VI. Kitap
231a151. Bölüm
Daha önce belirlendiği gibi, uçları bir olan şeyler sürekli, uçları birlikte olanlar temas eden, aralarında aynı cinsten hiçbir şey bulunmayanlar da ardışıksa, bölünmezlerden sürekli bir şeyin, meselâ noktalardan bir çizginin oluşması imkânsızdır; çünkü çizgi süreklidir, nokta ise bölünmez. Noktaların uçları ne birdir (çünkü bölünmez bir şeyin bir ucu ve ondan başka bir parçası yoktur), ne de uçları birliktedir (çünkü parçasız bir şeyin hiçbir ucu yoktur; uç ile ucu olduğu şey başkadır). Ayrıca sürekli olanı meydana getiren noktaların ya birbiriyle sürekli olması ya da birbirine temas etmesi zorunludur; aynı akıl yürütme bütün bölünmezler için geçerlidir. Söylenen sebepten ötürü sürekli olamazlar.
Εἰ δʼ ἐστὶ συνεχὲς καὶ ἁπτόμενον καὶ ἐφεξῆς, ὡς διώρισται πρότερον, συνεχῆ μὲν ὧν τὰ ἔσχατα ἕν, ἁπτόμενα δʼ ὧν ἅμα, ἐφεξῆς δʼ ὧν μηδὲν μεταξὺ συγγενές. ἀδύνατον ἐξ ἀδιαιρέτων εἶναί τι συνεχές, οἷον γραμμὴν ἐκ στιγμῶν, εἴπερ ἡ γραμμὴ μὲν συνεχές, ἡ στιγμὴ δὲ ἀδιαίρετον. οὔτε γὰρ ἓν τὰ ἔσχατα τῶν στιγμῶν (οὐ γάρ ἐστι τὸ μὲν ἔσχατον τὸ δʼ ἄλλο τι μόριον τοῦ ἀδιαιρέτου), οὔθ᾿ ἅμα τὰ ἔσχατα (οὐ γάρ ἐστιν ἔσχατον τοῦ ἀμεροῦς οὐδέν· ἕτερον γὰρ τὸ ἔσχατον καὶ οὗ ἔσχατον). ἔτι δʼ ἀνάγκη ἤτοι συνεχεῖς εἶναι τὰς στιγμὰς ἢ ἁπτομένας ἀλλήλων, ἐξ ὧν ἐστι τὸ συνεχές· ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ἀδιαιρέτων. συνεχεῖς μὲν δὴ οὐκ ἂν εἶεν διὰ τὸν εἰρημένον λόγον·
231bTemas eden her şey ise ya bütün olarak bütüne, ya parça olarak parçaya, ya da parça olarak bütüne temas eder. Bölünmez olan parçasız olduğuna göre, bütün olarak bütüne temas etmesi zorunludur. Bütün olarak bütüne temas eden ise sürekli olmayacaktır; çünkü sürekli olanın bir parçası başka, bir parçası başkadır ve böyle başka başka, yerce ayrı kısımlara bölünür. Nokta noktaya ya da şimdi şimdiye ardışık da olmayacaktır ki uzunluk ya da zaman bunlardan oluşsun; çünkü ardışık, aralarında aynı cinsten hiçbir şey bulunmayan şeylerdir; noktaların arasında ise her zaman bir çizgi, şimdilerin arasında da bir zaman vardır. Ayrıca her biri, neden oluşuyorsa ona bölündüğüne göre, uzunluk da zaman da bölünmezlere bölünecekti; ama sürekli şeylerden hiçbirinin parçasızlara bölünemeyeceği söylenmişti. Arada başka cinsten bir şey de bulunamaz; çünkü o ya bölünmez ya da bölünebilir olacaktır; bölünebilirse de ya bölünmezlere ya da hep bölünebilir olanlara bölünecektir; bu sonuncusu da sürekli olandır. Her sürekli şeyin hep bölünebilir olanlara bölünebildiği de açıktır; çünkü bölünmezlere bölünseydi, bölünmez bir şey bölünmez bir şeye temas ederdi; çünkü sürekli şeylerin uçları birdir ve birbirine temas eder.
Büyüklüğün, zamanın ve hareketin bölünmezlerden oluşup bölünmezlere bölünmesi ya da hiçbirinin böyle olmaması aynı akıl yürütmeye bağlıdır. Bu şunlardan açıktır. Büyüklük bölünmezlerden oluşuyorsa, onun üzerindeki hareket de eşit sayıda bölünmez hareketten oluşacaktır; meselâ ABG, A, B ve G bölünmezlerinden oluşuyorsa, O'nun ABG üzerinde yaptığı DEZ hareketinin her parçası da bölünmez olacaktır. Hareket varken bir şeyin hareket etmesi, bir şey hareket ediyorsa da hareketin bulunması zorunlu olduğuna göre, hareket etmek de bölünmezlerden oluşacaktır. O, A'yı D hareketiyle, B'yi E hareketiyle, G'yi de aynı şekilde Z hareketiyle kat etmiş olsun. Bir yerden bir yere hareket eden şeyin, hareket ettiği sırada, gittiği yere hem hareket ediyor hem de hareket etmiş olması aynı anda olamıyorsa (meselâ biri Thebai'ye yürüyorsa, aynı anda hem Thebai'ye yürüyor hem de Thebai'ye yürümüş olamaz), O da parçasız A'yı, D hareketi varken kat ediyordu. Öyle ki A'yı kat etmeyi, kat etmekte olmasından sonra bitirmişse, A bölünebilir olurdu (çünkü kat ederken ne duruyordu ne de kat etmeyi bitirmişti, ikisinin arasındaydı); aynı anda hem kat ediyor hem kat etmiş oluyorsa, yürüyen şey yürürken oraya yürümüş, hareket ettiği yere hareket etmiş olacaktır.
ἅπτεται δʼ ἅπαν ἢ ὅλον ὅλου ἢ μέρος μέρους ἢ ὅλου μέρος. ἐπεὶ δʼ ἀμερὲς τὸ ἀδιαίρετον, ἀνάγκη ὅλον ὅλου ἅπτεσθαι. ὅλον δʼ ὅλου ἁπτόμενον οὐκ ἔσται συνεχές. τὸ γὰρ συνεχὲς ἔχει τὸ μὲν ἄλλο τὸ δʼ ἄλλο μέρος, καὶ διαιρεῖται εἰς οὕτως ἕτερα καὶ τόπῳ κεχωρισμένα. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ἐφεξῆς ἔσται στιγμὴ στιγμῇ ἢ τὸ νῦν τῷ νῦν, ὥστʼ ἐκ τούτων εἶναι τὸ μῆκος ἢ τὸν χρόνον· ἐφεξῆς μὲν γάρ ἐστιν ὧν μηθέν ἐστι μεταξὺ συγγενές, στιγμῶν δʼ αἰεὶ [τὸ] μεταξὺ γραμμὴ καὶ τῶν νῦν χρόνος. ἔτι διαιροῖτʼ ἂν εἰς ἀδιαίρετα, εἴπερ ἐξ ὧν ἐστιν ἑκάτερον, εἰς ταῦτα διαιρεῖται· ἀλλʼ οὐθὲν ἦν τῶν συνεχῶν εἰς ἀμερῆ διαιρετόν. ἄλλο δὲ γένος οὐχ οἷόν τʼ εἶναι μεταξὺ [τῶν στιγμῶν καὶ τῶν νῦν οὐθέν]. ἢ γὰρ [ἔσται, δῆλον ὡς ἤτοι] ἀδιαίρετον ἔσται ἢ διαιρετόν, καὶ εἰ διαιρετόν, ἢ εἰς ἀδιαίρετα ἢ εἰς ἀεὶ διαιρετά· τοῦτο δὲ συνεχές. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι πᾶν συνεχὲς διαιρετὸν εἰς αἰεὶ διαιρετά· εἰ γὰρ εἰς ἀδι. αίρετα, ἔσται ἀδιαίρετον ἀδιαιρέτου ἁπτόμενον· ἓν γὰρ τὰ ἔσχατον καὶ ἅπτεται τῶν συνεχῶν.
τοῦ δʼ αὐτοῦ λόγου μέγεθος καὶ χρόνον καὶ κίνησιν ἐξ ἀδιωαιρέτων συγκεῖσθαι, καὶ διαιρεῖσθαι εἰς ἀδιαίρετα, ἢ μηθέν. δῆλον δʼ ἐκ τῶνδε. εἰ γὰρ τὸ μέγεθος ἐξ ἀδιαιρέτων σύγκειται, καὶ ἡ κίνησις ἡ τούτου ἐξ ἴσων κινήσεων 'ἔσται ἀδιαιρέτων, οἷον εἰ τὸ ΑΒΓ ἐκ τῶν ΑΒΓ ἐστὶν ἀδιαιρέτων, ἡ κίνησις ἐφʼ ἦς ΔΕΖ, ἣν ἐκινήθη τὸ Ω ἐπὶ τῆς ΑΒΓ, ἕκαστον τὸ μέρος ἔχει ἀδιαίρετον. εἰ δὴ παρούσης κινήσεως ἀνάγκη κινεῖσθαί τι, καὶ εἰ κινεῖταί τι, παρεῖναι κίνησιν, καὶ τὸ κινεῖσθαι ἔσται ἐξ ἀδι. αιρέτων. τὸ μὲν δὴ Α ἐκινήθη τὸ Ω τὴν τὸ Δ κινούμενον· κίνησιν, τὸ δὲ Β τὴν τὸ Ε, καὶ τὸ Γ ὡσαύτως τὴν τὸ Ζ. εἰ δὴ ἀνάγκη τὸ κινούμενον ποθέν ποι μὴ ἅμα κινεῖσθαι καὶ κεκινῆσθαι οὗ ἐκινεῖτο ὅτε ἐκινεῖτο (οἷον εἰ Θήβαζέ τι βαδίζει, ἀδύνατον ἅμα βαδίζειν Θήβαζε καὶ βεβαδικέναι Θήβαζε, τὴν δὲ τὸ Α τὴν ἀμερῆ ἐκινεῖτο τὸ Ω, ἧ ἡ τὸ Δ
232aBir şey bütün ABG'yi kat ediyorsa ve bu hareket DEZ ise, parçasız A'yı ise hiç kat etmeden kat etmiş oluyorsa, hareket hareketlerden değil, hareket etmiş olmalardan oluşur ve bir şey hareket etmeden hareket etmiş olur; çünkü A'yı geçmeden geçmiştir. Öyle ki bir şey hiç yürümeden yürümüş olacaktır; çünkü şu kısmı, onu yürümeden yürümüştür. Her şeyin ya durması ya da hareket etmesi zorunluysa, şey A, B ve G'nin her birinde durur; öyle ki bir şey sürekli olarak hem duruyor hem hareket ediyor olacaktır. Çünkü bütün ABG'yi kat ediyordu, ama herhangi bir parçasında duruyordu, dolayısıyla bütününde de. DEZ'nin bölünmezleri hareketse, hareket varken bir şeyin hareket etmeyip durması mümkün olur; hareket değillerse, hareket hareketlerden oluşmamış olur. Uzunlukla ve hareketle aynı şekilde zamanın da bölünmez olması ve bölünmez şimdilerden oluşması zorunludur. Çünkü her uzunluk bölünebiliyorsa ve eşit hızla giden şey daha kısa zamanda daha az yol alıyorsa, zaman da bölünebilir olacaktır. Bir şeyin A'yı kat ettiği zaman bölünebilirse, A da bölünebilir olacaktır.
κίνησις παρῆν· ὥστʼ εἰ μὲν ὕστερον διεληλύθει ἢ διῄει, διαιρετὴ ἂν εἴη (ὅτε γὰρ διῄει, οὔτε ἠρέμει οὔτε διεληλύθει, ἀλλὰ μεταξὺ ἦν), εἰ δʼ ἄμα διέρχεται καὶ διελήλυθε, τὸ βαδίζον, ὅτε βαδίζει, βεβαδικὸς ἐκεῖ ἔσται καὶ κεκινημένον οὗ κινεῖται. εἰ δὲ τὴν μὲν ὅλην τὴν ΑΒΓ κινεῖταί τι, καὶ ἡ κίνησις ἣν κινεῖται τὰ ΔΕΖ ἐστι, τὴν δʼ ἀμερῆ τὴν A οὐθὲν κινεῖται ἀλλὰ κεκίνηται, εἴη ἂν. ἡ κίνησις οὐκ ἐκ κινήσεαων ἀλλʼ ἐκ κινημάτων καὶ τῷ κεκινῆσθαί τι μὴ κινούμενον· τὴν γὰρ Α διελήλυθεν οὐ διεξιόν. ὥστε ἔσται τι βεβαδικέναι μηδέποτε βαδίζον· ταύτην γὰρ βεβάδικεν οὐ βαδίζον ταύτην. εἰ οὖν ἀνάγκη ἢ ἠρεμεῖν ἢ κινεῖσθαι πᾶν, ἠρεμεῖ καθʼ ἕκαστον τῶν ΑΒΓ, ὥστʼ ἔσται τι συνεχῶς ἠρεμοῦν ἅμα καὶ κινούμενον. τὴν γὰρ ΑΒΓʼ ὅλην ἐκινεῖτο καὶ ἠρέμει ὁτιοῦν μέρος, ὥστε καὶ πᾶσαν. καὶ εἰ μὲν τὰ ἀδιαίρετα τῆς ΔΕΖ κινήσεις, κινήσεως παρούσης ἐνδέχοιτʼ ἂν μὴ κινεῖσθαι ἀλλʼ ἠρεμεῖν· εἰ δὲ μὴ κινήσεις, τὴν κίνησιν μὴ ἐκ κινήσεων εἶναι. ὁμοίως δʼ ἀνάγκη τῷ μήκει καὶ τῇ κινήσει ἀδιαίρετον εἶναι τὸν χρόνον, καὶ συγκεῖσθαι ἐκ τῶν νῦν ὄντων ἀδιαιρέτων· εἰ γὰρ πᾶσα διαιρετός, ἐν τῷ ἐλάττονι δὲ τὸ ἰσοταχὲς δίεισιν ἔλαττον, διαιρετὸς ἔσται καὶ ὁ χρόνος. εἰ δʼ ὁ χρόνος διαιρετὸς ἐν φέρεταί τι τὴν Α, καὶ ἡ τὸ Α ἔσται διαιρετή.
232a202. Bölüm
Her büyüklük büyüklüklere bölünebildiğine göre (çünkü bölünmezlerden hiçbir sürekli şeyin oluşamayacağı gösterildi, her büyüklük de süreklidir), daha hızlı olanın eşit zamanda daha çok, daha kısa zamanda eşit ve daha kısa zamanda daha çok yol alması zorunludur; nitekim bazıları daha hızlıyı böyle tarif eder. A, B'den daha hızlı olsun. Daha hızlı olan önce değişen olduğuna göre, A'nın G'den D'ye değiştiği zamanda, meselâ ZH zamanında, B henüz D'de olmayacak, geride kalacaktır; öyle ki daha hızlı olan eşit zamanda daha çok yol alır. Hem de daha kısa zamanda daha çok yol alır: A'nın D'ye vardığı zamanda, daha yavaş olan B, E'de olsun. A bütün ZH zamanında D'ye vardığına göre, bundan daha kısa bir zamanda Th'de olacaktır; bu da ZK zamanı olsun.
Ἐπεὶ δὲ πᾶν μέγεθος εἰς μεγέθη διαιρετόν (δέδεικται γὰρ ὅτι ἀδύνατον ἐξ ἀτόμων εἶναί τι συνεχές, μέγεθος δʼ ἐστὶν ἅπαν συνεχές), ἀνάγκη τὸ θᾶττον ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ μεῖζον καὶ ἐν τῶ ἐλάττονι ἴσον καὶ ἐν τῷ ἐλάττονι πλεῖον κινεῖσθαι, καθάπερ ὁρίζονταί τινες τὸ θᾶττον. ἔστω γὰρ τὸ ἐφʼ ὧ A τοῦ ἐφʼ ᾧ B θᾶττον. ἐπεὶ τοίνυν θᾶττόν ἐστιν τὸ πρότερον μεταβάλλον, ἐν ᾧ χρόνῳ τὸ Α μεταβέβληκεν ἀπὸ τοῦ Γ εἰς τὸ Δ, οἷον τῷ ZH, ἐν τούτῳ τὸ B οὔπω ἔσται πρὸς τῷ Δ, ἀλλʼ ἀπολείψει, ὥστε ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ πλεῖον δίεισιν τὸ θᾶττον. ἀλλὰ μὴν καὶ ἐν τῷ ἐλάττονι πλεῖον· ἐν ᾧ γὰρ τὸ A γεγένηται πρὸς τῷ Δ, τὸ B ἔστω πρὸς τῷ E τὸ βραδύτερον ὄν. οὐκοῦν ἐπεὶ
232bA'nın kat ettiği GTh, GE'den büyüktür; ZK zamanı ise bütün ZH zamanından kısadır. Öyle ki daha kısa zamanda daha çok yol alır. Bundan, daha hızlı olanın eşit yolu daha kısa zamanda aldığı da açıktır. Çünkü daha büyük yolu daha yavaştan daha kısa zamanda aldığına göre, kendisi tek başına ele alınınca da daha büyük yolu daha küçüğünden daha uzun zamanda alır, meselâ LM'yi LKs'den; LM'yi aldığı PR zamanı, LKs'yi aldığı PS zamanından uzun olur. Öyle ki PR zamanı, daha yavaşın LKs'yi aldığı Kh zamanından kısaysa, PS de Kh'den kısa olacaktır; çünkü PR'den kısadır, daha kısadan kısa olan da kısadır; öyle ki eşit yolu daha kısa zamanda alacaktır. Ayrıca her şeyin ya eşit, ya daha kısa ya da daha uzun zamanda hareket etmesi zorunluysa, daha uzun zamanda hareket eden daha yavaş, eşit zamanda hareket eden eşit hızlıysa, daha hızlı olan ise ne eşit hızlı ne daha yavaşsa, daha hızlı olan ne eşit ne de daha uzun zamanda hareket edebilir. Geriye daha kısa zaman kalır; öyle ki daha hızlının eşit büyüklüğü de daha kısa zamanda alması zorunludur.
Her hareket zamanda olduğuna, her zamanda da hareket etmek mümkün olduğuna, hareket eden her şey de daha hızlı ve daha yavaş hareket edebildiğine göre, her zamanda daha hızlı ve daha yavaş hareket etmek olacaktır. Bu böyle olunca zamanın da sürekli olması zorunludur. Sürekli derken hep bölünebilir olanlara bölünebileni kastediyorum; sürekli böyle kabul edilince zamanın sürekli olması zorunludur. Daha hızlının eşit yolu daha kısa zamanda aldığı gösterildiğine göre, A daha hızlı, B daha yavaş olsun; daha yavaş olan GD büyüklüğünü ZH zamanında kat etmiş olsun. Açıktır ki daha hızlı olan aynı büyüklüğü bundan daha kısa zamanda kat edecektir; ZTh zamanında kat etmiş olsun. Yine, daha hızlı olan ZTh zamanında bütün GD'yi aldığına göre, daha yavaş olan aynı zamanda daha küçük bir yol alır; bu da GK olsun. Daha yavaş olan B, ZTh zamanında GK'yi aldığına göre, daha hızlı olan onu daha kısa zamanda alır; öyle ki ZTh zamanı yine bölünecektir.
