Philon
Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine
Περὶ τῆς κατὰ Μωυσέα κοσμοποιίας
girişPHILON
MUSA'YA GÖRE DÜNYANIN YARATILIŞI ÜZERİNE
ΦIΛΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑTΑ ΜΩΥΣΕΑ ΚΟΣΜΟΠΟΙΙΑΣ
1Öbür kanun koyuculardan kimi, kendi katlarında adil sayılan şeyleri süssüz ve çıplak biçimde düzene koydu; kimi de düşüncelerinin üstüne büyük bir şişkinlik giydirip hakikati efsane uydurmalarıyla örterek kalabalıkların aklını bulandırdı.
Τῶν ἄλλων νομοθετῶν οἱ μὲν ἀκαλλώπιστα καὶ γυμνὰ τὰ νομισθέντα παρ’ αὐτοῖς εἶναι δίκαια διετάξαντο, οἱ δὲ πολὺν ὄγκον τοῖς νοήμασι προσπεριβαλόντες ἐξετύφωσαν τὰ πλήθη μυθικοῖς πλάσμασι τὴν ἀλήθειαν ἐπικρύψαντες.
2Musa ise ikisini de aştı. Birincisini düşünülmemiş, zahmetsiz ve felsefeden yoksun, ikincisini de yalanla örülmüş ve büyücülükle dolu bularak bir yana bıraktı; kanunlarına son derece güzel ve son derece saygın bir başlangıç yaptı. Ne hemen yapılması gerekeni ya da bunun tersini söyledi, ne de kanunlara uyacak olanların düşüncelerini önceden biçimlendirmek gerektiği için efsaneler uydurdu ya da başkalarının uydurduklarına onay verdi.
Μωυσῆς δ’ ἑκάτερον ὑπερβάς, τὸ μὲν ὡς ἄσκεπτον καὶ ἀταλαίπωρον καὶ ἀφιλόσοφον, τὸ δ’ ὡς κατεψευσμένον καὶ μεστὸν γοητείας, παγκάλην καὶ σεμνοτάτην ἀρχὴν ἐποιήσατο τῶν νόμων, μήτ’ εὐθὺς ἃ χρὴ πράττειν ἢ τοὐναντίον ὑπειπὼν μήτ’, ἐπειδὴ προτυπῶσαι τὰς διανοίας τῶν χρησομένων τοῖς νόμοις ἀναγκαῖον ἦν, μύθους πλασάμενος ἢ συναινέσας τοῖς ὑφ’ ἑτέρων συντεθεῖσιν.
3Dediğim gibi, bu başlangıç pek hayranlık uyandırıcıdır; çünkü dünyanın yaratılışını içerir. Böylece hem kozmosun kanunla, hem kanunun kozmosla uyum içinde olduğu, hem de kanuna bağlı insanın daha baştan bir dünya vatandaşı olduğu anlaşılır: o, eylemlerini, bütün kozmosu da yöneten tabiatın iradesine göre doğrultur.
ἡ δ’ ἀρχή, καθάπερ ἔφην, ἐστὶ θαυμασιωτάτη κοσμοποιίαν περιέχουσα, ὡς καὶ τοῦ κόσμου τῷ νόμῳ καὶ τοῦ νόμου τῷ κόσμῳ συνᾴδοντος καὶ τοῦ νομίμου ἀνδρὸς εὐθὺς ὄντος κοσμοπολίτου πρὸς τὸ βούλημα τῆς φύσεως τὰς πράξεις ἀπευθύνοντος, καθ’ ἣν καὶ ὁ σύμπας κόσμος διοικεῖται.
4Dünyanın yaratılışına dair düşüncelerin güzelliğini hiçbir şair, hiçbir düzyazı yazarı layıkıyla övemez; çünkü bunlar söze de kulağa da sığmaz, ölümlü birinin araçlarına uydurulamayacak kadar büyük ve yücedir.
τὸ μὲν οὖν κάλλος τῶν νοημάτων τῆς κοσμοποιίας οὐδεὶς οὔτε ποιητὴς οὔτε λογογράφος ἀξίως ἂν ὑμνῆσαι δύναιτο· καὶ γὰρ λόγον καὶ ἀκοὴν ὑπερβάλλει μείζω καὶ σεμνότερα ὄντα ἢ ὡς θνητοῦ τινος ὀργάνοις ἐναρμοσθῆναι.
5Yine de bu yüzden susmamalı; Tanrı'yı sevmenin hatırına, gücümüzü aşsa bile söylemeye cesaret etmeliyiz. Kendimizden hiçbir şey katmadan, çok şey yerine az şey söyleyeceğiz: bilgelik aşkına ve özlemine tutulmuş insan aklının erişebileceği beklenen şeyleri.
οὐ μὴν διὰ τοῦθ’ ἡσυχαστέον, ἀλλ’ ἕνεκα τοῦ θεοφιλοῦς καὶ ὑπὲρ δύναμιν ἐπιτολμητέον λέγειν, οἴκοθεν μὲν οὐδέν, ὀλίγα δ’ ἀντὶ πολλῶν, ἐφ’ ἃ τὴν ἀνθρωπίνην διάνοιαν φθάνειν εἰκὸς ἔρωτι καὶ πόθῳ σοφίας κατεσχημένην.
6Nasıl en küçük mühür bile basıldığında devasa büyüklüklerin görüntüsünü alırsa, kanunlarda kaydedilmiş dünya yaratılışının aşkın güzellikleri de, parıltılarıyla okuyanların psykhēlerini kamaştırsalar bile, belki daha küçük harflerle gösterilebilir. Yalnız önce, sessiz geçilmesi doğru olmayan bir noktayı açıklamak gerekir.
ὡς γὰρ τῶν κολοσσιαίων μεγεθῶν τὰς ἐμφάσεις καὶ ἡ βραχυτάτη σφραγὶς τυπωθεῖσα δέχεται, οὕτως τάχα που καὶ τὰ τῆς ἀναγραφείσης ἐν τοῖς νόμοις κοσμοποιίας ὑπερβάλλοντα κάλλη καὶ ταῖς μαρμαρυγαῖς τὰς τῶν ἐντυγχανόντων ψυχὰς ἐπισκιάζοντα βραχυτέροις παραδηλωθήσεται χαρακτῆρσιν, ἐπειδὰν ἐκεῖνο μηνυθῇ πρότερον, ὅπερ οὐκ ἄξιον ἀποσιωπῆσαι.
7Bazıları, kozmosu yaratandan çok kozmosa hayran kalarak onun oluşmamış ve ezelî olduğunu ileri sürdüler; Tanrı'ya ise saygısızca, büyük bir işsizliği yakıştırarak iftira ettiler. Oysa tam tersine, yaratıcı ve baba olarak Tanrı'nın kudretleri karşısında hayretle dolmak, kozmosa da ölçüyü aşan bir yücelik atfetmemek gerekirdi.
Τινὲς γὰρ τὸν κόσμον μᾶλλον ἢ τὸν κοσμοποιὸν θαυμάσαντες τὸν μὲν ἀγένητόν τε καὶ ἀίδιον ἀπεφήναντο, τοῦ δὲ θεοῦ πολλὴν ἀπραξίαν ἀνάγνως κατεψεύσαντο, δέον ἔμπαλιν τοῦ μὲν τὰς δυνάμεις ὡς ποιητοῦ καὶ πατρὸς καταπλαγῆναι, τὸν δὲ μὴ πλέον ἀποσεμνῦναι τοῦ μετρίου.
8Musa ise hem felsefenin ta doruğuna ulaşmış, hem de tabiata dair öğretilerin çoğunu ve en temellerini ilahî bildirimlerden öğrenmişti. Varlıklar arasında bir yanda etkin bir sebebin, öbür yanda edilgin olanın bulunmasının zorunlu olduğunu bildi. Etkin olan, bütünün nousudur; en saf, en katıksız olan odur; aretēden de, epistēmēden de, iyinin kendisinden ve güzelin kendisinden de üstündür. Edilgin olan ise kendiliğinden cansız ve hareketsizdir; ama nous tarafından hareket ettirilip biçim ve can verilince en yetkin esere, bu kozmosa dönüşmüştür. Onun oluşmamış olduğunu söyleyenler, farkında olmadan dindarlığa katkısı en büyük ve en zorunlu olan şeyin, inayetin kökünü kazıyorlar.
Μωυσῆς δὲ καὶ φιλοσοφίας ἐπ’ αὐτὴν φθάσας ἀκρότητα καὶ χρησμοῖς τὰ πολλὰ καὶ συνεκτικώτατα τῶν τῆς φύσεως ἀναδιδαχθεὶς ἔγνω δή, ὅτι ἀναγκαιότατόν ἐστιν ἐν τοῖς οὖσι τὸ μὲν εἶναι δραστήριον αἴτιον, τὸ δὲ παθητόν, καὶ ὅτι τὸ μὲν δραστήριον ὁ τῶν ὅλων νοῦς ἐστιν εἱλικρινέστατος καὶ ἀκραιφνέστατος, κρείττων ἢ ἀρετὴ καὶ κρείττων ἢ ἐπιστήμη καὶ κρείττων ἢ αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν καὶ αὐτὸ τὸ καλόν,
τὸ δὲ παθητὸν ἄψυχον καὶ ἀκίνητον ἐξ ἑαυτοῦ, κινηθὲν δὲ καὶ σχηματισθὲν καὶ ψυχωθὲν ὑπὸ τοῦ νοῦ μετέβαλεν εἰς τὸ τελειότατον ἔργον, τόνδε τὸν κόσμον· ὃν οἱ φάσκοντες ὡς ἔστιν ἀγένητος λελήθασι τὸ ὠφελιμώτατον καὶ ἀναγκαιότατον τῶν εἰς εὐσέβειαν ὑποτεμνόμενοι τὴν πρόνοιαν.
10Çünkü akıl, babanın ve yaratıcının meydana gelmiş olanla ilgilenmesini gerektirir. Baba çocuklarının, usta da elinden çıkanların varlığını sürdürmesini gözetir; zarar veren ve kötü olan her şeyi her yolla uzaklaştırır, yararlı ve kârlı olan her şeyi de her şekilde sağlamaya can atar.
τοῦ μὲν γὰρ γεγονότος ἐπιμελεῖσθαι τὸν πατέρα καὶ ποιητὴν αἱρεῖ λόγος· καὶ γὰρ πατὴρ ἐκγόνων καὶ δημιουργὸς τῶν δημιουργηθέντων στοχάζεται τῆς διαμονῆς καὶ ὅσα μὲν ἐπιζήμια καὶ βλαβερὰ μηχανῇ πάσῃ διωθεῖται, τὰ δὲ ὅσα ὠφέλιμα καὶ λυσιτελῆ κατὰ πάντα τρόπον ἐκπορίζειν ἐπιποθεῖ·
11Meydana gelmemiş olana karşı ise onu yapmamış olanın hiçbir yakınlığı yoktur. Bu, savunulmaya değmez ve yararsız bir görüştür: bir şehirde olduğu gibi bu kozmosta da başıboşluk kurar; onu, her şeyi idare edip yönetmesi meşru olan bir gözeticiden, hakemden ya da yargıçtan yoksun bırakır.
πρὸς δὲ τὸ μὴ γεγονὸς οἰκείωσις οὐδεμία τῷ μὴ πεποιηκότι. ἀπεριμάχητον δὲ δόγμα καὶ ἀνωφελὲς ἀναρχίαν ὡς ἐν πόλει κατασκευάζον τῷδε τῷ κόσμῳ τὸν ἔφορον ἢ βραβευτὴν ἢ δικαστὴν οὐκ ἔχοντι, ὑφ’ οὗ πάντ’ οἰκονομεῖσθαι καὶ πρυτανεύεσθαι θέμις.
12Ama büyük Musa, oluşmamış olanın görünen şeye bütünüyle yabancı olduğunu düşündü; çünkü hissedilir olan her şey oluş ve değişim içindedir, hiçbir zaman aynı hâlde kalmaz. Bu yüzden görünmeyen ve düşünülür olana ezelîliği kardeşi ve akrabası olarak verdi, hissedilir olana ise ona uygun düşen adı, "oluş"u yakıştırdı. Bu kozmos görünür ve hissedilir olduğuna göre, zorunlu olarak oluşmuş da olmalıdır. Musa'nın onun oluşunu kaydetmesi bu yüzden yerindedir; bunu yaparken de pek saygın bir biçimde Tanrı'dan söz etmiştir.
ἀλλ’ ὅ γε μέγας Μωυσῆς ἀλλοτριώτατον τοῦ ὁρατοῦ νομίσας εἶναι τὸ ἀγένητον — πᾶν γὰρ τὸ αἰσθητὸν ἐν γενέσει καὶ μεταβολαῖς οὐδέποτε κατὰ ταὐτὰ ὄν — τῷ μὲν ἀοράτῳ καὶ νοητῷ προσένειμεν ὡς ἀδελφὸν καὶ συγγενὲς ἀιδιότητα, τῷ δ’ αἰσθητῷ γένεσιν οἰκεῖον ὄνομα ἐπεφήμισεν. ἐπεὶ οὖν ὁρατός τε καὶ αἰσθητὸς ὅδε ὁ κόσμος, ἀναγκαίως ἂν εἴη καὶ γενητός· ὅθεν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ καὶ τὴν γένεσιν ἀνέγραψεν αὐτοῦ μάλα σεμνῶς θεολογήσας.
13Musa, kozmosun altı günde yaratıldığını söyler. Bunun sebebi, yaratanın uzun bir zamana ihtiyaç duyması değildir; çünkü Tanrı'nın her şeyi aynı anda yapması beklenir, yalnız buyurarak değil, düşünerek bile. Sebep, meydana gelen şeylerin bir düzene ihtiyaç duymasıdır. Düzene ise sayı yakışır; sayılar arasında da tabiatın kanunlarına göre en doğurgan olanı altıdır. Çünkü birden sonra gelen sayılar içinde ilk tam sayı odur: kendi parçalarına eşittir ve onlardan tamamlanır; yarısı üç, üçte biri iki, altıda biri birdir. Deyim yerindeyse, hem erkek hem dişi olacak biçimde yaratılmıştır ve her ikisinin gücünden uyumla kurulmuştur. Çünkü varlıklarda tek olan erkek, çift olan dişidir; tek sayıların başlangıcı üç, çiftlerinki iki, ikisinin birleşik gücü ise altıdır.
Ἓξ δὲ ἡμέραις δημιουργηθῆναί φησι τὸν κόσμον, οὐκ ἐπειδὴ προσεδεῖτο χρόνων μήκους ὁ ποιῶν — ἅμα γὰρ πάντα δρᾶν εἰκὸς θεόν, οὐ προστάττοντα μόνον ἀλλὰ καὶ διανοούμενον —, ἀλλ’ ἐπειδὴ τοῖς γινομένοις ἔδει τάξεως. τάξει δὲ ἀριθμὸς οἰκεῖον, ἀριθμῶν δὲ φύσεως νόμοις γεννητικώτατος ὁ ἕξ· τῶν τε γὰρ ἀπὸ μονάδος πρῶτος τέλειός ἐστιν ἰσούμενος τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσι καὶ συμπληρούμενος ἐξ αὐτῶν, ἡμίσους μὲν τριάδος, τρίτου δὲ δυάδος, ἕκτου δὲ μονάδος, καὶ ὡς ἔπος εἰπεῖν ἄρρην τε καὶ θῆλυς εἶναι πέφυκε κἀκ τῆς ἑκατέρου δυνάμεως ἥρμοσται· ἄρρεν μὲν γὰρ ἐν τοῖς οὖσι τὸ περιττόν, τὸ δ’ ἄρτιον θῆλυ· περιττῶν μὲν οὖν ἀριθμῶν ἀρχὴ τριάς, δυὰς δ’ ἀρτίων, ἡ δ’ ἀμφοῖν δύναμις ἑξάς.
14Kozmos meydana gelmiş şeylerin en yetkini olduğuna göre tam sayıya, altıya göre kurulmalıydı; içinde çiftleşmeden doğan oluşları barındıracağı için de karma bir sayıya, ilk tek-çift sayıya göre biçimlenmeliydi; böylece hem tohum eken erkeğin hem de tohumları kabul eden dişinin ideasını içerecekti.
ἔδει γὰρ τὸν κόσμον τελειότατον μὲν ὄντα τῶν γεγονότων κατ’ ἀριθμὸν τέλειον παγῆναι τὸν ἕξ, ἐν ἑαυτῷ δ’ ἔχειν μέλλοντα τὰς ἐκ συνδυασμοῦ γενέσεις πρὸς μικτὸν ἀριθμὸν τὸν πρῶτον ἀρτιοπέριττον τυπωθῆναι, περιέξοντα καὶ τὴν τοῦ σπείροντος ἄρρενος καὶ τὴν τοῦ ὑποδεχομένου τὰς γονὰς θήλεος ἰδέαν.
15Tanrı günlerin her birine bütünün bazı kısımlarını ayırdı; yalnız ilk günü bunun dışında tuttu. Onu, öbürleriyle birlikte sayılmasın diye "ilk" diye bile anmaz; ona isabetli bir adla "bir" der, onda birliğin tabiatını görüp bu adı ona yakıştırır. Bu günün içerdiklerinden söylenebildiği kadarını söylemeliyiz, çünkü hepsini söylemek imkânsızdır: o gün, kendisi hakkındaki anlatımın gösterdiği gibi, seçkin olan düşünülür kozmosu içerir.
ἑκάστῃ δὲ τῶν ἡμερῶν ἀπένειμεν ἔνια τῶν τοῦ παντὸς τμημάτων τὴν πρώτην ὑπεξελόμενος, ἣν αὐτὸς οὐδὲ πρώτην, ἵνα μὴ ταῖς ἄλλαις συγκαταριθμῆται, καλεῖ, μίαν δ’ ὀνομάσας ὀνόματι εὐθυβόλῳ προσαγορεύει, τὴν μονάδος φύσιν καὶ πρόσρησιν ἐνιδών τε καὶ ἐπιφημίσας αὐτῇ. λεκτέον δὲ ὅσα οἷόν τέ ἐστι τῶν ἐμπεριεχομένων, ἐπειδὴ πάντα ἀμήχανον· περιέχει γὰρ τὸν νοητὸν κόσμον ἐξαίρετον, ὡς ὁ περὶ αὐτῆς λόγος μηνύει.
