Kavram
Mousikē (μουσική)
- Yunanca
- μουσική (mousikē); μουσικὴ τέχνη; μουσικός (mousikos)
- Latince
- musica, ars musica
- Almanca
- Musik, musische Kunst, Musenkunst
- Fransızca
- musique, art des Muses
- İngilizce
- music, the art of the Muses
- Türkçe
- mousikē (çevrilmez); "müzik" yalnızca dar anlamda geçtiğinde
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde mousikē, Musaların koruduğu bütün etkinliklerdir: lir eşliğinde şiir söylemek, koro dansı, ezgi bilgisi; mousikos "kültürlü, eğitimli, zarif" kişidir, amousos ise kaba ve eğitimsiz. Atina eğitiminde (Kriton 50e, Protagoras 325e–326b) çocuk şairleri ezberler, lir çalar, koroda dans eder; bu paideia'nın ruh eğitimi kanadıdır. Platon bu gündelik anlamı üç yönde felsefileştirir: (1) Phaidon 61a'da felsefe "en büyük mousikē" olur — ruhu düzene sokan en yüksek etkinlik; (2) Devlet III'te mousikē ruhun harmonia ve rhythmos yoluyla biçimlendirilmesidir, bu yüzden tarzlar (Dor, Lydia) ve vezinler siyasal önem taşır; (3) Yasalar II ve VII'de mousikē yurttaş karakterini kuran kamusal kurum hâline gelir. Timaios 47c–e'de ise mousikē'nin amacı hazzın değil, ruhun bozulmuş devinimlerinin kozmik uyumla yeniden düzenlenmesidir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8.–7. yy | Homeros, Hesiodos | Musaların armağanı: ozanın şarkısı ve belleği | Hesiodos - Theogonia 1-115 |
| Arkaik (aktarım MÖ 4. yy) | Musaios (Aristoteles, Pol. VIII 5) | "Ölümlüler için en tatlı şey şarkı söylemektir" — Aristoteles müziğin haz verdiğine tanık olarak çağırır | DK 2 B8a |
| MÖ 6. yy | Pythagorasçılar | Ezgi aralıklarının sayısal oranı; kozmik uyum (harmonia) | Philolaos - DK 44B6 |
| MÖ 5. yy | Damon | Tarzların (harmoniai) ruh üzerindeki ahlaki etkisi; "mousikē değişince yasalar da değişir" | Platon - Devlet 424c |
| MÖ 4. yy | Platon | Ruh eğitimi (Kriton 50e, Devlet 376e); felsefe en büyük mousikē (Phaidon 61a); kozmik düzenle uyum (Timaios 47d) | Platon - Phaidon 61a, Platon - Devlet 398c-403c, Platon - Timaios 47c |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Boş zamanın (skholē) eğitimi; katharsis işlevi | Aristoteles - Politika VIII 1339a-1342b |
| MS 6. yy | Boethius | Musica mundana, humana, instrumentalis; matematiksel disiplin (quadrivium) | Boethius - De institutione musica |
Dönüşüm: Ozanın Musalardan aldığı şarkıdan (Homeros), sayısal uyuma (Pythagoras), ruh eğitiminin bütününe (Damon, Platon), boş zaman etkinliğine (Aristoteles), matematiksel bilime (Boethius) ve modernlikte yalnızca ses sanatına. Kapsam sürekli daralmıştır: söz + ses + dans + eğitim → yalnızca ses. Platon bu daralmadan önceki en geniş anlamı kullanır ve onu felsefeyle özdeşleştirecek kadar genişletir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | μουσική (mousikē), eksiltili mousikē tekhnē "Musaların sanatı"; sıfat μουσικός; fiil μουσικὴν ποιεῖν | Musalardan (Μοῦσαι) türer; Musaların alanı şiir, şarkı, dans, ezgi ve genel olarak söz-ses kültürüdür. Kriton 50e'de mousikē kai gymnastikē Atina eğitiminin (paideia) iki kanadıdır: ruh için mousikē, beden için gymnastikē. Phaidon 60e–61a'da Sokrates'in rüyası "mousikē yap ve onunla uğraş" der; Sokrates bunu önce felsefe ("en büyük mousikē"), sonra sözcük anlamıyla şiir ("halka özgü mousikē", dēmōdēs mousikē) olarak yorumlar. |
| Latince | musica; ars musica | Latince musica Boethius'la birlikte matematiksel bir disipline (quadrivium) daralır; Yunanca'nın şiir-dans-ezgi bütünlüğü yitirilir. Cicero musicus'u "kültürlü, eğitimli" anlamında kullanmayı sürdürür. |
| Almanca / Fransızca | musische Kunst, Musenkunst / art des Muses, musique | Almanca musisch sıfatı Yunanca genişliği korur (musische Erziehung = mousikē eğitimi); Fransızca musique Türkçe "müzik" gibi dardır, çevirmenler musique + not ya da art des Muses kullanır. |
| İngilizce | music, the art of the Muses |
Türkçe karşılığı
mousikē (çevrilmez); "müzik" yalnızca dar anlamda geçtiğinde. müzik: modern anlamıyla yalnızca ses sanatı; Kriton 50e'deki eğitim programı ve Phaidon 61a'daki "felsefe en büyük mousikē'dir" sözü anlaşılmaz olur. musiki: Osmanlı-Arapça biçim, aynı daralmayı taşır. Musaların sanatı: açımlama olarak doğru ama kullanımı hantal, çoğul biçimlerde işlemez. şiir ve müzik / güzel sanatlar: Türkçe sıralama Yunanca'nın tek kavramını böler. Bu yüzden mousikē olarak bıraktım; Phaidon 60e'de rüyanın buyruğu ile Sokrates'in iki yorumu (felsefe / şiir) arasındaki kayma ancak tek sözcük korunursa görülür.
