kuru gibi edilgendir. Kemik, et, sinir, odun, ağaç kabuğu, taş ve öteki türdeş tabiî cisimlerin her biri artık bunlarla birbirinden ayrılır. Önce yeti ve yetisizlik bakımından söylenen bu niteliklerin sayısını verelim. Bunlar şunlardır: katılaşabilir ve katılaşamaz, eriyebilir ve eriyemez, yumuşayabilir ve yumuşayamaz, ıslanabilir ve ıslanamaz, bükülebilir ve bükülemez, kırılabilir ve kırılamaz, parçalanabilir ve parçalanamaz, ezilebilir ve ezilemez, biçim alabilir ve biçim alamaz, sıkıştırılabilir ve sıkıştırılamaz, çekilip uzatılabilir ve uzatılamaz, dövülüp yayılabilir ve yayılamaz, yarılabilir ve yarılamaz, kesilebilir ve kesilemez, yapışkan ve gevrek, keçeleşebilir ve keçeleşemez, yanabilir ve yanamaz, tüten ve tütmeyen. Cisimlerin çoğu aşağı yukarı bu hâllerle birbirinden ayrılır; her birinin nasıl bir yetisi olduğunu söyleyelim.

Katılaşabilir ve katılaşamaz, eriyebilir ve eriyemez olanlar hakkında daha önce genel olarak söylendi; yine de şimdi bunlara dönelim. Katılaşıp sertleşen cisimlerin kimi buna sıcakla, kimi soğukla uğrar: sıcak yaşı kurutarak, soğuk da sıcağı sıkıp dışarı atarak. Demek ki kimi yaşın, kimi sıcağın yokluğuyla buna uğrar: sudan olanlar sıcağın, topraktan olanlar yaşın yokluğuyla. Yaşın yokluğuyla katılaşanlar yaşla erir; meğer ki pişmiş topraktaki gibi gözenekleri suyun parçacıklarından daha küçük kalacak şekilde sıkışmış olsunlar; böyle olmayanların hepsi, soda, tuz ve çamurdan oluşmuş toprak gibi, yaşla erir. Sıcaktan yoksun kalarak katılaşanlar ise buz, kurşun ve bakır gibi sıcakla erir. Hangi şeylerin katılaşabilir ve eriyebilir, hangilerinin eriyemez olduğu söylendi. Katılaşamayan şeyler, sulu bir yaşlık taşımayan, sudan olmayıp daha çok sıcaktan ve topraktan olanlardır: bal ve şıra gibi (çünkü bunlar adeta kaynayan şeylerdir); ayrıca su taşıyan ama havası daha çok olanlar, mesela zeytinyağı ve cıva; bir de ökse gibi yapışkan olan şeyler.

4.8

Ἐκ δὲ τούτων φανερὸν ὅτι ὑπὸ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ συνίσταται τὰ σώματα, ταῦτα δὲ παχύνοντα καὶ πηγνύντα ποιεῖται τὴν ἐργασίαν αὐτῶν. Διὰ δὲ τὸ ὑπὸ τούτων δημιουργεῖσθαι ἐν ἅπασι μέν ἐστι θερμότης, τισὶ δὲ καὶ ψυχρότης ᾗ ἐκλείπει. Ὥστ’ ἐπεὶ ταῦτα μὲν ὑπάρχει διὰ τὸ ποιεῖν, ὑγρὸν δὲ καὶ ξηρὸν διὰ τὸ πάσχειν, μετέχει αὐτῶν τὰ κοινὰ πάντων. Ἐκ μὲν οὖν ὕδατος καὶ γῆς τὰ ὁμοιομερῆ σώματα συνίσταται, καὶ ἐν φυτοῖς καὶ ἐν ζῴοις, καὶ τὰ μεταλλευόμενα, οἷον χρυσὸς καὶ ἄργυρος καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα, ἐξ αὐτῶν τε καὶ τῆς ἀναθυμιάσεως τῆς ἑκατέρου ἐγκατακλειομένης, ὥσπερ εἴρηται ἐν ἄλλοις. Ταῦτα δὲ διαφέρει ἀλλήλων τοῖς τε πρὸς τὰς αἰσθήσεις ἰδίοις ἅπαντα καὶ τῷ ποιεῖν τι δύνασθαι· λευκὸν γὰρ καὶ εὐῶδες καὶ ψοφητικὸν καὶ γλυκὺ καὶ θερμὸν καὶ ψυχρὸν τῷ ποιεῖν τι δύνασθαι τὴν αἴσθησίν ἐστι, καὶ ἄλλοις οἰκειοτέροις πάθεσιν, ὅσα τῷ πάσχειν λέγονται, λέγω δ’ οἷον τὸ τηκτὸν καὶ πηκτὸν καὶ καμπτὸν καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα παθητικά, ὥσπερ τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ ξηρόν. Τούτοις δ’ ἤδη διαφέρει ὀστοῦν καὶ σὰρξ καὶ νεῦρον καὶ ξύλον καὶ φλοιὸς καὶ λίθος καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν ὁμοιομερῶν μὲν φυσικῶν δὲ σωμάτων. Εἴπωμεν δὲ πρῶτον τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν, ὅσα κατὰ δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν λέγεται. Ἔστι δὲ τάδε, πηκτὸν ἄπηκτον, τηκτὸν ἄτηκτον, μαλακτὸν ἀμάλακτον, τεγκτὸν ἄτεγκτον, καμπτὸν ἄκαμπτον, κατακτὸν ἀκάτακτον, θραυστὸν ἄθραυστον, θλαστὸν ἄθλαστον, πλαστὸν ἄπλαστον, πιεστὸν ἀπίεστον, ἑλκτὸν ἄνελκτον, ἐλατὸν ἀνήλατον, σχιστὸν ἄσχιστον, τμητὸν ἄτμητον, γλίσχρον ψαθυρόν, πιλητὸν ἀπίλητον, καυστὸν ἄκαυστον, θυμιατὸν ἀθυμίατον. Τὰ μὲν οὖν πλεῖστα σχεδὸν τῶν σωμάτων τούτοις διαφέρει τοῖς πάθεσιν· τίνα δ’ ἕκαστον τούτων ἔχει δύναμιν, εἴπωμεν. Περὶ μὲν οὖν πηκτοῦ καὶ ἀπήκτου καὶ τηκτοῦ καὶ ἀτήκτου εἴρηται μὲν καθόλου πρότερον, ὅμως δ’ ἐπανέλθωμεν καὶ νῦν. Τῶν γὰρ σωμάτων ὅσα πήγνυται καὶ σκληρύνεται, τὰ μὲν ὑπὸ θερμοῦ πάσχει τοῦτο τὰ δ’ ὑπὸ ψυχροῦ, ὑπὸ μὲν τοῦ θερμοῦ ξηραίνοντος τὸ ὑγρόν, ὑπὸ δὲ τοῦ ψυχροῦ ἐκθλίβοντος τὸ θερμόν. Ὥστε τὰ μὲν ὑγροῦ ἀπουσίᾳ τὰ δὲ θερμοῦ τοῦτο πάσχει, ὅσα μὲν ὕδατος, θερμοῦ, ὅσα δὲ γῆς, ὑγροῦ. Τὰ μὲν οὖν ὑγροῦ ἀπουσίᾳ ὑπὸ ὑγροῦ διατήκεται, ἂν μὴ οὕτω συνέλθῃ ὥστ’ ἐλάττους τοὺς πόρους λειφθῆναι τῶν τοῦ ὕδατος ὄγκων, οἷον ὁ κέραμος· ὅσα δὲ μὴ οὕτω, πάντα ὑγρῷ τήκεται, οἷον νίτρον, ἅλες, γῆ ἡ ἐκ πηλοῦ. Τὰ δὲ θερμοῦ στερήσει ὑπὸ θερμοῦ τήκεται, οἷον κρύσταλλος, μολίβδος, χαλκός. Ποῖα μὲν οὖν πηκτὰ καὶ τηκτά, εἴρηται, καὶ ποῖα ἄτηκτα. Ἄπηκτα δὲ ὅσα μὴ ἔχει ὑγρότητα ὑδατώδη, μηδ’ ὕδατός ἐστιν, ἀλλὰ πλεῖον θερμοῦ καὶ γῆς, οἷον μέλι καὶ γλεῦκος (ὥσπερ ζέοντα γάρ ἐστι), καὶ ὅσα ὕδατος μὲν ἔχει, ἔστι δὲ πλεῖον ἀέρος, ὥσπερ τὸ ἔλαιον καὶ ἄργυρος χυτός, καὶ εἴ τι γλίσχρον, οἶον ἰξός.

4.99. Bölüm

Katılaşmış şeylerden yumuşayabilenler, buz gibi sudan olmayanlar (her buz sudandır), daha çok topraktan olanlardır; bunlar soda ve tuzdaki gibi bütün yaşları kurumamış, pişmiş topraktaki gibi düzensiz de olmayan şeylerdir; ıslanıp su geçirmeden çekilip uzatılabilen ya da sudan olmadan dövülüp yayılabilen ve ateşle yumuşayan şeylerdir; mesela demir, boynuz ve odunlar. Eriyebilen ve eriyemeyen şeylerin de kimi ıslanabilir, kimi ıslanamaz: mesela bakır eriyebilir ama ıslanamaz; yün ve toprak ise ıslanabilir, çünkü su emerler. Bakır eriyebilir, ama suyla değil. Suyla eriyen şeylerin bazıları da ıslanamaz, mesela soda ve tuz; çünkü ıslanınca daha yumuşak olmayan hiçbir şeye ıslanabilir denmez. Bazı şeyler de ıslanabilir olduğu halde eriyemez, mesela yün ve meyveler. Islanabilen şeyler, topraktan olup gözenekleri suyun parçacıklarından büyük olan, ama sudan daha sert olan şeylerdir; suyla eriyenler ise gözenekleri baştan başa uzananlardır.