16Tanrı, Tanrı olduğu için önceden bilmişti ki güzel bir örnek olmadan güzel bir taklit asla meydana gelmez; hissedilir şeylerden hiçbiri de, bir ilk örneğe ve düşünülür bir ideaya göre suretlendirilmedikçe kusursuz olamaz. Bu yüzden bu görünen kozmosu yaratmak isteyince önce düşünülür olanı biçimlendirdi. Böylece cisimsiz ve en tanrısal örneği kullanarak cisimli olanı, daha yaşlı olanın daha genç bir suretini meydana getirecekti; bu suret, o örnekte ne kadar düşünülür tür varsa o kadar hissedilir türü içerecekti.
προλαβὼν γὰρ ὁ θεὸς ἅτε θεὸς ὅτι μίμημα καλὸν οὐκ ἄν ποτε γένοιτο δίχα καλοῦ παραδείγματος οὐδέ τι τῶν αἰσθητῶν ἀνυπαίτιον, ὃ μὴ πρὸς ἀρχέτυπον καὶ νοητὴν ἰδέαν ἀπεικονίσθη, βουληθεὶς τὸν ὁρατὸν κόσμον τουτονὶ δημιουργῆσαι προεξετύπου τὸν νοητόν, ἵνα χρώμενος ἀσωμάτῳ καὶ θεοειδεστάτῳ παραδείγματι τὸν σωματικὸν ἀπεργάσηται, πρεσβυτέρου νεώτερον ἀπεικόνισμα, τοσαῦτα περιέξοντα αἰσθητὰ γένη ὅσαπερ ἐν ἐκείνῳ νοητά.
17İdealardan oluşan kozmosun bir yerde bulunduğunu söylemek ya da düşünmek caiz değildir. Nasıl kurulduğunu ise, bizim dünyamızdan bir benzetmeyi izleyerek anlayacağız. Bir şehir, bir kralın ya da mutlak bir yetkiye sahip olup aynı zamanda gönlü yüce olan ve talihini büyük işlerle süslemek isteyen bir hükümdarın büyük hevesiyle kurulurken, bazen terbiye görmüş bir mimar çıkagelir. Yerin havasının ve konumunun ne kadar elverişli olduğunu gördükten sonra, kurulacak şehrin hemen bütün kısımlarını önce kendi içinde çizer: tapınakları, gymnasionları, şehir meclisi binalarını, çarşıları, limanları, tersaneleri, dar sokakları, surların yapısını, evlerin ve öbür kamu binalarının yerlerini.
Τὸν δ’ ἐκ τῶν ἰδεῶν συνεστῶτα κόσμον ἐν τόπῳ τινὶ λέγειν ἢ ὑπονοεῖν οὐ θεμιτόν· ᾗ δὲ συνέστηκεν, εἰσόμεθα παρακολουθήσαντες εἰκόνι τινὶ τῶν παρ’ ἡμῖν. ἐπειδὰν πόλις κτίζηται κατὰ πολλὴν φιλοτιμίαν βασιλέως ἤ τινος ἡγεμόνος αὐτοκρατοῦς ἐξουσίας μεταποιουμένου καὶ ἅμα τὸ φρόνημα λαμπροῦ τὴν εὐτυχίαν συνεπικοσμοῦντος, παρελθὼν ἔστιν ὅτε τις τῶν ἀπὸ παιδείας ἀνὴρ ἀρχιτεκτονικὸς καὶ τὴν εὐκρασίαν καὶ εὐκαιρίαν τοῦ τόπου θεασάμενος διαγράφει πρῶτον ἐν ἑαυτῷ τὰ τῆς μελλούσης ἀποτελεῖσθαι πόλεως μέρη σχεδὸν ἅπαντα, ἱερὰ γυμνάσια πρυτανεῖα ἀγορὰς λιμένας νεωσοίκους στενωπούς, τειχῶν κατασκευάς, ἱδρύσεις οἰκιῶν καὶ δημοσίων ἄλλων οἰκοδομημάτων·
18Sonra her birinin izlerini, sanki balmumuna basar gibi kendi psykhēsine kabul ederek düşünülür bir şehri bir heykel gibi içinde taşır. Doğuştan gelen hafızasıyla bu şehrin görüntülerini canlandırır, işaretlerini daha da derinden zihnine kazır; sonra iyi bir usta gibi gözünü bu örneğe dikerek şehri taştan ve ağaçtan kurmaya başlar, cisimli maddeleri cisimsiz idealardan her birine benzetir.
εἶθ’ ὥσπερ ἐν κηρῷ τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ τοὺς ἑκάστων δεξάμενος τύπους ἀγαλματοφορεῖ νοητὴν πόλιν, ἧς ἀνακινήσας τὰ εἴδωλα μνήμῃ τῇ συμφύτῳ καὶ τοὺς χαρακτῆρας ἔτι μᾶλλον ἐνσφραγισάμενος, οἷα δημιουργὸς ἀγαθός, ἀποβλέπων εἰς τὸ παράδειγμα τὴν ἐκ λίθων καὶ ξύλων ἄρχεται κατασκευάζειν, ἑκάστῃ τῶν ἀσωμάτων ἰδεῶν τὰς σωματικὰς ἐξομοιῶν οὐσίας.
19Tanrı hakkında da buna benzer bir kanaat taşımalıyız: büyük şehri kurmayı tasarlayınca önce onun biçimlerini düşündü; bunlardan düşünülür bir kozmos oluşturdu, sonra o kozmosu örnek olarak kullanıp hissedilir olanı da tamamladı.
τὰ παραπλήσια δὴ καὶ περὶ θεοῦ δοξαστέον, ὡς ἄρα τὴν μεγαλόπολιν κτίζειν διανοηθεὶς ἐνενόησε πρότερον τοὺς τύπους αὐτῆς, ἐξ ὧν κόσμον νοητὸν συστησάμενος ἀπετέλει καὶ τὸν αἰσθητὸν παραδείγματι χρώμενος ἐκείνῳ.
20Nasıl mimarın zihninde önceden biçimlendirilen şehrin dışarıda bir yeri yoksa, ustanın psykhēsine kazınmış duruyorsa, idealardan oluşan kozmosun da bunları düzene koyan tanrısal logostan başka bir yeri olamaz. Yoksa Tanrı'nın kudretlerinin başka ne yeri olabilir ki, hepsini demiyorum, katışıksız hâldeki tek bir kudreti bile kabul edip alabilecek yeterlikte olsun?
καθάπερ οὖν ἡ ἐν τῷ ἀρχιτεκτονικῷ προδιατυπωθεῖσα πόλις χώραν ἐκτὸς οὐκ εἶχεν, ἀλλ’ ἐνεσφράγιστο τῇ τοῦ τεχνίτου ψυχῇ, τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδ’ ὁ ἐκ τῶν ἰδεῶν κόσμος ἄλλον ἂν ἔχοι τόπον ἢ τὸν θεῖον λόγον τὸν ταῦτα διακοσμήσαντα· ἐπεὶ τίς ἂν εἴη τῶν δυνάμεων αὐτοῦ τόπος ἕτερος, ὃς γένοιτ’ ἂν ἱκανὸς οὐ λέγω πάσας ἀλλὰ μίαν ἄκρατον ἡντινοῦν δέξασθαί τε καὶ χωρῆσαι;
21Kozmosu yaratan kudret de bir kudrettir ve kaynağı gerçekten iyi olandır. Biri bu bütünün hangi sebeple yaratıldığını araştırmak isterse, eskilerden birinin söylediği gibi babanın ve yaratıcının iyi olduğunu söylemekle, bana kalırsa, hedefi şaşırmış olmaz. Bu yüzden Tanrı, en mükemmel tabiatından ötürü, kendinden hiçbir güzelliği olmayan ama her şey olabilecek olan ousiayı kıskanmadı.
δύναμις δὲ καὶ ἡ κοσμοποιητικὴ πηγὴν ἔχουσα τὸ πρὸς ἀλήθειαν ἀγαθόν. εἰ γάρ τις ἐθελήσειε τὴν αἰτίαν ἧς ἕνεκα τόδε τὸ πᾶν ἐδημιουργεῖτο διερευνᾶσθαι, δοκεῖ μοι μὴ διαμαρτεῖν σκοποῦ φάμενος, ὅπερ καὶ τῶν ἀρχαίων εἶπέ τις, ἀγαθὸν εἶναι τὸν πατέρα καὶ ποιητήν· οὗ χάριν τῆς ἀρίστης αὑτοῦ φύσεως οὐκ ἐφθόνησεν οὐσίᾳ μηδὲν ἐξ αὑτῆς ἐχούσῃ καλόν, δυναμένῃ δὲ πάντα γίνεσθαι.
22Çünkü ousia kendi başına düzensiz, keyfiyetsiz, cansız ve benzersizdi; başkalık, uyumsuzluk ve ahenksizlikle doluydu. Ama zıt yönde, en iyi olana doğru bir dönüşümü ve değişimi kabul ediyordu: düzene, keyfiyete, canlılığa, benzerliğe, aynılığa, iyi uyuma, ahenge, daha üstün ideaya ait olan her şeye.
ἦν μὲν γὰρ ἐξ αὑτῆς ἄτακτος ἄποιος ἄψυχος ⟨ἀνόμοιος⟩, ἑτεροιότητος ἀναρμοστίας ἀσυμφωνίας μεστή· τροπὴν δὲ καὶ μεταβολὴν ἐδέχετο τὴν εἰς τἀναντία καὶ τὰ βέλτιστα, τάξιν ποιότητα ἐμψυχίαν ὁμοιότητα ταυτότητα, τὸ εὐάρμοστον, τὸ σύμφωνον, πᾶν ὅσον τῆς κρείττονος ἰδέας.
23Tanrı hiçbir yardımcıya başvurmadan, zaten başka kim vardı ki, yalnız kendisine danışarak, ilahî bağış olmadan kendiliğinden hiçbir iyiye erişemeyecek olan tabiata esirgenmeyen ve bol lütuflarla iyilik etmesi gerektiğine karar verdi. Ama iyiliğini kendi lütuflarının büyüklüğüne göre değil, kendisine iyilik edilenlerin güçlerine göre yapar; çünkü o lütufların ne sınırı ne sonu vardır. Tanrı'nın tabiatı nasıl iyilik etmekse, meydana gelen şeyin tabiatı da iyiliği o ölçüde kabul etmek değildir. Tanrı'nın kudretleri aşkındır; meydana gelen ise onların büyüklüğünü kabul edemeyecek kadar zayıf olduğundan, Tanrı her birine düşeni uyumla tartıp ölçmeseydi tükenip giderdi.
οὐδενὶ δὲ παρακλήτῳ — τίς γὰρ ἦν ἕτερος; — μόνῳ δὲ αὑτῷ χρησάμενος ὁ θεὸς ἔγνω δεῖν εὐεργετεῖν ἀταμιεύτοις καὶ πλουσίαις χάρισι τὴν ἄνευ δωρεᾶς θείας φύσιν οὐδενὸς ἀγαθοῦ δυναμένην ἐπιλαχεῖν ἐξ ἑαυτῆς. ἀλλ’ οὐ πρὸς τὸ μέγεθος εὐεργετεῖ τῶν ἑαυτοῦ χαρίτων — ἀπερίγραφοι γὰρ αὗταί γε καὶ ἀτελεύτητοι —, πρὸς δὲ τὰς τῶν εὐεργετουμένων δυνάμεις· οὐ γὰρ ὡς πέφυκεν ὁ θεὸς εὖ ποιεῖν, οὕτως καὶ τὸ γινόμενον εὖ πάσχειν, ἐπεὶ τοῦ μὲν αἱ δυνάμεις ὑπερβάλλουσι, τὸ δ’ ἀσθενέστερον ὂν ἢ ὥστε δέξασθαι τὸ μέγεθος αὐτῶν ἀπεῖπεν ἄν, εἰ μὴ διεμετρήσατο σταθμησάμενος εὐαρμόστως ἑκάστῳ τὸ ἐπιβάλλον.
24Biri daha çıplak kelimeler kullanmak isterse, düşünülür kozmosun, kozmosu yaratmakta olan Tanrı'nın logosundan başka bir şey olmadığını söyleyebilir. Nitekim düşünülür şehir de, şehri kurmayı tasarlayan mimarın hesabından başka bir şey değildir.
εἰ δέ τις ἐθελήσειε γυμνοτέροις χρήσασθαι τοῖς ὀνόμασιν, οὐδὲν ἂν ἕτερον εἴποι τὸν νοητὸν κόσμον εἶναι ἢ θεοῦ λόγον ἤδη κοσμοποιοῦντος· οὐδὲ γὰρ ἡ νοητὴ πόλις ἕτερόν τί ἐστιν ἢ ὁ τοῦ ἀρχιτέκτονος λογισμὸς ἤδη [νοητὴν]ν [[νοητὴν]ητὴν]. πόλιν κτίζειν διανοουμένου.
25Bu öğreti benim değil, Musa'nındır. Nitekim sonraki kısımlarda insanın oluşunu kaydederken insanın Tanrı'nın suretine göre biçimlendirildiğini açıkça söyler (Tekvin 1,27). Parça bir suretin sureti ise, bütün tür, yani insana ait olandan daha büyük olan şu hissedilir kozmosun bütünü de tanrısal suretin bir taklidi ise, açıktır ki düşünülür kozmos dediğimiz ilk örnek mühür de Tanrı'nın logosunun kendisi olacaktır.
τὸ δὲ δόγμα τοῦτο Μωυσέως ἐστίν, οὐκ ἐμόν· τὴν γοῦν ἀνθρώπου γένεσιν ἀναγράφων ἐν τοῖς ἔπειτα διαρρήδην ὁμολογεῖ, ὡς ἄρα κατ’ εἰκόνα θεοῦ διετυπώθη (Gen. 1,27). εἰ δὲ τὸ μέρος εἰκὼν εἰκόνος [δῆλον ὅτι] καὶ τὸ ὅλον εἶδος, σύμπας οὗτος ὁ αἰσθητὸς κόσμος, εἰ μείζων τῆς ἀνθρωπίνης ἐστίν, μίμημα θείας εἰκόνος, δῆλον ὅτι καὶ ἡ ἀρχέτυπος σφραγίς, ὅν φαμεν νοητὸν εἶναι κόσμον, αὐτὸς ἂν εἴη [τὸ παράδειγμα, ἀρχέτυπος ἰδέα τῶν ἰδεῶν] ὁ θεοῦ λόγος.
26Musa, "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" der (Tekvin 1,1). Burada "başlangıç"ı, bazılarının sandığı gibi zamana göre başlangıç anlamında almaz; çünkü kozmostan önce zaman yoktu, zaman ya onunla birlikte ya da ondan sonra meydana geldi. Zaman kozmosun hareketinin aralığı olduğuna, hareket de hareket edenden önce meydana gelemeyip ya ondan sonra ya da onunla aynı anda var olmak zorunda olduğuna göre, zamanın da ya kozmosla yaşıt ya da ondan genç olması zorunludur. Zamanın kozmostan daha yaşlı olduğunu ileri sürmeye cüret etmek felsefeye yakışmaz.
Φησὶ δ’ ὡς „ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν", τὴν ἀρχὴν παραλαμβάνων | οὐχ ὡς οἴονταί τινες τὴν κατὰ χρόνον· χρόνος γὰρ οὐκ ἦν πρὸ κόσμου, ἀλλ’ ἢ σὺν αὐτῷ γέγονεν ἢ μετ’ αὐτόν· ἐπεὶ γὰρ διάστημα τῆς τοῦ κόσμου κινήσεώς ἐστιν ὁ χρόνος, προτέρα δὲ τοῦ κινουμένου κίνησις οὐκ ἂν γένοιτο, ἀλλ’ ἀναγκαῖον αὐτὴν ἢ ὕστερον ἢ ἅμα συνίστασθαι, ἀναγκαῖον ἄρα καὶ τὸν χρόνον ἢ ἰσήλικα κόσμου γεγονέναι ἢ νεώτερον ἐκείνου· πρεσβύτερον δ’ ἀποφαίνεσθαι τολμᾶν ἀφιλόσοφον.
27Burada "başlangıç" zamana göre başlangıç olarak alınmıyorsa, sayıca başlangıcın kastedilmesi akla yatkındır; öyle ki "başlangıçta yarattı" sözü "önce göğü yarattı" ile eş anlamlı olsun. Gerçekten de göğün oluşa ilk gelmesi pek yerindedir: o hem meydana gelmiş şeylerin en iyisidir hem de ousianın en saf kısmından kurulmuştur; çünkü görünen ve hissedilen tanrıların en kutsal evi olacaktı.
εἰ δ’ ἀρχὴ μὴ παραλαμβάνεται τανῦν ἡ κατὰ χρόνον, εἰκὸς ἂν εἴη μηνύεσθαι τὴν κατ’ ἀριθμόν, ὡς τὸ „ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν" ἴσον εἶναι τῷ πρῶτον ἐποίησε τὸν οὐρανόν· καὶ γὰρ εὔλογον τῷ ὄντι πρῶτον αὐτὸν εἰς γένεσιν ἐλθεῖν, ἄριστόν τε ὄντα τῶν γεγονότων κἀκ τοῦ καθαρωτάτου τῆς οὐσίας παγέντα, διότι θεῶν ἐμφανῶν τε καὶ αἰσθητῶν ἔμελλεν οἶκος ἔσεσθαι ἱερώτατος.