τὸ A πρὸς τῷ Δ γεγένηται ἐν ἅπαντι τῷ ZH χρόνῳ, πρὸς τῶ Θ ἔσται ἐν ἐλάττονι τούτου· καὶ ἔστω ἐν τῶ ZK. τὸ μὲν οὖν ΓΘ, ὃ διελήλυθε τὸ Α, μεῖζόν ἐστι τοῦ ΓΕ, ὁ δὲ χρόνος ὁ ΖΚ ἐλάττων τοῦ παντὸς τοῦ ΖΗ. ὥστε ἐν ἐλάττονι μεῖζον δίεισιν. φανερὸν δὲ ἐκ τούτων καὶ ὅτι τὸ θᾶττον ἐν ἐλάττονι χρόνῳ δίεισιν τὸ ἴσον. ἐπεὶ γὰρ τὴν μείζω ἐν ἐλάττονι διέρχεται τοῦ βραδυτέρου, αὐτὸ δὲ καθʼ αὑτὸ λαμβανόμενον ἐν πλείονι χρόνῳ τὴν μείζω τῆς ἐλάττονος, οἷον τὴν ΛΜ τῆς ΛΞ, πλείων ἂν εἴη ὁ χρόνος ὁ ΠΡ, ἐν ᾧ τὴν ΛΜ διέρχεται, ἢ ὁ ΠΣ, ἐν ᾧ τὴν ΛΞ. ὥστε εἰ ὁ ΠΡ χρόνος ἐλάττων ἐστὶν τοῦ Χ, ἐν ᾧ τὸ βραδύτερον διέρχεται τὴν ΛΞ, καὶ ὁ ΠΣ ἐλάττων ἔσται τοῦ ἐφʼ ὧ X· τοῦ γὰρ ΠΡ ἐλάττων, τὸ δὲ τοῦ ἐλάττονος ἔλαττον καὶ αὐτὸ ἔλαττον, ὥστε ἐν ἐλάττονι κινήσεται τὸ ἴσον. ἔτι δʼ εἰ πᾶν ἀνάγκη ἢ ἐν ἴσῳ ἢ ἐν ἐλάττονι ἢ ἐν πλείονι κινεῖσθαι, καὶ τὸ μὲν ἐν πλείονι βραδύτερον, τὸ δʼ ἐν ἴσῳ ἰσοταχές, τὸ δὲ θᾶττον οὔτε ἰσοταχὲς οὔτε βραδύτερον, οὔτʼ ἂν ἐν ἴσῳ οὔτʼ ἐν πλείονι κινοῖτο τὸ θᾶττον. λείπεται οὖν ἐν ἐλάττονι, ὥστʼ ἀνάγκη καὶ τὸ ἴσον μέγεθος ἐν ἐλάττονι χρόνῳ διιέναι τὸ θᾶττον.
ἐπεὶ δὲ πᾶσα μὲν κίνησις ἐν χρόνῳ καὶ ἐν ἀπόντι χρόνῳ δυνατὸν κινηθῆναι, πᾶν δὲ τὸ κινούμενον ἐνδέχεται καὶ θᾶττον κινεῖσθαι καὶ βραδύτερον, ἐν ἅπαντι χρόνῳ ἔσται τὸ θᾶττον κινεῖσθαι καὶ βραδύτερον. τούτων δʼ ὄντων ἀνάγκη καὶ τὸν χρόνον συνεχῆ εἶναι. λέγω δὲ συνεχὲς τὸ διαιρετὸν εἰς αἰεὶ διαιρετά· τούτου γὰρ ὑποκειμένου τοῦ συνεχοῦς, ἀνάγκη συνεχῆ εἶναι τὸν χρόνον. ἐπεὶ γὰρ δέδεικται ὅτι τὸ θᾶττον ἐν ἐλάττονι χρόνῳ δίεισιν τὸ ἴσον, ἔστω τὸ μὲν ἐφʼ ᾧ Α θᾶττον, τὸ δʼ ἐφʼ ᾧ B βραδύτερον, καὶ κεκινήσθω τὸ βραδύτερον τὸ ἐφʼ ΓΔ μέγεθος ἐν τῷ ΖΗ χρῳ. δῆλον τοίνυν ὅτι τὸ θᾶττον ἐν ἐλάττονι τούτου κινήσεται τὸ αὐτὸ μέγεθος· καὶ κεκινήσθω ἐν τῶ ΖΘ. πάλιν δʼ ἐπεὶ τὸ θᾶττον ἐν τῷ ΖΘ διελήλυθεν τὴν ὅλην τὴν ΓΔ, τὸ βραδύτερον ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ τὴν ἐλάττω δίεισιν· ἔστω οὖν ἐφʼ ἧς ΓΚ. ἐπεὶ δὲ τὸ βραδύτερον τὸ B ἐν τῷ ΖΘ χρόνῳ τὴν
233aZaman bölündükçe GK büyüklüğü de aynı oranla bölünecektir. Büyüklük bölünürse zaman da bölünür. Daha hızlıdan daha yavaşa, daha yavaştan daha hızlıya geçerek ve gösterilmiş olanı kullanarak bu hep böyle sürecektir; çünkü daha hızlı olan zamanı, daha yavaş olan uzunluğu bölecektir. Şu hâlde yer değiştirmek hep doğruysa ve her yer değiştirmede bir bölme oluyorsa, her zamanın sürekli olacağı açıktır. Aynı zamanda her büyüklüğün de sürekli olduğu açıktır; çünkü zaman ile büyüklük aynı ve eşit bölmelere bölünür.
Ayrıca alışılmış akıl yürütmelerden de açıktır ki zaman sürekliyse büyüklük de süreklidir; çünkü bir şey yarım zamanda yarım yolu, genel olarak daha kısa zamanda daha az yolu alır; zamanın ve büyüklüğün bölmeleri aynı olacaktır. İkisinden biri sonsuz ise öbürü de sonsuzdur, biri nasıl sonsuzsa öbürü de öyle: Meselâ zaman uçları bakımından sonsuzsa uzunluk da uçları bakımından, bölme bakımından sonsuzsa uzunluk da bölme bakımından, ikisi bakımından da sonsuzsa büyüklük de ikisi bakımından sonsuzdur.
Bu yüzden Zenon'un akıl yürütmesi, sonsuz şeyleri kat etmenin ya da sonsuz şeylere tek tek sınırlı bir zamanda temas etmenin mümkün olmadığını varsayarken yanlış bir şey varsayar. Uzunluk da zaman da, genel olarak her sürekli şey de iki anlamda sonsuz denir: ya bölme bakımından ya da uçları bakımından. Kemiyet bakımından sonsuz olanlara sınırlı bir zamanda temas etmek mümkün değildir, ama bölme bakımından sonsuz olanlara mümkündür; çünkü zamanın kendisi de bu anlamda sonsuzdur. Öyle ki sonsuzu sınırlı bir zamanda değil sonsuz bir zamanda kat etmek, sonsuzlara sınırlılarla değil sonsuzlarla temas etmek söz konusudur. Ne sonsuzu sınırlı bir zamanda, ne de sınırlıyı sonsuz bir zamanda kat etmek mümkündür; zaman sonsuzsa büyüklük de sonsuz olacak, büyüklük sonsuzsa zaman da. Çünkü AB sınırlı bir büyüklük, G de sonsuz bir zaman olsun; zamanın sınırlı bir kısmı da alınsın: GD.
ΓΚ διελήλυθεν, τὸ θᾶττον ἐν ἐλάττονι δίεισιν, ὥστε πάλιν διαιρεθήσεται ὁ ΖΘ χρόνος. τούτου δὲ διαιρουμένου καὶ τὸ ΓΚ μέγεθος διαιρεθήσεται κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον. εἰ δὲ τὸ μέγεθος, καὶ ὁ χρόνος. καὶ ἀεὶ τοῦτʼ ἔσται μεταλαμβάνουσιν ἀπὸ τοῦ θάττονος τὸ βραδύτερον καὶ ἀπὸ τοῦ βραδυτέρου τὸ θᾶττον, καὶ τῷ ἀποδεδειγμένῳ χρωμένοις· διαιρήσει γὰρ τὸ μὲν θᾶττον τὸν χρόνον, τὸ δὲ βραδύτερον τὸ μῆκος. εἰ οὖν αἰεὶ μὲν ἀντιστρέφειν ἀληθές, ἀντιστρεφομένου δὲ αἰεὶ γίγνεται διαίρεσις, φανερὸν ὅτι πᾶς χρόνος ἔσται συνεχής. ἅμα δὲ δῆλον καὶ ὅτι μέγεθος ἅπαν ἐστὶ συνεχές· τὰς αὐτὰς γὰρ καὶ τὰς ἴσας διαιρέσεις ὁ χρόνος διαιρεῖται καὶ τὸ μέγεθος.
ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶν εἰωθότων λόγων λέγεσθαι φανερὸν ὡς εἴπερ ὁ χρόνος ἐστὶ συνεχής, ὅτι καὶ τὸ μέγεθος, εἴπερ ἐν τῷ ἡμίσει χρόνῳ ἥμισυ διέρχεται καὶ ἁπλῶς ἐν τῶ ἐλάττονι ἔλαττον· αἱ γὰρ αὐταὶ διαιρέσεις ἔσονται τοῦ χρόνου καὶ τοῦ μεγέθους. καὶ εἰ ὁποτερονοῦν ἄπειρον, καὶ θάτερον, καὶ ὡς θάτερον, καὶ θάτερον, οἷον εἰ μὲν τοῖς ἐσχάτοις ἄπειρος ὁ χρόνος, καὶ τὸ μῆκος τοῖς ἐσχάτοις, εἰ δὲ τῇ διαιρέσει, τῇ διαιρέσει καὶ τὸ μῆκος, εἰ δὲ ἀμφοῖν, ἀμφοῖν καὶ τὸ μέγεθος.
διὸ καὶ ὁ Ζήνωνος λόγος ψεῦδος λαμβάνει τὸ μὴ ἐνδέχεσθαι τὰ ἄπειρα διελθεῖν ἢ ἃψασθαι τῶν ἀπείρων καθʼ ἕκαστον ἐν πεπερασμένῳ χρόνω. διχῶς γὰρ λέγεται καὶ τὸ μῆκος καὶ ὁ χρόνος ἄπειρον, καὶ ὅλως πᾶν τὸ συνεχές, ἤτοι κατὰ διαίρεσιν ἢ τοῖς ἐσχάτοις. τῶν μὲν οὖν κατὰ τὸ ποσὸν ἀπείρων οὐκ ἐνδέχεται ἅψασθαι ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ, τῶν δὲ κατὰ διαίρεσιν ἐνδέχεται· καὶ γὰρ αὐτὸς ὁ χρόνος οὕτως ἄπειρος. ὥστε ἐν τῷ ἀπείρῳ καὶ οὐκ ἐν τῷ πεπερασμένῳ συμβαίνει διιέναι τὸ ἄπειρον, καὶ ἅπτεσθαι τῶν ἀπείρων τοῖς ἀπείροις, οὐ τοῖς πεπερασμένοις. οὔτε δὴ τὸ ἄπειρον οἷόν τε ἐν πεπερασμένω χρόνῳ διελθεῖν, οὔτʼ ἐν ἀπείρῳ τὸ πεπερασμένον· ἀλλʼ ἐάν τε ὁ χρόνος ἄπειρος ᾖ, καὶ τὸ μέγεθος ἔσται ἄπειρον, ἐάν τε τὸ μέγεθος, καὶ ὁ χρόνος. ἔστω γὰρ πεπερασμένον μέγεθος ἐφʼ οὗ ΑΒ, χρόνος δὲ ἄπειρος ἐφʼ Γ· εἰλήφθω δέ τι τοῦ
233bBu zamanda şey büyüklüğün bir kısmını kat eder; kat edilen kısım BE olsun. Bu ya AB'yi tam ölçecek, ya ondan eksik kalacak ya da onu aşacaktır; bunun bir farkı yoktur. Şey BE'ye eşit büyüklüğü hep eşit zamanda kat ediyorsa ve BE bütünü ölçüyorsa, şeyin onu kat ettiği bütün zaman sınırlı olacaktır; çünkü zaman da büyüklük gibi eşit kısımlara bölünecektir. Ayrıca her büyüklük sonsuz zamanda kat edilmiyorsa da bir kısmı, meselâ BE, sınırlı bir zamanda kat edilebiliyorsa, bu da bütünü ölçecekse ve şey eşit büyüklüğü eşit zamanda kat ediyorsa, zaman da sınırlı olacaktır. BE'nin sonsuz zamanda kat edilmediği, zamanın bir yönden sınırlı alınması durumunda açıktır; çünkü şey parçayı bütünden daha kısa zamanda kat ediyorsa, bu zamanın sınırlı olması zorunludur, çünkü bir ucu zaten vardır. Uzunluk sonsuz, zaman sınırlı olduğunda da ispat aynıdır.
Söylenenlerden açıktır ki ne çizgi ne yüzey ne de genel olarak sürekli şeylerden herhangi biri bölünmez olacaktır; yalnız şimdi söylenen sebepten değil, bölünmezin bölüneceği sonucu da çıkacağı için. Her zamanda daha hızlı ve daha yavaş olduğuna, daha hızlı olan eşit zamanda daha çok yol aldığına, iki katı ya da bir buçuk katı uzunluğu kat edebildiğine göre (hızın oranı bu olabilir), daha hızlı olan aynı zamanda bir buçuk katı yol almış olsun; büyüklükler de bölünsün: Daha hızlınınki üç bölünmeze, AB, BG ve GD'ye; daha yavaşınki ikiye, EZ ve ZH'ye. Öyleyse zaman da üç bölünmeze bölünecektir; çünkü eşit yol eşit zamanda alınır. Zaman KL, LM ve MN olarak bölünsün. Öte yandan daha yavaş olan EZH'yi aldığına göre, zaman da ikiye bölünecektir. Demek ki bölünmez bölünecek, parçasız olan da bölünmez bir zamanda değil daha uzun bir zamanda kat edilecektir. Şu hâlde sürekli şeylerden hiçbirinin parçasız olmadığı açıktır.
χρόνου πεπερασμένον, ἐφʼ ΓΔ. ἐν τούτῳ οὖν δίεισί τι τοῦ μεγέθους, καὶ ἔστω διεληλυθὸς ἐφʼ ᾧ ΒΕ. τοῦτο δὲ ἢ καταμετρήσει τὸ ἐφʼ ᾧ AB. ἢ ἔλλειψει, ἢ ὑπερβαλεῖ· διαφέρει γὰρ οὐθέν· εἰ γὰρ ἀεὶ τὸ ἴσον τῷ BE μέγεθος ἐν ἴσῳ χρόνῳ δίεισιν, τοῦτο δὲ καταμετρεῖ τὸ ὅλον, πεπερασμένος ἔσται ὁ πᾶς χρόνος ἐν ᾧ διῆλθεν· εἰς ἴσα γὰρ διαιρεθήσεται καὶ τὸ μέγεθος. ἔτι δʼ εἰ μὴ πᾶν μέγεθος ἐν ἀπείρῳ χρόνῳ. δίεισιν, ἀλλʼ ἐνδέχεταί τι καὶ ἐν πεπερασμένῳ δικλθεῖν, οἷον τὸ ΒΕ, τοῦτο δὲ καταμετρήσει τὸ πᾶν, καὶ τὸ ἴσον ἐν ἴσῳ δίεισιν, ὥστε πεπερασμένος ἔσται καὶ ὁ χρόνος. ὅτι δʼ οὐκ ἐν ἀπείρῳ δίεισιν τὸ BE, φανερόν, εἰ ληφθείη ἐπὶ θάτερα πεπερασμένος ὁ χρόνος· εἰ γὰρ ἐν ἐλάττονι τὸ μέρος δίεισιν, τοῦτο ἀνάγκη πεπεράνθαι, θατέρου γε πέρατος ὑπάρχοντος. ἡ αὐτὴ δὲ ἀπόδειξις καὶ εἰ τὸ μὲν μῆκος ἄπειρον ὁ δὲ χρόνος πεπερασμένος.
φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὡς οὔτε γραμμὴ οὕτε ἐπίπεδον οὔτε ὅλως τῶν συνεχῶν οὐθὲυ ἔσται ἄτομον, οὐ μόνον διὰ τὸ νῦν λεχθέν, ἀλλὰ καὶ ὅτι συμβήσεται διαιρεῖσθαι τὸ ἄτομον. ἐπεὶ γὰρ ἐν ἅπαντι χρόνῳ τὸ θᾶττον καὶ βραδύτερον ἔστι, τὸ δὲ θᾶττον πλεῖον διέρχεται ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ, ἐνδέχεται δὲ καὶ διπλάσιον καὶ ἡμιόλιον διιέναι μῆκος (εἴη γὰρ ἂν οὗτος ὁ λόγος τοῦ τάχους, ἐνηνέχθω οὖν τὸ θᾶττον ἡμιόλιον ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ, καὶ διῃρήσθω τὰ μεγέθη τὸ μὲν τοῦ θάττονος εἰς τρία ἄτομα, ἐφʼ ὧν AB ΒΓ ΓΔ, τὸ δὲ τοῦ βραδυτέρου εἰς δύο, ἐφʼ ὧν ΕΖ ΖΗ. οὐκοῦν καὶ ὁ χρόνος διαιρεθήσεται εἰς τρία ἄτομα· τὸ γὰρ ἴσον ἐν τῷ ἴσῳ χρόνω δίεισιν. διῃρήσθω οὖν ὁ χρόνος εἰς τὰ ΚΛ ΛΜ MN. πάλιν δʼ ἐπεὶ τὸ βραδύτερον ἐνήνεκται τὴν ΕΖΗ, καὶ ὁ χρόνος τμηθήσεται δίχα. διαιρεθήσεται ἄρα τὸ ἄτομον, καὶ τὸ ἀμερὲς οὐκ ἐν ἀτόμῳ δίει. σιν ἀλλʼ ἐν πλείονι. φανερὸν οὖν ὅτι οὐδέν ἐστ.ι τῶν συνεχῶν ἀμερές.
233b303. Bölüm
Başka bir şey bakımından değil de kendi başına ve doğrudan söylenen şimdinin de bölünmez olması ve böyle bir şeyin her zamanda bulunması zorunludur. Çünkü olmuş olanın bir ucu vardır ki onun bu yanında gelecekten hiçbir şey yoktur; geleceğin de bir ucu vardır ki onun bu yanında olmuş olandan hiçbir şey yoktur; bu ucun ikisinin sınırı olduğunu söylüyoruz.