4.9

Μαλακτὰ δ’ ἐστὶ τῶν πεπηγότων ὅσα μὴ ἐξ ὕδατος, οἷον κρύσταλλος (πᾶς γὰρ κρύσταλλος ὕδατος), ἀλλ’ ὅσα γῆς μᾶλλον, καὶ μήτ’ ἐξίκμασται πᾶν τὸ ὑγρὸν ὥσπερ ἐν νίτρῳ ἢ ἁλσί, μήτ’ ἔχει ἀνωμάλως ὥσπερ ὁ κέραμος, ἀλλ’ εἰσὶν ἑλκτὰ μὴ ὄντα διαντά, ἢ ἐλατὰ μὴ ὄντα ὕδατος, καὶ μαλακτὰ πυρί, οἷον σίδηρος καὶ κέρας καὶ ξύλα. Ἔστι δὲ καὶ τῶν τηκτῶν καὶ τῶν ἀτήκτων τὰ μὲν τεγκτὰ τὰ δὲ ἄτεγκτα, οἷον χαλκὸς ἄτεγκτον, τηκτὸν ὄν, ἔριον δὲ καὶ γῆ τεγκτόν· βρέχεται γάρ. Καὶ χαλκὸς μὲν δὲ τηκτόν, οὐχ ὑπὸ ὕδατος δὲ τηκτόν. Ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπὸ ὕδατος τηκτῶν ἔνια ἄτεγκτα, οἷον νίτρον καὶ ἅλες· οὐδὲ γὰρ ἄλλο τεγκτὸν οὐδὲν ὃ μὴ μαλακώτερον γίνεται βρεχόμενον. Ἔνια δὲ τεγκτὰ ὄντα οὐ τηκτά ἐστιν, οἷον ἔριον καὶ οἱ καρποί. Ἔστι δὲ τεγκτὰ μὲν ὅσα γῆς ὄντα ἔχει τοὺς πόρους μείζους τῶν τοῦ ὕδατος ὄγκων, ὄντων δὲ σκληροτέρων

s118Peki neden toprak yaşla hem erir hem ıslanır da soda erir ama ıslanmaz? Çünkü sodada gözenekler baştan başa uzanır, bu yüzden parçacıklar su tarafından hemen birbirinden ayrılır; toprakta ise gözenekler birbirini çaprazlama da keser; bu yüzden suyu hangi yoldan aldığına göre uğradığı hâl farklı olur. Cisimlerin bazıları kamış ve söğüt dalı gibi bükülebilir ve doğrultulabilir, bazıları da pişmiş toprak ve taş gibi bükülemez. Bükülebilir ve doğrultulabilir olanlar, uzunlukları eğrilikten doğruluğa ve doğruluktan eğriliğe geçebilen cisimlerdir; bükülmek ve doğrulmak da doğruluğa ya da eğriliğe geçmek ya da o yönde hareket etmektir; çünkü dışa doğru bükülen de içe doğru bükülen de bükülür. Demek ki uzunluk korunarak dışbükeyliğe ya da içbükeyliğe doğru olan hareket bükülmedir; doğruya doğru olan hareket de bükülme olsaydı, bir şey aynı anda hem bükülmüş hem doğru olurdu; doğrunun bükülmüş olması ise imkânsızdır. Her şey ya dışa ya içe bükülüyorsa ve bunlardan biri dışbükeye, öbürü içbükeye geçişse, doğruya doğru olan hareket bükülme olamaz; bükülme ve doğrulma ayrı ayrı şeylerdir. Bükülebilir ve doğrultulabilir, bükülemez ve doğrultulamaz olanlar bunlardır. Bazı şeyler hem kırılabilir hem parçalanabilir, bazıları yalnız biri: mesela odun kırılabilir ama parçalanamaz; buz ve taş parçalanabilir ama kırılamaz; pişmiş toprak ise hem parçalanabilir hem kırılabilir. Fark şudur: kırılma büyük parçalara bölünüp ayrılmadır, parçalanma ise rastgele ve ikiden fazla parçaya ayrılmadır.

s118

τοῦ ὕδατος. τηκτὰ δὲ ὕδατι ὅσα δι’ ὅλου. Διὰ τί δ’ ἡ μὲν γῆ καὶ τήκεται καὶ τέγγεται ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ, τὸ δὲ νίτρον τήκεται μέν, τέγγεται δ’ οὔ; Ὅτι ἐν μὲν τῷ νίτρῳ δι’ ὅλου οἱ πόροι, ὥστε γε διαιρεῖται εὐθὺς ὑπὸ τοῦ ὕδατος τὰ μόρια, ἐν δὲ τῇ γῇ καὶ παραλλάξ εἰσιν οἱ πόροι, ὥστε ὁποτέρως ἂν δέξηται, διαφέρει τὸ πάθος. Ἔστι δὲ καὶ τὰ μὲν τῶν σωμάτων καμπτὰ καὶ εὐθυντά, οἷον κάλαμος καὶ λύγος, τὰ δ’ ἄκαμπτα τῶν σωμάτων, οἷον κέραμος καὶ λίθος. Ἔστι δὲ καμπτὰ μὲν καὶ εὐθυντὰ ὅσων σωμάτων τὸ μῆκος δύναται εἰς εὐθύτητα ἐκ περιφερείας καὶ ἐξ εὐθύτητος εἰς περιφέρειαν μεταβάλλειν, καὶ τὸ κάμπτεσθαι καὶ τὸ εὐθύνεσθαί ἐστι τὸ εἰς εὐθύτητα ἢ περιφέρειαν μεθίστασθαι ἢ κινεῖσθαι· καὶ γὰρ τὸ ἀνακαμπτόμενον καὶ τὸ κατακαμπτόμενον κάμπτεται. Ἡ μὲν οὖν εἰς κυρτότητα ἢ κοιλότητα κίνησις τοῦ μήκους σωζομένου κάμψις ἐστίν· εἰ γὰρ καὶ εἰς τὸ εὐθύ, εἴη ἂν ἅμα κεκαμμένον καὶ εὐθύ· ὅπερ ἀδύνατον, τὸ εὐθὺ κεκάμφθαι. Καὶ εἰ κάμπτεται πᾶν ἢ ἀνακάμψει ἢ κατακάμψει, τούτων δὲ τὸ μὲν εἰς τὸ κυρτὸν τὸ δ’ εἰς τὸ κοῖλον μετάβασις, οὐκ ἂν εἴη καὶ εἰς τὸ εὐθὺ κάμψις, ἀλλ’ ἔστι κάμψις καὶ εὔθυνσις ἄλλο καὶ ἄλλο. Καὶ ταῦτά ἐστι καμπτὰ καὶ εὐθυντά, καὶ ἄκαμπτα καὶ ἀνεύθυντα. Καὶ τὰ μὲν κατακτὰ καὶ θραυστὰ ἅμα ἢ χωρίς, οἷον ξύλον μὲν κατακτόν, θραυστὸν δ’ οὔ, κρύσταλλος δὲ καὶ λίθος θραυστόν, κατακτὸν δ’ οὔ, κέραμος δὲ καὶ θραυστὸν καὶ κατακτόν. Διαφέρει δ’, ὅτι κάταξις μέν ἐστιν ἡ εἰς μεγάλα μέρη διαίρεσις καὶ χωρισμός,

s119Birbirini çaprazlama kesen birçok gözenek bulunacak şekilde katılaşmış şeyler parçalanabilir (çünkü bu gözeneklere kadar ayrılırlar); gözenekleri uzun bir boy boyunca uzananlar kırılabilir; ikisine de sahip olanlar ikisine de uğrar. Bazı şeyler bakır ve balmumu gibi ezilebilir, bazıları pişmiş toprak ve su gibi ezilemez. Ezilme, yüzeyin bir kısmının itme ya da vurmayla, kısacası dokunmayla derine doğru yer değiştirmesidir. Ezilebilen şeyler ya balmumu gibi yumuşaktır, yüzeyin geri kalanı yerinde kalırken bir kısmı yer değiştirir; ya da bakır gibi serttir. Ezilemeyenler de ya pişmiş toprak gibi serttir (yüzeyi derine doğru çökmez) ya da su gibi yaştır (su çöker, ama bir kısmı değil; yer değiştirip kaçar). Ezilebilen şeylerden, ezildikten sonra öyle kalan ve elle kolayca ezilenler biçim alabilir. Ötekiler, yani ya taş ve odun gibi kolayca ezilmeyenler, ya da yün ve sünger gibi kolayca ezilip ezikliği kalmayanlar biçim alamaz; bunlar sıkıştırılabilir şeylerdir. Sıkıştırılabilir olanlar, itildiklerinde kendi içlerine çekilebilen şeylerdir: yüzeyleri bölünmeden derine doğru kayar ve suyun yaptığı gibi bir parça başka bir parçanın yerine geçmez; çünkü su yer değiştirip kaçar. İtme, hareket ettiren şeyin dokunarak yaptığı harekettir; vurma ise hareket ettirenin hızla gelip çarpmasından doğar. Sıkıştırılan şeyler, kendi türünden bir cisimle dolu olmayan boş gözenekleri olan şeylerdir; kendi boşluklarına ya da kendi gözeneklerine çekilebilenler sıkıştırılabilir. Çünkü bazen çekildikleri gözenekler boş değildir, mesela ıslak süngerin gözenekleri suyla doludur; ama gözenekleri, içlerine çekilmeye tabiatça elverişli olan şeyin kendisinden daha yumuşak şeylerle dolu olan cisimler de sıkıştırılabilir.