28Yaratan her şeyi aynı anda yaratmış olsa bile, güzelce meydana gelen şeylerin yine de bir düzeni vardı; çünkü düzensizlikte hiçbir güzellik yoktur. Düzen ise önce gelen ve ardından gelen bazı şeylerin sırası ve dizilişidir; bu sıra ortaya çıkan eserlerde olmasa da, onları kuranın tasarılarında vardır. Ancak böylece şeyler kusursuz, şaşmaz ve birbirine karışmamış olacaktı.
καὶ γὰρ εἰ πάνθ’ ἅμα ὁ ποιῶν ἐποίει, τάξιν οὐδὲν ἧττον εἶχε τὰ καλῶς γινόμενα· καλὸν γὰρ οὐδὲν ἐν ἀταξίᾳ. τάξις δ’ ἀκολουθία καὶ εἱρμός ἐστι προηγουμένων τινῶν καὶ ἑπομένων, εἰ καὶ μὴ τοῖς ἀποτελέσμασιν, ἀλλά τοι ταῖς τῶν τεκταινομένων ἐπινοίαις· οὕτως γὰρ ἔμελλον ἠκριβῶσθαί τε καὶ ἀπλανεῖς εἶναι καὶ ἀσύγχυτοι.
29Yaratan, önce cisimsiz bir gök, görünmez bir yer ve havanın ve boşluğun ideasını yarattı. Bunlardan birine "karanlık" adını verdi, çünkü hava tabiatça kara renklidir; öbürüne "dipsiz derinlik" dedi, çünkü boşluk dibi çok derin ve uçsuz bucaksızdır. Sonra suyun ve pneumanın cisimsiz ousiasını, en sonunda da yedinci olarak ışığı yarattı; bu ışık da cisimsizdi ve güneşin ve gökte oluşacak bütün ışık saçan yıldızların düşünülür örneğiydi.
πρῶτον οὖν ὁ ποιῶν ἐποίησεν οὐρανὸν ἀσώματον καὶ γῆν ἀόρατον καὶ ἀέρος ἰδέαν καὶ κενοῦ· ὧν τὸ μὲν ἐπεφήμισε σκότος, ἐπειδὴ μέλας ὁ ἀὴρ τῇ φύσει, τὴν δ’ ἄβυσσον, πολύβυθον γὰρ τό γε κενὸν καὶ ἀχανές· εἶθ’ ὕδατος ἀσώματον οὐσίαν καὶ πνεύματος καὶ ἐπὶ πᾶσιν ἑβδόμου φωτός, ὃ πάλιν ἀσώματον ἦν καὶ νοητὸν ἡλίου παράδειγμα καὶ πάντων ὅσα φωσφόρα ἄστρα κατὰ τὸν οὐρανὸν ἔμελλε συνίστασθαι.
30Pneuma ile ışık ayrıcalığa layık görüldü. Pneumaya "Tanrı'nın" pneuması adını verdi, çünkü pneuma hayatın en çok kaynağıdır, hayatın sebebi de Tanrı'dır; ışık için de onun son derece güzel olduğunu söyler (Tekvin 1,4). Çünkü düşünülür ışık görünenden ne kadar parlak ve aydınlıksa, sanırım, güneş karanlıktan, gündüz geceden, bütün psykhēnin yöneticisi olan nous da bedenin gözlerinden o kadar parlaktır.
Προνομίας δὲ τό τε πνεῦμα καὶ τὸ φῶς ἠξιοῦτο· τὸ μὲν γὰρ ὠνόμασε θεοῦ, διότι ζωτικώτατον τὸ πνεῦμα, ζωῆς δὲ θεὸς αἴτιος, τὸ δὲ φῶς ⟨φησιν⟩ ὅτι ὑπερβαλλόντως καλόν (Gen. 1,4)· τοσούτῳ γὰρ τὸ νοητὸν τοῦ ὁρατοῦ λαμπρότερόν τε καὶ αὐγοειδέστερον ὅσῳπερ ἥλιος, οἶμαι, σκότους καὶ ἡμέρα νυκτὸς καὶ [τὰ κριτήρια] νοῦς, ὁ τῆς ὅλης ψυχῆς ἡγεμών, ὀφθαλμῶν σώματος.
31O görünmez ve düşünülür ışık, onun oluşunu açıklayan tanrısal logosun sureti olarak meydana geldi. O, göklerin ötesinde bir yıldızdır, hissedilir yıldızların kaynağıdır; ona "her yeri aydınlatan" demek yanlış olmaz. Güneş, Ay ve öbür gezegenler ile sabit yıldızlar her biri gücü yettiğince kendisine yakışan ışığı ondan alır. O katışıksız ve saf parıltı ise, düşünülür olandan hissedilir olana doğru değişmeye başlayınca donuklaşır;
τὸ δὲ ἀόρατον καὶ νοητὸν φῶς ἐκεῖνο θείου λόγου γέγονεν εἰκὼν τοῦ διερμηνεύσαντος τὴν γένεσιν αὐτοῦ· καὶ ἔστιν ὑπερουράνιος ἀστήρ, πηγὴ τῶν αἰσθητῶν ἀστέρων, ἣν οὐκ ἂν ἀπὸ σκοποῦ καλέσειεν ἄν τις παναύγειαν, ἀφ’ ἧς ἥλιος καὶ σελήνη καὶ οἱ ἄλλοι πλάνητές τε καὶ ἀπλανεῖς ἀρύτονται, καθ’ ὅσον ἑκάστῳ δύναμις, τὰ πρέποντα φέγγη, τῆς ἀμιγοῦς καὶ καθαρᾶς αὐγῆς ἐκείνης ἀμαυρουμένης, ὅταν ἄρξηται τρέπεσθαι κατὰ τὴν ἐκ νοητοῦ πρὸς αἰσθητὸν μεταβολήν·
32çünkü his alanındaki şeylerden hiçbiri katışıksız değildir. "Dipsiz derinliğin üstünde karanlık vardı" (Tekvin 1,2) demek de yerindedir; çünkü hava bir bakıma boşluğun üstündedir: Ay'ın bulunduğu bölgeden bize kadar uzanan uçsuz bucaksız, ıssız ve boş alanın tamamını kaplayıp doldurmuştur.
εἱλικρινὲς γὰρ οὐδὲν τῶν ἐν αἰσθήσει. εὖ μέντοι καὶ τὸ φάναι ὅτι "σκότος ἦν ἐπάνω τῆς ἀβύσσου“ (Gen. 1,2). τρόπον γάρ τινα ὁ ἀὴρ ὑπὲρ τὸ κενόν ἐστιν, ἐπειδὴ πᾶσαν τὴν ἀχανῆ καὶ ἐρήμην καὶ κενὴν χώραν ἐπιβὰς ἐκπεπλήρωκεν, ὅση πρὸς ἡμᾶς ἀπὸ τῶν κατὰ σελήνην καθήκει.
33Güneşten önce meydana gelen düşünülür ışık parlayınca ona karşı duran karanlık geri çekildi; çünkü zıtlıkları ve onların tabiattan gelen çatışmasını iyi bilen Tanrı, ikisinin arasına duvar örüp onları birbirinden ayırdı. Durmadan çarpışıp kavga etmesinler, barışın yerine savaş üstün gelip kozmosta düzensizlik kurmasın diye ışığı ve karanlığı yalnızca ayırmakla kalmadı, aradaki aralıklara sınırlar da koydu ve bunlarla iki ucun her birini zapt etti. Çünkü komşu olsalar, hâkimiyet uğruna büyük ve dinmez bir çekişmeyle mücadeleye girişip ortalığı birbirine katacaklardı; aralarına konan sınırlar onları ayırıp karşılıklı saldırılarına son vermeseydi.
μετὰ δὲ τὴν τοῦ νοητοῦ φωτὸς ἀνάλαμψιν, ὃ πρὸ ἡλίου γέγονεν, ὑπεχώρει τὸ ἀντίπαλον σκότος, διατειχίζοντος ἀπ’ ἀλλήλων αὐτὰ καὶ διιστάντος θεοῦ τοῦ τὰς ἐναντιότητας εὖ εἰδότος καὶ τὴν ἐκ φύσεως αὐτῶν διαμάχην. ἵν’ οὖν μὴ αἰεὶ συμφερόμεναι στασιάζωσι καὶ πόλεμος ἀντ’ εἰρήνης ἐπικρατῇ τὴν ἀκοσμίαν ἐν κόσμῳ τιθείς, οὐ μόνον ἐχώρισε φῶς καὶ σκότος, ἀλλὰ καὶ ὅρους ἐν μέσοις ἔθετο διαστήμασιν, οἷς ἀνεῖρξε τῶν ἄκρων ἑκάτερον· ἔμελλε γὰρ γειτνιῶντα σύγχυσιν ἀπεργάζεσθαι τῷ περὶ δυναστείας ἀγῶνι κατὰ πολλὴν καὶ ἄπαυστον φιλονεικίαν ἐπαποδυόμενα, εἰ μὴ μέσοι παγέντες ὅροι διέζευξαν καὶ διέλυσαν τὴν ἀντεπίθεσιν.
34Bu sınırlar akşam ile sabahtır. Sabah, karanlığı yavaş yavaş geri iterek güneşin doğacağını önceden müjdeler; akşam ise batan güneşin ardından gelir ve karanlığın toplu akınını yumuşakça karşılar. Ama bunları, yani sabahı ve akşamı da cisimsiz ve düşünülür şeylerin düzeni içinde saymak gerekir; çünkü bunlarda hissedilir hiçbir şey yoktur, hepsi idealar, ölçüler, kalıplar ve mühürlerdir; başka cisimlerin oluşu için var olan cisimsiz şeylerdir.
οὗτοι δ’ εἰσὶν ἑσπέρα τε καὶ πρωΐα, ὧν ἡ μὲν προευαγγελίζεται μέλλοντα ἥλιον ἀνίσχειν ἠρέμα τὸ σκότος ἀνείργουσα, ἡ δ’ ἑσπέρα καταδύντι ἐπιγίνεται ἡλίῳ τὴν ἀθρόαν τοῦ σκότους φορὰν πρᾴως ἐκδεχομένη. καὶ ταῦτα μέντοι, πρωΐαν λέγω καὶ ἑσπέραν, ἐν τῇ τάξει τῶν ἀσωμάτων καὶ νοητῶν θετέον· ὅλως γὰρ οὐδὲν αἰσθητὸν ἐν τούτοις, ἀλλὰ πάντα ἰδέαι καὶ μέτρα καὶ τύποι καὶ σφραγῖδες, εἰς γένεσιν ἄλλων ἀσώματα σωμάτων.
35Işık meydana gelip karanlık çekilince ve aradaki aralıklara akşam ile sabah sınır olarak konunca, zorunlu olarak hemen zamanın bir ölçüsü tamamlandı. Yaratan buna "gün" adını verdi, hem de "ilk gün" değil "bir gün"; bu adla anılmasının sebebi, düşünülür kozmosun tekliği, onun birliğe ait bir tabiatı olmasıdır.
ἐπεὶ δὲ φῶς μὲν ἐγένετο, σκότος δ’ ὑπεξέστη καὶ ἀνεχώρησεν, ὅροι δ’ ἐν τοῖς μεταξὺ διαστήμασιν ἐπάγησαν ἑσπέρα καὶ πρωΐα, κατὰ τἀναγκαῖον τοῦ χρόνου μέτρον ἀπετελεῖτο εὐθύς, ὃ καὶ ἡμέραν ὁ ποιῶν ἐκάλεσε, καὶ ἡμέραν οὐχὶ πρώτην, ἀλλὰ μίαν, ἣ λέλεκται διὰ τὴν τοῦ νοητοῦ κόσμου μόνωσιν μοναδικὴν ἔχοντος φύσιν.
36Cisimsiz kozmos tanrısal logosta yerleşmiş olarak artık tamamlanmıştı; hissedilir kozmos da onun örneğine göre yetkin biçimde meydana getiriliyordu. Usta onun kısımlarından ilk olarak, hepsinin en iyisi olan göğü yaptı ve cisimli olduğu için ona yerinde bir adla "kubbe" (stereōma) dedi. Çünkü cisim tabiatça katıdır (stereon), zira üç boyutludur; katının ve cismin de her yönde uzanmış olmaktan başka ne anlamı olabilir? Böylece düşünülür ve cisimsiz olanın karşısına bu hissedilir ve cisim biçimli olanı koyarak ona haklı olarak "kubbe" adını verdi.
Ὁ μὲν οὖν ἀσώματος κόσμος ἤδη πέρας εἶχεν ἱδρυθεὶς ἐν τῷ θείῳ λόγῳ, ὁ δ’ αἰσθητὸς πρὸς παράδειγμα τούτου ἐτελειογονεῖτο. καὶ πρῶτον αὐτοῦ τῶν μερῶν, ὃ δὴ καὶ πάντων ἄριστον, ἐποίει τὸν οὐρανὸν ὁ δημιουργός, ὃν ἐτύμως στερέωμα προσηγόρευσεν ἅτε σωματικὸν ὄντα· τὸ γὰρ σῶμα φύσει στερεόν, ὅτιπερ καὶ τριχῆ διαστατόν· στερεοῦ δὲ καὶ σώματος ἔννοια τίς ἑτέρα πλὴν τὸ πάντῃ διεστηκός; εἰκότως οὖν ἀντιθεὶς τῷ νοητῷ καὶ ἀσωμάτῳ τὸν αἰσθητὸν καὶ σωματοειδῆ τοῦτον στερέωμα ἐκάλεσεν.
37Ardından onu, isabetli ve pek yerinde bir adla "gök" (ouranos) diye andı; ya her şeyin sınırı (horos) olduğu için, ya da görünür (horatos) şeylerin ilki olarak meydana geldiği için. Onun oluşundan sonraki günü de "ikinci gün" diye adlandırır; hissedilir şeyler arasındaki itibarı ve şerefi yüzünden günün bütün aralığını ve ölçüsünü göğe ayırır.
εἶτ’ εὐθέως οὐρανὸν προσεῖπεν αὐτὸν εὐθυβόλως καὶ πάνυ κυρίως, ἤτοι διότι πάντων ὅρος ἢ διότι πρῶτος τῶν ὁρατῶν ἐγένετο. ὀνομάζει δὲ καὶ ἡμέραν μετὰ τὴν γένεσιν αὐτοῦ δευτέραν, ὅλον ἡμέρας διάστημα καὶ μέτρον ἀνατιθεὶς οὐρανῷ διὰ τὴν ἐν αἰσθητοῖς ἀξίωσίν τε καὶ τιμήν.
38Bundan sonra, bütün su yerin her yanına yayılmış, sanki nemi içine çekmiş bir sünger gibi yerin bütün kısımlarına işlemişti; öyle ki her yer bataklık ve derin çamurdu, iki unsur da hamur gibi birbirine karışıp yoğrularak tek, ayırt edilmemiş ve biçimsiz bir tabiat hâline gelmişti. Tanrı, ekinler ve ağaçlar için kısırlığa sebep olacak tuzlu suyun, bütün yerin gözeneklerinden akıp tek bir yerde toplanmasını, kuru toprağın da ortaya çıkmasını buyurdu. Tatlı nemin bir kısmı ise toprağın dağılmadan kalması için onda bırakıldı; çünkü ölçülü tatlı nem, ayrı duran şeyleri bir arada tutan bir tutkal gibidir. Bu nem bırakıldı ki toprak büsbütün kuruyup kısır ve verimsiz kalmasın, bir anne gibi yavrularına yalnız bir tür besin, yiyecek değil, ikisini birden, hem yiyecek hem içecek sağlasın. Bu yüzden Tanrı memelere benzeyen damarları suyla doldurdu; bunlar ağızlarını açınca ırmaklar ve pınarlar fışkıracaktı.
Μετὰ δὲ ταῦτ’ ἐπειδὴ τὸ σύμπαν ὕδωρ εἰς ἅπασαν τὴν γῆν ἀνεκέχυτο καὶ διὰ πάντων αὐτῆς ἐπεφοιτήκει τῶν μερῶν, οἷα σπογγιᾶς ἀναπεπωκυίας ἰκμάδα, ὡς εἶναι τέλματα καὶ βαθὺν πηλόν, ἀμφοτέρων τῶν στοιχείων ἀναδεδευμένων καὶ συγκεχυμένων τρόπον φυράματος εἰς μίαν ἀδιάκριτον καὶ ἄμορφον φύσιν, προστάττει ὁ θεὸς τὸ μὲν ὕδωρ ὅσον ἁλμυρὸν καὶ ἀγονίας αἴτιον ἔμελλεν ἔσεσθαι σπαρτοῖς καὶ δένδρεσιν ἐπισυναχθῆναι συρρυὲν ἐκ τῶν τῆς ἁπάσης γῆς ἀραιωμάτων, τὴν δὲ ξηρὰν ἀναφανῆναι, τῆς τοῦ γλυκέος νοτίδος ἐναπολειφθείσης εἰς διαμονὴν — κόλλα γάρ τίς ἐστιν ἡ μεμετρημένη γλυκεῖα νοτὶς τῶν διεστηκότων — καὶ ὑπὲρ τοῦ μὴ παντάπασιν ἀφαυανθεῖσαν αὐτὴν ἄγονον καὶ στεῖραν γενέσθαι καὶ ὅπως οἷα μήτηρ μὴ μόνον θάτερον εἶδος τροφῆς βρῶσιν ἀλλ’ ἑκάτερον ὡς ἂν ἐκγόνοις βρῶσίν τε καὶ πόσιν παρέχῃ· διὸ φλέβας μαστοῖς ἐοικυίας ἐπλημμύρει, αἳ στομωθεῖσαι ποταμοὺς καὶ πηγὰς ἔμελλον ἀναχεῖν.
39Aynı şekilde görünmeyen nemli kanalları da, ürünler en bol biçimde yetişsin diye bütün sürülebilir ve derin topraklı yerlere uzattı. Bunları düzene koyduktan sonra onlara adlar verdi: kuru toprağa "yer", ondan ayrılan suya "deniz" dedi. Sonra yeri düzenlemeye başlar: yeşillenmesini, başak vermesini, her türlü otu bitirmesini buyurur; otu bol ovaları ve hayvanlar için yem, insanlar için besin olacak her şeyi. Bunun yanında ağaçların bütün türlerini de bitirdi; yabani denen ormandan da evcil denenden de hiçbir şeyi eksik bırakmadı. Hepsi daha ilk oluşla birlikte meyveyle yüklüydü; bu, şimdiki düzenin tam tersiydi.