Ἀνάγκη δὲ καὶ τὸ νῦν τὸ μὴ καθʼ ἕτερον ἀλλὰ καθʼ αὑτὸ καὶ πρῶτον λεγόμενον ἀδιαίρετον εἶναι, καὶ ἐν ἅπαντι τὸ τοιοῦτο χρόνῳ ἐνυπάρχειν. ἔστιν γὰρ ἔσχατόν τι τοῦ γεγονότος,
234aBunun böyle olduğu ve aynı olduğu gösterilirse, bölünmez olduğu da aynı anda açık olacaktır. İki zamanın ucu olan şimdinin aynı olması zorunludur; çünkü başka olsaydı, sürekli olan parçasızlardan oluşmadığı için biri öbürüne ardışık olmazdı; birbirinden ayrı olsalardı da aralarında bir zaman olurdu; çünkü her sürekli şey, sınırları arasında aynı adı taşıyan bir şey bulunacak şekildedir. Ama aradaki zamansa bölünebilir olacaktır; çünkü her zamanın bölünebildiği gösterildi. O zaman şimdi bölünebilir olurdu. Şimdi bölünebilirse, olmuş olanın bir kısmı gelecekte, geleceğin bir kısmı da olmuş olanda olacaktır; çünkü şimdi nerede bölünürse orası geçmiş zamanı gelecek zamandan ayıracaktır. Aynı zamanda şimdi kendi başına değil başka bir şey bakımından şimdi olurdu; çünkü bölme kendi başına değildir. Bunlara ek olarak şimdinin bir kısmı olmuş, bir kısmı gelecek olacak, olmuş ya da gelecek olan da hep aynı olmayacaktır. O zaman şimdi de aynı olmaz; çünkü zaman birçok yerden bölünebilir. Öyle ki bunlar imkânsızsa, iki zamandaki şimdinin aynı olması zorunludur. Aynıysa bölünmez olduğu da açıktır; çünkü bölünebilir olsaydı, yine önceki sonuçlar çıkacaktı. Zamanda, şimdi dediğimiz bölünmez bir şey bulunduğu söylenenlerden açıktır. Şimdide hiçbir şeyin hareket etmediği ise şunlardan açıktır. Hareket etseydi, daha hızlı ve daha yavaş da hareket edebilirdi. Şimdi N olsun, daha hızlı olan onda AB'yi kat etmiş olsun. Öyleyse daha yavaş olan aynı şimdide AB'den kısa bir yolu, meselâ AG'yi kat edecektir. Daha yavaş olan bütün şimdide AG'yi kat ettiğine göre, daha hızlı olan bunu daha kısa bir zamanda kat edecektir; öyle ki şimdi bölünecektir. Ama bölünmezdi. Demek ki şimdide hareket etmek mümkün değildir.
Durmak da mümkün değildir; çünkü tabiatça hareket etmeye elverişli olup, elverişli olduğu zamanda, yerde ve şekilde hareket etmeyen şeye durmakta deriz; şimdide ise hiçbir şey tabiatça hareket etmeye elverişli olmadığına göre, durmanın da olmadığı açıktır. Ayrıca şimdi iki zamanda da aynıysa, bir zamanın bütününde hareket etmek, öbürünün bütününde durmak mümkünse, bütün zaman boyunca hareket eden şey o zamanın, hareket etmeye tabiatça elverişli olduğu herhangi bir kısmında hareket edecekse, duran şey de aynı şekilde duracaksa, aynı şey aynı anda hem duruyor hem hareket ediyor olacaktır; çünkü iki zamanın aynı ucu şimdidir.
οὗ ἐπὶ τάδε οὐθέν ἐστι τοῦ μέλλοντος, καὶ πάλιν τοῦ μέλλοντος, οὗ ἐπὶ τάδε οὐθέν ἐστι τοῦ γεγονότος· ὅ δή φαμεν ἀμφοῖν εἶναι πέρας. τοῦτο δὲ ἐὰν δειχθῇ ὅτι τοιοῦτόν ἐστιν [καθʼ αὑτὸ] καὶ ταὐτόν, ἅμα φανερὸν ἔσται καὶ ὅτι ἀδιαίρετον. ἀνάγκη δὴ τὸ αὐτὸ εἶναι τὸ νῦν τὸ ἔσχατον ἀμφοτέρων τῶν χρόνων· εἰ γὰρ ἕτερον, ἐφεξῆς μὲν οὐκ ἂν εἴη θάτερον θατέρῳ διὰ τὸ μὴ εἶναι συνεχὲς ἐξ ἀμερῶν, εἰ δὲ χωρὶς ἑκάτερον, μεταξὺ ἔσται χρόνος· πᾶν γὰρ τὸ συνεχὲς τοιοῦτον ὥστʼ εἶναί τι συνώνυμον μεταξὺ τῶν περάτων. ἀλλὰ μὴν εἰ χρόνος τὸ μεταξύ, διαιρετὸν ἔσται· πᾶς γὰρ χρόνος δέδεικται ὅτι διαιρετός. ὥστε διαιρετὸν τὸ νῦν. εἰ δὲ διαιρετὸν τὸ νῦν, ἔσται τι τοῦ γεγονότος ἐν τῷ μέλλοντι καὶ τοῦ μέλλοντος ἐν τῷ γεγονότι· καθʼ ὃ γὰρ ἂν διαιρεθῇ, τοῦτο διοριεῖ τὸν παρήκοντα καὶ τὸν μέλλοντα χρόνον. ἅμα δὲ καὶ οὐκ ἂν καθʼ αὑτὸ εἴη τὸ νῦν, ἀλλὰ καθʼ ἕτερον· ἡ γὰρ διαίρεσις οὐ καθʼ αὑτό. πρὸς δὲ τούτοις τοῦ νῦν τὸ μέν τι γεγονὸς ἔσται τὸ δὲ μέλλον, καὶ οὐκ ἀεὶ τὸ αὐτὸ γεγονὸς ἢ μέλλον. οὐδὲ δὴ τὸ νῦν τὸ αὐτό· πολλαχῇ γὰρ διαιρετὸς ὁ χρόνος. ὥστʼ εἰ ταῦτα ἀδύνατον ὑπάρχ ειν, ἀνάγκη τὸ αὐτὸ εἶναι τὸ ἐν ἑκατέρῳ νῦν. ἀλλὰ μὴν εἰ ταὐτό, φανερὸν ὅτι καὶ ἀδιαίρετον· εἰ γὰρ διαιρετόν, πάλιν ταὐτὰ συμβήσεται καὶ ἐν τῷ πρότερον. ὅτι μὲν τοίνυν ἔστιν τι ἐν τῷ χρόνῳ ἀδιαίρετον, ὅ φαμεν εἶναι τὸ νῦν, δῆλόν ἐστιν ἐκ τῶν εἰρημένων· ὅτι δʼ οὐθὲν ἐν τῶ νῦν κινεῖται, ἐκ τῶνδε φανερόν ἐστιν. εἰ γάρ, ἐνδέχεται καὶ θᾶττον κινεῖσθαι καὶ βραδύτερον. ἔστω δὴ τὸ νῦν ἐφʼ ᾧ N, κεκινήσθω δʼ ἐν αὐτῷ τὸ θᾶττον τὴν AB. οὐκοῦν τὸ βραδύτερον ἐν τῷ αὐτῷ ἐλάττω τῆς AB κινηθήσεται, οἶον τὴν ΑΓ. ἐπεὶ δὲ τὸ βραδύτερον ἐν ὅλῳ τῷ νῦν κεκίνηται τὴν ΑΓ, τὸ θᾶττον ἐν ἐλάττονι τούτου κινηθήσεται, ὥστε διαιρεθήσεται τὸ νῦν. ἀλλʼ ἦν ἀδιαίρετον. οὐκ ἄρα ἔστιν κινεῖσθαι ἐν τῷ νῦν.
ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἠρεμεῖν· ἠρεμεῖν γὰρ λέγομεν τὸ πεφυκὸς κινεῖσθαι μὴ κινούμενον ὅτε πέφυκεν καὶ οὗ καὶ ὥς, ὥστʼ ἐπεὶ ἐν τῷ νῦν οὐθὲν πέφυκε κινεῖσθαι, δῆλον ὡς οὐδʼ ἠρεμῖν. ἔτι δʼ εἰ τὸ αὐτὸ μέν ἐστι τὸ νῦν ἐν ἀμφοῖν τοῖν χρόνοιν, ἐνδέχεται δὲ τὸν μὲν κινεῖσθαι τὸν δʼ ἠρεμεῖν ὅλον, τὸ δʼ ὅλον
234bAyrıca hem kendisi hem parçaları şimdi ve önceden aynı durumda olan şeye durmakta deriz; şimdide ise önce yoktur; öyle ki orada durmak da yoktur. Demek ki hareket edenin zamanda hareket etmesi, duranın da zamanda durması zorunludur.
κινούμενον τὸν χρόνον ἐν ὁτῳοῦν κινηθήσεται τῶν τούτου καθʼ ὃ πέφυκε κινεῖσθαι, καὶ τὸ ἠρεμοῦν ὡσαύτως ἠρεμήσει, συμβήσεται τὸ αὐτὸ ἅμα ἠρεμεῖν καὶ κινεῖσθαι· τὸ γὰρ αὐτὸ ἔσχατον τῶν χρόνων ἀμφοτέρων, τὸ νῦν. ἔτι δʼ ἠρεμεῖν μὲν λέγομεν τὸ ὁμοίως ἔχον καὶ αὐτὸ καὶ τὰ μέρη νῦν καὶ πρότερον· ἐν δὲ τῷ νῦν οὐκ ἔστι τὸ πρότερον, ὥστʼ οὐδʼ ἠρεμεῖν. ἀνάγκη ἄρα καὶ κινεῖσθαι τὸ κινούμενον ἐν χρόνῳ καὶ ἠρεμεῖν τὸ ἠρεμοῦν.
234b54. Bölüm
Değişen her şeyin bölünebilir olması zorunludur. Çünkü her değişim bir şeyden bir şeyedir; değişen şey, değiştiği şeye vardığında artık değişmez; değiştiği şeyde, hem kendisi hem bütün parçaları oradayken de henüz değişmez (çünkü kendisi de parçaları da aynı hâlde kalan şey değişmez). Öyleyse değişen şeyin bir kısmının birinde, bir kısmının öbüründe olması zorunludur; zira ikisinde birden de, hiçbirinde de olması mümkün değildir. Değiştiği şey derken, değişim boyunca ilk vardığı şeyi kastediyorum; meselâ beyazdan değişirken griyi, siyahı değil; çünkü değişenin uçlardan birinde bulunması zorunlu değildir. Şu hâlde değişen her şeyin bölünebilir olacağı açıktır.
Hareket iki şekilde bölünebilir: biri zaman bakımından, öbürü hareket eden şeyin parçalarının hareketleri bakımından. Meselâ AG bütün olarak hareket ediyorsa, AB de BG de hareket edecektir. AB parçasının hareketi DE, BG'ninki de EZ olsun. Bu durumda bütün DZ hareketinin AG'nin hareketi olması zorunludur; çünkü parçalardan her biri bu iki hareketten biriyle hareket ettiğine göre, AG bu hareketle hareket edecektir; hiçbir şey de başka bir şeyin hareketiyle hareket etmez. Öyle ki bütün hareket, bütün büyüklüğün hareketidir. Ayrıca her hareket bir şeyin hareketiyse ve bütün DZ hareketi ne parçalardan birinin hareketiyse (çünkü o iki hareketin her biri bir parçanındır) ne de başka bir şeyin (çünkü bütün hareket bir bütünün hareketiyse, onun parçaları da o bütünün parçalarının hareketidir; DZ'nin parçaları ise AB ile BG'nin hareketidir, başka hiçbir şeyin değil; zira tek bir hareket birden çok şeyin hareketi olamaz), bütün hareket ABG büyüklüğünün hareketi olacaktır. Ayrıca bütünün ThI gibi başka bir hareketi varsa, ondan her iki parçanın hareketi çıkarılacaktır.
Τὸ δὲ μεταβάλλον ἅπαν ἀνάγκη διαιρετὸν εἶναι. ἐπεὶ γὰρ ἔκ τινος εἴς τι πᾶσα μεταβολή, καὶ ὅταν μὲν ᾖ ἐν τούτῳ εἰς ὃ μετέβαλλεν, οὐκέτι μεταβάλλει, ὅταν δὲ ἐξ οὗ μετέβαλλεν, καὶ αὐτὸ καὶ τὰ μέρη πάντα, οὔπω μεταβάλλει (τὸ γὰρ ὡσαύτως ἔχον καὶ αὐτὸ καὶ τὰ μέρη οὐ μεταβάλλει), ἀνάγκη οὖν τὸ μέν τι ἐν τούτῳ εἶναι, τὸ δʼ ἐν θατέρῳ τοῦ μεταβάλλοντος· οὔτε γὰρ ἐν ἀμφοτέροις οὔτʼ ἐν μηδετέρῳ δυνατόν. λέγω δʼ εἰς ὃ μεταβάλλει τὸ πρῶτον κατὰ τὴν μεταβολήν, οἷον ἐκ τοῦ λευκοῦ τὸ φαιόν, οὐ τὸ μέλαν· οὐ γὰρ ἀνάγκη τὸ μεταβάλλον ἐν ὁποτερῳοῦν εἶναι τῶν ἄκρων. φανερὸν οὖν ὅτι πᾶν τὸ μεταβάλλον ἔσται διαιρετόν.
κίνησις δʼ ἐστὶν διαιρετὴ διχῶς, ἔνα μὲν τρόπον τῷ χρόνῳ, ἄλλον δὲ κατὰ τὰς τῶν μερῶν τοῦ κινουμένου κινήσεις, οἷον εἰ τὸ ΑΓ κινεῖται ὅλον, καὶ τὸ ΑΒ κινήσεται καὶ τὸ ΒΓ. ἔστω δὴ τοῦ μὲν ΑΒ ἡ ΔΕ, τοῦ δὲ ΒΓ ἡ ΕΖ κίνησις τῶν μερῶν. ἀνάγκη δὴ τὴν ὅλην, ἐφʼ ἧς ΔΖ, τοῦ ΑΓ εἶναι κίνησιν. κινήσεται γὰρ κατὰ ταύτην, ἐπείπερ ἑκάτερον τῶν μερῶν κινεῖται καθʼ ἑκατέραν· οὐθὲν δὲ κινεῖται κατὰ τὴν ἄλλου κίνησιν· ὥστε ἡ ὅλη κίνησις τοῦ ὅλου ἐστὶν μεγέθους κίνησις. ἔτι δʼ εἰ πᾶσα μὲν κίνησις τινός, ἡ δʼ ὅλη κίνησις ἡ ἐφʼ ἧς ΔΖ μήτε τῶν μερῶν ἐστιν μηδετέρου (μέρους γὰρ ἑκατέρα) μήτʼ ἄλλου μηδενός (οὗ γὰρ ὅλη ὅλου, καὶ τὰ μέρη τῶν μερῶν· τὰ δὲ μέρη τῶν ΑΒ ΒΓ καὶ οὐδένων ἄλλων· πλειόνων γὰρ οὐκ ἦν μία κίνησις), κἂν ἡ ὅλη κίνησις εἴη τοῦ ΑΒΓ μεγέθους. ἔτι δʼ εἰ ἔστιν ἄλλη τοῦ ὅλου κίνησις, οἷον ἐφʼ ἧς ΘΙ, ἀφαιρεθήσεται ἀπʼ αὐτῆς
235aBu hareketler DE ve EZ'ye eşit olacaktır; çünkü bir şeyin tek bir hareketi vardır. Öyle ki ThI bütünüyle parçaların hareketlerine bölünürse, ThI DZ'ye eşit olacaktır; geriye bir şey kalırsa, meselâ KI, bu hiçbir şeyin hareketi olmayacaktır (ne bütünün ne parçaların, çünkü bir şeyin hareketi tektir; başka bir şeyin de değil, çünkü sürekli hareket sürekli şeylerin hareketidir). Bölme sırasında parçaların hareketlerini aşarsa da durum aynıdır. Bu imkânsız olduğuna göre, iki hareketin aynı ve eşit olması zorunludur. İşte parçaların hareketlerine göre bölme budur ve parçalara ayrılabilen her şeyin hareketinin böyle bölünmesi zorunludur. Öbür bölme zamana göredir: Her hareket zamanda olduğuna, her zaman bölünebildiğine, daha kısa zamanda da hareket daha az olduğuna göre, her hareketin zamana göre bölünmesi zorunludur.
Hareket eden her şey bir şeyde ve bir zaman boyunca hareket ettiğine ve her şeyin bir hareketi olduğuna göre, zamanın, hareketin, hareket etmenin, hareket edenin ve hareketin içinde olduğu şeyin bölmelerinin aynı olması zorunludur (ancak hareketin içinde olduğu şeylerin hepsi aynı şekilde bölünmez: yer kendi başına, keyfiyet ise araz olarak bölünür). İçinde hareket edilen zaman A, hareket de B olsun. Şey bütün hareketi bütün zamanda yapmışsa, yarım zamanda daha azını yapmış olur; bu zaman yeniden bölününce bundan da azını, ve hep böyle. Aynı şekilde hareket bölünebilirse zaman da bölünebilir; çünkü bütün hareket bütün zamanda yapılıyorsa, yarısı yarım zamanda, daha azı da daha kısa zamanda yapılır. Hareket etmek de aynı tarzda bölünecektir. Hareket etmek G olsun. Yarım harekete göre hareket etmek bütününkinden az olacak, yarının yarısına göre yine daha az, ve hep böyle. Hareketlerin her birine göre hareket etmeyi, meselâ DG'ye ve GE'ye göre hareket etmeyi ayrı ayrı ortaya koyarak, bütün hareket etmenin bütün harekete göre olduğu da söylenebilir (çünkü başka olsaydı, aynı harekete göre birden çok hareket etme olurdu); tıpkı hareketin de parçaların hareketlerine bölünebildiğini gösterdiğimiz gibi; çünkü her iki harekete göre hareket etme alınınca bütün, sürekli olacaktır. Uzunluğun ve genel olarak değişimin içinde olduğu her şeyin bölünebilir olduğu da aynı şekilde gösterilecektir (ancak bunlardan bazıları araz olarak bölünebilir, çünkü değişen şey bölünebilirdir); zira biri bölününce hepsi bölünecektir. Sınırlı ya da sonsuz olmak bakımından da hepsinde durum aynı olacaktır. Her şeyin bölünebilmesi ve sonsuz olması en çok değişen şeyden kaynaklanır; çünkü bölünebilirlik de sonsuzluk da doğrudan değişen şeyde bulunur. Bölünebilirlik daha önce gösterildi; sonsuzluk ise ileride açık olacaktır.
ἡ ἑκατέρων τῶν μερῶν κίνησις· αὗται δʼ ἴσαι ἔσονται ταῖς ΔΕ ΕΖ· μία γὰρ ἑνὸς κίνησις. ὥστʼ εἰ μὲν ὅλη διαιρεθήσεται ἡ ΘΙ εἰς τὰς τῶν μερῶν κινήσεις, ἴση ἔσται ἡ ΘΙ τῇ ΔΖ· εἰ δʼ ἀπολείπει τι, οἷον τὸ ΚΙ, αὕτη οὐδενὸς ἔσται κίνησις (οὔτε γὰρ τοῦ ὅλου οὔτε τῶν μερῶν διὰ τὸ μίαν εἶναι ἑνός, οὔτε ἄλλου οὐθενός· ἡ γὰρ συνεχὴς κίνησίς ἐστι συνεχῶν τινῶν), ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ ὑπερβάλλει κατὰ τὴν διαίρεσιν· ὥστʼ εἰ τοῦτο ἀδύνατον, ἀνάγκη τὴν αὐτὴν εἶναι καὶ ἴσην. αὕτη μὲν οὖν ἡ διαίρεσις κατὰ τὰς τῶν μερῶν κινήσεις ἐστίν, καὶ ἀνάγκη παντὸς εἶναι τοῦ μεριστοῦ αὐτήν· ἄλλη δὲ κατὰ τὸν χρόνον· ἐπεὶ γὰρ ἅποσα κίνησις ἐν χρόνῳ, χρόνος δὲ πᾶς διαιρετός, ἐν δὲ τῶ ἐλάττονι ἐλάττων ἡ κίνησις, ἀνάγκη πᾶσαν κίνησιν διαιρεῖσθαι κατὰ τὸν χρόνον.