s119

θραῦσις δ’ ἡ εἰς τὰ τυχόντα καὶ πλείω δυοῖν. Ὅσα μὲν οὖν οὕτω πέπηγεν ὥστε πολλοὺς ἔχειν παραλλάττοντας πόρους, θραυστά (μέχρι γὰρ τούτου διίσταται), ὅσα δ’ εἰς πολύ, κατακτά, ὅσα δ’ ἄμφω, ἀμφότερα. Καὶ τὰ μὲν θλαστά, οἷον χαλκὸς καὶ κηρός, τὰ δ’ ἄθλαστα, οἷον κέραμος καὶ ὕδωρ. Ἔστι δὲ θλάσις μὲν ἐπιπέδου κατὰ μέρος εἰς βάθος μετάστασις ὤσει ἢ πληγῇ, τὸ δ’ ὅλον ἁφῇ. Ἔστι δὲ τὰ τοιαῦτα καὶ μαλακτά, οἷον κηρὸς μένοντος τοῦ ἄλλου ἐπιπέδου κατὰ μέρος μεθίσταται, καὶ σκληρά, οἷον χαλκός, καὶ ἄθλαστα καὶ σκληρά, οἷον κέραμος (οὐ γὰρ ὑπείκει εἰς βάθος τὸ ἐπίπεδον), καὶ ὑγρά, οἷον ὕδωρ (τὸ γὰρ ὕδωρ ὑπείκει μέν, ἀλλ’ οὐ κατὰ μέρος, ἀλλ’ ἀντιμεθίσταται). Τῶν δὲ θλαστῶν ὅσα μὲν μένει θλασθέντα καὶ εὔθλαστα χειρί, ταῦτα μὲν πλαστά, τὰ δὲ ἢ μὴ εὔθλαστα, ὥσπερ λίθος ἢ ξύλον, ἢ εὔθλαστα μέν, μὴ μένει δὲ ἡ θλάσις, ὥσπερ ἐρίου ἢ σπόγγου, οὐ πλαστά, ἀλλὰ πιεστὰ ταῦτ’ ἐστίν. Ἔστι δὲ πιεστὰ ὅσα ὠθούμενα εἰς αὑτὰ συνιέναι δύναται, εἰς βάθος τοῦ ἐπιπέδου παραλλάττοντος, οὐ διαιρουμένου, καὶ μεθισταμένου ἄλλου ἄλλῳ μορίου, οἷον τὸ ὕδωρ ποιεῖ· τοῦτο γὰρ ἀντιμεθίσταται. Ἔστι δ’ ὦσις ἡ κίνησις ὑπὸ τοῦ κινοῦντος, ἣ γίγνεται ἀπὸ τῆς ἅψεως· πληγὴ δέ, ὅταν ἀπὸ τῆς φορᾶς. Πιέζεται δὲ ὅσα πόρους ἔχει κενοὺς συγγενοῦς σώματος· καὶ πιεστὰ ταῦτα ὅσα δύναται εἰς τὰ ἑαυτῶν κενὰ συνιέναι ἢ εἰς τοὺς ἑαυτῶν πόρους· ἐνίοτε γὰρ οὐ κενοί εἰσιν εἰς οὓς συνέρχεται, οἷον ὁ βεβρεγμένος σπόγγος (πλήρεις γὰρ αὐτοῦ οἱ πόροι), ἀλλ’ ὧν ἂν οἱ πόροι πλήρεις ὦσι μαλακωτέρων

s120Sünger, balmumu ve et gibi şeyler sıkıştırılabilir; sıkıştırılamayanlar ise ya gözenekleri olmadığı ya da gözenekleri kendilerinden sert şeylerle dolu olduğu için itilince kendi gözeneklerine çekilmeye tabiatça elverişli olmayanlardır; demir, taş, su ve her yaş şey sıkıştırılamaz. Çekilip uzatılabilen şeyler, yüzeyleri yana doğru yer değiştirebilen şeylerdir; çünkü çekilip uzamak, kesintisiz kalan yüzeyin çeken şeye doğru yer değiştirmesidir. Bazı şeyler kıl, kayış, sinir, hamur ve ökse gibi çekilip uzatılabilir; bazıları su ve taş gibi uzatılamaz. Bazı şeyler hem uzatılabilir hem sıkıştırılabilir, mesela yün; bazılarında ise bu ikisi bir arada bulunmaz: balgam sıkıştırılamaz ama uzatılabilir, sünger sıkıştırılabilir ama uzatılamaz. Bazı şeyler bakır gibi dövülüp yayılabilir, bazıları taş ve odun gibi yayılamaz. Dövülüp yayılabilen şeyler, aynı darbeyle yüzeylerinin bir kısmı aynı anda hem genişliğine hem derinliğine yer değiştirebilen şeylerdir; yayılamayanlar bunu yapamayanlardır. Dövülüp yayılabilenlerin hepsi ezilebilir, ama ezilebilenlerin hepsi yayılamaz, mesela odun; yine de genel olarak söylersek ikisi birbirinin yerine geçer. Sıkıştırılabilenlerin bazıları yayılabilir, bazıları yayılamaz: balmumu ve çamur yayılabilir, yün ve su yayılamaz. Bazı şeyler odun gibi yarılabilir, bazıları pişmiş toprak gibi yarılamaz. Yarılabilir olan, bölen şeyin böldüğünden daha ileriye kadar bölünebilendir; çünkü bir şey, bölen şeyin böldüğünden daha ileriye kadar bölündüğünde ve bölünme bölen şeyin önünden gittiğinde yarılır; kesmede ise böyle olmaz. Yarılamayanlar buna uğrayamayan şeylerdir. Yumuşak hiçbir şey yarılamaz (birbirine göre değil, mutlak anlamda yumuşak olanları kastediyorum; çünkü birbirine göre alınırsa demir de yumuşak olacaktır); sert şeylerin de hepsi yarılamaz; yalnız ne yaş, ne ezilebilir, ne de parçalanabilir olanlar yarılabilir.

s120

ἢ αὐτὸ τὸ πεφυκὸς συνιέναι εἰς αὐτά. Πιεστὰ μὲν οὖν ἐστὶν οἷον σπόγγος, κηρός, σάρξ· ἀπίεστα δὲ τὰ μὴ πεφυκότα συνιέναι ὤσει εἰς τοὺς ἑαυτῶν πόρους διὰ τὸ ἢ μὴ ἔχειν ἢ σκληροτέρων ἔχειν πλήρεις· ὁ γὰρ σίδηρος ἀπίεστος καὶ λίθος καὶ ὕδωρ καὶ πᾶν ὑγρόν. Ἑλκτὰ δ’ ἐστὶν ὅσων δυνατὸν εἰς τὸ πλάγιον μεθίστασθαι τὸ ἐπίπεδον· τὸ γὰρ ἕλκεσθαι ἐστὶ τὸ ἐπὶ τὸ κινοῦν μεθίστασθαι τὸ ἐπίπεδον συνεχὲς ὄν. Ἔστι δὲ τὰ μὲν ἑλκτά, οἷον θρίξ, ἱμάς, νεῦρον, σταίς, ἰξός, τὰ δ’ ἄνελκτα, οἷον ὕδωρ καὶ λίθος. Τὰ μὲν οὖν ταὐτά ἐστιν ἑλκτὰ καὶ πιεστά, οἷον ἔριον, τὰ δ’ οὐ ταὐτά, οἷον φλέγμα πιεστὸν μὲν οὐκ ἔστιν, ἑλκτὸν δέ, καὶ ὁ σπόγγος πιεστὸν μέν, οὐχ ἑλκτὸν δέ. Ἔστι δὲ καὶ τὰ μὲν ἐλατά, οἷον χαλκός, τὰ δ’ ἀνήλατα, οἷον λίθος καὶ ξύλον. Ἔστι δ’ ἐλατὰ μὲν ὅσα τῇ αὐτῇ πληγῇ δύναται ἅμα καὶ εἰς πλάτος καὶ εἰς βάθος τὸ ἐπίπεδον μεθίστασθαι κατὰ μέρος, ἀνήλατα δὲ ὅσα ἀδύνατα. Ἔστι δὲ τὰ μὲν ἐλατὰ ἅπαντα καὶ θλαστά, τὰ δὲ θλαστὰ οὐ πάντα ἐλατά, οἷον ξύλον· ὡς μέντοι ἐπὶ πᾶν εἰπεῖν, ἀντιστρέφει. Τῶν δὲ πιεστῶν τὰ μὲν ἐλατὰ τὰ δ’ οὔ, κηρὸς μὲν καὶ πηλὸς ἐλατά, ἔριον δ’ οὔ, οὐδ’ ὕδωρ. Ἔστι δὲ καὶ τὰ μὲν σχιστά, οἷον ξύλον, τὰ δὲ ἄσχιστα, οἷον κέραμος. Ἔστι δὲ σχιστὸν τὸ δυνάμενον διαιρεῖσθαι ἐπὶ πλεῖον ἢ τὸ διαιροῦν διαιρεῖ· σχίζεται γάρ, ὅταν ἐπὶ πλεῖον διαιρῆται ἢ τὸ διαιροῦν διαιρεῖ, καὶ προηγεῖται ἡ διαίρεσις· ἐν δὲ τῇ τμήσει οὐκ ἔστι τοῦτο. Ἄσχιστα δ’ ὅσα μὴ δύναται τοῦτο πάσχειν. Ἔστι δ’ οὔτε μαλακὸν οὐδὲν σχιστόν (λέγω δὲ τῶν ἁπλῶς μαλακῶν καὶ μὴ πρὸς ἄλληλα· οὕτω μὲν γὰρ

