İçeriğe geç

Kavram

Mousikē (μουσική)

Yunanca
μουσική (mousikē); μουσικὴ τέχνη; μουσικός (mousikos)
Latince
musica, ars musica
Almanca
Musik, musische Kunst, Musenkunst
Fransızca
musique, art des Muses
İngilizce
music, the art of the Muses
Türkçe
mousikē (çevrilmez); "müzik" yalnızca dar anlamda geçtiğinde

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde mousikē, Musaların koruduğu bütün etkinliklerdir: lir eşliğinde şiir söylemek, koro dansı, ezgi bilgisi; mousikos "kültürlü, eğitimli, zarif" kişidir, amousos ise kaba ve eğitimsiz. Atina eğitiminde (Kriton 50e, Protagoras 325e–326b) çocuk şairleri ezberler, lir çalar, koroda dans eder; bu paideia'nın ruh eğitimi kanadıdır. Platon bu gündelik anlamı üç yönde felsefileştirir: (1) Phaidon 61a'da felsefe "en büyük mousikē" olur — ruhu düzene sokan en yüksek etkinlik; (2) Devlet III'te mousikē ruhun harmonia ve rhythmos yoluyla biçimlendirilmesidir, bu yüzden tarzlar (Dor, Lydia) ve vezinler siyasal önem taşır; (3) Yasalar II ve VII'de mousikē yurttaş karakterini kuran kamusal kurum hâline gelir. Timaios 47c–e'de ise mousikē'nin amacı hazzın değil, ruhun bozulmuş devinimlerinin kozmik uyumla yeniden düzenlenmesidir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8.–7. yy Homeros, Hesiodos Musaların armağanı: ozanın şarkısı ve belleği Hesiodos - Theogonia 1-115
Arkaik (aktarım MÖ 4. yy) Musaios (Aristoteles, Pol. VIII 5) "Ölümlüler için en tatlı şey şarkı söylemektir" — Aristoteles müziğin haz verdiğine tanık olarak çağırır DK 2 B8a
MÖ 6. yy Pythagorasçılar Ezgi aralıklarının sayısal oranı; kozmik uyum (harmonia) Philolaos - DK 44B6
MÖ 5. yy Damon Tarzların (harmoniai) ruh üzerindeki ahlaki etkisi; "mousikē değişince yasalar da değişir" Platon - Devlet 424c
MÖ 4. yy Platon Ruh eğitimi (Kriton 50e, Devlet 376e); felsefe en büyük mousikē (Phaidon 61a); kozmik düzenle uyum (Timaios 47d) Platon - Phaidon 61a, Platon - Devlet 398c-403c, Platon - Timaios 47c
MÖ 4. yy Aristoteles Boş zamanın (skholē) eğitimi; katharsis işlevi Aristoteles - Politika VIII 1339a-1342b
MS 6. yy Boethius Musica mundana, humana, instrumentalis; matematiksel disiplin (quadrivium) Boethius - De institutione musica

Dönüşüm: Ozanın Musalardan aldığı şarkıdan (Homeros), sayısal uyuma (Pythagoras), ruh eğitiminin bütününe (Damon, Platon), boş zaman etkinliğine (Aristoteles), matematiksel bilime (Boethius) ve modernlikte yalnızca ses sanatına. Kapsam sürekli daralmıştır: söz + ses + dans + eğitim → yalnızca ses. Platon bu daralmadan önceki en geniş anlamı kullanır ve onu felsefeyle özdeşleştirecek kadar genişletir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca μουσική (mousikē), eksiltili mousikē tekhnē "Musaların sanatı"; sıfat μουσικός; fiil μουσικὴν ποιεῖν Musalardan (Μοῦσαι) türer; Musaların alanı şiir, şarkı, dans, ezgi ve genel olarak söz-ses kültürüdür. Kriton 50e'de mousikē kai gymnastikē Atina eğitiminin (paideia) iki kanadıdır: ruh için mousikē, beden için gymnastikē. Phaidon 60e–61a'da Sokrates'in rüyası "mousikē yap ve onunla uğraş" der; Sokrates bunu önce felsefe ("en büyük mousikē"), sonra sözcük anlamıyla şiir ("halka özgü mousikē", dēmōdēs mousikē) olarak yorumlar.
Latince musica; ars musica Latince musica Boethius'la birlikte matematiksel bir disipline (quadrivium) daralır; Yunanca'nın şiir-dans-ezgi bütünlüğü yitirilir. Cicero musicus'u "kültürlü, eğitimli" anlamında kullanmayı sürdürür.
Almanca / Fransızca musische Kunst, Musenkunst / art des Muses, musique Almanca musisch sıfatı Yunanca genişliği korur (musische Erziehung = mousikē eğitimi); Fransızca musique Türkçe "müzik" gibi dardır, çevirmenler musique + not ya da art des Muses kullanır.
İngilizce music, the art of the Muses