ἐπεὶ δὲ πᾶν τὸ κινούμενον ἔν τινι κινεῖται καὶ χρόνον τινά, καὶ παντὸς ἔστι κίνησις, ἀνάγκη τὰς αὐτὰς εἶναι διαιρέσεις τοῦ τε χρόνου καὶ τῆς κινήσεως καὶ τοῦ κινεῖσθαι καὶ τοῦ κινουμένου καὶ ἐν ᾧ ἡ κίνησις (πλὴν οὐ πάντων ὁμοίως ἐν οἷς ἡ κίνησις, ἀλλὰ τοῦ μὲν τόπου καθʼ αὑτό, τοῦ δὲ ποιοῦ κατὰ συμβεβηκός). εἰλήφθω γὰρ ὁ χρόνος ἐν ᾧ κινεῖται ἐφʼ ᾧ Α, καὶ ἡ κίνησις ἐφʼ ᾧ B. εἰ οὖν τὴν ὅλην ἐν τῷ παντὶ χρόνῳ κεκίνηται, ἐν τῷ ἡμίσει ἐλάττω, καὶ πάλιν τούτου διαιρεθέντος ἐλάττω ταύτης, καὶ ἀεὶ οὕτως. ὁμοίως δὲ καί, εἰ ἡ κίνησις διαιρετή, καὶ ὁ χρόνος διαιρετός· εἰ γὰρ τὴν ὅλην ἐν τῷ παντί, τὴν ἡμίσειαν ἐν τῷ ἡμίσει, καὶ πάλιν τὴν ἐλάττω ἐν τῷ ἐλάττονι. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸ κινεῖσθαι διαιρεθήσεται. ἔστω γὰρ ἐφʼ ὧ Γ τὸ κινεῖσθαι. κατὰ δὴ τὴν ἡμίσειαν κίνησιν ἔλαττον ἔσται τοῦ ὅλου, καὶ πάλιν κατὰ τὴν τῆς ἡμισείας ἡμίσειαν, καὶ αἰεὶ οὕτως. ἔστι δὲ καὶ ἐκθέμενον τὸ καθʼ ἑκατέραν τῶν κινήσεων κινεῖσθαι, οἶον κατά τε τὴν ΔΓ καὶ τὴν ΓΕ, λέγειν ὅτι τὸ ὅλον ἔσται κατὰ τὴν ὅλην (εἰ γὰρ ἄλλο, πλείω ἔσται κινεῖσθαι κατὰ τὴν αὐτὴν κίνησιν), ὥσπερ ἐδεί. ξαμεν καὶ τὴν κίνησιν διαιρετὴν εἰς τὰς τῶν μερῶν κινήσεις οὖσαν· ληφθέντος γὰρ τοῦ κινεῖσθαι καθʼ ἑκατέραν συνεχὲς ἔσται τὸ ὅλον. ὡσαύτως δὲ δειχθήσεται καὶ τὸ μῆκος διαιρετόν, καὶ ὅλως πᾶν ἐν ᾧ ἐστιν ἡ μεταβολή (πλὴν ἔνια κατὰ συμβεβηκός, ὅτι τὸ μεταβάλλον ἐστὶν διαιρετόν)· ἑνὸς γὰρ διαιρουμένου πάντα διαιρεθήσεται. καὶ ἐπὶ τοῦ πεπερασμένα εἶναι ἢ ἄπειρα ὁμοίως ἕξει κατὰ πάντων. ἠκολούθηκεν
δὲ μάλιστα τὸ διαιρεῖσθαι πάντα καὶ ἄπειρα εἶναι ἀπὸ τοῦ μεταβάλλοντος· εὐθὺς γὰρ ἐνυπάρχει τῷ μεταβάλλοντι τὸ διαιρετὸν καὶ τὸ ἄπειρον. τὸ μὲν οὖν διαιρετὸν δέδεικται πρότερον, τὸ δʼ ἄπειρον ἐν τοῖς ἑπομένοις ἔσται δῆλον.
235b55. Bölüm
Değişen her şey bir şeyden bir şeye değiştiğine göre, değişmiş olanın, ilk değişmiş olduğu anda, değiştiği şeyin içinde olması zorunludur. Çünkü değişen şey, değiştiği şeyden çıkar ya da onu bırakır; ya değişmek ile bırakmak aynıdır ya da bırakmak değişmenin ardından gelir. Bırakmak değişmenin ardından geliyorsa, bırakmış olmak da değişmiş olmanın ardından gelir; çünkü ikisinin birbirine nispeti aynıdır. Değişimlerden biri çelişkiye göre olan değişim olduğuna göre, şey olmayandan olana değişmişse olmayanı bırakmıştır. Demek ki olanın içinde olacaktır; çünkü her şeyin ya olması ya olmaması zorunludur. Şu hâlde çelişkiye göre olan değişimde, değişmiş olanın değiştiği şeyin içinde olacağı açıktır. Bunda böyleyse ötekilerde de böyledir; çünkü birinde nasılsa ötekilerde de öyledir. Ayrıca değişmiş olanın bir yerde ya da bir şeyde bulunması zorunluysa, değişimleri tek tek ele alanlar için de bu açıktır. Çünkü değiştiği şeyi bırakmıştır ve bir yerde bulunması zorunludur; öyleyse ya değiştiği şeyde ya da başka bir şeyde olacaktır. Başka bir şeyde, meselâ G'de ise, B'ye değişmiş olan yeniden G'den B'ye değişmektedir; çünkü B, G'ye bitişik değildi, değişim ise süreklidir. Öyle ki değişmiş olan, değişmiş olduğu anda, değiştiği şeye doğru değişmekte olurdu. Bu ise imkânsızdır; demek ki değişmiş olanın, değiştiği şeyin içinde olması zorunludur. Buradan, olmuş olanın olduğu anda var olacağı, yok olmuş olanın da var olmayacağı açıktır; çünkü söylenen her değişim için küllî olarak söylendi ve en çok da çelişkiye göre olan değişimde açıktır.
Şu hâlde değişmiş olanın, ilk değişmiş olduğu anda, değiştiği şeyin içinde olduğu açıktır. Değişmiş olanın ilk olarak içinde değişmiş olduğu zamanın ise bölünmez olması zorunludur. İlk derken, kendisinin başka bir kısmı yüzünden öyle olmayanı kastediyorum. AG bölünebilir olsun ve B'de bölünsün. Şey AB'de ya da BG'de değişmişse, ilk olarak AG'de değişmiş olmaz. Her ikisinde değişmekteyse (çünkü her birinde ya değişmiş ya da değişmekte olması zorunludur), bütünde de değişmekte olurdu; oysa bütünde değişmiş olduğu kabul edilmişti.
Επεὶ δὲ πᾶν τὸ μεταβάλλον ἔκ τινος εἴς τι μεταβάλλει, ἀνάγκη τὸ μεταβεβληκός, ὅτε πρῶτον μεταβέβληκεν, εἶναι ἐν μεταβέβληκεν. τὸ γὰρ μεταβάλλον, ἐξ οὗ μεταβάλλει, ἐξίσταται ἢ ἀπολείπει αὐτό, καὶ ἤτοι ταὐτόν ἐστι τὸ μεταβάλλειν καὶ τὸ ἀπολείπειν, ἢ ἀκολουθεῖ τῷ μεταβάλλειν τὸ ἀπολείπειν. εἰ δὲ τῷ μεταβάλλειν τὸ ἀπολείπειν, τῷ μεταβεβληκέναι τὸ ἀπολελοιπέναι· ὁμοίως γὰρ ἑκάτερον ἔχει πρὸς ἑκάτερον. ἐπεὶ οὖν μία τῶν μεταβολῶν ἡ κατʼ ἀντίφασιν, ὅτε μεταβέβληκεν ἐκ τοῦ υὴ ὄντος εἰς τὸ ὄν, ἀπολέλοιπεν τὸ μὴ ὄν. ἔσται ἄρα ἐν τῷ ὄντι· πᾶν γὰρ ἀνάγκη ἢ εἶναι ἢ μὴ εἶναι. φανερὸν οὖν ὅτι ἐν τῇ κατʼ ἀντίφασιν μεταβολῇ τὸ μεταβεβληκὸς ἔσται ἐν ᾧ μεταβέβληκεν. εἰ δʼ ἐν ταύτῃ, καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις· ὁμοίως γὰρ ἐπὶ μιᾶς καὶ τῶν ἄλλων. ἔτι δὲ καὶ καθʼ ἑκάστην λαμβάνο??σι φανερόν, εἴπερ ἀνάγκη τὸ μεταβεβληκὸς εἶναί που ἢ ἔν τινι. ἐπεὶ γὰρ ἐξ οὗ μεταβέβληκεν ἀπολέλοιπεν, ἀνάγκη δʼ εἶναί που, ἢ ἐν τούτῳ ἢ ἐν ἄλλῳ ἔσται. εἰ μὲν οὖν ἐν ἄλλῳ, οἷον ἐν τῷ Γ, τὸ εἰς τὸ B μεταβεβληκός, πάλιν ἐκ τοῦ Γ μεταβάλλει εἰς τὸ Β· οὐ γὰρ ἦν ἐχόμενον τὸ B, ἡ δὲ μεταβολὴ συνεχής. ὥστε τὸ μεταβεβληκός, ὅτε μεταβέβληκεν, μεταβάλλει εἰς ὃ μεταβέβληκεν. τοῦτο δʼ ἀδύνατον· ἀνάγκη ἄρα τὸ μεταβεβληκὸς εἶναι ἐν τούτῳ εἰς ὃ μεταβέβληκεν. φανερὸν οὖν ὅτι καὶ τὸ γεγονός, ὅτε γέγονεν, ἔσται, καὶ τὸ ἐφθαρμένον οὐκ ἔσται· καθόλου τε γὰρ εἴρηται περὶ πάσης μεταβολῆς, καὶ μάλιστα δῆλον ἐν τῇ κατʼ ἀντίφασιν.
ὅτι μὲν τοίνυν τὸ μεταβεβληκός, ὅτε μεταβέβληκε πρῶτον, ἐν ἐκείνῳ ἐστίν, δῆλον· ἐν ᾧ δὲ πρώτῳ μεταβέβληκεν τὸ μεταβεβληκός, ἀνάγκη ἄτομον εἶναι. λέγω δὲ πρῶτον ὃ μὴ τῷ ἕτερόν τι αὐτοῦ εἶναι τοιοῦτόν ἐστιν. ἔστω γὰρ διαιρετὸν τὸ ΑΓ, καὶ διῃρήσθω κατὰ τὸ B. εἰ μὲν οὖν ἐν τῷ ΑΒ μετα· βέβληκεν ἢ πάλιν ἐν τῷ ΒΓ, οὐκ ἂν ἐν πρώτῳ τῷ ΑΓ μεταβεβληκὸς εἴη. εἰ δʼ ἐν ἑκατέρῳ μετέβαλλεν (ἀνάγκη γὰρ ἢ μεταβεβληκέναι ἢ μεταβάλλειν ἐν ἑκατέρῳ, κἂν ἐν τῷ
236aBirinde değişmekte, öbüründe değişmiş olduğu durumda da akıl yürütme aynıdır; çünkü ilkten önce bir şey olacaktır. Öyle ki içinde değişilmiş olan zaman bölünebilir olamaz. Buradan, yok olmuş olanın da olmuş olanın da, birinin yok olmuş, öbürünün olmuş olduğu zamanın bölünmez olduğu açıktır.
"İlk olarak içinde değişilmiş olan" iki anlamda söylenir: biri değişimin içinde tamamlandığı ilk zaman (çünkü o zaman değişmiş olduğunu söylemek doğrudur), öbürü değişmeye başlanılan ilk zaman. Değişimin sonuna göre ilk denen vardır ve gerçekten bulunur (çünkü bir değişimin tamamlanması mümkündür ve değişimin bir sonu vardır; sınır olduğu için bunun bölünmez olduğu da gösterildi); başlangıca göre ilk denen ise hiç yoktur. Çünkü değişimin bir başlangıcı yoktur ve şey zamanın ilk bir parçasında değişmekte değildi. İlk olan AD olsun. Bu bölünmez değildir; yoksa şimdiler birbirine bitişik olurdu. Ayrıca şey bütün GA zamanında duruyorsa (duruyor olduğu kabul edilsin), A'da da durur; öyle ki AD parçasızsa, şey aynı anda hem duruyor hem değişmiş olacaktır; çünkü A'da duruyor, D'de ise değişmiş durumdadır. AD parçasız olmadığına göre, bölünebilir olması ve şeyin onun herhangi bir parçasında değişmiş olması zorunludur. Çünkü AD bölününce, şey iki parçanın hiçbirinde değişmemişse bütününde de değişmemiştir; ikisinde de değişmekteyse bütününde de değişmektedir; birinde değişmişse bütünde ilk olarak değişmiş değildir. Öyle ki herhangi bir parçada değişmiş olması zorunludur. Şu hâlde içinde ilk değişilmiş olan bir zamanın bulunmadığı açıktır; çünkü bölmeler sonsuzdur. Değişmiş olan şeyin de ilk değişmiş olan bir parçası yoktur. DE'nin ilk değişmiş olan parçası DZ olsun; çünkü değişen her şeyin bölünebilir olduğu gösterildi. DZ'nin içinde değiştiği zaman da ThI olsun. DZ bütün zamanda değişmişse, yarım zamanda daha küçük ve DZ'den önce değişmiş bir parça olacaktır; ondan önce bir başkası, ondan önce yine bir başkası, ve hep böyle. Öyle ki değişen şeyin ilk değişmiş hiçbir parçası olmayacaktır.
Demek ki ne değişen şeyde ne de içinde değişilen zamanda ilk bir şeyin bulunmadığı söylenenlerden açıktır; değişilen şeyin kendisinde, yani neye ya da ne bakımından değişildiğinde ise durum artık aynı olmayacaktır.
ὅλῳ μεταβάλλοι· ἀλλʼ ἦν μεταβεβληκός. ὁ αὐτὸς δὲ λό. γος καὶ εἰ ἐν τῷ μὲν μεταβάλλει, ἐν δὲ τῷ μεταβέβληκεν· ἔσται γάρ τι τοῦ πρώτου πρότερον· ὥστʼ οὐκ ἂν εἴη διαιρετὸν ἐν ᾧ μεταβέβληκεν. φανερὸν οὖν ὅτι καὶ τὸ ἐφθαρμένον καὶ τὸ γεγονὸς ἐν ἀτόμῳ τὸ μὲν ἔφθαρται τὸ δὲ γέγονεν.
λέγεται δὲ τὸ ἐν ᾧ πρώτῳ μεταβέβληκε διχῶς, τὸ μὲν ἐν ᾧ πρώτῳ ἐπετελέσθη ἡ μεταβολή (τότε γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι μεταβέβληκεν, τὸ δʼ ἐν ᾧ πρώτῳ ἤρξατο μεταβάλλειν. τὸ μὲν οὖν κατὰ τὸ τέλος τῆς μεταβολῆς πρῶτον λεγόμενον ὑπάρχει τε καὶ ἔστιν (ἐνδέχεται γὰρ ἐπιτελεσθῆναι μεταβολὴν καὶ ἔστι μεταβολῆς τέλος, ὃ δὴ καὶ δέδεικται ἀδιαίρετον ὄν διὰ τὸ πέρας εἶναι)· τὸ δὲ κατὰ τὴν ἀρχὴν ὅλως οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ ἔστιν ἀρχὴ μεταβολῆς, οὐδʼ ἐν πρώτῳ τοῦ χρόνου μετέβαλλεν. ἔστω γὰρ πρῶτον ἐφʼ ᾧ τὸ ΑΔ. τοῦτο δὴ ἀδιαίρετον μὲν οὐκ ἔστιν· συμβήσεται γὰρ ἐχόμενα εἶναι τὰ νῦν. ἔτι δʼ εἰ ἐν τῷ ΓΑ χρόνῳ παντὶ ἠρεμεῖ (κείσθω γὰρ ἠρεμοῦν, καὶ ἐν τῷ Α ἠρεμεῖ, ὥστʼ εἰ ἀμερές ἐστι τὸ ΑΔ, ἅμα ἠρεμήσει καὶ μεταβεβληκὸς ἔσται· ἐν μὲν γὰρ τῷ Α ἠρεμεῖ, ἐν δὲ τῷ Δ μεταβέβληκεν. ἐπεὶ δʼ οὐκ ἔστιν ἀμερές, ἀνάγκη διαιρετὸν εἶναι καὶ ἐν ὁτῳοῦν τῶν τούτου μεταβεβληκέναι· διαιρεθέντος γὰρ τοῦ ΑΔ, εἰ μὲν ἐν μηδετέρῳ μεταβέβληκεν, οὐδʼ ἐν τῷ ὅλῳ· εἰ δʼ ἐν ἀμφοῖν μεταβάλλει καὶ ἐν τῷ παντί, εἴτʼ ἐν θατέρῳ μεταβέβληκεν, οὐκ ἐν τῷ ὅλῳ πρώτῳ. ὥστε ἀνάγκη ἐν ὁτῳοῦν μεταβεβληκέναι. φανερὸν τοίνυν ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν πρώτῳ μεταβέβληκεν· ἄπειροι γὰρ αἱ διαιρέσεις. οὐδὲ δὴ τοῦ μεταβεβληκότος ἔστιν τι πρῶτον ὃ μεταβέβληκεν. ἔστω γὰρ τὸ ΔΖ πρῶτον μεταβεβληκὸς τοῦ ΔΕ· πᾶν γὰρ δέδεικται διαιρετὸν τὸ μεταβάλλον. ὁ δὲ χρόνος ἐν ᾧ τὸ ΔΖ μεταβέβληκεν ἔστω ἐφʼ ᾧ ΘΙ. εἰ οὖν ἐν τῷ παντὶ τὸ ΔΖ μεταβέβληκεν ἐν τῷ ἡμίσει ἔλαττον ἔσται τι μεταβεβληκὸς καὶ πρότερον τοῦ ΔΖ, καὶ πάλιν τούτου ἄλλο, κἀκείνου ἕτερον, καὶ αἰεὶ οὕτως. ὥστʼ οὐθὲν ἔσται πρῶτον τοῦ μεταβάλλοντος ὃ μεταβέβληκεν.