"Müzik yap" dersen Sokrates'in rüyasını (Phaidon 60e) modern bir sanat buyruğuna çevirir, Sokrates'in "ben zaten felsefe yaparak mousikē yapıyordum" yorumunu keyfî bir kelime oyununa indirgersin. "Şiir yaz" dersen Sokrates'in ikinci yorumunu (dēmōdēs mousikē) ilk yorumun yerine koyar, diyalogun rüyayı ölüm karşısında yeniden okumasındaki dramatik kaymayı silersin. Transliterasyon, mousikē'nin Musaların bütün alanını — söz, ses, ezgi, dans ve bunların eğittiği ruh biçimini — kapsadığını ve felsefenin bu alanın en yüksek biçimi olarak sunulabildiğini açık bırakır. Devlet II–III'teki eğitim tartışması (376e: "beden için gymnastikē, ruh için mousikē") aynı kararı gerektirir.
Atıf ve kaynak notu
Mousikē Platon'un icat ettiği değil, Atina kültüründen devraldığı bir terimdir; "felsefe en büyük mousikē'dir" (Phaidon 61a) sözü ise diyalogdaki Sokrates'in kendi rüya yorumudur — tarihsel Sokrates'e mi, Platon'a mı ait olduğu bilinemez. Tehlike şudur: modern "müzik" kavramını Platon'a geri okuyup Devlet'teki mousikē tartışmasını bir "müzik sansürü" olarak anlamak; oysa Platon'un tartıştığı şey şiir-ezgi-dans bütünlüğüyle ruhun biçimlendirilmesidir. Öte yandan Pythagorasçı "kürelerin müziği" öğretisini Phaidon'un mousikē'sine yüklemek de aşırı yorumdur; Phaidon'da mousikē eğitim ve şiir bağlamındadır, kozmoloji bağlamı ancak Timaios'ta gelir.
İlgili kavramlar
- Platon'un Şiir Eleştirisi Problemi
- Paideia ve Ruhun Biçimlendirilmesi Problemi
- Felsefenin Sanatla İlişkisi Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: mûsikî, mousikē, müzik, musiki, müzikten, musikiyle
Metinlerde işaretlendiği yerler
62 yer · 31 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Herakleitos, Fragmanlar22B10
- Demokritos, Fragmanlar68B15c 68B144 68B179
- Diğer Presokratikler, Damon37B1 37B10
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B10 44B11
- Diğer Presokratikler, Arkhytas47B1
- Platon, Kriton50d
- Platon, Phaidon60d
- Platon, Kratylos404e 423d
- Platon, Theaitetos144e 206a
- Platon, Sofist224a 253b
- Platon, Devlet Adamı268b 288c
- Platon, Philebos17b
- Platon, Şölen187a 196e
- Platon, Phaidros259d
- Platon, Alkibiades I108d
- Platon, Âşıklar (Erastai)132d
- Platon, Theages123e
- Platon, Kharmides170c
- Platon, Lakhes180c 188d
- Platon, Lysis206b
- Platon, Protagoras316e 340a
- Platon, Gorgias449d 460b
- Platon, Menon94b
- Platon, Büyük Hippias295c
- Platon, Ion530a
- Platon, Meneksenos235e
- Platon, Kleitophon407b
- Platon, Devlet333d 398b 403c 452a 486d 493c 521d 546d 591d
- Platon, Timaios18a 72e 88c
- Platon, Kanunlar642a 654c 700a 764c 795d 798d 828b 889c 947d 955a
- Platon, Epinomis977e