s121Bunlar, gözenekleri, parçalarının birbirine kaynaştığı uzunluk boyunca uzanan, genişlik boyunca uzanmayan şeylerdir. Bir arada duran sert ya da yumuşak şeylerden kesilebilenler, bölünürken bölünmenin zorunlu olarak önden gitmediği ve parçalanmayan şeylerdir; yaş olanlar ya da bu türden olanlar kesilemez. Bazı şeyler, mesela odun, hem kesilebilir hem yarılabilir; ama çoğunlukla uzunluğuna yarılır, enine kesilir. Çünkü her şey birçok parçaya bölünür: bir şeyin bütünü birçok uzunluktan oluşuyorsa o yönde yarılabilir, birçok enden oluşuyorsa o yönde kesilebilir. Yapışkan olan, yaş ya da yumuşak olduğu halde çekilip uzatılabilen şeydir. Cisimlerden zincir halkaları gibi birbirine geçmiş olanlar bu geçişme yüzünden böyle olur; çünkü bunlar çok uzayabilir ve yeniden toplanabilir. Böyle olmayanlar gevrektir. Sıkıştırılabilenlerden sıkıştırılmışlığı kalıcı olanlar keçeleşebilir; ya hiç sıkıştırılamayanlar ya da sıkıştırılmışlığı kalıcı olmayanlar keçeleşemez. Bazı şeyler yanabilir, bazıları yanamaz: mesela odun, yün ve kemik yanabilir; taş ve buz yanamaz. Yanabilir olanlar, ateşi kabul eden gözenekleri olan ve dümdüz uzanan gözeneklerindeki yaşlığı ateşten zayıf olan şeylerdir. Böyle bir yaşlığı olmayan ya da daha güçlü bir yaşlığı olan şeyler, mesela buz ve çok yeşil olan şeyler, yanamaz. Cisimlerden tütenler yaşlık taşıyan, ama bu yaşlığı tutuşmadıkça kendi başına buharlaştırmayacak şekilde taşıyanlardır; çünkü buhar, yakıcı sıcağın etkisiyle yaştan havaya ve rüzgâra doğru olan, ıslatabilen bir ayrışmadır.

s121

καὶ σίδηρος ἔσται μαλακός) οὔτε τὰ σκληρὰ πάντα ἐστί, ἀλλ’ ὅσα μήθ’ ὑγρά ἐστι μήτε θλαστὰ μήτε θραυστά. Τοιαῦτα δ’ ἐστὶν ὅσα κατὰ μῆκος ἔχει τοὺς πόρους, καθ’ οὓς προσφύεται ἀλλήλοις, ἀλλὰ μὴ κατὰ πλάτος. Τμητὰ δ’ ἐστὶ τῶν συνεστώτων σκληρῶν ἢ μαλακῶν ὅσα δύναται μήτ’ ἐξ ἀνάγκης προηγεῖσθαι τῆς διαιρέσεως μήτε θραύεσθαι διαιρούμενα· ὅσα δὲ ἢ ὑγρὰ ἢ τοιαῦτα, ἄτμητα. Ἔνια δ’ ἐστὶ ταὐτὰ καὶ τμητὰ καὶ σχιστά, οἷον ξύλον· ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ σχιστὸν μὲν κατὰ τὸ μῆκος, τμητὸν δὲ κατὰ τὸ πλάτος· ἐπεὶ γὰρ διαιρεῖται ἕκαστον εἰς πολλά, ᾗ μὲν μήκη πολλὰ τὸ ἕν, σχιστὸν ταύτῃ, ᾗ δὲ πλάτη πολλὰ τὸ ἕν, τμητὸν ταύτῃ. Γλίσχρον δ’ ἐστίν, ὅταν ἑλκτὸν ᾖ ὑγρὸν ὂν ἢ μαλακόν. Τοιοῦτον δὲ γίνεται τῇ ἐπαλλάξει ὅσα ὥσπερ αἱ ἁλύσεις σύγκειται τῶν σωμάτων· ταῦτα γὰρ ἐπὶ πολὺ δύναται ἐκτείνεσθαι καὶ συνιέναι. Ὅσα δὲ μὴ τοιαῦτα, ψαθυρά. Πιλητὰ δ’ ὅσα τῶν πιεστῶν μόνιμον ἔχει τὴν πίεσιν, ἀπίλητα δὲ ὅσα ἢ ὅλως ἀπίεστα ἢ μὴ μόνιμον ἔχει τὴν πίεσιν. Καὶ τὰ μὲν καυστά ἐστι τὰ δὲ ἄκαυστα, οἷον ξύλον μὲν καυστὸν καὶ ἔριον καὶ ὀστοῦν, λίθος δὲ καὶ κρύσταλλος ἄκαυστον. Ἔστι δὲ καυστὰ ὅσα ἔχει πόρους δεκτικοὺς πυρὸς καὶ ὑγρότητα ἐν τοῖς κατ’ εὐθυωρίαν πόροις ἀσθενεστέραν πυρός. Ὅσα δὲ ἢ μὴ ἔχει ἢ ἰσχυροτέραν, οἷον κρύσταλλος καὶ τὰ σφόδρα χλωρά, ἄκαυστα. Θυμιατὰ δ’ ἐστὶ τῶν σωμάτων ὅσα ὑγρότητα ἔχει μέν, οὕτω δ’ ἔχει ὥστε μὴ ἐξατμίζειν πυρουμένων χωρίς· ἔστι γὰρ ἀτμὶς ἡ ὑπὸ θερμοῦ καυστικοῦ εἰς ἀέρα καὶ πνεῦμα

s122Tütenler ise zamanla havaya ayrışır; bir kısmı kuru kalarak yok olup gider, bir kısmı toprak olur. Bu ayrışmanın farkı, ne ıslatması ne de rüzgâr olmasıdır. Rüzgâr, havanın bir uzunluk boyunca kesintisiz akışıdır; tütme ise yakıcı sıcağın etkisiyle kurunun ve yaşın birlikte, toplu halde ayrışmasıdır. Bu yüzden ıslatmaz, daha çok renk verir. Odunsu bir cismin tütmesi dumandır. Kemikleri, kılları ve bu türden her şeyi de aynı gruba koyuyorum; çünkü ortak bir ad yoktur, ama yine de benzetme yoluyla hepsi aynı gruptadır; Empedokles'in dediği gibi: Kıllar, yapraklar, kuşların sık tüyleri ve pullar aynı şeydir, güçlü uzuvlar üstünde biter.

Yağlı bir şeyin tütmesi is, yağımsı bir şeyinki de yağ dumanıdır. Bu yüzden zeytinyağı haşlanmaz ve koyulaşmaz, çünkü buharlaşmaz, tüter; su ise tütmez, buharlaşır. Tatlı şarap tüter; çünkü yağlıdır ve zeytinyağıyla aynı şeyleri yapar: soğukla katılaşmaz ve yanar. Adı şaraptır ama gerçekte şarap değildir; çünkü tadı şarap tadı değildir; bu yüzden sarhoş da etmez. Sıradan şarapta ise az buğu vardır; bu yüzden alev verir. Cisimlerden küle dönüşenler yanabilir sayılır. Ya sıcakla ya da ikisiyle, soğukla ve sıcakla katılaşan her şey buna uğrar; çünkü bunlara ateşin üstün geldiği görülür. Taşlardan buna en az uğrayan, mühür taşı yapılan ve anthrax denen taştır. Yanabilen şeylerin kimi alevlenir, kimi alevlenmez; alevlenmeyenlerin bazıları da kömürleşir.

s122

ἔκκρισις ἐξ ὑγροῦ διαντική. Τὰ δὲ θυμιατὰ χρόνῳ εἰς ἀέρα ἐκκρίνεται, καὶ τὰ μὲν ἀφανιζόμενα ξηρά, τὰ δὲ γῆ γίνεται. Διαφέρει δ’ αὕτη ἡ ἔκκρισις, ὅτι οὔτε διαίνει οὔτε πνεῦμα γίγνεται. Ἔστι δὲ πνεῦμα ῥύσις συνεχὴς ἐπὶ μῆκος ἀέρος· θυμίασις δ’ ἐστὶν ἡ ὑπὸ θερμοῦ καυστικοῦ κοινὴ ἔκκρισις ξηροῦ καὶ ὑγροῦ ἀθρόως. Διόπερ οὐ διαίνει, ἀλλὰ χρωματίζει μᾶλλον. Ἔστι δ’ ἡ μὲν ξυλώδους σώματος θυμίασις καπνός. Λέγω δὲ καὶ ὀστᾶ καὶ τρίχας καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον ἐν ταὐτῷ· οὐ γὰρ κεῖται ὄνομα κοινόν, ἀλλὰ κατ’ ἀναλογίαν ὅμως ἐν ταὐτῷ πάντ’ ἐστίν, ὥσπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς φησὶ Ταὐτὰ τρίχες καὶ φύλλα καὶ οἰωνῶν πτερὰ πυκνὰ καὶ λεπίδες γίγνονται ἐπὶ στιβαροῖσι μέλεσσιν. Ἡ δὲ πίονος θυμίασις λιγνύς, ἡ δὲ λιπαροῦ κνίσσα. Διὰ τοῦτο τὸ ἔλαιον οὐχ ἕψεται οὐδὲ παχύνεται, ὅτι θυμιατόν ἐστιν ἀλλ’ οὐκ ἀτμιστόν· ὕδωρ δ’ οὐ θυμιατὸν ἀλλ’ ἀτμιστόν. Οἶνος δ’ ὁ μὲν γλυκὺς θυμιᾶται. Πίων γάρ, καὶ ταὐτὰ ποιεῖ τῷ ἐλαίῳ· οὔτε γὰρ ὑπὸ ψύχους πήγνυται, καίεταί τε. Ἔστι δ’ ὀνόματι οἶνος, ἔργῳ δ’ οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ οἰνώδης ὁ χυμός, διὸ καὶ οὐ μεθύσκει. Ὁ τυχὼν δ’ οἶνος μικρὰν ἔχει ἀναθυμίασιν, διὸ ἀνίησι φλόγα. Καυστὰ δὲ δοκεῖ εἶναι ὅσα εἰς τέφραν διαλύεται τῶν σωμάτων. Πάσχει δὲ τοῦτο πάντα ὅσα πήγνυται ἢ ὑπὸ θερμοῦ ἢ ὑπ’ ἀμφοῖν, ψυχροῦ καὶ θερμοῦ· ταῦτα γὰρ φαίνεται κρατούμενα ὑπὸ τοῦ πυρός. Ἥκιστα δὲ τῶν λίθων ἡ σφραγίς, ὁ καλούμενος ἄνθραξ. Τῶν δὲ καυστῶν τὰ μὲν φλογιστά