ὅτι μὲν οὖν οὔτε τοῦ μεταβάλλοντος οὔτʼ ἐν ᾧ μεταβάλλει χρόνῳ πρῶτον οὐθέν ἐστιν, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων·
236bÇünkü değişimde söz konusu olan üç şey vardır: değişen, içinde değiştiği ve değiştiği şey; meselâ insan, zaman ve beyaz. İnsan ile zaman bölünebilir; beyaz ise ayrı bir meseledir. Gerçi araz olarak her şey bölünebilir; çünkü beyazın ya da keyfiyetin arız olduğu şey bölünebilir. Ama araz olarak değil de kendi başına bölünebilir denen şeylerde, meselâ büyüklüklerde de ilk olan bulunmayacaktır. AB büyüklüğü olsun ve şey B'den G'ye ilk olarak hareket etmiş olsun. BG bölünmezse, parçasız bir şey parçasız bir şeye bitişik olacaktır; bölünebilirse, G'den önce, şeyin değişmiş olduğu bir şey olacak, ondan önce bir başkası, ve bölme hiç tükenmediği için hep böyle. Öyle ki şeyin ilk değişmiş olduğu şey olmayacaktır. Kemiyet değişiminde de durum aynıdır; çünkü o da sürekli bir şeyde olur. Şu hâlde hareketler içinde yalnız keyfiyete göre olanda kendi başına bölünmez bir şeyin bulunabileceği açıktır.
αὐτὸ δὲ ὃ μεταβάλλει ἢ καθʼ ὃ μεταβάλλει, οὐκέθʼ ὁμοίως ἕξει. τρία γάρ ἐστιν ἃ λέγεται κατὰ τὴν μεταβολήν, τό τε μεταβάλλον καὶ ἐν καὶ εἰς ὃ μεταβάλλει, οἷον ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ χρόνος καὶ τὸ λευκόν. ὁ μὲν οὖν ἄνθρωπος καὶ ὁ χρόνος διαιρετοί, περὶ δὲ τοῦ λευκοῦ ἄλλος λόγος. πλὴν κατὰ συμβεβηκός γε πάντα διαιρετά· ᾧ γὰρ συμβέβηκεν τὸ λευκὸν ἢ τὸ ποιόν, ἐκεῖνο διαιρετόν ἐστιν· ἐπεὶ ὅσα γε καθʼ αὐτὰ λέγεται διαιρετὰ καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός, οὐδʼ ἐν τούτοις ἔσται τὸ πρῶτον, οἷον ἐν τοῖς μεγέθεσιν. ἔστω γὰρ τὸ ἐφʼ ΑΒ μέγεθος, κεκινήσθω δʼ ἐκ τοῦ B εἰς τὸ Γ πρῶτον. οὐκοῦν εἰ μὲν ἀδιαίρετον ἔσται τὸ ΒΓ, ἀμερὲς ἀμεροῦς ἔσται ἐχόμενον· εἰ δὲ διαιρετόν, ἔσται τι τοῦ Γ πρότερον, εἰς ὃ μεταβέβληκεν, κἀκείνου πάλιν ἄλλο, καὶ ἀεὶ οὕτως διὰ τὸ μηδέποτε ὑπολείπειν τὴν διαίρεσιν. ὥστʼ οὐκ ἔσται πρῶτον εἰς ὃ μεταβέβληκεν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ ποσοῦ μεταβολῆς· καὶ γὰρ αὕτη ἐν συνεχεῖ ἐστιν. φανερὸν οὖν ὅτι ἐν μόνῃ τῶν κινήσεων τῇ κατὰ τὸ ποιὸν ἐνδέχεται ἀδιαίρετον καθʼ αὑτὸ εἶναι.
236b156. Bölüm
Değişen her şey zamanda değişir; zamanda değişmek ise hem ilk olarak hem de başka bir şey bakımından söylenir: meselâ bir günün içinde değiştiği için bir yılın içinde değiştiği söylenir. Öyleyse değişen şey hangi zamanda ilk olarak değişiyorsa, o zamanın herhangi bir parçasında değişmesi zorunludur. Bu, tariften de açıktır (çünkü ilk dediğimiz buydu); ama şunlardan da açıktır. Hareket edenin ilk olarak içinde hareket ettiği zaman KhR olsun ve K'de bölünsün; çünkü her zaman bölünebilir. Şey KhK zamanında ya hareket eder ya etmez; KR'de de aynı şekilde. İkisinin hiçbirinde hareket etmiyorsa bütünde duruyor olurdu (çünkü hiçbir parçasında hareket etmeyen bir şeyin bütünde hareket etmesi imkânsızdır); yalnız birinde hareket ediyorsa, KhR'de ilk olarak hareket etmiyor olurdu, çünkü hareketi başka bir şey bakımından olurdu. Demek ki KhR'nin herhangi bir parçasında hareket etmesi zorunludur.
Bu gösterildiğine göre, hareket eden her şeyin daha önce hareket etmiş olmasının zorunlu olduğu açıktır. Çünkü KL büyüklüğü KhR ilk zamanında katedildiyse, eşit hızla hareket edip aynı anda başlayan bir şey yarım zamanda yarısını katetmiş olacaktır. Eşit hızlı olan aynı zamanda bir yol katetmişse, öbürünün de aynı büyüklüğü katetmiş olması zorunludur; öyle ki hareket eden, hareket etmiş olacaktır.
Ἐπεὶ δὲ τὸ μεταβάλλον ἅπαν ἐν χρόνῳ μεταβάλλει, λέγεται δʼ ἐν χρόνῳ μεταβάλλειν καὶ ὡς ἐν πρώτῳ καὶ ὡς καθʼ ἕτερον, οἷον ἐν τῷ ἐνιαυτῷ ὅτι ἐν τῇ ἡμέρᾳ μεταβάλλει, ἐν πρώτῳ χρόνῳ μεταβάλλει τὸ μεταβάλλον, ἐν ὁτῳοῦν ἀνάγκη τούτου μεταβάλλειν. δῆλον μὲν οὖν καὶ ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ (τὸ γὰρ πρῶτον οὕτως ἐλέγομεν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶνδε φανερόν. ἔστω γὰρ ἐν ᾧ πρώτῳ κινεῖται τὸ κινούμενον ἐφʼ ᾧ XP, καὶ διῃρήσθω κατὰ τὸ Κ· πᾶς γὰρ χρόνος διαιρετός. ἐν δὴ τῷ ΧΚ χρόνῳ ἤτοι κινεῖται ἢ οὐ κινεῖται, καὶ πάλιν ἐν τῷ KP ὡσαύτως. εἰ μὲν οὖν ἐν μηδετέρῳ κινεῖται, ἠρεμοίη ἂν ἐν τῷ παντί (κινεῖσθαι γὰρ ἐν μηθενὶ τῶν τούτου κινούμενον ἀδύνατον)· εἰ δʼ ἐν θατέρῳ μόνῳ κινεῖται, οὐκ ἂν ἐν πρώτῳ κινοῖτο τῷ ΧΡ· καθʼ ἕτερον γὰρ ἡ κίνησις. ἀνάγκη ἄρα ἐν ὁτῳοῦν τοῦ ΧΡ κινεῖσθαι.
δεδει. γμένου δὲ τούτου φανερὸν ὅτι πᾶν τὸ κινούμενον ἀνάγκη κεχινῆσθαι πρότερον. εἰ γὰρ ἐν τῷ XP πρώτῳ χρόνῳ τὸ ΚΛ κεκίνηται μέγεθος, ἐν τῷ ἡμίσει τὸ ὁμοταχῶς κινούμενον καὶ ἅμα ἀρξάμενον τὸ ἣμισυ ἔσται κεκινημένον. εἰ δὲ τὸ ὁμοταχὲς ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ κεκίνηταί τι, καὶ θάτερον
237aAyrıca bütün KhR zamanında ya da genel olarak herhangi bir zamanda hareket etmiş olduğunu o zamanın son şimdisini alarak söylüyorsak (çünkü zamanı sınırlayan budur ve iki şimdi arasındaki şey zamandır), öbür zamanlarda da aynı şekilde hareket etmiş olduğu söylenebilir. Yarım zamanın sonu ise bölme noktasıdır. Öyle ki şey yarım zamanda da, genel olarak herhangi bir parçada da hareket etmiş olacaktır; çünkü her kesimle birlikte şimdilerle sınırlanmış bir zaman hep vardır. Her zaman bölünebiliyorsa ve iki şimdi arasındaki şey zamansa, değişen her şey sonsuz kere değişmiş olacaktır. Ayrıca sürekli olarak değişen, yok olmamış ve değişimi kesilmemiş olan şeyin herhangi bir zamanda ya değişmekte ya da değişmiş olması zorunluysa ve şimdide değişmek mümkün değilse, her şimdide değişmiş olması zorunludur; öyle ki şimdiler sonsuz olduğuna göre, değişen her şey sonsuz kere değişmiş olacaktır.
Yalnız değişenin değişmiş olması değil, değişmiş olanın da önce değişmekte olması zorunludur; çünkü bir şeyden bir şeye değişmiş olan her şey zamanda değişmiştir. Bir şimdide A'dan B'ye değişmiş olsun. A'da bulunduğu şimdinin aynısında değişmiş değildir (yoksa aynı anda hem A'da hem B'de olurdu); çünkü değişmiş olanın, değişmiş olduğu anda, değiştiği şeyde olmadığı daha önce gösterildi. Başka bir şimdide değişmişse, araya bir zaman girecektir; çünkü şimdiler bitişik değildi. Şu hâlde zamanda değişmiş olduğuna ve her zaman bölünebildiğine göre, yarım zamanda başka bir şey değişmiş olacak, onun yarısında yine başka bir şey, ve hep böyle; öyle ki önce değişmekte olmalıdır. Ayrıca söylenen şey büyüklük bakımından daha açıktır, çünkü değişenin içinde değiştiği büyüklük süreklidir. Bir şey G'den D'ye değişmiş olsun. GD bölünmezse, parçasız bir şey parçasız bir şeye bitişik olacaktır; bu imkânsız olduğuna göre, aradakinin bir büyüklük olması ve sonsuz kısımlara bölünebilmesi zorunludur; öyle ki şey önce o kısımlara doğru değişmektedir. Demek ki değişmiş olan her şeyin daha önce değişmekte olması zorunludur. Sürekli olmayan şeylerde, meselâ zıtlarda ve çelişkide de ispat aynıdır; çünkü değişmiş olduğu zamanı alıp aynı şeyleri yeniden söyleyeceğiz.
ἀνάγκη ταὐτὸ κεκινῆσθαι μέγεθος, ὥστε κεκινημένον ἔσται τὸ κινούμενον. ἔτι δὲ εἰ ἐν τῷ παντὶ χρόνῳ τῷ XP κεκινῆσθαι λέγομεν, ἢ ὅλως ἐν ὁτῳοῦν χρόνῳ, τῷ λαβεῖν τὸ ἔσχατον αὐτοῦ νῦν (τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὁρίζον, καὶ τὸ μεταξὺ τῶν νῦν χρόνος, κἂν ἐν τοῖς ἄλλοις ὁμοίως λέγοιτο κεκινῆσθαι. τοῦ δʼ ἡμίσεος ἔσχατον ἡ διαίρεσις. ὥστε καὶ ἐν τῷ ἡμίσει κεκινημένον ἔσται καὶ ὅλως ἐν ὁτῳοῦν τῶν μερῶν· ἀεὶ γὰρ ἅμα τῇ τομῇ χρόνος ἔστιν ὡρισμένος ὑπὸ τῶν νῦν. εἰ οὖν ἅπας μὲν χρόνος διαιρετός, τὸ δὲ μεταξὺ τῶν νῦν χρόνος, ἅπαν τὸ μεταβάλλον ἄπειρα ἔσται μεταβεβληκός. ἔτι δʼ εἰ τὸ συνεχῶς μεταβάλλον καὶ μὴ φθαρὲν μηδὲ πεπαυμένον τῆς μεταβολῆς ἢ μεταβάλλειν ἢ μεταβεβληκέναι ἀναγκαῖον ἐν ὁτῳοῦν, ἐν δὲ τῷ νῦν οὐκ ἔστιν μεταβάλλειν, ἀνάγκη μεταβεβληκέναι καθʼ ἕκαστον τῶν νῦν· ὥστʼ εἰ τὰ νῦν ἄπειρα, πᾶν τὸ μεταβάλλον ἄπειρα ἔσται μεταβεβληκὔς.
οὐ μόνον δὲ τὸ μεταβάλλον ἀνάγκη μεταβεβληκέναι, ἀλλὰ καὶ τὸ μεταβεβληκὸς ἀνάγκη μεταβάλλειν πρότερον· ἅπαν γὰρ τὸ ἔκ τινος εἴς τι μεταβεβληκὸς ἐν χρόνῳ μεταβέβληκεν. ἔστω γὰρ ἐν τῷ νῦν ἐκ τοῦ A εἰς τὸ B με· ταβεβληκός. οὐκοῦν ἐν μὲν τῷ αὐτῷ νῦν ἐν ἐστιν ἐν τῷ Α, οὐ μεταβέβληκεν (ἅμα γὰρ ἂν εἴη ἐν τῷ Α καὶ ἐν τῷ B)· τὸ γὰρ μεταβεβληκός, ὅτε μεταβέβληκεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τούτῳ, δέδεικται πρότερον· εἰ δʼ ἐν ἄλλῳ, μεταξὺ ἔσται χρόνος· οὐ γὰρ ἦν ἐχόμενα τὰ νῦν. ἐπεὶ οὖν ἐν χρόνῳ μεταβέβληκεν, χρόνος δʼ ἅπας διαιρετός, ἐν τῷ ἡμίσει ἄλλο ἔσται μεταβεβληκός, καὶ πάλιν ἐν τῷ ἐκείνου ἡμίσει ἄλλο, καὶ αἰεὶ οὕτως· ὥστε μεταβάλλοι ἂν πρότερον. ἔτι δʼ ἐηὶ τοῦ μεγέθους φανερώτερον τὸ λεχθὲν διὰ τὸ συνεχὲς εἶναι τὸ μέγεθος ἐν ᾧ μεταβάλλει τὸ μεταβάλλον. ἔστω γάρ τι μεταβεβληκὸς ἐκ τοῦ Γ εἰς τὸ Δ. οὐκοῦν εἰ μὲν ἀδιαίρετόν ἐστι τὸ ΓΔ, ἀμερὲς ἀμεροῦς ἔσται ἐχόμενον· ἐπεὶ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, ἀνάγκη μέγεθος εἶναι τὸ μεταξὺ καὶ εἰς ἄπειρα διαιρετόν· ὥστʼ εἰς ἐκεῖνα μεταβάλλει πρότερον. ἀνάγκη ἄρα πᾶν τὸ μεταβεβληκὸς μεταβάλλειν πρότερον. ἡ γὰρ αὐτὴ ἀπόδειξις
237bÖyle ki değişmiş olanın değişmekte, değişmekte olanın da değişmiş olması zorunludur; değişmekten önce değişmiş olmak, değişmiş olmaktan önce de değişmek gelecek ve ilk olan hiçbir zaman yakalanamayacaktır. Bunun sebebi, parçasız bir şeyin parçasız bir şeye bitişik olmamasıdır; çünkü bölme, artan ve azalan çizgilerde olduğu gibi sonsuzdur.
Şu hâlde bölünebilir ve sürekli olan şeylerde, olmuş olanın önce olmakta olmasının, olmakta olanın da olmuş olmasının zorunlu olduğu açıktır; ancak olmuş olan her zaman olmakta olan şeyin kendisi değildir, bazen başka bir şeydir, meselâ onun bir parçası, evin temeli gibi. Yok olmakta ve yok olmuş olan için de durum aynıdır; çünkü olmakta ve yok olmakta olan şeyde, sürekli olduğu sürece, doğrudan sonsuz bir şey bulunur ve olmuş bir şey olmadan olmakta olmak da, olmakta olan bir şey olmadan olmuş olmak da mümkün değildir; yok olmak ve yok olmuş olmak için de aynısı geçerlidir: Yok olmaktan önce hep yok olmuş olmak, yok olmuş olmaktan önce de yok olmak gelecektir. Demek ki olmuş olanın önce olmakta olması, olmakta olanın da olmuş olması zorunludur; çünkü her büyüklük ve her zaman hep bölünebilir. Öyle ki şey hangi zamanda olursa olsun, o zaman ilk zaman olmayacaktır.
καὶ ἐν τοῖς μὴ συνεχέσιν, οἶον ἔν τε τοῖς ἐναντίοις καὶ ἐν ἀντιφάσει· ληψόμεθα γὰρ τὸν χρόνον ἐν ᾧ μεταβέβληκεν, καὶ πάλιν ταὐτὰ ἐροῦμεν. ὥστε ἀνάγκη τὸ μεταβεβληπὸς μεταβάλλειν καὶ τὸ μεταβάλλον μεταβεβληκέναι, καὶ ἔσται τοῦ μὲν μεταβάλλειν τὸ μεταβεβληκέναι πρότερον, τοῦ δὲ μεταβεβληκέναι τὸ μεταβάλλειν, καὶ οὐδέποτε ληφθήσεται τὸ πρῶτον. αἴτιον δὲ τούτου τὸ μὴ εἶναι ἀμερὲς ἀμεροῦς ἐχόμενον· ἄπειρος γὰρ ἡ διαίρεσις, καθάπερ ἐπὶ τῶν αὐξανομένων καὶ καθαιρουμένων γραμμῶν.
φανερὸν οὖν ὅτι καὶ τὸ γεγονὸς ἀνάγκη γίγνεσθαι πρότερον καὶ τὸ γιγνόμενον γεγονέναι, ὅσα διαιρετὰ καὶ συνεχῆ, οὐ μέντοι αἰεὶ ὃ γίγνεται, ἀλλʼ ἄλλο ἐνίοτε, οἷον τῶν ἐκείνου τι, ὥσπερ τῆς οἰκίας τὸν θεμέλιον. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ φθειρομένου καὶ ἐφθαρμένου· εὐθὺς γὰρ ἐνυπάρχει τῷ γιγνομένῳ καὶ τῷ φθειρομένῳ ἄπειρόν τι συνεχεῖ γε ὄντι, καὶ οὐκ ἔστιν οὔτε γίγνεσθαι μὴ γεγονός τι οὔτε γεγονέναι μὴ γιγνόμενόν τι, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ φθείρεσθαι καὶ ἐπὶ τοῦ ἐφθάρθαι· αἰεὶ γὰρ ἔσται τοῦ μὲν φθείρεσθαι τὸ ἐφθάρθαι πρότερον, τοῦ δʼ ἐφθάρθαι τὸ φθείρεσθαι. φανερὸν οὖν ὅτι καὶ τὸ γεγονὸς ἀνάγκη γίγνεσθαι πρότερον καὶ τὸ γιγνόμενον γεγονέναι· πᾶν γὰρ μέγεθος καὶ πᾶς χρόνος ἀεὶ διαιρετά. ὥστʼ ἐν ᾧ ἂν ᾖ, οὐκ ἂν εἴη ὡς πρώτῳ.