οὐδὲν δὲ ἧττον καὶ τὰς ἀφανεῖς ἐνίκμους διαφύσεις εἰς ἅπασαν τὴν ἀρετῶσαν καὶ βαθύγειον ἀπέτεινε πρὸς εὐφορίαν ἀφθονωτάτην καρπῶν. ταῦτα διαταξάμενος ὀνόματ’ αὐτοῖς ἐτίθετο, τὴν μὲν ξηρὰν καλῶν γῆν,
τὸ δ’ ἀποκριθὲν ὕδωρ θάλασσαν. εἶτα διακοσμεῖν ἄρχεται τὴν γῆν· κελεύει γὰρ αὐτὴν χλοηφορεῖν καὶ σταχυηφορεῖν παντοίας βοτάνας ἀνιεῖσαν καὶ πεδία εὔχορτα καὶ πάνθ’ ὅσα χιλὸς μὲν κτήνεσιν, ἀνθρώποις δ’ ἔμελλεν ἔσεσθαι τροφή. προσέτι μέντοι καὶ τὰς δένδρων ἰδέας ἁπάσας ἀνέφυεν, οὐδὲν οὔτε τῶν τῆς ἀγρίας οὔτε τῶν τῆς ἡμέρου λεγομένης ὕλης παρείς. ἐβεβρίθει δὲ πάντα καρποῖς εὐθὺς ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει κατὰ τὸν ἐναντίον τρόπον ἢ τὸν νυνὶ καθεστῶτα.
41Çünkü şimdi meydana gelen şeyler tek bir anda toplu hâlde değil, ayrı zamanlarda sırayla meydana gelir. Kim bilmez ki önce ekim ve dikim olur, ikinci olarak ekilen ve dikilenlerin büyümesi gelir: bu büyüme bir yandan aşağıya, temel gibi kökler salar, bir yandan da yükselip gövde yapan bitkileri yukarı doğru uzatır. Sonra sürgünler ve yaprakların çıkışı, en sonunda da meyvenin gelişi. Meyve de daha baştan yetkin değildir, kemiyetçe büyüklüğünde de, çok biçimli türlerin keyfiyetlerinde de türlü değişimlerden geçer. Çünkü meyve önce küçüklüğünden ötürü güçlükle görülen, parçasız zerreler gibi doğar; bunlara ilk hissedilir şeyler demek yanlış olmaz. Sonra ağacı sulayan, kanallarla gelen besinle ve serin ve yumuşak esintilerle canlandırılıp beslenen havaların iyi karışımıyla azar azar büyür, en yetkin hacmine ulaşır. Büyüklükle birlikte keyfiyetlerini de değiştirir; sanki resim sanatının epistēmēsiyle çeşitli renklere boyanır.
νυνὶ μὲν γὰρ ἐν μέρει γίγνεται τὰ γιγνόμενα χρόνοις διαφέρουσιν, ἀλλ’ οὐκ ἀθρόα καιρῷ ἑνί· τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι πρῶτον μέν ἐστι σπορὰ καὶ φυτεία, δεύτερον δὲ τῶν σπαρέντων καὶ φυτευθέντων αὔξησις, ἡ μὲν εἰς τὸ κάτω ῥίζας ἀποτείνουσα οἱονεὶ θεμελίους, ἡ δ’ εἰς τὸ ἄνω πρὸς ὕψος αἰρομένων καὶ στελεχουμένων; ἔπειτα βλαστοὶ καὶ πετάλων ἐκφύσεις, εἶτ’ ἐπὶ πᾶσι καρποῦ φορά· καὶ πάλιν καρπὸς οὐ τέλειος, ἀλλ’ ἔχων παντοίας μεταβολὰς κατά τε τὴν ἐν μεγέθει ποσότητα καὶ τὰς ἐν πολυμόρφοις ἰδέαις ποιότητας· ἀποτίκτεται μὲν γὰρ ὁ καρπὸς ἐοικὼς ἀμερέσι ψήγμασιν ὑπὸ βραχύτητος μόλις ὁρατοῖς, ἅπερ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ φαίη τις ἂν εἶναι πρῶτα αἰσθητά· μετὰ δὲ ταῦτ’ ἐκ τοῦ κατ’ ὀλίγον ἔκ τε τῆς ἐποχετευομένης τροφῆς, ἣ ἄρδει τὸ δένδρον, κἀκ τῆς εὐκρασίας τῶν πνευμάτων, ἃ ψυχραῖς ἅμα καὶ μαλακωτέραις αὔραις ζωπυρεῖται καὶ τιθηνεῖται, συναύξεται πρὸς ὄγκον ἐπιδιδοὺς τελειότατον· σὺν δὲ τῷ μεγέθει καὶ τὰς ποιότητας ἀλλάττει, καθάπερ ὑπὸ γραφικῆς ἐπιστήμης χρώμασι διαφόροις ποικιλλόμενος.
42Ama bütünün ilk oluşunda, dediğim gibi, Tanrı bitkilerin bütün varlığını yerden yetkin olarak çıkardı; meyveleri de olgunlaşmamış değil, olgunluğunun doruğundaydı; hemen meydana gelecek canlıların hiç gecikmeden kullanıp yararlanmasına hazırdı.
ἐν δὲ τῇ πρώτῃ γενέσει τῶν ὅλων, καθάπερ ἔφην, ὁ θεὸς ἅπασαν τὴν τῶν φυτῶν ὕλην ἐκ γῆς ἀνεδίδου τελείαν καρποὺς ἔχουσαν οὐκ ἀτελεῖς ἀλλ’ ἀκμάζοντας, εἰς ἑτοιμοτάτην καὶ ἀνυπέρθετον χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν ζῴων τῶν αὐτίκα γενησομένων.
43Tanrı yere bunları doğurmasını buyurur; yer de sanki uzun zamandır gebe kalmış ve doğum sancısı çekiyormuş gibi bütün ekin türlerini, bütün ağaç türlerini ve sayısız meyve türünü doğurur. Meyveler canlılar için yalnız besin değildi, benzerlerinin her zaman yeniden oluşması için de bir hazırlıktı; çünkü tohum ousialarını içlerinde taşıyorlardı. Bütünün logosları bu tohumlarda gizli ve görünmez hâlde bulunur; mevsimlerin dönmesiyle açık ve görünür hâle gelir.
ὁ μὲν δὴ προστάττει τῇ γῇ ταῦτα γεννῆσαι· ἡ δ’ ὥσπερ ἐκ πολλοῦ κυοφοροῦσα καὶ ὠδίνουσα τίκτει πάσας μὲν τὰς σπαρτῶν, πάσας δὲ τὰς δένδρων, ἔτι δὲ καρπῶν ἀμυθήτους ἰδέας. ἀλλ’ οὐ μόνον ἦσαν οἱ καρποὶ τροφαὶ ζῴοις, ἀλλὰ καὶ παρασκευαὶ πρὸς τὴν τῶν ὁμοίων ἀεὶ γένεσιν, τὰς σπερματικὰς οὐσίας περιέχοντες, ἐν αἷς ἄδηλοι καὶ ἀφανεῖς οἱ λόγοι τῶν ὅλων εἰσί, δῆλοι καὶ φανεροὶ γινόμενοι καιρῶν περιόδοις.
44Çünkü Tanrı tabiatın uzun bir yarışı koşmasını istedi; türleri ölümsüzleştirdi ve onlara ezelîlikten pay verdi. Bu yüzden başlangıcı gayeye doğru götürüp hızlandırdı, gayeyi de başlangıca geri döndürdü: bitkilerden meyve, başlangıçtan gaye gibi çıkar; içinde yine bitkiyi taşıyan tohumu barındıran meyveden de bitki, gayeden başlangıç gibi çıkar.
ἐβουλήθη γὰρ ὁ θεὸς δολιχεύειν τὴν φύσιν ἀπαθανατίζων τὰ γένη καὶ μεταδιδοὺς αὐτοῖς ἀιδιότητος· οὗ χάριν καὶ ἀρχὴν πρὸς τέλος ἦγε καὶ ἐπέσπευδε καὶ τέλος ἐπ’ ἀρχὴν ἀνακάμπτειν ἐποίει· ἔκ τε γὰρ φυτῶν ὁ καρπός, ὡς ἂν ἐξ ἀρχῆς τέλος, καὶ ἐκ καρποῦ τὸ σπέρμα περιέχοντος ἐν ἑαυτῷ πάλιν τὸ φυτόν, ὡς ἂν ἐκ τέλους ἀρχή.
45Dördüncü gün, yerden sonra göğü süsleyip düzene koydu. Bunu göğü yerden sonraya koyduğu, daha aşağı olan tabiata ayrıcalık tanıyıp daha üstün ve daha tanrısal olanı ikinciliğe layık gördüğü için yapmadı; hâkimiyetinin kudretini en açık biçimde göstermek için yaptı. Çünkü henüz meydana gelmemiş insanların nasıl düşüneceklerini önceden bilmişti: katışıksız hakikatin değil, akla yatkın ve inandırıcı olanın peşine düşeceklerini, Tanrı'dan çok görünen şeylere inanacaklarını, bilgelik yerine sofistliğe hayran kalacaklarını; sonra güneşin ve Ay'ın, yazları, kışları, ilkbaharın ve sonbaharın dönüşlerini getiren devirlerini görünce, yerden her yıl biten ve meydana gelen her şeyin sebebinin gökteki yıldızların dolanımları olduğunu sanacaklarını. Bazıları utanmaz bir küstahlıkla ya da aşırı bir cehaletle meydana gelmiş hiçbir şeye birinci sebebi yakıştırmaya cüret etmesin diye, şöyle der: düşünceleriyle bütünün ilk oluşuna geri dönsünler; o zaman güneşten ve Ay'dan önce yer her türlü bitkiyi ve her türlü meyveyi vermişti. Bunu düşünceleriyle seyredip şunu umsunlar: baba dilediğinde yer yine onun buyruğuyla ürün verecektir; buna gökteki çocuklarına muhtaç olmaz, çünkü onlara kudretler vermiştir ama mutlak kudretler değil. Bir arabacının dizginleri ya da bir kaptanın dümeni tutması gibi, Tanrı da her şeyi dilediği yöne kanuna ve adalete göre yönetir, başka hiçbir şeye ihtiyaç duymaz; çünkü Tanrı'ya her şey mümkündür.
Τῇ δὲ τετάρτῃ ἡμέρᾳ μετὰ τὴν γῆν τὸν οὐρανὸν ἐποίκιλλε διακοσμῶν, οὐκ ἐπειδὴ τοῦτον ἐν ὑστέρῳ γῆς ἔταττε, τῇ μὲν ἐλάττονι φύσει προνομίαν διδούς, τὴν δὲ κρείττονα καὶ θειοτέραν δευτερείων ἀξιῶν, ἀλλ’ εἰς ἔνδειξιν ἐναργεστάτην κράτους ἀρχῆς. προλαβὼν γὰρ περὶ τῶν οὔπω γεγονότων ἀνθρώπων, οἷοι τὰς γνώμας ἔσονται, στοχασταὶ τῶν εἰκότων καὶ πιθανῶν, ἐν οἷς πολὺ τὸ εὔλογον, ἀλλ’ οὐχὶ τῆς ἀκραιφνοῦς ἀληθείας, καὶ ὅτι πιστεύσουσι μᾶλλον τοῖς φαινομένοις ἢ θεῷ σοφιστείαν πρὸ σοφίας θαυμάσαντες, κατιδόντες τε αὖθις τὰς ἡλίου καὶ σελήνης περιόδους, δι’ ὧν θέρη χειμῶνες καὶ ἔαρος καὶ μετοπώρου τροπαί, τῶν ἐκ γῆς ἀνὰ πᾶν ἔτος φυομένων καὶ γιγνομένων ἁπάντων αἰτίας ὑπολήψονται τὰς τῶν κατ’ οὐρανὸν ἀστέρων περιπολήσεις, ἵνα μηδενὶ γενητῷ τὰς πρώτας ἀνατιθέναι τινὲς τολμῶσιν ἢ διὰ θράσος ἀναίσχυντον ἢ δι’ ἀμαθίαν ὑπερβάλλουσαν, ἀναδραμέτωσαν, φησί,
ταῖς διανοίαις ἐπὶ τὴν πρώτην τῶν ὅλων γένεσιν, ὅτε πρὸ ἡλίου καὶ σελήνης παντοῖα μὲν φυτά, παντοίους δὲ καρποὺς ἤνεγκεν ἡ γῆ, καὶ θεασάμενοι ταῖς διανοίαις ἐλπιζέτωσαν ὅτι καὶ αὖθις οἴσει κατὰ πρόσταξιν τοῦ πατρός, ὅταν αὐτῷ δοκῇ μὴ προσδεηθέντι τῶν κατ’ οὐρανὸν ἐκγόνων, οἷς δυνάμεις μὲν ἔδωκεν, οὐ μὴν αὐτοκρατεῖς· οἷα γὰρ ἡνίοχος ἡνιῶν ἢ κυβερνήτης οἰάκων ἐνειλημμένος ἄγει ᾗ ἂν ἐθέλῃ κατὰ νόμον καὶ δίκην ἕκαστα μηδενὸς προσδεόμενος ἄλλου· πάντα γὰρ θεῷ δυνατά.
47Yerin önce filizlenip yeşermesinin sebebi budur. Gök ise daha sonra, tam bir sayı olan dörtte düzene konuldu. Dörde, her bakımdan tam olan on sayısının çıkış noktası ve kaynağı demek yanlış olmaz. Çünkü on fiilen neyse, dört de anlaşılan, kuvve hâlinde odur: birden dörde kadar olan sayılar sırayla toplanırsa onu doğurur. On ise sayıların sonsuzluğunun sınırıdır; sayılar, yarış alanının dönüş direğinin çevresinde olduğu gibi, onun çevresinde dönüp geri dönerler.
ἥδ’ ἐστὶν αἰτία δι’ ἣν προτέρα μὲν ἐβλάστησε καὶ ἐχλοηφόρησεν ἡ γῆ. ὁ δ’ οὐρανὸς διεκοσμεῖτο αὖθις ἐν ἀριθμῷ τελείῳ τετράδι, ἣν δεκάδος τῆς παντελείας οὐκ ἂν διαμάρτοι τις ἀφορμὴν εἶναι λέγων καὶ πηγήν· ὃ γὰρ ἐντελεχείᾳ δεκάς, τοῦτο τετράς, ὡς ἔοικε, δυνάμει· εἰ γοῦν οἱ ἀπὸ μονάδος ἄχρι τετράδος ἑξῆς συντεθεῖεν ἀριθμοί, δεκάδα γεννήσουσιν, ἥτις ὅρος τῆς ἀπειρίας τῶν ἀριθμῶν ἐστι, περὶ ὃν ὡς καμπτῆρα εἱλοῦνται καὶ ἀνακάμπτουσι.
48Dört, musikideki uyumlu aralıkların oranlarını da içerir: dörtlü, beşli, oktav ve bunlara ek olarak çift oktav; en yetkin ses dizisi bunlardan doğar. Dörtlünün oranı dörtte üç fazlalık, yani dört bölü üç, beşlininki bir buçuk kat, oktavınki iki kat, çift oktavınki dört kattır. Dört bunların hepsini kapsar: dört bölü üç oranını dördün üçe, bir buçuk katı üçün ikiye, iki katı ikinin bire ya da dördün ikiye, dört katı da dördün bire oranında. Dördün söylenmeye ve düşünülmeye değer, pek hayranlık uyandırıcı bir başka gücü daha vardır. Katının tabiatını ilk o gösterdi; ondan önceki sayılar cisimsiz şeylere ayrılmıştır. Geometride nokta denen şey bire karşılık gelir; iki ise çizgiye, çünkü birin akışıyla iki, noktanın akışıyla da çizgi oluşur; çizgi enisiz uzunluktur. En eklenince yüzey olur; yüzey üçe karşılık gelir. Yüzeyin katının tabiatına ulaşması için tek bir şeye, derinliğe ihtiyacı vardır; bu üçe eklenince dört olur. Bu sayının pek büyük bir şey olması bundandır: bizi cisimsiz ve düşünülür ousiadan, üç boyutlu ve tabiatça ilk hissedilir olan cismin kavramına götürmüştür.
περιέχει δ’ ἡ τετρὰς καὶ τοὺς λόγους τῶν κατὰ μουσικὴν συμφωνιῶν, τῆς τε διὰ τεττάρων καὶ διὰ πέντε καὶ διὰ πασῶν καὶ προσέτι δὶς διὰ πασῶν, ἐξ ὧν σύστημα τὸ τελειότατον ἀπογεννᾶται· τῆς μὲν διὰ τεττάρων ὁ λόγος ἐπίτριτος, τῆς δὲ διὰ πέντε ἡμιόλιος, διπλάσιος δὲ τῆς διὰ πασῶν, τετραπλάσιος δὲ τῆς δὶς διὰ πασῶν· οὓς ἅπαντας ἡ τετρὰς ἔχει περιλαβοῦσα, τὸν μὲν ἐπίτριτον ἐν τῷ τέσσαρα πρὸς τρία, τὸν δ’ ἡμιόλιον ἐν τῷ τρία πρὸς δύο, τὸν δὲ διπλάσιον ἐν τῷ δύο πρὸς ἓν ἢ τέσσαρα πρὸς δύο, τὸν δὲ τετραπλάσιον ἐν τῷ τέσσαρα πρὸς
ἕν. ἔστι δὲ καὶ δύναμις ἄλλη τετράδος λεχθῆναί τε καὶ νοηθῆναι θαυμασιωτάτη. πρώτη γὰρ αὕτη τὴν τοῦ στερεοῦ φύσιν ἔδειξε, τῶν πρὸ αὐτῆς ἀριθμῶν τοῖς ἀσωμάτοις ἀνακειμένων· κατὰ μὲν γὰρ τὸ ἓν τάττεται τὸ λεγόμενον ἐν γεωμετρίᾳ σημεῖον, κατὰ δὲ τὰ δύο γραμμή, διότι ῥύσει μὲν ἑνὸς δυάς, ῥύσει δὲ σημείου συνίσταται γραμμή· γραμμὴ δ’ ἐστὶ μῆκος ἀπλατές· πλάτους δὲ προσγενομένου γίνεται ἐπιφάνεια, ἣ τέτακται κατὰ τριάδα· ἐπιφανείᾳ δὲ πρὸς τὴν τοῦ στερεοῦ φύσιν ἑνὸς δεῖ τοῦ βάθους, ὃ προστεθὲν τριάδι γίνεται τετράς. ὅθεν καὶ μέγα χρῆμα συμβέβηκεν εἶναι τὸν ἀριθμὸν τοῦτον, ὃς ἐκ τῆς ἀσωμάτου καὶ νοητῆς οὐσίας ἤγαγεν εἰς ἔννοιαν ἡμᾶς τριχῆ διαστατοῦ σώματος τοῦ φύσει πρῶτον αἰσθητοῦ.