s123Alevlenenler alev verebilen şeylerdir; veremeyenler alevlenmez. Alevlenenler, yaş olmayıp tüten şeylerdir. Zift, zeytinyağı ya da balmumu kendi başlarına olduklarından çok başka şeylerle birlikteyken alevlenir. En çok da duman çıkaranlar alevlenir. Böyle şeylerden dumandan çok toprak taşıyanlar kömürleşir. Ayrıca bazı şeyler bakır gibi eriyebilir ama alevlenmez; bazıları odun gibi alevlenir ama erimez; bazıları da günlük gibi ikisini de yapar. Sebebi şudur: odunlarda yaş toplu halde ve baştan başa kesintisizdir, bu yüzden boydan boya yanar; bakırda ise yaş her parçada vardır ama kesintisiz değildir ve alev yapamayacak kadar azdır; günlük ise bir bakımdan öyle, bir bakımdan böyledir. Tütenlerden, daha çok topraktan oldukları için eriyemeyenler alevlenir; çünkü kuruyu ateşle ortak taşırlar. Bu kuru ısınırsa ateş olur. Bu yüzden alev, yanan rüzgâr ya da yanan dumandır. Odunların tütmesi duman; balmumunun, günlüğün, bu tür şeylerin, ziftin ve zift ya da benzeri şeyler içerenlerin tütmesi is; zeytinyağının ve yağımsı şeylerin tütmesi de yağ dumanıdır. Bunlar az kuru taşıdıkları için kendi başlarına en zor yanan şeylerdir, çünkü yanmaya geçiş bu kuru sayesinde olur; başka bir şeyle birlikte ise en çabuk yanarlar. Çünkü yağlı olan, yağımsı bir kurudur. Demek ki yaş şeylerden tütenler, zeytinyağı ve zift gibi, daha çok yaştandır; yananlar ise kurudan.

s123

ἐστι τὰ δ’ ἀφλόγιστα· τούτων δ’ ἔνια ἀνθρακευτά. Φλογιστὰ μὲν οὖν ὅσα φλόγα παρέχεσθαι δύναται· ὅσα δ’ οὐ δύναται, ἀφλόγιστα. Ἔστι δὲ φλογιστὰ ὅσα μὴ ὑγρὰ ὄντα θυμιατά ἐστιν. Πίττα δὲ ἢ ἔλαιον ἢ κηρὸς μᾶλλον μετ’ ἄλλων ἢ καθ’ αὑτὰ φλογιστά. Μάλιστα δ’ ὅσα καπνὸν ἀνίησιν. Ἀνθρακευτὰ δ’ ὅσα τῶν τοιούτων γῆς πλέον ἔχει ἢ καπνοῦ. Ἔτι δ’ ἔνια τηκτὰ ὄντα οὐ φλογιστά ἐστιν, οἷον χαλκός, καὶ φλογιστὰ οὐ τηκτά, οἷον ξύλον, τὰ δ’ ἄμφω, οἷον λιβανωτός. Αἴτιον δ’ ὅτι τὰ μὲν ξύλα ἀθρόον ἔχει τὸ ὑγρὸν καὶ δι’ ὅλου συνεχές, ὥστε διακάεται, ὁ δὲ χαλκὸς παρ’ ἕκαστον μὲν μέρος, οὐ συνεχὲς δὲ καὶ ἔλαττον ἢ ὥστε φλόγα ποιῆσαι· ὁ δὲ λιβανωτὸς τῇ μὲν οὕτως τῇ δ’ ἐκείνως ἔχει. Φλογιστὰ δ’ ἐστὶ τῶν θυμιατῶν ὅσα μὴ τηκτά ἐστι διὰ τὸ μᾶλλον εἶναι γῆς· τὸ ξηρὸν γὰρ ἔχει κοινὸν τῷ πυρί. Τοῦτ’ οὖν θερμὸν ἂν γένηται τὸ ξηρόν, πῦρ γίγνεται. Διὰ τοῦτο ἡ φλὸξ πνεῦμα ἢ καπνὸς καόμενός ἐστιν. Ξύλων μὲν οὖν ἡ θυμίασις καπνός, κηροῦ δὲ καὶ λιβανωτοῦ καὶ τῶν τοιούτων καὶ πίττης, καὶ ὅσα ἔχει πίτταν ἢ τοιαῦτα, λιγνύς, ἐλαίου δὲ καὶ ὅσα ἐλαιώδη, κνίσσα· καὶ ὅσα ἥκιστα κάεται μόνα, ὅτι ὀλίγον ξηρὸν ἔχει, ἡ δὲ μετάβασις διὰ τούτου, μετὰ δ’ ἑτέρου τάχιστα. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ πῖον ξηρὸν λιπαρόν. Τὰ μὲν οὖν ἐκθυμιώμενα τῶν ὑγρῶν ὑγροῦ μᾶλλον, ὡς ἔλαιον καὶ πίττα, τὰ δὲ καόμενα ξηροῦ.

4.1010. Bölüm

Türdeş cisimler, söylendiği gibi, dokunmaya göre bu hâllerle ve bu farklarla, ayrıca kokularla, tatlarla ve renklerle birbirinden ayrılır. Türdeş derken altın, bakır, gümüş, kalay, demir, taş ve bu türden öteki madenleri, bunlardan ayrışarak oluşan şeyleri; hayvanlardaki ve bitkilerdeki et, kemik, sinir, deri, iç organ, kıl, lif ve damar gibi şeyleri kastediyorum. Yüz, el, ayak ve bu türden öteki türdeş olmayan parçalar bunlardan oluşur; bitkilerde de odun, kabuk, yaprak, kök ve bu tür şeyler. Türdeş olmayanlar başka bir sebeple bir araya gelmiştir; türdeşlerin oluştuğu şeylere gelince, madde kuru ve yaştır, yani su ve topraktır (çünkü bu ikisinin her biri, birinin ya da ötekinin kuvvesini en açık biçimde taşır); etken olanlar da sıcak ve soğuktur (çünkü bunlar o maddelerden cisimleri bir araya getirip katılaştırır). Öyleyse türdeşlerden hangilerinin toprak türleri, hangilerinin su türleri, hangilerinin ikisinin ortağı olduğunu ele alalım. Meydana getirilmiş cisimlerin kimi yaş, kimi yumuşak, kimi serttir; bunlardan yumuşak ya da sert olanların katılaşmayla öyle olduğu daha önce söylendi. Yaş olanlardan buharlaşanlar sudandır; buharlaşmayanlar ise ya topraktandır ya da süt gibi topraktan ve sudan, odun gibi topraktan ve havadan, zeytinyağı gibi sudan ve havadan ortaktır. Sıcakla koyulaşanlar ortaktır. Yaşlardan şarap hakkında güçlük çıkabilir; çünkü hem buharlaşabilir hem de yeni şarap gibi koyulaşır. Sebebi, şarap adının tek bir türe verilmemesi ve şarapların birbirinden farklı olmasıdır; çünkü yeni şarap eskisinden daha çok topraktandır; bu yüzden sıcakla en çok koyulaşır, soğukla daha az katılaşır; çünkü hem çok sıcaklık hem de çok toprak taşır. Arkadia'da şarap tulumlarda dumanla öyle kurur ki kazınarak içilir. Her şarapta tortu varsa, şarap bu tortunun miktarına göre ya topraktan ya sudan sayılır. Soğukla koyulaşanlar topraktandır; ikisiyle koyulaşanlar zeytinyağı, bal ve tatlı şarap gibi birden çok şeyin ortağıdır.

Bir arada duran şeylerden soğukla katılaşanlar buz, kar, dolu ve kırağı gibi sudandır; sıcakla katılaşanlar pişmiş toprak, peynir, soda ve tuz gibi topraktandır; ikisiyle katılaşanlar ise soğumayla katılaşanlardır; bunlar da ikisinden birden yoksun kalarak, yani sıcaktan ve sıcakla birlikte çıkan yaştan yoksun kalarak katılaşanlardır. Çünkü tuz ve saf topraktan olan şeyler yalnız yaştan yoksun kalarak, buz yalnız sıcaktan yoksun kalarak katılaşır; bunlar ise ikisinden de. Bu yüzden ikisiyle katılaşırlar ve ikisini de taşıyorlardı. Bütün yaşları kurumuş olanlar pişmiş toprak ya da kehribar gibi şeylerdir; çünkü kehribar da, mür, günlük, zamk gibi gözyaşı denen şeyler de soğumayla oluşur. Kehribar da bu türe benziyor ve katılaşıyor; nitekim içinde hapsolmuş hayvancıklar görülür. Nehir, suya atılan kaynamış balda olduğu gibi, içindeki sıcağın dışarı çıkmasını sağlar ve yaş da buharlaşıp gider. Bunların hepsi topraktandır. Bazıları erimez ve yumuşamaz, kehribar ya da bazı taşlar gibi, mesela mağaralardaki sarkıt taşları; çünkü bunlar da benzer şekilde oluşur, ateşle değil, soğuk yüzünden sıcak dışarı çıkarken yaş da kendisinden çıkan sıcakla birlikte gider; ötekilerde ise bu dışarıdaki ateşle olur. Tamamen kurumamış olanlar daha çok topraktandır ama yumuşar, demir ve boynuz gibi. Günlük ve bu tür şeyler odunlara benzer şekilde buhar çıkarır. Eriyebilen şeyleri de saymamız gerektiğine göre: ateşle eriyenler daha suludur, bazıları da balmumu gibi ortaktır; suyla eriyenler topraktandır; hiçbiriyle erimeyenler ya topraktandır ya da ikisinden. Öyleyse her şey ya yaş ya katılaşmışsa, katılaşmışlar da söylenen hâllere uğruyorsa ve arada bir şey yoksa, bir şeyin topraktan mı, sudan mı yoksa birden çok şeyin ortağı mı olduğunu, ateşle mi, soğukla mı yoksa ikisiyle mi bir araya geldiğini ayırt edeceğimiz bütün işaretler söylenmiş olur.