237b207. Bölüm
Hareket eden her şey zamanda hareket ettiğine ve daha uzun zamanda daha büyük bir büyüklük katettiğine göre, sonsuz zamanda sınırlı bir hareket yapmak imkânsızdır; aynı hareketi ya da onun bir kısmını tekrar tekrar yapmak değil, bütün zamanda bütün hareketi yapmak kastediliyor. Bir şey eşit hızla hareket ediyorsa, sınırlı olanı sınırlı zamanda katetmesinin zorunlu olduğu açıktır (çünkü bütünü tam ölçecek bir parça alınırsa, şey bütünü, parça sayısı kadar eşit zamanda katetmiş olur; bu parçalar hem her birinin büyüklüğü hem de hepsinin sayısı bakımından sınırlı olduğuna göre, zaman da sınırlı olacaktır; çünkü zaman, parçanın zamanının parçaların sayısıyla çarpımı kadar olacaktır). Ama hız eşit olmasa da bir fark yoktur. AB sonsuz zamanda katedilmiş sınırlı bir aralık, GD de sonsuz zaman olsun. Bir kısmın başka bir kısımdan önce katedilmiş olması zorunluysa (bu da açıktır: zamanın öncesinde ve sonrasında başka başka kısımlar katedilmiştir; çünkü daha uzun zamanda hep başka bir kısım katedilmiş olacaktır; şey eşit hızla da değişse eşit olmayan hızla da değişse, hareket şiddetlense de gevşese de aynı kalsa da durum farksızdır), AB aralığından AB'yi tam ölçecek bir kısım, AE alınsın.
Ἐπεὶ δὲ πᾶν τὸ κινούμενον ἐν χρόνῳ κινεῖται, καὶ ἐν τῷ πλείονι μεῖζον μέγεθος, ἐν τῷ ἀπείρῳ χρόνῳ ἀδύνατόν ἐστιν πεπερασμένην κινεῖσθαι, μὴ τὴν αὐτὴν αἰεὶ καὶ τῶν ἐκείνης τι κινούμενον, ἀλλʼ ἐν ἅπαντι ἅπασαν, ὅτι μὲν οὖν εἴ τι ἰσοταχῶς κινοῖτο, ἀνάγκη τὸ πεπερασμένον ἐν πεπερασμένῳ κινεῖσθαι, δῆλον (ληφθέντος γὰρ μορίου ὃ καταμετρήσει τὴν ὅλην, ἐν ἴσοις χρόνοις τοσούτοις ὅσα τὰ μόριά ἐστιν, τὴν ὅλην κεκίνηται, ὥστʼ ἐπεὶ ταῦτα πεπέρανται καὶ τῷ πόσον ἕκαστον καὶ τῷ ποσάκις ἅπαντα, καὶ ὁ χρόνος ἂν εἴη πεπερασμένος· τοσαυτάκις γὰρ ἔσται τοσοῦτος, ὅσος ὁ τοῦ μορίου χρόνος πολλαπλασιασθεὶς τῷ πλήθει τῶν μορίων)· ἀλλὰ δὴ κἂν μὴ ἰσοταχῶς, διαφέρει οὐθέν. ἔστω γὰρ ἐφʼ ἧς τὸ ΑΒ διάστημα πεπερασμένον, ὃ κεκίνηται ἐν τῷ ἀπείρῳ, καὶ ὁ χρόνος ἄπειρος ἐφʼ οὗ τὸ ΓΔ. εἰ δὴ
238aBu, sonsuz zamanın belli bir zamanında katedildi; çünkü sonsuz bir zamanda katedilemez, zira bütün aralık sonsuz zamanda katediliyor. AE'ye eşit bir başka kısım alırsam, onun da sınırlı bir zamanda katedilmesi zorunludur; çünkü bütün aralık sonsuz zamanda katediliyor. Böyle alarak devam edince, sonsuzun onu tam ölçecek hiçbir parçası olmadığına (çünkü sonsuzun eşit ya da eşit olmayan sınırlılardan oluşması imkânsızdır; zira sınırlılar, eşit de olsalar eşit olmasalar da büyüklükçe belirli oldukları sürece, sayıca ve büyüklükçe tek bir şeyle ölçülür), sınırlı aralık ise belli sayıda AE ile ölçüldüğüne göre, AB sınırlı bir zamanda katedilir (durma için de aynısı geçerlidir). Öyle ki bir ve aynı şeyin hep olmakta ya da hep yok olmakta olması mümkün değildir.
Sınırlı zamanda sonsuz bir hareketin yapılamayacağı, sonsuz bir durmanın da olamayacağı, şey ister düzenli ister düzensiz hareket etsin, aynı akıl yürütmeyle gösterilir. Bütün zamanı tam ölçecek bir parça alınırsa, şey bu zamanda büyüklüğün bütününü değil, belli bir kısmını katedecektir (çünkü bütünü bütün zamanda katediyor); eşit bir zamanda yine başka bir kısmı, her birinde de aynı şekilde, bu kısımlar baştakine eşit olsun olmasın; her biri sınırlı olduğu sürece bir fark yoktur. Çünkü zaman tükendikçe sonsuzun tükenmeyeceği açıktır; zira çıkarma hem miktarca hem kaç kez yapıldığı bakımından sınırlıdır. Öyle ki şey sonsuzu sınırlı zamanda katedemez. Büyüklüğün tek yönde ya da iki yönde sonsuz olması da fark etmez; çünkü akıl yürütme aynı olacaktır. Bunlar ispatlandığına göre, sınırlı bir büyüklüğün de sonsuzu sınırlı zamanda katedemeyeceği aynı sebepten açıktır; çünkü zamanın bir parçasında sınırlı bir şey katedecek, her parçada da öyle; öyle ki bütün zamanda da sınırlı bir şey katedecektir. Sınırlı olan sonsuzu sınırlı zamanda katedemediğine göre, sonsuzun da sınırlıyı katedemeyeceği açıktır; çünkü sonsuz sınırlıyı katederse, sınırlının da sonsuzu katetmesi zorunludur.
ἀνάγκη πρότερον ἕτερον ἑτέρου κεκινῆσθαι (τοῦτο δὲ δῆλον, ὅτι τοῦ χρόνου ἐν τῷ προτέρῳ καὶ ὑστέρῳ ἕτερον κεκίνηται· ἀεὶ γὰρ ἐν τῷ πλείονι ἕτερον ἔσται κεκινημένον, ἐάν τε ἰσοταχῶς ἐάν τε μὴ ἰσοταχῶς μεταβάλλῃ, καὶ ἐάν τε ἐπιτείνῃ ἡ κίνησις ἐάν τε ἀνιῇ ἐάν τε μένῃ, οὐθὲν ἧττον), εἰλήφθω δή τι τοῦ AB διαστήματος, τὸ AE, ὃ καταμετρήσει τὴν AB. τοῦτο δὴ τοῦ ἀπείρου ἔν τινι ἐγένετο χρόνῳ· ἐν ἀπείρῳ γὰρ οὐχ οἶόν τε· τὸ γὰρ ἅπαν ἐν ἀπείρῳ. καὶ πάλιν ἕτερον δὴ ἐὰν λάβω ὅσον τὸ AE, ἀνάγκη ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ· τὸ γὰρ ἅπαν ἐν ἀπείρῳ. καὶ οὕτω δὴ λαμβάνων, ἐπειδὴ τοῦ μὲν ἀπείρου οὐθὲν ἔστι μόριον ὃ καταμετ ρήσει( ἀδύνατον γὰρ τὸ ἄπειρον εἶναι ἐκ πεπερασμένων καὶ ἴσων καὶ ἀνίσων, διὰ τὸ καταμετρηθήσεσθαι τὰ πεπερασμένα πλήθει καὶ μεγέθει ὑπό τινος ἑνός, ἐάν τε ἴσα ᾖ ἐάν τε ἄνικα, ὡρισμένα δὲ τῷ μεγέθει, οὐθὲν ἧττον), τὸ δὲ διάστημα τὸ πεπερασμένον ποσοῖς τοῖς AE μετρεῖται, ἐν πεπερασμένῳ ἂν χρόνῳ τὸ AB κινοῖτο (ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ ἠρεμήσεως)· ὥστε οὔτε γίγνεσθαι οὔτε φθείρεσθαι οἷόν τε ἀεί τι τὸ αὐτὸ καὶ ἕν.
ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ ὅτι οὐδʼ ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ ἄπειρον οἶόν τε κινεῖσθαι οὐδʼ ἠρεμίζεσθαι, οὔθʼ ὁμαλῶς κινούμενον οὔτʼ ἀνωμάλως. ληφθέντος γάρ τινος μέρους ὃ ἀναμετρήσει τὸν ὅλον χρόνον, ἐν τούτῳ ποσόν τι διέξεισιν τοῦ μεγέθους καὶ οὐχ ὅλον (ἐν γὰρ τῷ παντὶ τὸ ὅλον, καὶ πάλιν ἐν τῷ ἴσῳ ἄλλο, καὶ ἐν ἑκάστῳ ὁμοίως, εἴτε ἴσον εἴτε ἄνισον τῷ ἐξ ἀρχῆς· διαφέρει γὰρ οὐδέν, εἰ μόνον πεπερασμένον ἕκαστον· δῆλον γὰρ ὡς ἀναιρουμένου τοῦ χρόνου τὸ ἄπειρον οὐκ ἀναιρεθήσεται, πεπερασμένης τῆς ἀφαιρέσεως γιγνομένης καὶ τῷ ποσῷ καὶ τῷ ποσάκις· ὥστʼ οὐ δίεισιν ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ τὸ ἄπειρον. οὐδέν τε διαφέρει τὸ μέγεθος ἐπὶ θάτερα ἢ ἐπʼ ἀμφότερα εἶναι ἄπειρον· ὁ γὰρ αὐτὸς ἔσται λόγος. ἀποδεδειγμένων δὲ τούτων φανερὸν ὅτι οὐδὲ τὸ πεπερασμένον μέγεθος τὸ ἄπειρον ἐνδέχεται διελθεῖν ἐν πεπερασμένῳ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· ἐν γὰρ τῷ μορίῳ τοῦ χρόνου πεπερασμένον δίεισι, καὶ ἐν ἑκάστῳ ὡσαύτως, ὥστʼ ἐν τῷ παντὶ πεπερασμένον. ἐπεὶ δὲ τὸ πεπερασμένον οὐ δίεισι τὸ ἄπειρον ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ, δῆλον ὡς οὐδὲ τὸ ἄπειρον τὸ πεπερασμένον·
238bÇünkü ikisinden hangisinin hareket ettiği fark etmez; iki türlü de sınırlı olan sonsuzu katetmiş olur. Sonsuz olan A hareket ettiğinde, onun sınırlı bir kısmı, meselâ GD, B'nin hizasına gelecek, sonra bir başkası, sonra bir başkası, ve hep böyle. Öyle ki sonsuzun sınırlıyı katetmiş olması ile sınırlının sonsuzu katetmiş olması aynı anda gerçekleşecektir; çünkü sonsuzun sınırlı boyunca hareket etmesi, belki de sınırlının sonsuzu, ya yer değiştirerek ya da ölçerek katetmesinden başka türlü mümkün değildir. Bu imkânsız olduğuna göre, sonsuz sınırlıyı katedemez. Sonsuz da sonsuzu sınırlı zamanda katedemez; çünkü sonsuzu katederse sınırlıyı da katederdi, zira sınırlı sonsuzun içinde bulunur. Ayrıca zaman ele alınarak da aynı ispat yapılabilir.
Sınırlı zamanda ne sınırlı sonsuzu, ne sonsuz sınırlıyı, ne de sonsuz sonsuzu katettiğine göre, sınırlı zamanda sonsuz bir hareketin de olmayacağı açıktır; çünkü hareketi mi büyüklüğü mü sonsuz yaptığımızın ne farkı var? İkisinden biri sonsuzsa öbürünün de sonsuz olması zorunludur; çünkü her yer değiştirme bir yerde olur.
εἰ γὰρ τὸ ἄπειρον τὸ πεπερασμένον, ἀνάγκη καὶ τὸ πεπερασμένον διιέναι τὸ ἄπειρον. οὐδὲν γὰρ διαφέρει ὁποτερονοῦν εἶναι τὸ κινούμενον· ἀμφοτέρως γὰρ τὸ πεπερασμένον δίεισι τὸ ἄπειρον. ὅταν γὰρ κινῆται τὸ ἄπειρον ἐφʼ ᾧ τὸ A, ἔσται τι αὐτοῦ κατὰ τὸ B τὸ πεπερασμένον, οἶον τὸ ΓΔ, καὶ πάλιν ἄλλο καὶ ἄλλο, καὶ αἰεὶ οὕτως. ὥσθʼ ἄμα συμβήσεται τὸ ἄπειρον κεκινῆσθαι τὸ πεπερασμένον καὶ τὸ πεπερασμένον διεληλυθέναι τὸ ἄπειρον· οὐδὲ γὰρ ἴσως δυνατὸν ἄλλως τὸ ἄπειρον κινηθῆναι τὸ πεπερασμένον ἢ τῷ τὸ πεπερασμένον διιέναι τὸ ἄπειρον, ἢ φερόμενον ἢ ἀναμετροῦν. ὥστʼ ἐπεὶ τοῦτʼ ἀδύνατον, οὐκ ἂν διίοι τὸ ἄπειρον τὸ πεπερασμένον. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἄπειρον ἐν πεπερασμένω χρόνῳ τὸ ἄπειρον δίεισιν· εἰ γὰρ τὸ ἄπειρον, καὶ τὸ πεπερασμένον· ἐνυπάρχει γὰρ τῷ ἀπείρῳ τὸ πεπερασμένον. ἔτι δὲ καὶ τοῦ χρόνου ληφθέντος ἡ αὐτὴ ἔσται ἀπόδειξις.
ἐπεὶ δʼ οὔτε τὸ πεπερασμένον τὸ ἄπειρον οὔτε τὸ ἄπειρον τὸ πεπερασμένον οὔτε τὸ ἄπειρον τὸ ἄπειρον ἐν πεπερασμένω χρόνῳ κινεῖται, φανερὸν ὅτι οὐδὲ κίνησις ἔσται ἄπειρος ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ· τί γὰρ διαφέρει τὴν κίνησιν ἢ τὸ μέγεθος ποιεῖν ἄπειρον; ἀνάγκη γάρ, εἰ ὁποτερονοῦν, καὶ θάτερον εἶναι ἄπειρον· πᾶσα γὰρ φορὰ ἐν τόπῳ.
238b208. Bölüm
Tabiatça hareket etmeye elverişli olan her şey, elverişli olduğu zamanda, yerde ve şekilde ya hareket eder ya durur; öyleyse durmaya geçmekte olan şeyin, durmaya geçtiği sırada hareket etmesi zorunludur. Çünkü hareket etmiyorsa durur; ama duran şeyin durmaya geçmesi mümkün değildir. Bu ispatlanınca, durmaya geçmenin de zamanda olmasının zorunlu olduğu açıktır (çünkü hareket eden zamanda hareket eder, durmaya geçen şeyin ise hareket ettiği gösterildi; öyle ki durmaya geçmenin zamanda olması zorunludur). Ayrıca daha hızlıyı ve daha yavaşı zamana göre söylüyorsak ve durmaya geçmek de daha hızlı ve daha yavaş olabiliyorsa, [bu yine açıktır].
Durmaya geçen şey hangi zamanda ilk olarak durmaya geçiyorsa, o zamanın herhangi bir parçasında durmaya geçmesi zorunludur. Çünkü zaman bölününce, parçalardan hiçbirinde durmaya geçmiyorsa bütünde de geçmez; öyle ki durmaya geçen durmaya geçmiyor olurdu. Yalnız birinde geçiyorsa, bütünde ilk olarak durmaya geçmiyor olurdu; çünkü bütünde başka bir şey bakımından durmaya geçerdi, tıpkı daha önce hareket eden için de söylendiği gibi. Hareket edenin ilk olarak içinde hareket ettiği bir zaman olmadığı gibi, durmaya geçenin de ilk olarak içinde durmaya geçtiği bir zaman yoktur; çünkü ne hareket etmenin ne de durmaya geçmenin ilk bir zamanı vardır.
Ἐπεὶ δὲ πᾶν ἢ κινεῖται ἢ ἠρεμεῖ τὸ πεφυκὸς ὅτε πέφυκε καὶ οὗ καὶ ὥς, ἀνάγκη τὸ ἱστάμενον ὅτε ἵσταται κινεῖσθαι· εἰ γὰρ μὴ κινεῖται, ἠρεμήσει, ἀλλʼ οὐκ ἐνδέχεται ἠρε. μίζεσθαι τὸ ἠρεμοῦν. τούτου δʼ ἀποδεδειγμένου φανερὸν ὅτι καὶ ἐν χρόνῳ ἵστασθαι ἀνάγκη (τὸ γὰρ κινούμενον ἐν χρόνῳ κινεῖται, τὸ δʼ ἱστάμενον δέδεικται κινούμενον, ὥστε ἀνάγκη ἐν χρόνῳ ἵστασθαι)· ἔτι δʼ εἰ τὸ μὲν θᾶττον καὶ βραδύτερον ἐν χρόνῳ λέγομεν, ἵστασθαι δʼ ἔστιν θᾶττον καὶ βραδύτερον, ἐν ᾧ δὲ χρόνῳ πρώτῳ τὸ ἱστάμενον ἵσταται, ἐν ὁτῳοῦν ἀνάγκη τούτου ἵστασθαι. διαιρεθέντος γὰρ τοῦ χρόνου εἰ μὲν ἐν μηδετέρῳ τῶν μερῶν ἵσταται, οὐδʼ ἐν τῷ ὅλῳ, ὥστʼ οὐκ ἂν ἵσταιτο τὸ ἱστάμενον· εἰ δ᾿ ἐν θατέρῳ, οὐκ ἂν ἐν πρώτῳ τῷ ὅλῳ ἵσταιτο· καθʼ ἕτερον γὰρ ἐν τούτῳ ἵσταται, καθάπερ ἐλέχθη καὶ ἐπὶ τοῦ κινουμένου πρότερον. ὥσπερ δὲ τὸ κινούμενον οὐκ ἔστιν
239aİlk olarak içinde durmaya geçilen zaman AB olsun. Bu parçasız olamaz (çünkü parçasız bir şeyde hareket olmaz, zira o zaman onun bir parçasında hareket etmiş olurdu; durmaya geçenin ise hareket ettiği gösterildi). Ama bölünebilirse, şey onun herhangi bir parçasında durmaya geçer; çünkü ilk olarak içinde durmaya geçilen zamanın herhangi bir parçasında durmaya geçildiği daha önce gösterildi. Şu hâlde ilk olarak içinde durmaya geçilen şey bir zaman olduğuna, bölünmez olmadığına, her zaman da sonsuz kısımlara bölünebildiğine göre, ilk olarak içinde durmaya geçilen bir zaman olmayacaktır.
Duran şeyin de ilk olarak durduğu bir zaman yoktur. Çünkü parçasız bir zamanda durmuş değildir, zira bölünmezde hareket yoktur; durmanın olduğu yerde ise hareket etmek de vardır (çünkü tabiatça hareket etmeye elverişli olan şey, hareket etmeye elverişli olduğu zamanda hareket etmediğinde durduğunu söylemiştik). Ayrıca bir şeyin şimdi ve önceden aynı durumda olduğunda durduğunu söyleriz; yani tek bir şeyle değil, en az iki şeyle hükmederiz. Öyle ki içinde durulan zaman parçasız olmayacaktır. Bölünebilirse bir zaman olacak ve şey onun herhangi bir parçasında duracaktır; çünkü bu, öncekilerde olduğu gibi aynı tarzda gösterilecektir. Öyle ki ilk hiçbir şey olmayacaktır. Bunun sebebi de şudur: Her şey zamanda durur ve hareket eder; ama ne zamanın, ne büyüklüğün, ne de genel olarak herhangi bir sürekli şeyin ilki vardır; çünkü her biri sonsuz kısımlara bölünebilir.