50Söyleneni anlamayan, pek bilinen bir oyundan öğrenebilir. Cevizle oynayanlar düz bir yere üç ceviz koyup üstlerine bir tane daha koyarlar ve böylece piramit biçiminde bir şekil ortaya çıkarırlar. Düzlemdeki üçgen üçe kadar varır; üstüne konan ceviz ise sayılarda dördü, şekillerde de piramidi, yani artık katı bir cismi doğurur.
ὁ δὲ μὴ συνεὶς τὸ λεγόμενον ἔκ τινος παιδιᾶς εἴσεται πάνυ συνήθους. οἱ καρυατίζοντες εἰώθασι τρία ἐν ἐπιπέδῳ κάρυα προτιθέντες ἐπιφέρειν ἕν, σχῆμα πυραμοειδὲς ἀπογεννῶντες· τὸ μὲν οὖν ἐν ἐπιπέδῳ τρίγωνον ἵσταται μέχρι τριάδος, τὸ δ’ ἐπιτεθὲν τετράδα μὲν ἐν ἀριθμοῖς, ἐν δὲ σχήμασι πυραμίδα γεννᾷ, στερεὸν ἤδη σῶμα.
51Bunlara ek olarak şunu da bilmek gerekir: dört, sayıların içinde ilk karedir, eşitin eşit katıdır; adaletin ve eşitliğin ölçüsüdür. Aynı sayılardan hem toplamayla hem de çarpmayla doğan tek sayı odur: toplamayla iki ile ikiden, çarpmayla yine iki kere ikiden. Böylece başka hiçbir sayıda görülmeyen, pek güzel bir uyum türü sergiler. Örneğin iki üçün toplanmasından oluşan altı, aynı üçler çarpılınca ortaya çıkmaz; başka bir sayı, dokuz çıkar.
πρὸς δὲ τούτοις οὐδ’ ἐκεῖνο ἀγνοητέον, ὅτι πρῶτος ἀριθμῶν ὁ τέτταρα τετράγωνός ἐστιν ἰσάκις ἴσος, μέτρον δικαιοσύνης καὶ ἰσότητος, καὶ ὅτι μόνος ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ συνθέσει καὶ δυνάμει πέφυκε γεννᾶσθαι, συνθέσει μὲν ἐκ δυοῖν καὶ δυοῖν, δυνάμει δὲ πάλιν ἐκ τοῦ δὶς δύο, πάγκαλόν τι συμφωνίας εἶδος ἐπιδεικνύμενος, ὃ μηδενὶ τῶν ἄλλων ἀριθμῶν συμβέβηκεν· αὐτίκα γοῦν ὁ ἓξ συντιθέμενος ἐκ δυοῖν τριάδων οὐκέτι γεννᾶται πολυπλασιασθεισῶν, ἀλλ’ ἕτερος, ὁ ἐννέα.
52Dördün daha başka birçok gücü vardır; bunları ona ayrılmış özel bir incelemede daha ayrıntılı olarak göstermek gerekir. Şunu eklemek yeter ki dört, bütün göğün ve kozmosun oluşunun da başlangıcı olmuştur. Çünkü bu bütünün kendilerinden yaratıldığı dört unsur, sayılardaki dörtten bir kaynaktan akar gibi akmıştır; bunun yanında canlıların ve bitkilerin oluşunun sebebi olan yılın dört mevsimi de oradan gelir; çünkü yıl dörde, kışa, ilkbahara, yaza ve sonbahara bölünmüştür.
πολλαῖς δὲ καὶ ἄλλαις κέχρηται δυνάμεσι τετράς, ἃς ἀκριβέστερον καὶ ἐν τῷ περὶ αὐτῆς ἰδίῳ λόγῳ προσυποδεικτέον. ἀπόχρη δὲ κἀκεῖνο προσθεῖναι, ὅτι καὶ τῇ τοῦ παντὸς οὐρανοῦ τε καὶ κόσμου γενέσει γέγονεν ἀρχή· τὰ γὰρ τέτταρα στοιχεῖα, ἐξ ὧν τόδε τὸ πᾶν ἐδημιουργήθη, καθάπερ ἀπὸ πηγῆς ἐρρύη τῆς ἐν ἀριθμοῖς τετράδος· καὶ πρὸς τούτοις αἱ ἐτήσιοι ὧραι τέτταρες αἱ ζῴων καὶ φυτῶν αἴτιαι γενέσεως, τετραχῆ τοῦ ἐνιαυτοῦ διανεμηθέντος εἰς χειμῶνα καὶ ἔαρ καὶ θέρος καὶ μετόπωρον.
53Sözü edilen sayı tabiatta bu kadar büyük bir ayrıcalığa layık görüldüğü için, yaratan zorunlu olarak göğü dörtte, pek güzel ve son derece tanrısal bir süsle, ışık saçan yıldızlarla düzene koydu. Varlıkların en iyisinin ışık olduğunu bildiği için onu, hislerin en iyisi olan görmenin aracı yaptı. Çünkü nous psykhēde neyse, göz de bedende odur; ikisi de görür, biri düşünülür şeyleri, öbürü hissedilir şeyleri. Nousun cisimsiz şeyleri tanımak için epistēmēye, gözün de cisimleri kavramak için ışığa ihtiyacı vardır. Işık insanlar için daha başka birçok iyiliğin, özellikle de en büyüğünün, felsefenin sebebi olmuştur.
Τοσαύτης οὖν ἀξιωθέντος ἐν τῇ φύσει προνομίας τοῦ λεχθέντος ἀριθμοῦ, κατὰ τὸ ἀναγκαῖον ὁ ποιητὴς διεκόσμει τὸν οὐρανὸν τετράδι παγκάλῳ καὶ θεοειδεστάτῳ κόσμῳ τοῖς φωσφόροις ἄστροις· εἰδώς τε ὅτι τῶν ὄντων ἄριστον τὸ φῶς ἐστιν, ὄργανον αὐτὸ τῆς ἀρίστης τῶν αἰσθήσεων ὁράσεως ἀπέφαινεν· ὅπερ γὰρ νοῦς ἐν ψυχῇ, τοῦτ’ ὀφθαλμὸς ἐν σώματι· βλέπει γὰρ ἑκάτερος, ὁ μὲν τὰ νοητά, ὁ δὲ τὰ αἰσθητά· χρεῖος δὲ ὁ μὲν νοῦς ἐπιστήμης εἰς τὸ γνωρίσαι τὰ ἀσώματα, ὀφθαλμὸς δὲ φωτὸς εἰς τὴν τῶν σωμάτων ἀντίληψιν, ὃ πολλῶν μὲν καὶ ἄλλων ἀγαθῶν αἴτιον γέγονεν ἀνθρώποις, διαφερόντως δὲ τοῦ μεγίστου, φιλοσοφίας·
54Çünkü ışık tarafından yukarı yöneltilen görme, yıldızların tabiatını ve onların ahenkli hareketini seyretti: sabit yıldızların ve gezegenlerin iyi düzenlenmiş dönüşlerini, birinin hep aynı yerde aynı biçimde dolandığını, öbürünün benzemez ve karşıt iki devir izlediğini, hepsinin yetkin musikinin kanunlarına göre uyumla düzenlenmiş dansını gördü. Bu da psykhēye anlatılamaz bir sevinç ve haz verdi. Psykhē birbiri ardınca gelen manzaralarla doyuruldukça, çünkü biri ötekinden çıkıyordu, seyretmeye karşı büyük bir doymazlığa kapıldı. Sonra, alışkanlığı olduğu üzere, daha da merak edip araştırdı: bu görünen şeylerin ousiası nedir, oluşmamış mıdır, yoksa bir oluş başlangıcı mı almıştır, hareketlerinin tarzı nedir, her birinin hangi sebeplerle idare edildiğidir. Bunların araştırılmasından felsefe denen tür doğdu; insan hayatına bundan daha yetkin bir iyilik gelmemiştir.
ὑπὸ γὰρ φωτὸς ἄνω παραπεμφθεῖσα ἡ ὅρασις καὶ κατιδοῦσα φύσιν ἀστέρων καὶ κίνησιν αὐτῶν ἐναρμόνιον, ἀπλανῶν τε καὶ πλανήτων εὖ διατεταγμένας περιφοράς, τῶν μὲν κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως περιπολούντων, τῶν δ’ ἀνομοίως τε καὶ ὑπεναντίως διτταῖς περιόδοις χρωμένων, χορείας τε πάντων ἐμμελεῖς νόμοις τοῖς μουσικῆς τελείας διακεκοσμημένας, ἄλεκτον ἐμπαρεῖχε τῇ ψυχῇ τέρψιν τε καὶ ἡδονήν· ἡ δ’ ἑστιωμένη θεαμάτων ἐπαλλήλων, ἐξ ἑτέρων γὰρ ἦν ἕτερα, πολλὴν ἀπληστίαν εἶχε τοῦ θεωρεῖν· εἶθ’, οἷα φιλεῖ, προσπεριειργάζετο, τίς ἡ τῶν ὁρατῶν δὴ τούτων οὐσία καὶ εἰ ἀγένητοι πεφύκασιν ἢ γενέσεως ἔλαβον ἀρχὴν καὶ τίς ὁ τρόπος τῆς κινήσεως καὶ τίνες αἱ αἰτίαι δι’ ὧν ἕκαστα οἰκονομεῖται· ἐκ δὲ τῆς τούτων ζητήσεως τὸ φιλοσοφίας συνέστη γένος, οὗ τελειότερον ἀγαθὸν οὐκ ἦλθεν εἰς τὸν ἀνθρώπινον βίον.
55Tanrı, cisimsiz kozmosla ilgili olarak sözü edilen düşünülür ışığın ideasına bakarak hissedilir yıldızları yarattı: tanrısal ve son derece güzel heykeller olan bu yıldızları, cisimli ousianın en saf tapınağına yerleştirir gibi göğe yerleştirdi. Bunu birçok amaçla yaptı: biri ışık saçmaları, bir başkası işaret olmaları, sonra yılın mevsimlerine ait zamanları göstermeleri, hepsinin üstünde de günleri, ayları, yılları belirlemeleri içindi; bunlar zamanın ölçüleri olmuş ve sayının tabiatını doğurmuştur.
πρὸς δὴ τὴν τοῦ νοητοῦ φωτὸς ἰδέαν ἐκείνην ἀπιδών, ἣ λέλεκται κατὰ τὸν ἀσώματον κόσμον, ἐδημιούργει τοὺς αἰσθητοὺς ἀστέρας, ἀγάλματα θεῖα καὶ περικαλλέστατα, οὓς ὥσπερ ἐν ἱερῷ καθαρωτάτῳ τῆς σωματικῆς οὐσίας ἵδρυε τῷ οὐρανῷ, πολλῶν χάριν· ἑνὸς μὲν τοῦ φωσφορεῖν, ἑτέρου δὲ σημείων, εἶτα καιρῶν τῶν περὶ τὰς ἐτησίους ὥρας, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ἡμερῶν μηνῶν ἐνιαυτῶν, ἃ δὴ καὶ μέτρα χρόνου γέγονε καὶ τὴν ἀριθμοῦ φύσιν ἐγέννησεν.
56Sayılanların her birinin nasıl bir kullanım ve yarar sağladığı apaçık görülür; ama daha kesin bir kavrayış için hakikatin izini akılla da sürmek belki yersiz olmaz. Bütün zaman gündüz ve gece diye iki kısma bölününce, baba gündüzün hâkimiyetini büyük bir kral olarak güneşe, gecenin hâkimiyetini de Ay'a ve öbür yıldızların kalabalığına verdi.
οἵαν δ’ ἕκαστον παρέχεται τῶν εἰρημένων χρείαν τε καὶ ὠφέλειαν, δῆλον μὲν ἐκ τῆς ἐναργείας, πρὸς δ’ ἀκριβεστέραν κατάληψιν οὐκ ἄτοπον ἴσως καὶ λόγῳ τἀληθὲς ἰχνηλατῆσαι. τοῦ δὴ σύμπαντος χρόνου διανεμηθέντος εἰς δύο τμήματα, ἡμέραν τε καὶ νύκτα, τῆς μὲν ἡμέρας τὸ κράτος ὁ πατὴρ ἀνεδίδου τῷ ἡλίῳ, οἷα μεγάλῳ βασιλεῖ, τῆς δὲ νυκτὸς σελήνῃ καὶ τῷ πλήθει τῶν ἄλλων ἀστέρων.
57Güneşin kudretinin ve hâkimiyetinin büyüklüğü için en açık kanıt, demin söylenmiş olandır: o, tek başına ve kendi başına bütün zamanın yarısını, gündüzü almıştır; öbürlerinin hepsi Ay'la birlikte gece denen öbür yarıyı almıştır. Güneş doğunca o kadar çok yıldızın görüntüleri yalnız donuklaşmakla kalmaz, ışığının yayılmasıyla büsbütün kaybolur; güneş batınca ise yıldızlar hep birlikte kendi keyfiyetlerini göstermeye başlar.
τὸ δὲ μέγεθος τῆς περὶ τὸν ἥλιον δυνάμεως καὶ ἀρχῆς ἐμφανεστάτην πίστιν ἔχει τὴν λεχθεῖσαν ἤδη· εἷς γὰρ ὢν καὶ μόνος ἰδίᾳ καὶ καθ’ αὑτὸν ἥμισυ τμῆμα τοῦ σύμπαντος χρόνου κεκλήρωται τὴν ἡμέραν, οἱ δ’ ἄλλοι πάντες μετὰ σελήνης θάτερον ὃ κέκληται νύξ· καὶ τοῦ μὲν ἀνατείλαντος αἱ φαντασίαι τῶν τοσούτων ἀστέρων οὐκ ἀμαυροῦνται μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀφανίζονται τῇ τοῦ φέγγους ἀναχύσει, καταδύντος δὲ τὰς ἰδίας ἄρχονται διαφαίνειν ἀθρόοι ποιότητας.
58Musa'nın kendisinin dediği gibi, yıldızlar yalnızca yere ışık göndersinler diye değil, gelecek olayların işaretlerini önceden göstersinler diye de meydana gelmiştir. Çünkü insanlar onların doğuşlarından, batışlarından, tutulmalarından, yine görünür hâle gelişlerinden ve gizlenişlerinden ya da hareketlerindeki öbür farklılıklardan olacak şeyleri tahmin ederler: ürünlerin bolluğunu ve kıtlığını, canlıların doğuşunu ve ölümünü, açık ve bulutlu havayı, rüzgârsızlığı ve şiddetli rüzgârları, ırmakların taşmasını ve çekilmesini, denizin durgunluğunu ve dalgalanmasını, yılın mevsimlerindeki sapmaları: yazın kış gibi, kışın yaz gibi kavurucu, ilkbaharın sonbahar gibi, sonbaharın ilkbahar gibi geçmesini.
γεγόνασι δ’ ὅπερ αὐτὸς εἶπεν οὐ μόνον, ἵνα φῶς ἐκπέμπωσιν ἐπὶ γῆν, ἀλλὰ καὶ ὅπως σημεῖα μελλόντων προφαίνωσιν· ἢ γὰρ ἀνατολαῖς αὐτῶν ἢ δύσεσιν ἢ ἐκλείψεσιν ἢ πάλιν ἐπιτολαῖς ἢ ἀποκρύψεσιν ἢ ταῖς ἄλλαις περὶ τὰς κινήσεις διαφοραῖς ἄνθρωποι τὰ ἀποβησόμενα στοχάζονται, καρπῶν φορὰς καὶ ἀφορίας, ζῴων τε γενέσεις καὶ φθοράς, αἰθρίας καὶ νεφώσεις, νηνεμίας καὶ βίας πνευμάτων, ποταμῶν πλημμύρας καὶ κενώσεις, θαλάττης ἠρεμίαν καὶ κλύδωνα, ὡρῶν τῶν ἐτησίων ὑπαλλαγὰς ἢ θέρους χειμαίνοντος ἢ χειμῶνος φλέγοντος ἢ ἔαρος μετοπωρίζοντος ἢ μετοπώρου ἐαρίζοντος·
59Kimileri gökteki hareketlerden tahmin yürüterek yerin sarsıntısını ve depremi, daha başka sayısız olağandışı olayı önceden bildirmiştir. Bu yüzden yıldızların "işaretler için" meydana geldiği pek doğru söylenmiştir; bir de "zamanlar için" (Tekvin 1,14). Musa "zamanlar"ı yılın mevsimleri olarak anlamıştır; belki de haklı olarak. Çünkü "zaman" kavramı, bir şeyin başarıyla yerine geldiği vakitten başka ne olabilir ki? Mevsimler de her şeyi olgunluğa ulaştırarak başarıyla tamamlar: ürünlerin ekimini ve dikimini, canlıların doğuşunu ve büyümesini.