Altın, gümüş, bakır, kalay, kurşun, cam ve adı olmayan birçok taş sudandır; çünkü bunların hepsi sıcakla erir. Ayrıca bazı şaraplar, idrar, sirke, kül suyu, peynir suyu ve irin sudandır; çünkü hepsi soğukla katılaşır. Demir, boynuz, tırnak, kemik, sinir, odun, kıl, yaprak ve ağaç kabuğu daha çok topraktandır. Ayrıca kehribar, mür, günlük ve gözyaşı denen her şey, sarkıt taşı, baklagiller gibi meyveler ve buğday da öyle; çünkü bunların kimi çok, kimi daha az olmakla birlikte yine de topraktandır; kimi yumuşayabilir, kimi tüter ve soğumayla oluşmuştur. Ayrıca soda, tuz ve ne soğumayla oluşan ne de eriyebilen taş türleri de öyle. Kan ve tohum ise topraktan, sudan ve havadan ortaktır; lifli kan daha çok topraktandır, bu yüzden soğumayla katılaşır ve yaşla erir; lifsiz kanlar sudandır, bu yüzden katılaşmaz. Tohum, yaş sıcakla birlikte çıkıp gidince soğumayla katılaşır.

4.10

Τούτοις δὲ τοῖς παθήμασι καὶ ταύταις ταῖς διαφοραῖς τὰ ὁμοιομερῆ τῶν σωμάτων, ὥσπερ εἴρηται, διαφέρει ἀλλήλων κατὰ τὴν ἁφήν, καὶ ἔτι ὀσμαῖς καὶ χυμοῖς καὶ χρώμασιν. Λέγω δ’ ὁμοιομερῆ τά τε μεταλλευόμενα, οἷον χρυσόν, χαλκόν, ἄργυρον, καττίτερον, σίδηρον, λίθον καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα, καὶ ὅσα ἐκ τούτων γίγνεται ἐκκρινόμενα, καὶ τὰ ἐν τοῖς ζῴοις καὶ φυτοῖς, οἷον σάρκες, ὀστᾶ, νεῦρον, δέρμα, σπλάγχνον, τρίχες, ἶνες, φλέβες, ἐξ ὧν ἤδη συνέστηκε τὰ ἀνομοιομερῆ, οἷον πρόσωπον, χείρ, ποὺς καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα, καὶ ἐν φυτοῖς ξύλον, φλοιός, φύλλον, ῥίζα, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα μὲν ὑπ’ ἄλλης αἰτίας συνέστηκεν, ἐξ ὧν δὲ ταῦτα, ὕλη μὲν τὸ ξηρὸν καὶ ὑγρόν, ὥστε ὕδωρ καὶ γῆ (ταῦτα γὰρ προφανεστάτην ἔχει τὴν δύναμιν ἑκάτερον ἑκατέρου), τὰ δὲ ποιοῦντα τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν (ταῦτα γὰρ συνίστησι καὶ πήγνυσιν ἐξ ἐκείνων), λάβωμεν τῶν ὁμοιομερῶν ποῖα γῆς εἴδη καὶ ποῖα ὕδατος καὶ ποῖα κοινά. Ἔστι δὴ τῶν σωμάτων τῶν δεδημιουργημένων τὰ μὲν ὑγρά, τὰ δὲ μαλακά, τὰ δὲ σκληρά· τούτων δὲ ὅσα μαλακὰ ἢ σκληρὰ πήξει ἐστίν, εἴρηται πρότερον. Τῶν μὲν οὖν ὑγρῶν ὅσα μὲν ἐξατμίζεται, ὕδατος, ὅσα δὲ μή, ἢ γῆς κοινὰ γῆς καὶ ὕδατος, οἷον γάλα, ἢ γῆς καὶ ἀέρος, οἷον ξύλον, ἢ ὕδατος καὶ ἀέρος, οἷον ἔλαιον. Καὶ ὅσα μὲν ὑπὸ θερμοῦ παχύνεται, κοινά· ἀπορήσειε δ’ ἄν τις περὶ οἴνου τῶν ὑγρῶν. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐξατμισθείη ἄν, καὶ παχύνεται ὥσπερ ὁ νέος. Αἴτιον δ’ ὅτι οὔτε ἑνὶ εἴδει λέγεται ὁ οἶνος, καὶ ὅτι ἄλλος ἄλλως· ὁ γὰρ νέος μᾶλλον γῆς ἢ ὁ παλαιός· διὸ καὶ παχύνεται τῷ θερμῷ μάλιστα καὶ πήγνυται ἧττον ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ· ἔχει γὰρ καὶ θερμὸν πολὺ καὶ γῆς, ὥσπερ ἐν Ἀρκαδίᾳ οὕτως ἀναξηραίνεται ὑπὸ τοῦ καπνοῦ ἐν τοῖς ἀσκοῖς ὥστε ξυόμενος πίνεσθαι. Εἰ δὲ πᾶς ἰλὺν ἔχει, οὕτως ἑκατέρου ἐστίν, ἢ γῆς ἢ ὕδατος, ὡς ταύτης ἔχει πλῆθος. Ὅσα δὲ ὑπὸ ψυχροῦ παχύνεται, γῆς, ὅσα δ’ ὑπ’ ἀμφοῖν, κοινὰ πλειόνων, οἷον ἔλαιον καὶ μέλι καὶ ὁ γλυκὺς οἶνος. Τῶν δὲ συνεστώτων ὅσα μὲν πέπηγεν ὑπὸ ψυχροῦ, ὕδατος, οἷον κρύσταλλος, χιών, χάλαζα, πάχνη, ὅσα δ’ ὑπὸ θερμοῦ, γῆς, οἷον κέραμος, τυρός, νίτρον, ἅλες· ὅσα δ’ ὑπ’ ἀμφοῖν, τοιαῦτα δ’ ἐστὶν ὅσα ψύξει· ταῦτα δ’ ἐστὶν ὅσα ἀμφοῖν στερήσει, θερμοῦ καὶ ὑγροῦ συνεξιόντος τῷ θερμῷ· οἱ μὲν γὰρ ἅλες ὑγροῦ μόνου στερήσει πήγνυνται, καὶ ὅσα εἰλικρινῆ γῆς, ὁ δὲ κρύσταλλος θερμοῦ μόνου· ταῦτα δ’ ἀμφοῖν. Διὸ καὶ ὑπ’ ἀμφοῖν καὶ εἶχεν ἄμφω. Ὅσων μὲν οὖν ἅπαν ἐξικμάσθη, οἷον κέραμος ἢ ἤλεκτρον· καὶ γὰρ τὸ ἤλεκτρον, καὶ ὅσα λέγεται ὡς δάκρυα, ψύξει ἐστίν, οἷον σμύρνα, λιβανωτός, κόμμι. Καὶ τὸ ἤλεκτρον δὲ τούτου τοῦ γένους ἔοικε, καὶ πήγνυται· ἐμπεριειλημμένα γοῦν ζῷα ἐν αὐτῷ φαίνεται. Ὑπὸ δὲ τοῦ ποταμοῦ τὸ θερμὸν ἐξιὸν ὥσπερ τοῦ ἑψομένου μέλιτος, ὅταν εἰς ὕδωρ ἀφεθῇ, ἐξατμίζει τὸ ὑγρόν. Ταῦτα πάντα γῆς. Καὶ τὰ μὲν ἄτηκτα καὶ ἀμάλακτα, οἷον τὸ ἤλεκτρον ἢ λίθοι ἔνιοι, ὥσπερ οἱ πῶροι οἱ ἐν τοῖς σπηλαίοις· καὶ γὰρ οὗτοι ὁμοίως γίγνονται τούτοις, καὶ οὐχ ὡς ὑπὸ πυρὸς ἀλλ’ ὡς ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ διεξιόντος τοῦ θερμοῦ, συνεξέρχεται τὸ ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ ἐξ αὐτοῦ ἐξιόντος θερμοῦ· ἐν δὲ τοῖς ἑτέροις ὑπὸ τοῦ ἔξωθεν πυρός. Ὅσα δὲ μὴ ὅλα, γῆς μέν ἐστι μᾶλλον, μαλακτὰ δ’, οἷον σίδηρος καὶ κέρας. Λιβανωτὸς δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα παραπλησίως πλησίως τοῖς ξύλοις ἀτμίζει. Ἐπεὶ οὖν τηκτά γε θετέον, καὶ ὅσα τήκεται ὑπὸ πυρός, ταῦτ’ ἐστὶν ὑδατωδέστερα, ἔνια δὲ καὶ κοινά, οἷον κηρός· ὅσα δὲ ὑπὸ ὕδατος, ταῦτα δὲ γῆς· ὅσα δὲ μηδ’ ὑφ’ ἑτέρου, ταῦτα ἢ γῆς ἢ ἀμφοῖν. Εἰ οὖν ἅπαντα μὲν ἢ ὑγρὰ ἢ πεπηγότα, τούτων δὲ τὰ ἐν τοῖς εἰρημένοις πάθεσι, καὶ οὐκ ἔστι μεταξύ, ἅπαντ’ ἂν εἴη εἰρημένα οἷς διαγνωσόμεθα πότερον γῆς ἢ ὕδατος ἢ πλειόνων κοινόν, καὶ πότερον ὑπὸ πυρὸς συνέστηκεν ἢ ψυχροῦ ἢ ἀμφοῖν. Χρυσὸς μὲν δὴ καὶ ἄργυρος καὶ χαλκὸς καὶ καττίτερος καὶ μόλυβδος καὶ ὕελος καὶ λίθοι πολλοὶ ἀνώνυμοι ὕδατος· πάντα γὰρ ταῦτα τήκεται θερμῷ. Ἔτι οἶνοι ἔνιοι καὶ οὖρον καὶ ὄξος καὶ κονία καὶ ὀρρὸς καὶ ἰχὼρ ὕδατος· πάντα γὰρ πήγνυται ψυχρῷ. Σίδηρος δὲ καὶ κέρας καὶ ὄνυξ καὶ ὀστοῦν καὶ νεῦρον καὶ ξύλον καὶ τρίχες καὶ φύλλα καὶ φλοιὸς γῆς μᾶλλον. Ἔτι ἤλεκτρον, σμύρνα, λίβανος καὶ πάντα τὰ δάκρυα λεγόμενα, καὶ πῶρος, καὶ οἱ καρποί, οἷον τὰ χέδροπα, καὶ σῖτος· τὰ τοιαῦτα γὰρ τὰ μὲν σφόδρα, τὰ δὲ ἧττον μὲν τούτων, ὅμως δὲ γῆς· τὰ μὲν γὰρ μαλακτά, τὰ δὲ θυμιατὰ καὶ ψύξει γεγενημένα. Ἔτι νίτρον, ἅλες, λίθων γένη, ὅσα μήτε ψύξει μήτε τηκτά. Αἷμα δὲ καὶ γονὴ κοινὰ γῆς καὶ ὕδατος καὶ ἀέρος, τὸ μὲν ἔχον αἷμα ἶνας μᾶλλον γῆς, διὸ καὶ ψύξει πήγνυται καὶ ὑγρῷ τήκεται, τὰ δὲ μὴ ἔχοντα ἶνας ὕδατος, διὸ καὶ οὐ πήγνυται. Γονὴ δὲ πήγνυται ψύξει ἐξιόντος τοῦ ὑγροῦ μετὰ τοῦ θερμοῦ.