Hareket eden her şey zamanda hareket ettiğine ve bir şeyden bir şeye değiştiğine göre, kendi başına, yani o zamanın bir parçasında hareket ettiği için değil de bütününde ilk olarak hareket ettiği zaman boyunca, hareket edenin belirli bir şeyin karşısında bulunması imkânsızdır. Çünkü durmak, hem kendisinin hem parçalarından her birinin bir süre aynı yerde bulunmasıdır. Ardı ardına gelen şimdilerde, şeyin kendisinin de parçalarının da aynı yerde olduğunu söylemek doğru olduğunda, onun durduğunu söyleriz. Durmak buysa, değişen şeyin ilk zaman boyunca bütünüyle belirli bir şeyin karşısında bulunması mümkün değildir; çünkü her zaman bölünebilir, öyle ki zamanın ardı ardına gelen parçalarında şeyin kendisinin de parçalarının da aynı yerde olduğunu söylemek doğru olacaktır. Böyle değil de yalnız tek bir şimdide öyleyse, şey bir zaman boyunca değil, zamanın sınırında bir şeyin karşısında bulunacaktır. Şimdide ise şey hep bir şeyin karşısındadır, ama durmuyordur; çünkü şimdide ne hareket etmek ne de durmak vardır. Şimdide hareket etmediği ve bir şeyin karşısında bulunduğu doğrudur, ama bir zaman boyunca durarak bir şeyin karşısında bulunması mümkün değildir; yoksa yer değiştiren şeyin durduğu sonucu çıkar.
ἐν ᾧ πρώτῳ κινεῖται, οὕτως οὐδʼ ἐν ᾧ ἵσταται τὸ ἱστάμενον· οὔτε γὰρ τοῦ κινεῖσθαι οὔτε τοῦ ἵστασθαί ἐστίν τι πρῶτον. ἔστω γὰρ ἐν ᾧ πρώτῳ ἵσταται ἐφʼ τὸ AB. τοῦτο δὴ ἀμερὲς μὲν οὐκ ἐνδέχεται εἶναι (κίνησις γὰρ οὐκ ἔστιν ἐν τῳ ἀμερεῖ .διὰ τὸ κεκινῆσθαί τι ἂν αὐτοῦ, τὸ δʼ ἱστάμενον δέδεικται κινούμενον)· ἀλλὰ μὴν εἰ διαιρετόν ἐστιν, ἐν ὁτῳοῦν αὐτοῦ τῶν μερῶν ἶσταται· τοῦτο γὰρ δέδεικται πρότερον, ὅτι ἐν ᾧ πρώτῳ ἵσταται, ἐν ὁτῳοῦν τῶν ἐκείνου ἵσταται. ἐπεὶ οὖν χρόνος ἐστὶν ἐν ᾧ πρώτῳ ἵσταται, καὶ οὐκ ἄτομον, ἅπας δὲ χρόνος εἰς ἄπειρα μεριστός, οὐκ ἔσται ἐν ᾧ πρώτῳ ἵσταται.
οὐδὲ δὴ τὸ ἠρεμοῦν ὅτε πρῶτον ἠρέμησεν ἔστιν. ἐν ἀμερεῖ μὲν γὰρ οὐκ ἠρέμησεν διὰ τὸ μὴ εἶναι κίνησιν ἐν ἀτόμῳ, ἐν ᾧ δὲ τὸ ἠρεμεῖν, καὶ τὸ κινεῖσθαι (τότε γὰρ ἔφαμεν ἠρεμεῖν, ὅτε καὶ ἐν ὧ πεφυκὸς κινεῖσθαι μὴ κινεῖται τὸ πεφυκός· ἔτι δὲ καὶ τότε λέγομεν ἠρεμεῖν, ὅταν ὁμοίως ἔχῃ νῦν καὶ πρότερον, ὡς οὐχ ἑνί τινι κρίνοντες ἀλλὰ δυοῖν τοῖν ἐλαχίστοιν· ὥστʼ οὐκ ἔσται ἐν ᾧ ἠρεμεῖ ἀμερές. εἰ δὲ μεριστόν, χρόνος ἂν εἴη, καὶ ἐν ὁτῳοῦν αὐτοῦ τῶν μερῶν ἠρεμήσει. τὸν αὐτὸν γὰρ τρόπον δειχθήσεται ὃν καὶ ἐπὶ τῶν πρότερον· ὥστʼ οὐθὲν ἔσται πρῶτον. τούτου δʼ αἴτιον ὅτι ἠρεμεῖ μὲν καὶ κινεῖται πᾶν ἐν χρόνῳ χρόνος δʼ οὐκ ἔστι πρῶτος οὐδὲ μέγεθος οὐδʼ ὅλως συνεχὲς οὐδέν· ἅπαν γὰρ εἰς ἄπειρα μεριστόν.
ἐπεὶ δὲ πᾶν τὸ κινούμενον ἐν χρόνῳ κινεῖται καὶ ἔκ τινος εἴς τι μεταβάλλει, ἐν ᾧ χρόνῳ κινεῖται καθʼ αὑτὸν καὶ μὴ τῷ ἐν ἐκείνου τινί, ἀδύνατον τότε κατά τι εἶναι πρῶτον τὸ κινούμενον. τὸ γὰρ ἠρεμεῖν ἐστιν τὸ ἐν τῷ αὐτῷ εἶναι χρόνον τινὰ καὶ αὐτὸ καὶ τῶν μερῶν ἕκαστον. οὕτως γὰρ λέγομεν ἡρε· μέῖν, ὅταν ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ τῶν νῦν ἀληθὲς ᾖ εἰπεῖν ὅτι ἐν τῷ αὐτῷ καὶ αὐτὸ καὶ τὰ μέρη. εἰ δὲ τοῦτʼ ἔστι τὸ ἠρεμεῖν, οὐκ ἐνδέχεται τὸ μεταβάλλον κατά τι εἶναι ὅλον κατὰ τὸν πρῶτον χρόνον· ὁ γὰρ χρόνος διαιρετὸς ἅπας, ὥστε ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ αὐτοῦ μέρει ἀληθὲς ἔσται εἰπεῖν ὅτι ἐν ταὐτῷ ἐστιν καὶ αὐτὸ καὶ τὰ μέρη. εἰ γὰρ μὴ οὕτως ἀλλʼ ἐν ἑνὶ μόνῳ τῶν νῦν, οὐκ ἔσται χρόνον οὐδένα κατά τι, ἀλλὰ κατὰ τὸ πέρας τοῦ χρόνου. ἐν δὲ τῷ νῦν ἔστιν μὲν ἀεὶ κατά τι μὲν ὄν, οὐ μέντοι ἠρεμεῖ· οὔτε γὰρ κινεῖσθαι οὔτʼ ἠρεμεῖν ἔστιν ἐν
τῷ νῦν, ἀλλὰ μὴ κινεῖσθαι μὲν ἀληθὲς ἐν τῷ νῦν καὶ εἶναι κατά τι, ἐν χρόνῳ δʼ οὐκ ἐνδέχεται εἶναι κατά τι ἠρεμοῦν· συμβαίνει γὰρ τὸ φερόμενον ἠρεμεῖν.
239b_29. Bölüm
Zenon ise yanlış akıl yürütür. Ona göre her şey kendisine eşit bir yerde bulunduğunda hep durur; yer değiştiren şey ise her şimdide böyle bir yerdedir; öyleyse uçan ok hareketsizdir. Bu yanlıştır; çünkü zaman bölünmez şimdilerden oluşmaz, tıpkı başka hiçbir büyüklüğün de bölünmezlerden oluşmadığı gibi.
Zenon'un hareket hakkında, onları çözmeye çalışanlara güçlük çıkaran dört akıl yürütmesi vardır. Birincisi, yer değiştiren şey sona varmadan önce yarıya varmak zorunda olduğu için hareketin olmadığını söyleyendir; bunu daha önceki konuşmalarımızda ele aldık. İkincisi Akhilleus denendir: Koşarken en yavaş olan, en hızlı olan tarafından hiçbir zaman yakalanamaz; çünkü kovalayan, önce kaçanın yola çıktığı yere varmak zorundadır; öyle ki daha yavaş olanın hep biraz önde olması zorunludur. Bu da ikiye bölme akıl yürütmesiyle aynıdır; farkı, sonradan eklenen büyüklüğü ikiye bölmemesindedir. Daha yavaş olanın yakalanamaması akıl yürütmenin sonucudur, ama bu sonuç ikiye bölmedekiyle aynı yoldan çıkar (çünkü ikisinde de büyüklük belli bir şekilde bölündüğü için sona varılamaması sonucu çıkar; burada yalnız, o dillere destan en hızlının bile en yavaşı kovalarken onu yakalayamayacağı eklenmiştir); öyle ki çözümün de aynı olması zorunludur. Öndekinin yakalanmadığını ileri sürmek yanlıştır: Önde olduğu sürece yakalanmaz; ama yine de yakalanır, yeter ki sınırlı aralığı katetmesine izin verilsin. İşte bu iki akıl yürütme; üçüncüsü az önce söylenendir: yer değiştiren okun durduğu. Bu sonuç, zamanın şimdilerden oluştuğunu kabul etmekten çıkar; bu kabul edilmezse kıyas kurulamaz.
Dördüncüsü, koşu alanında birbirine zıt yönde, eşit hızla, eşit kütlelerin yanından geçen eşit kütlelerle ilgili olandır; bunların bir kısmı koşu alanının sonundan, bir kısmı ortasından başlar. Zenon bundan, yarım zamanın iki katı zamana eşit olduğu sonucunun çıktığını düşünür.
Ζήνων δὲ παραλογίζεται· εἰ γὰρ αἰεί, φησίν, ἠρεμεῖ πᾶν [ἢ κινεῖται] ὅταν ᾖ κατὰ τὸ ἴσον, ἔστιν δʼ αἰεὶ τὸ φερόμενον ἐν τῷ νῦν, ἀκίνητον τὴν φερομένην εἶναι ὀϊστόν. τοῦτο δʼ ἐστὶ ψεῦδος· οὐ γὰρ σύγκειται ὁ χρόνος ἐκ τῶν νῦν τῶν ἀδιαιρέτων, ὥσπερ οὐδʼ ἄλλο μέγεθος οὐδέν. τέτταρες δʼ εἰσὶν οἱ λόγοι περὶ κινήσεως Ζήνωνος οἱ παρέχοντες τὰς δυσκολίας τοῖς λύουσιν, πρῶτος μὲν ὁ περὶ τοῦ μὴ κινεῖσθαι διὰ τὸ πρότερον εἰς τὸ ἥμισυ δεῖν ἀφικέσθαι τὸ φερόμενον ἢ πρὸς τὸ τέλος, περὶ οὗ διείλομεν ἐν τοῖς πρότερον λόγοις. δεύτερος δʼ ὁ καλούμενος Ἀχιλλεύς· ἔστι δʼ οὗτος, ὅτι τὸ βραδύτατον οὐδέποτε καταληφθήσεται θέον ὑπὸ τοῦ ταχίστου· ἔμπροσθεν γὰρ ἀναγκαῖον ἐλθεῖν τὸ διῶκου ὅθεν ὥρμησεν τὸ φεῦγον, ὥστε ἀεί τι προέχεινν ἀναγκαῖον τὸ βραδύτερον. ἔστιν δὲ καὶ οὗτος ὁ αὐτὸς λόγος τῷ διχοτομεῖν, διαφέρει δʼ ἐν τῷ διαιρεῖν μὴ δίχα τὸ προσλαμβανόμενον μέγεθος. τὸ μὲν οὖν μὴ καταλαμβάνεσθαι τὸ βραδύτερον συμβέβηκεν ἐκ τοῦ λόγου, γίγνεται δὲ παρὰ ταὐτὸ τῇ διχοτομίᾳ (ἐν ἀμφοτέροις γὰρ συμβαίνει μὴ ἀφικνεῖσθαι πρὸς τὸ πέρας διαιρουμένου πως τοῦ μεγέθους· ἀλλὰ πρόσκειται ἐν τούτῳ ὅτι οὐδὲ τὸ τάχιστον τετραγῳδημένον ἐν τῷ διώκειν τὸ βραδύτατον), ὥστʼ ἀνάγκη καὶ τὴν λύσιν εἶναι τὴν αὐτήν. τὸ δʼ ἀξιοῦν ὅτι τὸ προέχον οὐ καταλαμβάνεται, ψεῦδος· ὅτε γὰρ προέχει, οὐ καταλαμβάνεται· ἀλλʼ ὅμως καταλαμβάνεται, εἴπερ δώσει διεξιέναι τὴν πεπερασμένην. οὗτοι μὲν οὖν οἱ δύο λόγοι, τρίτος δʼ ὁ νῦν ῥηθείς, ὅτι ἡ ὀϊστὸς φερομένη ἕστηκεν. συμβαίνει δὲ παρὰ τὸ λαμβάνειν τὸν χρόνον συγκεῖσθαι ἐκ τῶν νῦν· μὴ διδομένου γὰρ τούτου οὐκ ἔσται ὁ συλλογισμός.
τέταρτος δʼ ὁ περὶ τῶν ἐν τῷ σταδίῳ κινουμένων ἐξ ἐναντίας ἴσων ὄγκαων παῤ ἴσους, τῶν μὲν ἀπὸ τέλους τοῦ σταδίου τῶν δʼ ἀπὸ μέσου, ἴσῳ τάχει, ἐν ᾧ συμβαίνειν
240aYanlış akıl yürütme şuradadır: Eşit büyüklüğün, biri hareket eden, öbürü duran bir şeyin yanından, eşit hızla eşit zamanda geçileceğini kabul eder; bu ise yanlıştır. Meselâ duran eşit kütleler AA olsun; ortadan başlayan BB'ler sayıca ve büyüklükçe bunlara eşit olsun; sondan başlayan GG'ler de sayıca ve büyüklükçe bunlara eşit ve B'lerle eşit hızlı olsun. Bunlar birbirinin yanından geçerken, ilk B ile ilk G aynı anda sona varır. G bütün B'lerin yanından geçmiş olur, B ise A'ların yarısının yanından; öyle ki [Zenon'a göre] zaman yarım olur, çünkü her biri her bir kütlenin yanından eşit zamanda geçer. Aynı anda ilk B de bütün G'lerin yanından geçmiş olur; çünkü ilk G ile ilk B aynı anda zıt uçlarda bulunacaktır, çünkü [Zenon'un dediğine göre] B'lerin her birinin yanından A'ların her birinin yanından geçtiği kadar zamanda geçer, zira ikisi de A'ların yanından eşit zamanda geçer. Akıl yürütme budur ve söylenen yanlıştan kaynaklanır.
Çelişkideki değişim bakımından da bizim için imkânsız bir sonuç çıkmayacaktır; meselâ bir şey beyaz olmayandan beyaza değişirken ikisinin hiçbirinde değilse, demek ki ne beyaz ne de beyaz olmayan olacaktır, denemez. Çünkü bütünüyle ikisinden birinde değilse, ona beyaz ya da beyaz olmayan denmeyecek değildir; zira bir şeye beyaz ya da beyaz olmayan derken, onun bütünüyle öyle olmasını değil, parçalarının çoğunun ya da en asıl parçalarının öyle olmasını kastederiz; bir şeyde olmamak ile bütünüyle onda olmamak aynı şey değildir. Var olan ve var olmayan için de, çelişkiye göre olan öbür şeyler için de durum aynıdır: Değişen şey zorunlu olarak karşıtlardan birinde olacaktır, ama hiçbirinde hep bütünüyle olmayacaktır.
Bir de dairenin, kürenin ve genel olarak kendi içinde hareket eden şeylerin duracağı sonucunun çıktığı söylenir; çünkü hem kendileri hem parçaları bir süre aynı yerde olacaktır; öyle ki aynı anda hem duracak hem hareket edeceklerdir. Önce şu: Parçalar hiçbir zaman boyunca aynı yerde değildir; sonra bütün de hep başka bir şeye değişir; çünkü A'dan başlayarak alınan çevre ile B'den, G'den ve öbür noktaların her birinden başlayarak alınan çevre aynı değildir; aynıysa da ancak musikişinas insan ile insanın aynı olduğu gibi, yani araz olarak aynıdır.
οἴεται ἴσον εἶναι χρόνον τῷ διπλασίῳ τὸν ἥμισυν. ἔστι δʼ ὁ παραλογισμὸς ἐν τῷ τὸ μὲν παρὰ κινούμενον τὸ δὲ παῤ ρεμοῦν τὸ ἴσον μέγεθος ἀξιοῦν τῷ ἴσῳ τάχει τὸν ἴσον φέρεσθαι χρόνον· τοῦτο δʼ ἐστὶ ψεῦδος, οἷον ἔστωσαν οἱ ἑστῶτες ἴσοι ὄγκοι ἐφʼ ὧν τὰ AA, οἱ δʼ ἐφʼ ὧν τὰ BB ἀρχόμενοι ἀπὸ τοῦ μέσου, ἴσοι τὸν ἀριθμὸν τούτοις ὄντες καὶ τὸ μέγεθος, οἱ δʼ ἐφʼ ὧν τὰ ΓΓ ἀπὸ τοῦ ἐσχάτου, ἴσοι τὸν ἀριθμὸν ὄντες τούτοις καὶ τὸ μέγεθος, καὶ ἰσοταχεῖς τοῖς B. συμβαίνει δὴ τὸ πρῶτον B ἅμα ἐπὶ τῷ ἐσχάτῳ εἶναι καὶ τὸ πρῶτον Γ, παῤ ἄλληλα κινουμένων. συμβαίνει δὲ τὸ Γ παρὰ πάντα [τὰ B] διεξεληλυθέναι, τὸ δὲ B παρὰ τὰ ἡμίση· ὥστε ἥμισυν εἶναι τὸν χρόνον· ἴσον γὰρ ἑκάτερόν ἐστιν παῤ ἕκαστον. ἅμα δὲ συμβαίνει τὸ πρῶτον B παρὰ πάντα τὰ Γ παρεληλυθέναι· ἅμα γὰρ ἔσται τὸ πρῶτον Γ καὶ τὸ πρῶτον B ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις ἐσχάτοις, [ἴσον χρόνον παῤ ἕκαστον γιγνόμενον τῶν B ὅσον περ τῶν Α, ὥς φησιν,] διὰ τὸ ἀμφότερα ἴσον χρόνον παρὰ τὰ Α γίγνεσθαι. ὁ μὲν οὖν λόγος οὗτός ἐστιν, συμβαίνει δὲ παρὰ τὸ εἰρημένον ψεῦδος. οὐδὲ δὴ κατὰ τὴν ἐν τῇ ὀντιφάσει μεταβολὴν οὐθὲν ἡμῖν ἔσται ἀδύνατον, οἷον εἰ ἐκ τοῦ μὴ λευκοῦ εἰς τὸ λευκὸν μεταβάλλει καὶ ἐν μηδετέρῳ ἐστίν, ὡς ἄρα οὔτε λευκὸν ἔσται οὔτε οὐ λευκόν· οὐ γὰρ εἰ μὴ ὅλον ἐν ὁποτερρῳοῦν ἐστιν, οὐ λεχθήσεται λευκὸν ἢ οὐ λευκόν· λευκὸν γὰρ λέγομεν ἢ οὐ λευκὸν οὐ τῷ ὅλον εἶναι τοιοῦτον, ἀλλὰ τῷ τὰ πλεῖστα ἢ τὰ κυριώτατα έρη· οὐ ταὐτὸ δʼ ἐστὶν μὴ εἶναί τε ἐν τούτῳ καὶ μὴ εἶναι ἐν τούτῳ ὅλον. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ὄντος καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ ὄντος καὶ τῶν ἄλλων τῶν κατʼ ἀντίφασιν· ἔσται μὲν γὰρ ἐξ ἀνάγκης ἐν θατέρῳ τῶν ἀντικειμένων, ἐν οὐδετέρῳ δʼ ὅλον αἰεί. πάλιν δʼ ἐπὶ τοῦ κύκλου καὶ ἐπὶ τῆς σφαίρας καὶ ὅλως τῶν ἐν αὑτοῖς κινουμένων, ὅτι συμβήσεται αὐτὰ ἠρεμεῖν· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ τόπῳ χρόνον τινὰ ἔσται καὶ αὐτὰ καὶ τὰ μέρη, ὥστε ἠρεμήσει ἅμα καὶ κινήσεται. πρῶτον μὲν γὰρ τὰ μέρη οὐκ ἔστιν ἐν τῷ αὐτῷ οὐθένα χρόνον,
240bÖyle ki çevrelerden biri hep öbürüne değişir ve bütün hiçbir zaman durmaz. Küre ve kendi içinde hareket eden öbür şeyler için de durum aynıdır.