ἤδη δὲ καὶ κλόνον καὶ σεισμὸν γῆς ἐκ τῶν κατ’ οὐρανὸν κινήσεων στοχασμῷ προεσήμηνάν τινες καὶ μυρία ἄλλα τῶν ἀηθεστέρων, ὡς ἀψευδέστατα λελέχθαι ὅτι „γεγόνασιν εἰς σημεῖα“ οἱ ἀστέρες, προσέτι μέντοι καὶ „εἰς καιρούς“ (Gen. 1,14)· καιροὺς δὲ τὰς ἐτησίους ὥρας ὑπείληφεν εἶναι, καὶ μήποτ’ εἰκότως· ἔννοια γὰρ καιροῦ τίς ἂν εἴη πλὴν χρόνος κατορθώσεως; αἱ δ’ ὧραι πάντα τελεσφοροῦσαι κατορθοῦσι, σπορὰς καὶ φυτείας καρπῶν καὶ ζῴων γενέσεις τε καὶ αὐξήσεις.
60Yıldızlar zamanın ölçüleri için de meydana gelmiştir; çünkü günler, aylar ve yıllar güneşin, Ay'ın ve öbür yıldızların düzenli devirleriyle oluşmuştur. Böylece en yararlı şey olan sayının tabiatı da hemen ortaya çıktı; onu zaman gösterdi: bir günden bir, iki günden iki, üç günden üç, bir aydan otuz, bir yıldan on iki ayın günlerine eşit bir çokluk, sonsuz zamandan da sonsuz sayı çıktı.
γεγόνασι δὲ καὶ πρὸς μέτρα χρόνων· ἡλίου γὰρ καὶ σελήνης καὶ τῶν ἄλλων τεταγμέναις περιόδοις ἡμέραι καὶ μῆνες καὶ ἐνιαυτοὶ συνέστησαν. εὐθύς τε τὸ χρησιμώτατον, ἡ ἀριθμοῦ φύσις, ἐδείχθη, χρόνου παραφήναντος αὐτήν· ἐκ γὰρ μιᾶς ἡμέρας τὸ ἓν καὶ ἐκ δυοῖν τὰ δύο καὶ ἐκ τριῶν τὰ τρία καὶ ἐκ μηνὸς τὰ τριάκοντα καὶ ἐξ ἐνιαυτοῦ τὸ ἰσάριθμον ταῖς ἐκ δώδεκα μηνῶν ἡμέραις πλῆθος καὶ ἐξ ἀπείρου χρόνου ὁ ἄπειρος ἀριθμός.
61Gökteki yıldızların tabiatları ve hareketleri bu kadar çok ve bu kadar zorunlu yararlara uzanır. Ben derim ki bizden gizli kalan daha nice şeye de uzanır, çünkü ölümlü soy her şeyi bilemez; bunlar bütünün varlığını sürdürmesine katkıda bulunur ve Tanrı'nın bütünde değişmez olarak koyduğu yasalara ve kanunlara göre her yerde ve her bakımdan yerine gelir.
εἰς τοσαύτας καὶ οὕτως ἀναγκαίας διατείνουσιν ὠφελείας αἱ τῶν κατ’ οὐρανὸν φύσεις τε καὶ κινήσεις ἀστέρων· εἰς πόσα δ’ ἄλλα φαίην ἂν ἔγωγε τῶν ἡμῖν μὲν ἀδηλουμένων — οὐ γὰρ πάντα τῷ θνητῷ γένει γνώριμα —, πρὸς δὲ τὴν τοῦ ὅλου συνεργούντων διαμονήν, ἃ θεσμοῖς καὶ νόμοις, οὓς ὥρισεν ὁ θεὸς ἀκινήτους ἐν τῷ παντί, συμβαίνει πάντῃ τε καὶ πάντως ἐπιτελεῖσθαι.
62Yer ve gök kendilerine yakışan süslerle düzenlendikten sonra, yer üçte, gök de söylendiği gibi dörtte, Tanrı ölümlü soyları biçimlendirmeye girişti. Beşinci gün sudaki canlılardan başladı; çünkü hiçbir şeyin bir başka şeye canlıların beşe olduğu kadar akraba olmadığını düşündü. Canlı olanlar cansızlardan en çok hisle ayrılır; his de beşe bölünür: görme, işitme, tatma, koklama ve dokunma. Yaratan her birine ayrıca kendine has malzemeler ve önüne gelenleri yargılayacağı özel bir ölçüt verdi: görmeye renkleri, işitmeye sesleri, tatmaya tatları, koklamaya kokuları, dokunmaya da yumuşaklıkları ve sertlikleri, sıcak ya da soğuk olan her şeyi, düzlükleri ve pürüzlülükleri.
Γῆς δὲ καὶ οὐρανοῦ διακοσμηθέντων τοῖς προσήκουσι κόσμοις, τῆς μὲν τριάδι, τοῦ δ’ ὡς ἐλέχθη τετράδι, τὰ θνητὰ γένη ζῳοπλαστεῖν ἐνεχείρει, τὴν ἀρχὴν ἀπὸ τῶν ἐνύδρων ποιούμενος ἡμέρᾳ πέμπτῃ, νομίσας οὐδὲν οὕτως ἕτερον ἑτέρῳ συγγενὲς ὡς ζῴοις πεντάδα. διαφέρει γὰρ ἔμψυχα ἀψύχων οὐδενὶ μᾶλλον ἢ αἰσθήσει· πενταχῆ δὲ τμητὸν αἴσθησις, εἰς ὅρασιν, εἰς ἀκοήν, εἰς γεῦσιν, εἰς ὄσφρησιν, εἰς ἁφήν· ἑκάστῃ μέντοι προσένειμεν ὁ ποιῶν καὶ ἐξαιρέτους ὕλας καὶ κριτήριον ἴδιον, ᾧ δικάσει τὰ ὑποπίπτοντα· χρώματα μὲν [ἡ] ὅρασις, φωνὰς δὲ ἀκοή, χυλοὺς δὲ γεῦσις, καὶ ὄσφρησις ἀτμούς, μαλακότητας δὲ καὶ σκληρότητας καὶ ὅσα θερμὰ ἢ ψυχρὰ λειότητάς τε καὶ τραχύτητας ἁφή.
63Bunun üzerine her türlü balık ve deniz canavarı soyunun, yerlerine göre büyüklükleri ve keyfiyetleriyle birbirinden farklı olarak meydana gelmesini buyurur; çünkü farklı denizlerde farklı türler bulunur, bazen de aynıları. Ama her yerde her tür biçimlendirilmedi; belki de haklı olarak. Çünkü kimi türler sığ ve pek derin olmayan denizden hoşlanır; kimileri koylardan ve limanlardan hoşlanır, bunlar ne karaya sürünüp çıkabilir ne de karadan uzağa yüzebilir; açık ve derin denizde yaşayanlar ise denize uzanan burunlardan, adalardan ve kayalardan kaçınır. Kimisi açık ve durgun havada gürbüzleşir, kimisi de dalgalı ve fırtınalı denizde; çünkü sürekli dalga darbeleriyle idman yapan ve akıntıyı zorla iten balıklar daha güçlü olur ve daha çok semirir. Hemen ardından kuş soylarını da, sudakilerin kardeşleri olarak yarattı, çünkü ikisi de yüzer; havada yol alanların hiçbir türünü eksik bırakmadı.
παντοῖα οὖν ἰχθύων γένη καὶ κητῶν κελεύει συνίστασθαι κατὰ τόπους διαφέροντα καὶ τοῖς μεγέθεσι καὶ ταῖς ποιότησιν· ἄλλα γὰρ ἐν ἄλλοις πελάγεσιν, ἔστι δ’ ὅτε καὶ ταὐτά· πλὴν οὐ πανταχοῦ πάντα διεπλάττετο, καὶ μήποτ’ εἰκότως· χαίρει γὰρ τὰ μέν τινα τεναγώδει καὶ οὐ πάνυ βαθείᾳ θαλάττῃ, τὰ δ’ ὑποδρόμοις καὶ λιμέσι μήτ’ ἐπὶ γῆν ἀνέρπειν μήτε πόρρω γῆς ἐπινήχεσθαι δυνάμενα, τὰ δὲ κατὰ μέσον καὶ βαθὺ πέλαγος διαιτώμενα τὰς προκεχυμένας ἄκρας ἢ νήσους ἢ πέτρας ἐκτρέπεται· καὶ τὰ μὲν εὐδίᾳ καὶ γαλήνῃ σφριγᾷ, τὰ δὲ κλύδωνι καὶ κυματώσει· ταῖς γὰρ συνεχέσι πληγαῖς γυμναζόμενα καὶ βίᾳ τὴν φορὰν ἀνωθοῦντα κραταιότερά τέ ἐστι καὶ πιαίνεται μᾶλλον. εὐθὺς δὲ καὶ τὰ γένη τῶν πτηνῶν ἐδημιούργει ὡς ἀδελφὰ τῶν καθ’ ὕδατος — ἑκάτερα γὰρ νηκτά — μηδεμίαν ἰδέαν τῶν ἀεροπόρων ἀτελῆ καταλιπών.
64Su ve hava kendilerine yakışan canlı soylarını kendilerine ait bir pay gibi aldıktan sonra Tanrı, geri kalan kısmın oluşu için yeniden yeri çağırdı; bitkilerden sonra canlıların karada yaşayanları kalmıştı. Şöyle der: "Yer her türe göre evcil hayvanları, yaban hayvanlarını ve sürüngenleri çıkarsın" (Tekvin 1,24). Yer de buyrulanları hemen çıkarır; bunlar yapılarıyla, güçleriyle ve içlerinde bulunan zarar verici ya da yarar sağlayıcı kudretlerle birbirinden farklıdır.
Ἤδη δ’ ὕδατος καὶ ἀέρος τὰ προσήκοντα τῶν ζῴων γένη καθάπερ τινὰ κλῆρον οἰκεῖον ἀπειληφότων, πάλιν ἐκάλει τὴν γῆν εἰς τὴν τοῦ ὑπολειφθέντος μέρους γένεσιν — ὑπολέλειπτο δὲ μετὰ τὰ φυτὰ ζῴων τὰ χερσαῖα — καί φησιν· ἐξαγαγέτω ἡ γῆ κτήνη καὶ θηρία καὶ ἑρπετὰ καθ’ ἕκαστον γένος (Gen. 1,24). ἡ δὲ τὰ προσταχθέντα αὐτίκα ἀνίησι τῇ τε κατασκευῇ διαφέροντα καὶ ταῖς ῥώμαις καὶ ταῖς ἐνυπαρχούσαις βλαπτικαῖς ἢ ὠφελητικαῖς δυνάμεσιν.
65Bütün bunlardan sonra insanı yarattı. Nasıl yarattığını biraz sonra anlatacağım; önce şunu açıklayayım: Musa canlıların oluşunu anlatırken pek güzel bir sıra izlemiştir. Psykhēnin en ağır ve en az biçimlenmiş türü balıkların soyuna, en keskin ve her bakımdan en iyisi insanların soyuna, ikisinin sınırında duranı da karada yaşayanlara ve havada yol alanlara ayrılmıştır; çünkü bu sonuncusu balıklardakinden daha fazla hisseder, insanlardakinden daha sönüktür.
ἐπὶ δὲ πᾶσιν ἐποίει τὸν ἄνθρωπον· ὃν δὲ τρόπον, μικρὸν ὕστερον ἐρῶ πρότερον ἐκεῖνο δηλώσας, ὅτι παγκάλῳ τῷ τῆς ἀκολουθίας εἱρμῷ κέχρηται, καθ’ ἣν ὑφηγήσατο ζῳογονίαν. ψυχῆς γὰρ ἡ μὲν ἀργοτάτη καὶ ἥκιστα τετυπωμένη τῷ γένει τῶν ἰχθύων προσκεκλήρωται, ἡ δ’ ἀκριβεστάτη καὶ κατὰ πάντα ἀρίστη τῷ τῶν ἀνθρώπων, ἡ δ’ ἀμφοῖν μεθόριος τῷ τῶν χερσαίων καὶ ἀεροπόρων· αὕτη γὰρ αἰσθητικωτέρα μέν ἐστι τῆς ἐν ἰχθύσιν, ἀμυδροτέρα δὲ τῆς ἐν ἀνθρώποις.
66Bu yüzden Tanrı canlılardan önce balıkları yarattı; bunlar psykhēye ait ousiadan çok cisme ait ousiadan pay alır; bir bakıma hem canlıdır hem canlı değildir, hareket eden cansızlardır. Psykhē benzeri olan şey onlara yalnızca bedenleri ayakta kalsın diye serpiştirilmiştir; derler ya, etler kolay bozulmasın diye tuzlanır. Balıklardan sonra kuşları ve karada yaşayanları yarattı; bunlar artık daha çok hisseder ve yapılarıyla can sahibi olmanın özelliklerini daha açık gösterir. En sonunda da, söylendiği gibi, insanı yarattı ve ona seçkin bir hediye olarak nousu verdi: gözdeki gözbebeği gibi, psykhēnin psykhēsi olan bir şeyi. Nitekim şeylerin tabiatlarını daha titizlikle araştıranlar gözbebeğinin de gözün gözü olduğunu söylerler.
διὸ τῶν ἐμψύχων πρώτους ἐγέννησεν ἰχθύας πλέον μετέχοντας σωματικῆς ἢ ψυχικῆς οὐσίας, τρόπον τινὰ ζῷα καὶ οὐ ζῷα, κινητὰ ἄψυχα, πρὸς αὐτὸ μόνον τὴν τῶν σωμάτων διαμονὴν παρασπαρέντος αὐτοῖς τοῦ ψυχοειδοῦς, καθάπερ φασὶ τοὺς ἅλας τοῖς κρέασιν, ἵνα μὴ ῥᾳδίως φθείροιντο· μετὰ δὲ τοὺς ἰχθύας τὰ πτηνὰ καὶ χερσαῖα· ἤδη γὰρ ταῦτα αἰσθητικώτερα καὶ διὰ τῆς κατασκευῆς ἐμφαίνοντα τρανοτέρας τὰς τῆς ψυχώσεως ἰδιότητας· ἐπὶ δὲ πᾶσιν, ὡς ἐλέχθη, τὸν ἄνθρωπον, ᾧ νοῦν ἐξαίρετον ἐδωρεῖτο, ψυχῆς τινα ψυχὴν καθάπερ κόρην ἐν ὀφθαλμῷ· καὶ γὰρ ταύτην οἱ τὰς φύσεις τῶν πραγμάτων ἀκριβέστερον ἐρευνῶντες ὀφθαλμοῦ λέγουσιν ὀφθαλμὸν εἶναι.
67O zaman her şey aynı anda meydana geliyordu. Ama her şey bir arada meydana gelirken de, ileride birbirlerinden yeniden doğacakları için düzen zorunlu olarak logosta çizilmişti. Tek tek meydana gelen şeylerde düzen şudur: tabiatça en değersiz olandan başlanır, hepsinin en iyisinde son bulunur. Bunun ne olduğunu açıklamak gerekir. Canlıların oluşunun başlangıcı tohumdur. Tohum, köpüğe benzeyen, görünüşte son derece değersiz bir şeydir; ama rahme düşüp yerleşince hemen hareket kazanır ve tabiata dönüşür. Tabiat tohumdan daha iyidir; çünkü oluşa tabi şeylerde hareket de durgunluktan daha iyidir. Tabiat, bir usta gibi, daha doğru bir deyişle kusursuz bir tekhnē gibi canlıyı biçimlendirir: nemli ousiayı bedenin uzuvlarına ve kısımlarına, pneumaya ait olanı da psykhēnin yetilerine, besleyici ve hissedici yetiye dağıtır. Akıl yürütme yetisini ise şimdilik bir yana bırakmalıyız; çünkü bazıları onun tanrısal ve ezelî olduğu için dışarıdan girdiğini söyler.
Τότε μὲν οὖν ἅμα πάντα συνίστατο. συνισταμένων δ’ ὁμοῦ πάντων, ἡ τάξις ἀναγκαίως λόγῳ ὑπεγράφετο διὰ τὴν ἐσομένην αὖθις ἐξ ἀλλήλων γένεσιν. ἐν δὲ τοῖς κατὰ μέρος γινομένοις τάξις ἥδ’ ἐστίν, ἄρχεσθαι μὲν ἀπὸ τοῦ φαυλοτάτου τὴν φύσιν, λήγειν δ’ εἰς τὸ πάντων ἄριστον· τί δὲ τοῦτ’ ἐστί, δηλωτέον. τὸ σπέρμα τῶν ζῴων γενέσεως ἀρχὴν εἶναι συμβέβηκε· τοῦθ’ ὡς ἔστι φαυλότατον ἐοικὸς ἀφρῷ, θεωρεῖται· ἀλλ’ ὅταν εἰς τὴν μήτραν καταβληθὲν στηρίσῃ, κίνησιν εὐθὺς λαβὸν εἰς φύσιν τρέπεται· φύσις δὲ βέλτιον σπέρματος, ἐπεὶ καὶ κίνησις ἠρεμίας ἐν γενητοῖς· ἡ δ’ οἷα τεχνίτης ἢ κυριώτερον εἰπεῖν ἀνεπίληπτος τέχνη ζῳοπλαστεῖ τὴν μὲν ὑγρὰν οὐσίαν εἰς τὰ τοῦ σώματος μέλη καὶ μέρη διανέμουσα, τὴν δὲ πνευματικὴν εἰς τὰς τῆς ψυχῆς δυνάμεις τήν τε θρεπτικὴν καὶ τὴν αἰσθητικήν· τὴν γὰρ τοῦ λογισμοῦ τανῦν ὑπερθετέον διὰ τοὺς φάσκοντας θύραθεν αὐτὸν ἐπεισιέναι θεῖον καὶ ἀίδιον ὄντα.