4.1111. Bölüm

Katılaşmış ya da yaş şeylerden hangilerinin sıcak, hangilerinin soğuk olduğunu söylenenlerden çıkarmak gerekir. Sudan olanlar, kül suyu, idrar ve şarap gibi, yabancı bir sıcaklık taşımıyorlarsa çoğunlukla soğuktur; topraktan olanlar ise sıcak tarafından meydana getirildikleri için çoğunlukla sıcaktır, kireç ve kül gibi. Maddenin bir tür soğukluk olduğunu kabul etmek gerekir; çünkü kuru ve yaş maddedir (edilgen oldukları için), bunların başlıca cisimleri de toprak ve sudur, bunlar da soğuklukla tarif edilir. Öyleyse unsurlardan yalnız birinden ibaret olan bütün cisimlerin, kaynayan su ya da külden süzülmüş su gibi yabancı bir sıcaklık taşımıyorlarsa, daha çok soğuk olduğu açıktır; çünkü külden süzülmüş su da külden gelen sıcaklığı taşır; ateşten geçmiş her şeyde az ya da çok sıcaklık vardır. Bu yüzden çürümüş şeylerde de hayvanlar oluşur; çünkü onlarda, her şeyin kendine özgü sıcaklığını yok eden sıcaklık bulunur. Ortak olanlar sıcaklık taşır; çünkü çoğu, pişiren sıcaklıkla bir araya gelmiştir. Bazıları da eriyip dağılan şeyler gibi bir çürümedir. Demek ki kan, tohum, ilik, bitki özsuyu ve bu tür şeyler tabiatlarını korudukları sürece sıcaktır; yok olup tabiatlarından çıktıklarında artık sıcak değildir; çünkü geriye toprak ya da su olan madde kalır. Bu yüzden bazılarına iki türlü görünürler; kimi bunların soğuk, kimi sıcak olduğunu söyler; çünkü tabiatlarındayken sıcak olduklarını, ayrıldıklarında ise katılaştıklarını görürler. Durum budur; yine de tarif edildiği gibi, maddesinin çoğu sudan olanlar soğuktur (çünkü su ateşe en çok karşıt olandır), maddesi topraktan ya da havadan olanlar daha sıcaktır. Bazen aynı şeyler yabancı bir sıcaklık yüzünden hem en soğuk hem en sıcak olur; çünkü en çok katılaşmış ve en katı olan şeyler, sıcaklıktan yoksun kalırsa en soğuk, ateşle ısıtılırsa en çok yakan şeylerdir; mesela su dumandan, taş sudan daha çok yakar.

4.11

Ποῖα δὲ θερμὰ ἢ ψυχρὰ τῶν πεπηγότων ἢ τῶν ὑγρῶν, ἐκ τῶν εἰρημένων δεῖ μεταδιώκειν. Ὅσα μὲν οὖν ὕδατος, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ψυχρά, ἐὰν μὴ ἀλλοτρίαν ἔχῃ θερμότητα, οἷον κονία, οὖρον, οἶνος· ὅσα δὲ γῆς, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ θερμὰ διὰ τὴν τοῦ θερμοῦ δημιουργίαν, οἷον τίτανος καὶ τέφρα. Δεῖ δὲ λαβεῖν τὴν ὕλην ψυχρότητά τινα εἶναι· ἐπεὶ γὰρ τὸ ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρὸν ὕλη (ταῦτα γὰρ παθητικά), τούτων δὲ σώματα μάλιστα γῆ καὶ ὕδωρ ἐστί, ταῦτα δὲ ψυχρότητι ὥρισται, δῆλον ὅτι πάντα τὰ σώματα ὅσα ἑκατέρου ἁπλῶς τοῦ στοιχείου, ψυχρὰ μᾶλλόν ἐστιν, ἂν μὴ ἔχῃ ἀλλοτρίαν θερμότητα, οἷον τὸ ζέον ὕδωρ ἢ τὸ διὰ τέφρας ἠθημένον· καὶ γὰρ τοῦτο ἔχει τὴν ἐκ τῆς τέφρας θερμότητα· ἐν ἅπασι γάρ ἐστι θερμότης, ἢ πλείων ἢ ἐλάττων, τοῖς πεπυρωμένοις. Διὸ καὶ ἐν τοῖς σαπροῖς ζῷα ἐγγίγνεται· ἔνεστι γὰρ θερμότης ἡ φθείρασα τὴν ἑκάστου οἰκείαν θερμότητα. Ὅσα δὲ κοινά, ἔχει θερμότητα· συνέστη γὰρ τὰ πλεῖστα ὑπὸ θερμότης πεψάσης. Ἔνια δὲ σῆψίς ἐστιν, οἷον τὰ συντηκτά. Ὥστε ἔχοντα μὲν τὴν φύσιν θερμὰ καὶ αἷμα καὶ γονὴ καὶ μυελὸς καὶ ὀπὸς καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, φθειρόμενα δὲ καὶ ἐξιστάμενα τῆς φύσεως οὐκέτι· λείπεται γὰρ ἡ ὕλη, γῆ οὖσα ἢ ὕδωρ. Διὸ ἀμφότερα δοκεῖ τισί, καὶ οἱ μὲν ψυχρὰ οἱ δὲ θερμὰ ταῦτά φασιν εἶναι, ὁρῶντες, ὅταν μὲν ἐν τῇ φύσει ὦσι, θερμά, ὅταν δὲ χωρισθῶσι, πηγνύμενα. Ἔχει μὲν οὖν οὕτως, ὅμως δ’ ὥσπερ διώρισται, ἐν οἷς μὲν ἡ ὕλη ὕδατος τὸ πλεῖστον, ψυχρά (ἀντίκειται γὰρ τοῦτο μάλιστα τῷ πυρί), ἐν οἷς δὲ γῆς ἢ ἀέρος, θερμότερα. Συμβαίνει δέ ποτε ταὐτὰ γίνεσθαι ψυχρότατα καὶ θερμότατα ἀλλοτρίᾳ θερμότητι· ὅσα γὰρ μάλιστα πέπηγε καὶ στερεώτατά ἐστι, ταῦτα ψυχρά τε μάλιστα, ἐὰν στερηθῇ θερμότητος, καὶ κάει μάλιστα, ἐὰν πυρωθῇ, οἷον ὕδωρ καπνοῦ καὶ λίθος ὕδατος κάει μᾶλλον.

4.1212. Bölüm

Bunlar tarif edildiğine göre, etin, kemiğin ve öteki türdeş şeylerin her birinin ne olduğunu söyleyelim. Çünkü türdeşlerin tabiatının neyden oluştuğunu, bunların cinslerini ve her birinin hangi cinsten olduğunu oluşları yoluyla biliyoruz: türdeşler unsurlardan, tabiatın bütün eserleri (ergon) de madde olarak türdeşlerden oluşur. Hepsi madde olarak söylenen şeylerden, öz bakımından ise logos (logos) bakımından vardır. Bu her zaman sonra gelenlerde ve genel olarak alet gibi olan ve bir şey için var olan şeylerde daha açıktır. Mesela ölü bir insanın insanla yalnız adı paylaştığı daha açıktır. Aynı şekilde ölmüş birinin eli de yalnız adca eldir; taştan flütlere de flüt denebileceği gibi; çünkü bunlar da bir tür alet gibidir. Et ve kemikte bu daha az açıktır; ateşte ve suda daha da az. Çünkü bir şeyin ne için olduğu, maddenin en çok olduğu yerde en az açıktır. Uçtaki şeyleri alırsak, madde kendisinden başka bir şey değildir, öz de logostan başka bir şey değildir; aradakiler ise her biri hangisine yakınsa ona oranla öyledir. Çünkü bunlardan herhangi biri de bir şey içindir ve hiçbir zaman yalnızca su ya da ateş değildir; et de iç organ da öyle değildir. Yüz ve el bunlardan da çok böyledir. Her şey işiyle tarif edilir: kendi işini yapabilen şeyler gerçekten o şeydir, mesela göz görüyorsa gözdür; yapamayan ise ölünün ya da taştan yapılmış heykelin gözü gibi yalnız adca odur; tahtadan testere de bir tasvir olmanın ötesinde testere değildir. Et de öyledir; ama onun işi dilin işinden daha az açıktır. Ateş de öyledir; ama onun işi, tabiat açısından bakıldığında, belki etin işinden de az açıktır. Bitkilerdeki parçalar ve bakır ile gümüş gibi cansız şeyler de böyledir; çünkü bunların hepsi, et ve sinir gibi, bir şey yapma ya da bir şeye uğrama yetisiyle vardır; ama bunların tarifleri kesin değildir. Bu yüzden bu yetinin ne zaman bulunduğunu, ne zaman bulunmadığını görmek kolay değildir; meğer ki büsbütün sönmüş ve yalnız biçimler kalmış olsun; mezarlarda eskiyen ölülerin bedenleri gibi: bunlar birden kül olur. Meyveler de çok eskiyince yalnız biçimleriyle meyvedir, tadına bakınca öyle görünmez; sütten katılaşan şeyler de öyle.