Türkçe karşılığı

mousikē (çevrilmez); "müzik" yalnızca dar anlamda geçtiğinde. müzik: modern anlamıyla yalnızca ses sanatı; Kriton 50e'deki eğitim programı ve Phaidon 61a'daki "felsefe en büyük mousikē'dir" sözü anlaşılmaz olur. musiki: Osmanlı-Arapça biçim, aynı daralmayı taşır. Musaların sanatı: açımlama olarak doğru ama kullanımı hantal, çoğul biçimlerde işlemez. şiir ve müzik / güzel sanatlar: Türkçe sıralama Yunanca'nın tek kavramını böler. Bu yüzden mousikē olarak bıraktım; Phaidon 60e'de rüyanın buyruğu ile Sokrates'in iki yorumu (felsefe / şiir) arasındaki kayma ancak tek sözcük korunursa görülür.

"Müzik yap" dersen Sokrates'in rüyasını (Phaidon 60e) modern bir sanat buyruğuna çevirir, Sokrates'in "ben zaten felsefe yaparak mousikē yapıyordum" yorumunu keyfî bir kelime oyununa indirgersin. "Şiir yaz" dersen Sokrates'in ikinci yorumunu (dēmōdēs mousikē) ilk yorumun yerine koyar, diyalogun rüyayı ölüm karşısında yeniden okumasındaki dramatik kaymayı silersin. Transliterasyon, mousikē'nin Musaların bütün alanını — söz, ses, ezgi, dans ve bunların eğittiği ruh biçimini — kapsadığını ve felsefenin bu alanın en yüksek biçimi olarak sunulabildiğini açık bırakır. Devlet II–III'teki eğitim tartışması (376e: "beden için gymnastikē, ruh için mousikē") aynı kararı gerektirir.

Atıf ve kaynak notu

Mousikē Platon'un icat ettiği değil, Atina kültüründen devraldığı bir terimdir; "felsefe en büyük mousikē'dir" (Phaidon 61a) sözü ise diyalogdaki Sokrates'in kendi rüya yorumudur — tarihsel Sokrates'e mi, Platon'a mı ait olduğu bilinemez. Tehlike şudur: modern "müzik" kavramını Platon'a geri okuyup Devlet'teki mousikē tartışmasını bir "müzik sansürü" olarak anlamak; oysa Platon'un tartıştığı şey şiir-ezgi-dans bütünlüğüyle ruhun biçimlendirilmesidir. Öte yandan Pythagorasçı "kürelerin müziği" öğretisini Phaidon'un mousikē'sine yüklemek de aşırı yorumdur; Phaidon'da mousikē eğitim ve şiir bağlamındadır, kozmoloji bağlamı ancak Timaios'ta gelir.

İlgili kavramlar

  • Platon'un Şiir Eleştirisi Problemi
  • Paideia ve Ruhun Biçimlendirilmesi Problemi
  • Felsefenin Sanatla İlişkisi Problemi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: mûsikî, mousikē, müzik, musiki, müzikten, musikiyle

Metinlerde işaretlendiği yerler

62 yer · 31 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.