68Demek ki tabiat değersiz bir tohumdan başladı, en kıymetli olanda, canlının ve insanın yapısında son buldu. Aynı şey bütünün oluşunda da olmuştur. Usta canlıları biçimlendirmeye karar verdiğinde, sırada ilk gelenler bir bakıma daha değersiz olan balıklardı, en son gelenler en iyileri, yani insanlardı; öbürleri, karada yaşayanlar ve kuşlar ise iki ucun ortasındaydı: öncekilerden daha iyi, sonrakilerden daha kötüydü.
οὐκοῦν ἤρξατο μὲν ἀπὸ σπέρματος εὐτελοῦς ἡ φύσις, ἔληξε δ’ εἰς τὸ τιμιώτατον, τὴν ζῴου καὶ ἀνθρώπου κατασκευήν. ταὐτὸ δὴ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως συμβέβηκεν· ἡνίκα γὰρ ζῷα διαπλάττειν ἔδοξε τῷ δημιουργῷ, τὰ μὲν πρῶτα τῇ τάξει φαυλότερά πως ἦν, ἰχθύες, τὰ δ’ ὕστατα ἄριστα, ἄνθρωποι, τὰ δ’ ἄλλα μέσα τῶν ἄκρων, ἀμείνω μὲν τῶν προτέρων, χείρω δὲ τῶν ἑτέρων, χερσαῖα καὶ πτηνά.
69Musa, söylendiği gibi, öbür her şeyden sonra insanın Tanrı'nın suretine ve benzerliğine göre meydana geldiğini söyler (Tekvin 1,26). Pek güzel; çünkü yerden doğanlar arasında Tanrı'ya insandan daha çok benzeyen hiçbir şey yoktur. Ama kimse bu benzerliği bedenin biçiminde aramasın: ne Tanrı insan biçimlidir ne de insan bedeni Tanrı biçimli. Suret, psykhēnin yöneticisi olan nous bakımından söylenmiştir. Çünkü tek tek her insandaki nous, bütünün o tek nousuna, bir ilk örneğe göre suretlendirilmiştir; onu taşıyan, onu bir heykel gibi içinde gezdiren varlık için bir bakıma bir tanrıdır. Büyük yönetici bütün kozmosta hangi yeri tutuyorsa, anlaşılan, insan nousu da insanda o yeri tutar. Çünkü kendisi görünmezken her şeyi görür; öbür şeylerin ousiasını kavradığı hâlde kendi ousiası gizli kalır. Tekhnēler ve epistēmēlerle çok kollu yollar açarak bütün işlek yollarda dolaşır, yeri ve denizi geçer, ikisinin tabiatındaki şeyleri araştırır.
μετὰ δὴ τἆλλα πάντα, καθάπερ ἐλέχθη, τὸν ἄνθρωπόν φησι γεγενῆσθαι κατ’ εἰκόνα θεοῦ καὶ καθ’ ὁμοίωσιν (Gen. 1,26)· πάνυ καλῶς, ἐμφερέστερον γὰρ οὐδὲν γηγενὲς ἀνθρώπου θεῷ. τὴν δ’ ἐμφέρειαν μηδεὶς εἰκαζέτω σώματος χαρακτῆρι· οὔτε γὰρ ἀνθρωπόμορφος ὁ θεὸς οὔτε θεοειδὲς τὸ ἀνθρώπειον σῶμα. ἡ δὲ εἰκὼν λέλεκται κατὰ τὸν τῆς ψυχῆς ἡγεμόνα νοῦν· πρὸς γὰρ ἕνα τὸν τῶν ὅλων ἐκεῖνον ὡς ἂν ἀρχέτυπον ὁ ἐν ἑκάστῳ τῶν κατὰ μέρος ἀπεικονίσθη, τρόπον τινὰ θεὸς ὢν τοῦ φέροντος καὶ ἀγαλματοφοροῦντος αὐτόν· ὃν γὰρ ἔχει λόγον ὁ μέγας ἡγεμὼν ἐν ἅπαντι τῷ κόσμῳ, τοῦτον ὡς ἔοικε καὶ ὁ ἀνθρώπινος νοῦς ἐν ἀνθρώπῳ· ἀόρατός τε γάρ ἐστιν αὐτὸς τὰ πάντα ὁρῶν καὶ ἄδηλον ἔχει τὴν οὐσίαν τὰς τῶν ἄλλων καταλαμβάνων· καὶ τέχναις καὶ ἐπιστήμαις πολυσχιδεῖς ἀνατέμνων ὁδοὺς λεωφόρους ἁπάσας διὰ γῆς ἔρχεται καὶ θαλάττης τὰ ἐν ἑκατέρᾳ φύσει διερευνώμενος·
70Sonra yine kanatlanıp yükselir, havayı ve onun hâllerini inceledikten sonra daha yukarıya, ethere ve göğün devirlerine doğru taşınır. Yetkin musikinin kanunlarına göre gezegenlerin ve sabit yıldızların danslarıyla birlikte dolanır; ona yol gösteren bilgelik aşkının ardından giderek bütün hissedilir ousianın ötesine eğilip bakar ve orada düşünülür olana özlem duyar.
καὶ πάλιν πτηνὸς ἀρθεὶς καὶ τὸν ἀέρα καὶ τὰ τούτου παθήματα κατασκεψάμενος ἀνωτέρω φέρεται πρὸς αἰθέρα καὶ τὰς οὐρανοῦ περιόδους, πλανήτων τε καὶ ἀπλανῶν χορείαις συμπεριποληθεὶς κατὰ τοὺς μουσικῆς τελείας νόμους, ἑπόμενος ἔρωτι σοφίας ποδηγετοῦντι, πᾶσαν τὴν αἰσθητὴν οὐσίαν ὑπερκύψας, ἐνταῦθα ἐφίεται τῆς νοητῆς·
71Burada gördüğü hissedilir şeylerin örneklerini ve ideaları, aşkın güzellikleri orada seyredince ayık bir sarhoşluğa tutulur, Korybantlar gibi coşar. Başka, daha iyi bir hasretle ve özlemle dolar; bu özlem onu düşünülür şeylerin en yüksek kubbesine kadar götürür ve büyük kralın kendisine doğru gidiyormuş gibi olur. Ama onu görmeye can atarken, toplu bir ışığın katışıksız ve saf parıltıları bir sel gibi dökülür; öyle ki aklın gözü bu parıltılardan kamaşıp başı döner. Her suret ilk örneğine benzemediği, birçoğu benzemez olduğu için Musa, "suretine göre" sözüne "benzerliğine göre" sözünü de ekleyerek bunu belirtti; böylece suretin, açık bir iz taşıyan aslına uygun bir kalıp olduğunu gösterdi.
καὶ ὧν εἶδεν ἐνταῦθα αἰσθητῶν ἐν ἐκείνῃ τὰ παραδείγματα καὶ τὰς ἰδέας θεασάμενος, ὑπερβάλλοντα κάλλη, μέθῃ νηφαλίῳ κατασχεθεὶς ὥσπερ οἱ κορυβαντιῶντες ἐνθουσιᾷ, ἑτέρου γεμισθεὶς ἱμέρου καὶ πόθου βελτίονος, ὑφ’ οὗ πρὸς τὴν ἄκραν ἁψῖδα παραπεμφθεὶς τῶν νοητῶν ἐπ’ αὐτὸν ἰέναι δοκεῖ τὸν μέγαν βασιλέα· γλιχομένου δ’ ἰδεῖν, ἀθρόου φωτὸς ἄκρατοι καὶ ἀμιγεῖς αὐγαὶ χειμάρρου τρόπον ἐκχέονται, ὡς ταῖς μαρμαρυγαῖς τὸ τῆς διανοίας ὄμμα σκοτοδινιᾶν. ἐπεὶ δ’ οὐ σύμπασα εἰκὼν ἐμφερὴς ἀρχετύπῳ παραδείγματι, πολλαὶ δ’ εἰσὶν ἀνόμοιοι, προσεπεσημήνατο εἰπὼν τῷ κατ’ εἰκόνα τὸ καθ’ ὁμοίωσιν εἰς ἔμφασιν ἀκριβοῦς ἐκμαγείου τρανὸν τύπον ἔχοντος.
72Biri haklı olarak şunu sorabilir: Musa, öbür her şeyi tek bir yaratıcıya bağladığı hâlde neden yalnız insanın yaratılışını sanki birden çok yaratıcıya bağlıyor? Çünkü her şeyin babasına şu sözleri söyletiyor: "Suretimize göre ve benzerliğimize göre insan yapalım." Her şeyin kendisine boyun eğdiği Tanrı, diyeceğim, birine muhtaç mıdır ki? Yoksa göğü, yeri ve denizi yaparken kendisine yardım edecek hiç kimseye ihtiyaç duymadığı hâlde, insan gibi böylesine küçük ve ölümlü bir canlıyı başkalarının yardımı olmadan, kendi başına meydana getiremez miydi? Bunun en doğru sebebini zorunlu olarak yalnız Tanrı bilir; ama makul bir tahminle inandırıcı ve akla yatkın görünen sebebi saklamamak gerekir. O da şudur:
Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, τί δήποτε τὴν ἀνθρώπου μόνου γένεσιν οὐχ ἑνὶ δημιουργῷ καθάπερ τἆλλα ἀνέθηκεν, ἀλλ’ ὡσανεὶ πλείοσιν· εἰσάγει γὰρ τὸν πατέρα τῶν ὅλων ταυτὶ λέγοντα· „ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν“. μὴ γὰρ χρεῖός ἐστιν, εἴποιμ’ ἄν, οὑτινοσοῦν, ᾧ πάντα ὑπήκοα; ἢ τὸν μὲν οὐρανὸν ἡνίκα ἐποίει καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλατταν, οὐδενὸς ἐδεήθη τοῦ συνεργήσοντος, ἄνθρωπον δὲ βραχὺ ζῷον οὕτως καὶ ἐπίκηρον οὐχ οἷός τε ἦν δίχα συμπράξεως ἑτέρων αὐτὸς ἀφ’ ἑαυτοῦ κατασκευάσασθαι; τὴν μὲν οὖν ἀληθεστάτην αἰτίαν θεὸν ἀνάγκη μόνον εἰδέναι, τὴν δ’ εἰκότι στοχασμῷ πιθανὴν καὶ εὔλογον εἶναι δοκοῦσαν οὐκ ἀποκρυπτέον. ἔστι δὲ ἥδε.
73Var olanların bir kısmı ne aretēden ne kötülükten pay alır; bitkiler ve akılsız hayvanlar böyledir. Bitkiler cansız oldukları ve tasavvurdan yoksun bir tabiatla yönetildikleri için, hayvanlar ise nous ve logostan mahrum oldukları için; oysa kötülüğün ve aretēnin yurdu, içinde yaşamaya yaratılmış oldukları ev, nous ve logostur. Bir kısmı ise yalnız aretēye ortaktır, hiçbir kötülükten pay almaz; yıldızlar böyledir. Zira onların hem canlı hem de akıl sahibi canlılar olduğu söylenir; daha doğrusu her biri bizzat bir nousdur, baştan başa iyidir ve hiçbir kötülüğü kabul etmez. Bir kısmı da karışık tabiatlıdır; insan böyledir, o zıtları kabul eder: phronēsis ile akılsızlığı, itidal ile ölçüsüzlüğü, cesaret ile korkaklığı, adalet ile adaletsizliği; kısacası iyi ile kötüyü, güzel ile çirkini, aretē ile kötülüğü.
τῶν ὄντων τὰ μὲν οὔτ’ ἀρετῆς οὔτε κακίας μετέχει, ὥσπερ φυτὰ καὶ ζῷα ἄλογα, τὰ μὲν ὅτι ἄψυχά τέ ἐστι καὶ ἀφαντάστῳ φύσει διοικεῖται, τὰ δ’ ὅτι νοῦν καὶ λόγον ἐκτέτμηται· κακίας δὲ καὶ ἀρετῆς ὡς ἂν οἶκος νοῦς καὶ λόγος, ᾧ πεφύκασιν ἐνδιαιτᾶσθαι· τὰ δ’ αὖ μόνης κεκοινώνηκεν ἀρετῆς ἀμέτοχα πάσης ὄντα κακίας, ὥσπερ οἱ ἀστέρες· οὗτοι γὰρ ζῷά τε εἶναι λέγονται καὶ ζῷα νοερά, μᾶλλον δὲ νοῦς αὐτὸς ἕκαστος, ὅλος δι’ ὅλων σπουδαῖος καὶ παντὸς ἀνεπίδεκτος κακοῦ· τὰ δὲ τῆς μικτῆς ἐστι φύσεως, ὥσπερ ἄνθρωπος, ὃς ἐπιδέχεται τἀναντία, φρόνησιν καὶ ἀφροσύνην, σωφροσύνην καὶ ἀκολασίαν, ἀνδρείαν καὶ δειλίαν, δικαιοσύνην καὶ ἀδικίαν, καὶ συνελόντι φράσαι ἀγαθὰ καὶ κακά, καλὰ καὶ αἰσχρά, ἀρετὴν καὶ κακίαν.
74Her şeyin babası olan Tanrı'ya, iyi olanları yalnız kendi eliyle yapmak, onlarla akrabalığı sebebiyle, en uygun olandı; ne iyi ne kötü olanları yapmak da ona yabancı değildi, çünkü bunlar da onun düşmanı olan kötülükten pay almaz. Karışık olanlar ise bir yönden ona uygundu, bir yönden uygun değildi: içlerine karışmış olan daha iyi idea sebebiyle uygun, zıt ve daha kötü olanı sebebiyle uygun değildi.
τῷ δὴ πάντων πατρὶ θεῷ τὰ μὲν σπουδαῖα δι’ αὑτοῦ μόνου ποιεῖν οἰκειότατον ἦν ἕνεκα τῆς πρὸς αὐτὸν συγγενείας, τὰ δὲ ἀδιάφορα οὐκ ἀλλότριον, ἐπειδὴ καὶ ταῦτα τῆς ἐχθρᾶς αὐτῷ κακίας ἀμοιρεῖ, τὰ δὲ μικτὰ τῇ μὲν οἰκεῖον τῇ δ’ ἀνοίκειον, οἰκεῖον μὲν ἕνεκα τῆς ἀνακεκραμένης βελτίονος ἰδέας, ἀνοίκειον δὲ ἕνεκα τῆς ἐναντίας καὶ χείρονος.
75İşte bu yüzden Musa, yalnız insanın yaratılışında Tanrı'nın "yapalım" dediğini söyler. Bu söz, başkalarının yardımcı olarak işe katıldığını gösterir. Öyle ki insan kusursuz kararlar ve eylemlerle doğru yolda yürüdüğünde, bunlar herkesin önderi olan Tanrı'ya yazılsın; zıtları ise O'na tabi olan başkalarına. Çünkü babanın, çocuklarının kötülüğünden sorumlu olmaması gerekiyordu; kötü olan ise kötülük ve kötülükten doğan eylemlerdir.
διὰ τοῦτ’ ἐπὶ μόνης τῆς ἀνθρώπου γενέσεώς φησιν ὅτι εἶπεν ὁ θεὸς „ποιήσωμεν“, ὅπερ ἐμφαίνει συμπαράληψιν ἑτέρων ὡς ἂν συνεργῶν, ἵνα ταῖς μὲν ἀνεπιλήπτοις βουλαῖς τε καὶ πράξεσιν ἀνθρώπου κατορθοῦντος ἐπιγράφηται θεὸς ὁ πάντων ἡγεμών, ταῖς δ’ ἐναντίαις ἕτεροι τῶν ὑπηκόων· ἔδει γὰρ ἀναίτιον εἶναι κακοῦ τὸν πατέρα τοῖς ἐκγόνοις· κακὸν δ’ ἡ κακία καὶ αἱ κατὰ κακίαν ἐνέργειαι.
76Musa çok güzel bir şekilde, cinsi "insan" diye adlandırdıktan sonra türleri ayırdı ve insanın erkek ve dişi olarak yaratıldığını söyledi; oysa henüz tek tek bireyler biçim almamıştı. Çünkü cinse en yakın türler cinsin içinde zaten vardır ve keskin görmesini bilenlere orada aynada olduğu gibi görünür.
πάνυ δὲ καλῶς τὸ γένος ἄνθρωπον εἰπὼν διέκρινε τὰ εἴδη φήσας ἄρρεν τε καὶ θῆλυ δεδημιουργῆσθαι, μήπω τῶν ἐν μέρει μορφὴν λαβόντων, ἐπειδὴ τὰ προσεχέστατα τῶν εἰδῶν ἐνυπάρχει τῷ γένει καὶ ὥσπερ ἐν κατόπτρῳ διαφαίνεται τοῖς ὀξὺ καθορᾶν δυναμένοις.
77Biri de dünyanın yaratılışında insanın neden en sona kaldığının sebebini merak edebilir; zira kutsal yazıların bildirdiğine göre yaratıcı ve baba onu bütün öbür varlıklardan sonra meydana getirdi. Kanunları daha derinden inceleyen ve onlardaki her şeyi, mümkün olduğunca, titiz bir araştırmayla tam olarak kavramaya çalışanlar şöyle derler: Tanrı insana kendi akrabalığından, yani akla dayanan yanından pay verdi ki bu armağanların en iyisiydi; öbür armağanları da ondan esirgemedi. Ona en yakın ve en sevgili canlıya davranır gibi dünyadaki her şeyi önceden hazırladı; insan var olduğunda hem yaşamak hem de iyi yaşamak için gereken hiçbir şeyden yoksun kalmasın istedi. Bunlardan birincisini, yani yaşamayı, zevkle yararlanılacak şeylerin bolluğu ve cömertçe sunulması sağlar; ikincisini, yani iyi yaşamayı, gökteki şeylerin seyri. Bu seyirle sarsılan nous, onların bilgisine karşı bir aşk ve özlem duydu; felsefe de buradan filizlendi. Felsefe sayesinde insan, ölümlü olduğu hâlde ölümsüzleşir.