Bu tür parçaların sıcaklıkla, soğuklukla ve bunların hareketleriyle, sıcak ve soğuk tarafından katılaştırılarak oluşması mümkündür; et, kemik, kıl, sinir ve bu türden türdeş şeyleri kastediyorum. Çünkü bunların hepsi daha önce söylenen farklarla, gerilme, çekilip uzama, parçalanma, sertlik, yumuşaklık ve bu türden öteki farklarla birbirinden ayrılır; bunlar da soğuğun, sıcağın ve onların karışan hareketlerinin eseridir. Ama bunlardan oluşan türdeş olmayan şeylerin, baş, el ya da ayak gibi, böyle oluştuğunu kimse düşünmez. Bakırın ya da gümüşün oluşmasının sebebi soğukluğun ve sıcaklığın hareketidir, ama testerenin, tasın ya da sandığın oluşmasının sebebi artık bu değildir; burada sebep zanaattir, orada ise tabiat ya da başka bir sebep. Türdeşlerin her birinin hangi cinsten olduğunu bildiğimize göre, her birinin ne olduğunu, mesela kanın, etin, tohumun ve ötekilerin her birinin ne olduğunu ele almak gerekir; çünkü bir şeyin maddesini ya da logosunu, en çok da oluşunun ve yok oluşunun ikisini birden ve hareketin ilkesinin nereden geldiğini kavradığımızda, onun neden ve ne olduğunu biliriz. Bunlar açıklandıktan sonra türdeş olmayanları da aynı şekilde incelemek, en sonunda da bunlardan oluşan şeyleri, mesela insanı, bitkiyi ve bu tür öteki şeyleri incelemek gerekir.

4.12

Ἐπεὶ δὲ περὶ τούτων διώρισται, καθ’ ἕκαστον λέγωμεν τί σὰρξ ἢ ὀστοῦν ἢ τῶν ἄλλων τῶν ὁμοιομερῶν· ἔχομεν γὰρ ἐξ ὧν ἡ τῶν ὁμοιομερῶν φύσις συνέστηκε, τὰ γένη αὐτῶν, τίνος ἕκαστον γένους, διὰ τῆς γενέσεως· ἐκ μὲν γὰρ τῶν στοιχείων τὰ ὁμοιομερῆ, ἐκ τούτων δ’ ὡς ὕλης τὰ ὅλα ἔργα τῆς φύσεως. Ἔστι δ’ ἅπαντα ὡς μὲν ἐξ ὕλης ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς δὲ κατ’ οὐσίαν τῷ λόγῳ. Ἀεὶ δὲ μᾶλλον δῆλον ἐπὶ τῶν ὑστέρων καὶ ὅλως ὅσα οἷον ὄργανα καὶ ἕνεκά του. Μᾶλλον γὰρ δῆλον ὅτι ὁ νεκρὸς ἄνθρωπος ὁμωνύμως. Οὕτω τοίνυν καὶ χεὶρ τελευτήσαντος ὁμωνύμως, καθάπερ καὶ αὐλοὶ λίθινοι λεχθείησαν· οἷον γὰρ καὶ ταῦτα ὄργανα ἄττα ἔοικεν εἶναι. Ἧττον δ’ ἐπὶ σαρκὸς καὶ ὀστοῦ τὰ τοιαῦτα δῆλα. Ἔτι δ’ ἐπὶ πυρὸς καὶ ὕδατος γῆς ἧττον· τὸ γὰρ οὗ ἕνεκα ἥκιστα ἐνταῦθα δῆλον ὅπου πλεῖστον τῆς ὕλης· ὥσπερ γὰρ εἰ τὰ ἔσχατα ληφθείη, ἡ μὲν ὕλη οὐθὲν ἄλλο παρ’ αὐτήν, ἡ δ’ οὐσία οὐθὲν ἄλλο ἢ ὁ λόγος, τὰ δὲ μεταξὺ ἀνάλογον τῷ ἐγγὺς εἶναι ἕκαστον, ἐπεὶ καὶ τούτων ὁτιοῦν ἐστὶν ἕνεκά του, καὶ οὐ πάντως ἔχον ὕδωρ ἢ πῦρ, ὥσπερ οὐδὲ σὰρξ οὐδὲ σπλάγχνον. Τούτων δ’ ἔτι μᾶλλον πρόσωπον καὶ χείρ. Ἅπαντα δ’ ἐστὶν ὡρισμένα τῷ ἔργῳ· τὰ μὲν γὰρ δυνάμενα ποιεῖν τὸ αὐτῶν ἔργον ἀληθῶς ἐστὶν ἕκαστα, οἷον ὁ ὀφθαλμὸς εἰ ὁρᾷ, τὸ δὲ μὴ δυνάμενον ὁμωνύμως, οἷον ὁ τεθνεὼς ἢ ὁ λίθινος· οὐδὲ γὰρ πρίων ὁ ξύλινος, ἀλλ’ ἢ ὡς εἰκών. Οὕτω τοίνυν καὶ σάρξ· ἀλλὰ τὸ ἔργον αὐτῆς ἧττον δῆλον ἢ τὸ τῆς γλώττης. Ὁμοίως δὲ καὶ πῦρ· ἀλλ’ ἔτι ἧττον ἴσως δῆλον φυσικῶς ἢ τὸ τῆς σαρκὸς ἔργον. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ἐν τοῖς φυτοῖς καὶ τὰ ἄψυχα, οἷον χαλκὸς καὶ ἄργυρος· πάντα γὰρ δυνάμει τινί ἐστιν ἢ τοῦ ποιεῖν ἢ τοῦ πάσχειν, ὥσπερ καὶ σὰρξ καὶ νεῦρον· ἀλλ’ οἱ λόγοι αὐτῶν οὐκ ἀκριβεῖς. Ὥστε πότε ὑπάρχει καὶ πότε οὔ, οὐ ῥᾴδιον διιδεῖν, ἂν μὴ σφόδρα ἐξίτηλον ᾖ καὶ τὰ σχήματα μόνον ᾖ λοιπά, οἷα καὶ τὰ τῶν παλαιουμένων νεκρῶν σώματα, ἃ ἐξαίφνης τέφρα γίνεται ἐν ταῖς θήκαις· καὶ καρποὶ μόνον τῷ σχήματι, τὴν δ’ αἴσθησιν οὐ φαίνονται παλαιούμενοι σφόδρα· καὶ τὰ ἐκ τοῦ γάλακτος πηγνύμενα. Τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα μόρια θερμότητι καὶ ψυχρότητι καὶ ταῖς τούτων κινήσεσιν ἐνδέχεται γίγνεσθαι, πηγνύμενα τῷ θερμῷ καὶ τῷ ψυχρῷ· λέγω δ’ ὅσα ὁμοιομερῆ, οἷον σάρκα, ὀστοῦν, τρίχας, νεῦρα, καὶ ὅσα τοιαῦτα· πάντα γὰρ διαφέρει ταῖς πρότερον εἰρημέναις διαφοραῖς, τάσει, ἕλξει, θραύσει, σκληρότητι, μαλακότητι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις· ταῦτα δ’ ὑπὸ ψυχροῦ καὶ θερμοῦ καὶ τῶν κινήσεων γίνεται μιγνυμένων. Τὰ δ’ ἐκ τούτων συνεστῶτα οὐθενὶ ἂν δόξειε τὰ ἀνομοιομερῆ, οἷον κεφαλὴ ἢ χεὶρ ἢ πούς, ἀλλ’ ὥσπερ καὶ τοῦ χαλκὸν μὲν ἢ ἄργυρον γενέσθαι αἰτία ψυχρότητος καὶ θερμότητος κίνησις, τοῦ δὲ πρίονα ἢ φιάλην ἢ κιβωτὸν οὐκέτι, ἀλλ’ ἐνταῦθα μὲν τέχνη, ἐκεῖ δὲ φύσις ἢ ἄλλη τις αἰτία. Ἐπεὶ οὖν ἔχομεν τίνος γένους ἕκαστον τῶν ὁμοιομερῶν, ληπτέον καθ’ ἕκαστον τί ἐστιν, οἷον τί αἷμα ἢ σὰρξ ἢ σπέρμα καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον· οὕτω γὰρ ἴσμεν ἕκαστον διὰ τί καὶ τί ἐστιν, ἐὰν τὴν ὕλην ἢ τὸν λόγον ἔχωμεν, μάλιστα δ’ ὅταν ἄμφω τῆς τε γενέσεως καὶ φθορᾶς, καὶ πόθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως. Δηλωθέντων δὲ τούτων ὁμοίως τὰ μὴ ὁμοιομερῆ θεωρητέον, καὶ τέλος τὰ ἐκ τούτων συνεστῶτα, οἷον ἄνθρωπον, φυτὸν καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…