εἶτα καὶ τὸ ὅλον μεταβάλλει αἰεὶ εἰς ἕτερον· οὐ γὰρ ἡ αὐτή ἐστιν ἡ ἀπὸ τοῦ Α λαμβανομένη περιφέρεια καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Β καὶ τοῦ Γ καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου σημείων, πλὴν ὡς ὁ μουσικὸς ἄνθρωπος καὶ ἄνθρωπος, ὅτι συμβέβηκεν. ὥστε μεταβάλλει αἰεὶ ἡ ἑτέρα εἰς τὴν ἑτέραν, καὶ οὐδέποτε ἡρεμήσει. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῆς σφαίρας καὶ ἐηὶ τῶν ἄλλων τῶν ἐν αὐτοῖς κινουμένων.
240b510. Bölüm
Bunlar ispatlandıktan sonra, parçasız olanın araz olarak hareket etmesi dışında hareket edemeyeceğini söylüyoruz; meselâ cisim ya da büyüklük hareket ederken, onun içinde bulunduğu için hareket eder; tıpkı gemideki bir şeyin geminin yer değiştirmesiyle ya da parçanın bütünün hareketiyle hareket etmesi gibi. (Parçasız derken kemiyetçe bölünmez olanı kastediyorum.) Çünkü parçaların hareketleri, parçaların kendilerine göre ve bütünün hareketine göre başka başkadır. Farkı en iyi küre üzerinde görmek mümkündür; çünkü merkeze yakın olanların, dıştakilerin ve bütünün hızı aynı değildir, sanki tek bir hareket yokmuş gibi. Dediğimiz gibi, parçasız olan, gemi giderken gemide oturan kişi gibi hareket edebilir, ama kendi başına hareket edemez. AB'den BG'ye değişsin; ister büyüklükten büyüklüğe, ister bir eidostan bir eidosa, ister çelişkiye göre; ilk olarak içinde değiştiği zaman da D olsun. Değiştiği zaman boyunca ya AB'de ya BG'de olması, ya da bir kısmının birinde, bir kısmının öbüründe olması zorunludur; çünkü değişen her şeyin durumu böyleydi. Bir kısmı her birinde olamaz; çünkü o zaman parçalara ayrılabilir olurdu. BG'de de olamaz; çünkü o zaman değişmiş olurdu, oysa değişmekte olduğu kabul edildi. Geriye, değiştiği zaman boyunca AB'de olması kalıyor. Demek ki duracaktır; çünkü bir süre aynı yerde olmak durmaktı. Öyle ki parçasızın hareket etmesi, genel olarak değişmesi mümkün değildir. Onun hareketi ancak tek bir şekilde olabilirdi: zaman şimdilerden oluşsaydı. Çünkü o zaman her şimdide hareket etmiş ve değişmiş olurdu; öyle ki hiçbir zaman hareket etmekte olmaz, ama hep hareket etmiş olurdu.
Ἀποδεδειγμένων δὲ τούτων λέγομεν ὅτι τὸ ἀμερὲς οὐκ ἐνδέχεται κινεῖσθαι πλὴν κατὰ συμβεβηκός, οἷον κινουμένου τοῦ σώματος ἢ τοῦ μεγέθους τῷ ἐνυπάρχειν, καθάπερ ἂν εἰ τὸ ἐν τῷ πλοίῳ κινοῖτο ὑπὸ τῆς τοῦ πλοίου φορᾶς ἢ τὸ μέρος τῇ τοῦ ὅλου κινήσει. (ἀμερὲς δὲ λέγω τὸ κατὰ ποσὸν ἀδιαίρετον.) καὶ γὰρ αἱ τῶν μερῶν κινήσεις ἕτεραί εἰσι κατʼ αὐτά τε τὰ μέρη καὶ κατὰ τὴν τοῦ ὅλου κίνησιν. ἴδοι δʼ ἄν τις ἐπὶ τῆς σφαίρας μάλιστα τὴν διαφοράν· οὐ γὰρ ταὐτὸν τάχος ἐστὶ τῶν τε πρὸς τῷ κέντρῳ καὶ τῶν ἐκτὸς καὶ τῆς ὅλης, ὡς οὐ μιᾶς οὔσης κινήσεως. καθάπερ οὖν εἴπομεν, οὕτω μὲν ἐνδέχεται κινεῖσθαι τὸ ἀμερὲς ὡς ὁ ἐν τῷ πλοίῳ καθήμενος τοῦ πλοίου θέοντος, καθʼ αὐτὸ δʼ οὐκ ἐνδέχεται. μεταβαλλέτω γὰρ ἐκ τοῦ AB εἰς τὸ ΒΓ, εἴτʼ ἐκ μεγέθους εἰς μέγεθος εἴτ᾿ ἐξ εἴδους εἰς εἶδος εἴτε κατʼ ἀντίφασιν· ὁ δὲ χρόνος ἔστω ἐν ᾧ πρώτῳ μεταβάλλει ἐφʼ οὗ Δ. οὐκοῦν ἀνάγκη αὐτὸ καθʼ ὃν μεταβάλλει χρόνον ἢ ἐν τῷ AB εἶναι ἢ ἐν τῷ ΒΓ, ἢ τὸ μέν τι αὐτοῦ ἐν τούτῳ τὸ δʼ ἐν θατέρῳ· πᾶν γὰρ τὸ μεταβάλλον οὕτως εἶχεν. ἐν ἑκατέρῳ μὲν οὖν οὐκ ἔσται τι αὐτοῦ μεριστὸν γὰρ ἂν εἴη. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐν τῷ ΒΓ· μεταβεβληκὸς γὰρ ἔσται, ὑπόκειται δὲ μεταβάλλειν. λείπεται δὴ αὐτὸ ἐν τῷ AB εἶναι, καθʼ ὃν μεταβάλλει χρόνον. ἠρεμήσει ἄρα· τὸ γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ εἶναι χρόνον τινὰ ἡρεμεῖν ἦν. ὥστʼ οὐκ ἐνδέχεται τὸ ἀμερὲς κινεῖσθαι οὐδʼ ὅλως μεταβάλλειν· μοναχῶς γὰρ ἂν οὕτως ἦν αὐτοῦ κίνησις, εἰ ὁ χρόνος ἦν ἐκ τῶν νῦν· αἰεὶ γὰρ ἐν τῷ νῦν κεκινημένον ἂν ἦν καὶ μεταβεβληκός, ὥστε κινεῖσθαι μὲν μηδέποτε, κεκινῆσθαι δʼ ἀεί.
241aBunun imkânsız olduğu daha önce de gösterildi; çünkü ne zaman şimdilerden, ne çizgi noktalardan, ne de hareket hareket parçacıklarından oluşur. Bunu söyleyen, hareketi parçasızlardan oluşturmaktan başka bir şey yapmıyor; tıpkı zamanı şimdilerden ya da uzunluğu noktalardan oluşturuyormuş gibi.
Ayrıca şunlardan da açıktır ki ne nokta ne de başka bir bölünmez hareket edebilir. Hareket eden hiçbir şey, kendisine eşit ya da kendisinden küçük bir mesafeyi katetmeden önce kendisinden büyük bir mesafeyi katedemez. Böyleyse, noktanın da önce kendisinden küçük ya da kendisine eşit bir mesafeyi katedeceği açıktır. Bölünmez olduğuna göre, önce daha küçüğünü katetmesi imkânsızdır; demek ki kendisine eşit bir mesafeyi katedecektir. Öyle ki çizgi noktalardan oluşacaktır; çünkü nokta hep kendisine eşit mesafeyi katederek bütün çizgiyi tam ölçecektir. Bu imkânsızsa, bölünmezin hareket etmesi de imkânsızdır.
Ayrıca her şey zamanda hareket ediyorsa, şimdide hiçbir şey hareket etmiyorsa ve her zaman bölünebiliyorsa, hareket eden herhangi bir şey için, kendi büyüklüğü kadar bir mesafeyi katettiği zamandan daha kısa bir zaman bulunacaktır. Çünkü her şey zamanda hareket ettiğine göre, onun içinde hareket ettiği şey bir zaman olacaktır; her zamanın bölünebildiği de daha önce gösterildi. Öyleyse nokta hareket ediyorsa, kendi büyüklüğünü katettiği zamandan daha kısa bir zaman olacaktır. Ama bu imkânsızdır; çünkü daha kısa zamanda daha az bir mesafenin katedilmesi zorunludur. Öyle ki bölünmez, tıpkı zamanın zamanlara bölünmesi gibi, daha küçük kısımlara bölünebilir olacaktır. Çünkü parçasız ve bölünmez olan ancak tek bir şekilde hareket edebilirdi: bölünmez şimdide hareket etmek mümkün olsaydı. Zira şimdide hareket etmek ile bölünmez bir şeyin hareket etmesi aynı akıl yürütmeye bağlıdır.
Hiçbir değişim sonsuz değildir; çünkü her değişim, ister çelişkideki ister zıtlardaki olsun, bir şeyden bir şeyeydi. Öyle ki çelişkiye göre olanlarda olumlama ve olumsuzlama sınırdır (meselâ oluşun sınırı var olan, yok oluşun sınırı var olmayandır), zıtlardaki değişimlerde de zıtlar sınırdır; çünkü bunlar değişimin uçlarıdır. Dolayısıyla her başkalaşmanın da sınırı vardır (çünkü başkalaşma belli zıtlardan olur), büyümenin ve küçülmenin de: Büyümenin sınırı, şeyin kendine has tabiatına göre tam büyüklüğü, küçülmenin sınırı da bu büyüklükten ayrılıştır.
τοῦτο δʼ ὅτι ἀδύνατον, δέδεικται καὶ πρότερον· οὔτε γὰρ ὁ χρόνος ἐκ τῶν νῦν οὔθ᾿ ἡ γραμμὴ ἐκ στιγμῶν οὔθ᾿ ἡ κίνησις ἐκ κινημάτων· οὐθὲν γὰρ ἄλλο ποιεῖ ὁ τοῦτο λέγων ἢ τὴν κίνησιν ἐξ ἀμερῶν, καθάπερ ἂν εἰ τὸν χρόνον ἐκ τῶν νῦν ἢ τὸ μῆκος ἐκ στιγμῶν.
ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε φανερὸν ὅτι οὔτε στιγμὴν οὔτʼ ἄλλο ἀδιαίρετον οὐθὲν ἐνδέχεται κινεῖσθαι. ἅπαν γὰρ τὸ κινούμενον ἀδύνατον πρότερον μεῖζον κινηθῆναι αὑτοῦ, πρὶν ἢ ἴσον ἢ ἔλαττον. εἰ δὴ τοῦτο, φανερὸν ὅτι καὶ ἡ στιγμὴ ἔλαττον ἢ ἴσον κινηθήσεται πρῶτον. ἐπεὶ δὲ ἀδιαίρετος, ἀδύνατον ἔλαττον κινηθῆναι πρότερον· ἴσην ἄρα αὑτῇ. ὥστε ἔσται ἡ γραμμὴ ἐκ στιγμῶν· αἰεὶ γὰρ ἴσην κινουμένη τὴν πᾶσαν γραμμὴν στιγμὴ καταμετρήσει. εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, καὶ τὸ κινεῖσθαι τὸ ἀδιαίρετον ἀδύνατον.
ἔτι δʼ εἰ ἅπαν ἐν χρόνῳ κινεῖται, ἐν δὲ τῷ νῦν μηθέν, ἅπας δὲ χρόνος διαιρετός, εἴη ἄν τις χρόνος ἐλάττων ὁτῳοῦν τῶν κινουμένων ἢ ἐν ᾧ κινεῖται ὅσον αὐτό. οὗτος μὲν γὰρ ἔσται χρόνος ἐν κινεῖται διὰ τὸ πᾶν ἐν χρόνῳ κινεῖσθαι, χρόνος δὲ πᾶς διαιρετὸς δέδεικται πρότερον. εἰ δʼ ἄρα στιγμὴ κινεῖται, ἔσται τις χρόνος ἐλάττων ἢ ἐν ᾧ αὑτὴν ἐκινήθη. ἀλλὰ ἀδύνατον· ἐν γὰρ τῷ ἐλάττονι ἔλαττον ἀνάγκη κινεῖσθαι. ὥστε ἔσται διαιρετὸν τὸ ἀδιαίρετον εἰς τὸ ἔλαττον, ὥσπερ καὶ ὁ χρόνος εἰς τὸν χρόνον. μοναχῶς γὰρ ἂν κινοῖτο τὸ ἀμερὲς καὶ ἀδιαίρετον, εἰ ἦν ἐν τῷ νῦν κινεῖσθαι δυνατὸν τῷ ἀτόμῳ· τοῦ γὰρ αὐτοῦ λόγου ἐν τῷ νῦν κινεῖσθαι καὶ ἀδιαίρετόν τι κινεῖσθαι.
μεταβολὴ δʼ οὐκ ἔστιν οὐδεμία ἄπειρος· ἅποσα γὰρ ἦν ἔκ τινος εἴς τι, καὶ ἡ ἐν ἀντιφάσει καὶ ἡ ἐν ἐναντίοις. ὥστε τῶν μὲν κατʼ ἀντίφασιν ἡ φάσις καὶ ἡ ἀπόφασις πέρας (οἷον γενέσεως μὲν τὸ ὄν, φθορᾶς δὲ τὸ μὴ ὄν), τῶν δʼ ἐν τοῖς ἐναντίοις τὰ ἐναντία· ταῦτα γὰρ ἄκρα τῆς μεταβολῆς, ὥστε καὶ ἀλλοιώσεως πάσης (ἐξ ἐναντίων γάρ τινων ἡ ἀλλοίωσις, ὁμοίως δὲ καὶ αὐξήσεως καὶ φθίσεως· αὐξήσεως μὲν γὰρ τὸ πέρας τοῦ
241bYer değiştirme ise bu şekilde sınırlı olmayacaktır; çünkü her yer değiştirme zıtlar arasında olmaz. Ama kesilmesi imkânsız olan şey, kesilmesi mümkün olmadığı anlamında imkânsızsa (çünkü imkânsız birçok anlamda söylenir), bu anlamda kesilmesi imkânsız olanın kesilmekte olması mümkün değildir; genel olarak olması imkânsız olanın olmakta olması da mümkün değildir; değişmesi imkânsız olanın da, değişmesi imkânsız olan şeye doğru değişmekte olması mümkün olmaz. Öyleyse yer değiştiren bir şeye doğru değişiyorsa, oraya değişmesi de mümkün olacaktır. Öyle ki hareket sonsuz değildir ve şey sonsuz bir mesafe boyunca yer değiştirmeyecektir; çünkü onu katetmek imkânsızdır. Böylece değişimin, sınırlarla belirlenmemiş olma anlamında sonsuz olmadığı açıktır. Ama aynı ve tek bir değişim olarak zamanca sonsuz olmasının mümkün olup olmadığı incelenmelidir. Tek bir değişim söz konusu değilse belki hiçbir engel yoktur; meselâ yer değiştirmenin ardından başkalaşma, başkalaşmanın ardından büyüme, sonra yine oluş gelirse. Böylece zamanca hep hareket olacaktır, ama tek bir hareket olmayacaktır; çünkü hepsinden tek bir hareket meydana gelmez. Tek bir hareket olacaksa, biri dışında hiçbir hareketin zamanca sonsuz olması mümkün değildir; o da dairesel yer değiştirmedir.
κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν τελείου μεγέθους, φθίσεως δὲ ἡ τούτου ἔκστασις. ἡ δὲ φορὰ οὕτω μὲν οὐκ ἔσται πεπερασμένη· οὐ γὰρ πᾶσα ἐν ἐναντίοις· ἀλλʼ ἐπειδὴ τὸ ἀδύνατον τμηθῆναι οὕτω, τῷ μὴ ἐνδέχεσθαι τμηθῆναι (πλεοναχῶς γὰρ λέγεται τὸ ἀδύνατον), οὐκ ἐνδέχεται τὸ οὕτως ἀδύνατον τέμνεσθαι, οὐδὲ ὅλως τὸ ἀδύνατον γενέσθαι γίγνεσθαι, οὐδὲ τὸ μεταβαλεῖν ἀδύνατον ἐνδέχοιτʼ ἂν μεταβάλλειν εἰς ὃ ἀδύνατον μεταβαλεῖν. εἰ οὖν τὸ φερόμενον μεταβάλλοι εἴς τι, καὶ δυνατὸν ἔσται μεταβαλεῖν. ὥστ᾿ οὐκ ἄπειρος ἡ κίνησις, οὐδʼ οἰσθήσεται τὴν ἄπειρον· ἀδύνατον γὰρ δικλθεῖν αὐτήν. ὅτι μὲν οὖν οὕτως οὐκ ἔστιν ἄπειρος μεταβολὴ ὥστε μὴ ὡρίσθαι πέρασι, φανερόν. ἀλλʼ εἰ οὕτως ἐνδέχεται ὥστε τῷ χρόνῳ εἶναι ἄπειρον τὴν αὐτὴν οὖσαν καὶ μίαν, σκεπτέον. μὴ μιᾶς μὲν γὰρ γιγνομένης οὐθὲν ἴσως κωλύει, οἷον εἰ μετὰ τὴν φορὰν ἀλλοίωσις εἴη καὶ μετὰ τὴν ἀλλοίωσιν αὔξησις καὶ πάλιν γένεσις· οὕτω γὰρ αἰεὶ μὲν ἔσται τῷ χρόνῳ κίνησις, ἀλλʼ οὐ μία διὰ τὸ μὴ εἶναι μίαν ἐξ ἁπασῶν. ὥστε δὲ γίγνεσθαι μίαν, οὐκ ἐνδέχεται ἄπειρον εἶναι τῷ χρόνῳ πλὴν μιᾶς· αὕτη δʼ ἐστὶν ἡ κύκλῳ φορά.