Ἐπιζητήσειε δ’ ἄν τις τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν ὕστατόν ἐστιν ἄνθρωπος τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως· ἐφ’ ἅπασι γὰρ τοῖς ἄλλοις αὐτὸν ὁ ποιητὴς καὶ πατήρ, ὥσπερ αἱ ἱεραὶ γραφαὶ μηνύουσιν, εἰργάσατο. λέγουσιν οὖν οἱ τοῖς νόμοις ἐπὶ πλέον ἐμβαθύναντες καὶ τὰ κατ’ αὐτοὺς ὡς ἔνι μάλιστα μετὰ πάσης ἐξετάσεως ἀκριβοῦντες, ὅτι τῆς αὑτοῦ συγγενείας μεταδοὺς ὁ θεὸς ἀνθρώπῳ τῆς λογικῆς, ἥτις ἀρίστη δωρεῶν ἦν, οὐδὲ τῶν ἄλλων ἐφθόνησεν, ἀλλ’ ὡς οἰκειοτάτῳ καὶ φιλτάτῳ ζῴῳ τὰ ἐν κόσμῳ πάντα προητοιμάσατο βουληθεὶς γενόμενον αὐτὸν μηδενὸς ἀπορῆσαι τῶν πρός τε τὸ ζῆν καὶ τὸ εὖ ζῆν· ὧν τὸ μὲν παρασκευάζουσιν αἱ χορηγίαι καὶ ἀφθονίαι τῶν πρὸς ἀπόλαυσιν, τὸ δὲ ἡ θεωρία τῶν κατ’ οὐρανόν, ἀφ’ ἧς πληχθεὶς ὁ νοῦς ἔρωτα καὶ πόθον ἔσχε τῆς τούτων ἐπιστήμης· ὅθεν τὸ φιλοσοφίας ἀνεβλάστησε γένος, ὑφ’ οὗ καίτοι θνητὸς ὢν ἄνθρωπος ἀπαθανατίζεται.
78Ziyafet verenler, şölen için her şeyi hazırlamadan kimseyi yemeğe çağırmazlar; atletizm ve sahne yarışmaları düzenleyenler de seyircileri tiyatrolara ve stadyumlara toplamadan önce bir sürü yarışmacı, seyirlik ve dinlenecek gösteri hazırlarlar. Aynı şekilde evrenin önderi de, bir yarışma düzenleyicisi ve ziyafet sahibi gibi, insanı hem şölene hem seyre çağırmak üzereyken bu ikisi için gerekenleri önceden hazırladı. Öyle ki insan dünyaya girer girmez hem bir sofra hem de en kutsal bir tiyatro bulsun: sofra, yerin, ırmakların, denizin ve havanın kullanılmak ve tadına varılmak üzere verdiği her şeyle dolu olsun; tiyatro ise her türlü seyirlik şeyle. Bu seyirliklerin özleri de nitelikleri de insanı son derece hayrete düşürür; uyumlu düzenler içinde, sayıların oranlarına ve devirlerin ahengine göre yaptıkları hareketler ve danslar ise son derece hayranlık uyandırır. Bütün bunlarda asıl, hakiki ve örnek alınan müziğin bulunduğunu söyleyen yanılmaz. Sonraki insanlar onun suretlerini kendi psykhēlerine kazıyarak hayat için en zorunlu ve en yararlı tekhnēyi, müziği, kuşaktan kuşağa aktardılar.
καθάπερ οὖν οἱ ἑστιάτορες οὐ πρότερον ἐπὶ δεῖπνον καλοῦσιν ἢ τὰ πρὸς εὐωχίαν πάντα εὐτρεπίσαι καὶ οἱ τοὺς γυμνικοὺς ἀγῶνας καὶ σκηνικοὺς τιθέντες, πρὶν συναγαγεῖν τοὺς θεατὰς εἴς τε τὰ θέατρα καὶ τὰ στάδια, εὐτρεπίζουσιν ἀγωνιστῶν καὶ θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων πλῆθος, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ τῶν ὅλων ἡγεμὼν οἷά τις ἀθλοθέτης καὶ ἑστιάτωρ ἄνθρωπον καλεῖν μέλλων ἐπί τε εὐωχίαν καὶ θεωρίαν τὰ εἰς ἑκάτερον εἶδος προευτρεπίσατο, ἵν’ εἰς τὸν κόσμον εἰσελθὼν εὐθὺς εὕρῃ καὶ συμπόσιον καὶ θέατρον ἱερώτατον, τὸ μὲν ἁπάντων πλῆρες ὅσα γῆ καὶ ποταμοὶ καὶ θάλαττα καὶ ἀὴρ φέρουσιν εἰς χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν, τὸ δὲ παντοίων θεαμάτων, ἃ καταπληκτικωτάτας μὲν ἔχει τὰς οὐσίας, καταπληκτικωτάτας δὲ τὰς ποιότητας, θαυμασιωτάτας δὲ τὰς κινήσεις καὶ χορείας ἐν τάξεσιν ἡρμοσμέναις καὶ ἀριθμῶν ἀναλογίαις καὶ περιόδων συμφωνίαις· ἐν αἷς ἁπάσαις τὴν ἀρχέτυπον καὶ ἀληθῆ καὶ παραδειγματικὴν μουσικὴν οὐκ ἂν ἁμαρτάνοι τις εἶναι λέγων, ἀφ’ ἧς οἱ μετὰ ταῦτα ἄνθρωποι γραψάμενοι ⟨ἐν⟩ ταῖς ἑαυτῶν ψυχαῖς τὰς εἰκόνας ἀναγκαιοτάτην καὶ ὠφελιμωτάτην τέχνην τῷ βίῳ παρέδοσαν.
79İnsanın her şeyden sonra yaratılmış görünmesinin birinci sebebi budur. İkincisini söylemek de yersiz olmaz. İnsan, ilk yaratıldığı anda yaşamak için gereken her şeyi hazır buldu. Bu, sonra gelecekler için bir dersti; tabiat âdeta açıkça haykırıyordu: soyun ilk atasını örnek alırlarsa zahmetsiz ve sıkıntısız, zorunlu ihtiyaçların en bol bolluğu içinde yaşayacaklar. Bu da şöyle olacaktır: akılsız hazlar oburluğu ve şehvet düşkünlüğünü birer kale gibi karşısına dikip psykhēye hükmetmezse; şan, para ya da iktidar arzuları hayatın dizginlerini ele geçirmezse; acılar zihni daraltıp bükmezse; kötü bir danışman olan korku, iyi işlere yönelen atılımları geri çekmezse; akılsızlık, korkaklık, adaletsizlik ve öbür kötülüklerin sayısız kalabalığı saldırmazsa.
ἥδε μὲν αἰτία πρώτη, δι’ ἣν ἄνθρωπος ἐφ’ ἅπασι γεγενῆσθαι δοκεῖ· δευτέραν δ’ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ λεκτέον. ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει τὰς εἰς τὸ ζῆν παρασκευὰς ἁπάσας εὗρεν ἄνθρωπος, εἰς διδασκαλίαν τῶν ἔπειτα, μόνον οὐκ ἄντικρυς βοώσης τῆς φύσεως, ὅτι μιμούμενοι τὸν ἀρχηγέτην τοῦ γένους ἀπόνως καὶ ἀταλαιπώρως ἐν ἀφθονωτάτῃ τῶν ἀναγκαίων εὐπορίᾳ διάξουσιν. τουτὶ δὲ συμβήσεται, ἐὰν μήτε αἱ ἄλογοι ἡδοναὶ ψυχῆς δυναστεύσωσι γαστριμαργίαν καὶ λαγνείαν ἐπιτειχίσασαι μήτε αἱ δόξης ἢ χρημάτων ἢ ἀρχῆς ἐπιθυμίαι τὸ τοῦ βίου κράτος ἀνάψωνται μήτε στείλωσι καὶ κάμψωσι διάνοιαν αἱ λῦπαι μήθ’ ὁ κακὸς σύμβουλος φόβος τὰς ἐπὶ τὰ σπουδαῖα τῶν ἔργων ὁρμὰς ἀναχαιτίσῃ μήτ’ ἀφροσύνη καὶ δειλία καὶ ἀδικία καὶ τὸ τῶν ἄλλων κακιῶν ἀμήχανον πλῆθος ἐπιθῆται.
80Oysa şimdi, sayılan bütün bu kötülükler galip gelmişken ve insanlar tutkulara, ağza alınması bile caiz olmayan dizginsiz ve kınanacak isteklere başıboş kendilerini bırakmışken, dinsizce yaşayışa yaraşır bir ceza onlara karşı çıkıyor. Bu ceza, zorunlu ihtiyaçların güçlükle elde edilmesidir. Zira insanlar ovayı yarıp sürerek, kaynaklardan ve ırmaklardan su kanalları açarak, ekip dikerek, çiftçilerin yorgunluğunu gece gündüz durmaksızın üstlenerek ancak güçlükle bir yıl boyunca geçimlerini toplayabiliyorlar; üstelik bu ürünler bazen pek çok sebeple zarar görmüş, cılız ve hiç de yetmeyecek hâldedir. Ya art arda gelen sağanaklar onları silip süpürdü, ya birden inen ağır dolu kırıp geçirdi, ya kar dondurdu ya da rüzgârların şiddeti kökünden söktü;
νυνὶ μὲν γὰρ πάντων ὅσα λέλεκται παρευημερησάντων καὶ τῶν ἀνθρώπων ἀνέδην ἐκκεχυμένων εἴς τε τὰ πάθη καὶ τὰς ἀκράτορας καὶ ὑπαιτίους ἃς οὐδ’ εἰπεῖν θέμις ὀρέξεις, ἀπαντᾶται δίκη προσήκουσα τιμωρὸς ἀσεβῶν ἐπιτηδευμάτων· ἔστι δ’ ἡ δίκη τὸ τῶν ἀναγκαίων δυσπόριστον· μόλις γὰρ ἀνατέμνοντες τὴν πεδιάδα καὶ πηγῶν ῥεῖθρα καὶ ποταμῶν ἐποχετεύοντες σπείροντές τε καὶ φυτεύοντες καὶ τὸν γεωπόνων κάματον μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ ἀτρύτως ἐκδεχόμενοι δι’ ἔτους συγκομίζουσι τὰ ἐπιτήδεια καὶ ταῦτ’ ἔστιν ὅτε λυπρὰ καὶ οὐ πάνυ διαρκῆ διὰ πολλὰς βλαβέντα αἰτίας· ἢ γὰρ ὄμβρων ἐπαλλήλων φοραὶ κατέσυραν ἢ χαλάζης βάρος ἐπενεχθείσης ἀθρόως κατέκλασεν ἢ χιὼν περιέψυξεν ἢ βία πνευμάτων ῥίζαις αὐταῖς ἀνέτρεψε·
81çünkü su ve hava pek çok bakımdan ürünleri kısırlaştıracak şekilde altüst olur. Ama eğer tutkuların ölçüsüz atılımları itidal ile yatıştırılsaydı, haksızlık etmeye yönelik çabalar ve hırslar adaletle, kısacası kötülükler ve onlardan doğan sonu gelmez eylemler aretēlerle ve aretēlere uygun etkinliklerle yatıştırılsaydı; psykhēdeki savaş, ki gerçekten savaşların en çetini ve en ağırıdır, ortadan kalksaydı ve barış hüküm sürüp içimizdeki güçlere sessizce, yumuşaklıkla iyi bir düzen verseydi, o zaman aretēyi, güzelliği ve üstelik insanı seven Tanrı'nın iyi şeyleri insan soyuna kendiliğinden ve hazır olarak sunacağını ummak mümkün olurdu. Çünkü var olanlardan ürün bitirip bunu tarım tekhnēsi olmadan bolca vermek, var olmayanı varlığa getirmekten açıkça daha kolaydır.
πολλὰ γὰρ ὕδωρ καὶ ἀὴρ εἰς ἀγονίαν καρπῶν νεωτερίζουσιν. εἰ δὲ σωφροσύνῃ μὲν ἐξευμαρισθεῖεν αἱ ἄμετροι τῶν παθῶν ὁρμαί, δικαιοσύνῃ δὲ αἱ περὶ τἀδικεῖν σπουδαί τε καὶ φιλοτιμίαι καὶ συνελόντι φράσαι ταῖς ἀρεταῖς καὶ ταῖς κατ’ ἀρετὰς ἐνεργείαις αἱ κακίαι καὶ αἱ κατ’ αὐτὰς ἀνήνυτοι πράξεις, ἀνῃρημένου μὲν τοῦ πολέμου τοῦ κατὰ ψυχήν, ὃς ἀψευδῶς ἐστι πολέμων ἀργαλεώτατος καὶ βαρύτατος, εἰρήνης δ’ ἐπισχούσης καὶ ταῖς ἐν ἡμῖν δυνάμεσιν εὐνομίαν παρασκευαζούσης ἡσυχῇ τε καὶ πρᾴως, ἐλπὶς ἂν ἦν τὸν θεὸν ἅτε φιλάρετον καὶ φιλόκαλον καὶ προσέτι φιλάνθρωπον τἀγαθὰ αὐτόματα παρασχεῖν ἐξ ἑτοίμου τῷ γένει· δῆλον γὰρ ὡς εὐμαρέστερον τοῦ τὰ μὴ ὄντα εἰς τὸ εἶναι παραγαγεῖν τὸ τὴν ἐκ τῶν ὄντων φορὰν ἄνευ τέχνης γεωργικῆς ἐπιδαψιλεύσασθαι.
82İkinci sebep bu olsun; üçüncüsü de şöyledir. Tanrı, yaratılmış olanların başlangıcını ve sonunu, birbirine zorunlu ve en sevgili şeyler gibi uyumlu kılmayı düşündü; başlangıç olarak göğü, son olarak da insanı yaptı. Gök, duyulur şeyler arasındaki bozulmaz varlıkların en mükemmelidir; insan ise yerden doğmuş ve bozulur varlıkların en iyisi, doğruyu söylemek gerekirse küçük bir göktür: içinde tekhnēler, epistēmēler ve her bir aretēye dair ünlü düşünceler hâlinde yıldıza benzer birçok tabiatı, birer heykel gibi taşır. Bozulur olan ile bozulmaz olan tabiatça zıt olduğundan, Tanrı her iki türün en güzelini başlangıca ve sona verdi: söylendiği gibi, başlangıca göğü, sona insanı.
δευτέρα μὲν αἰτία ἥδε λελέχθω, τρίτη δ’ ἐστὶ τοιάδε. ἀρχὴν καὶ τέλος τῶν γεγονότων ὁ θεὸς ἁρμόσασθαι διανοηθεὶς ὡς ἀναγκαῖα καὶ φίλτατα ἀρχὴν μὲν οὐρανὸν ἐποίει, τέλος δὲ ἄνθρωπον, τὸν μὲν τῶν ἐν αἰσθητοῖς ἀφθάρτων τελειότατον, τὸν δὲ τῶν γηγενῶν καὶ φθαρτῶν ἄριστον, βραχύν, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, οὐρανὸν πολλὰς ἐν αὑτῷ φύσεις ἀστεροειδεῖς ἀγαλματοφοροῦντα τέχναις καὶ ἐπιστήμαις καὶ τοῖς καθ’ ἑκάστην ἀρετὴν ἀοιδίμοις θεωρήμασιν· ἐπειδὴ γὰρ ἐναντία φύσει τό τε φθαρτὸν καὶ τὸ ἄφθαρτον, εἴδους ἑκατέρου τὸ κάλλιστον ἀρχῇ καὶ τέλει προσένειμεν, ἀρχῇ μὲν οὐρανόν, ὡς ἐλέχθη, τέλει δὲ ἄνθρωπον.
83Bütün bunlara ek olarak zorunlu bir sebep göstermek için şu da söylenir: İnsanın bütün yaratılmışlardan sonra var olması gerekiyordu ki en son olarak öbür canlıların karşısına birden çıkıp onları dehşete düşürsün. Çünkü onlar insanı ilk gördüklerinde, tabiatça önderleri ve efendileri olan birine bakar gibi hayran kalıp önünde eğileceklerdi. Nitekim onu görünce hepsi baştan sona evcilleşti; tabiatça en vahşi olanlar bile daha ilk bakışta en uysal hâle geldi: birbirlerine karşı ehlileşmez kudurganlıklarını gösterirken yalnız insana karşı yumuşadılar.
ἐπὶ πᾶσι μέντοι κἀκεῖνο λέγεται πρὸς ἀπόδοσιν αἰτίας ἀναγκαίας. ἔδει πάντων γεγονότων ὕστατον φῦναι τὸν ἄνθρωπον, ἵνα τελευταῖος ἐξαπιναίως τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἐπιφανεὶς ἐμποιήσῃ κατάπληξιν· ἔμελλε γὰρ ἰδόντα πρῶτον τεθηπέναι καὶ προσκυνεῖν ὡς ἂν ἡγεμόνα φύσει καὶ δεσπότην· διὸ καὶ θεασάμενα πάντα διὰ πάντων ἡμερώθη καὶ ὅσα τὰς φύσεις ἀγριώτατα κατὰ τὴν πρώτην εὐθὺς πρόσοψιν ἐγίνετο χειροηθέστατα, τὰς μὲν ἀτιθάσους λύττας ἐπιδεικνύμενα κατ’ ἀλλήλων, εἰς δὲ μόνον τὸν ἄνθρωπον τιθασευόμενα.
84Bu sebeple baba, insanı tabiatça önderlik etmeye yaratılmış bir canlı olarak meydana getirdikten sonra onu yalnız fiilen değil, sözle yapılan bir tayinle de ay altındaki bütün kara, su ve hava canlılarının kralı yaptı. Üç unsurda, yerde, suda ve havada bulunan bütün ölümlüleri ona tabi kıldı; yalnız gökteki varlıkları, daha ilahi bir paya düştükleri için, bunun dışında tuttu. Bu hükümranlığın en açık delili gözümüzün önündekilerdir: Bazen sayısız sürü, sıradan tek bir adam tarafından güdülür. Adam ne silahlıdır ne yanında demir ya da herhangi bir savunma aracı taşır; yalnız örtünmek için bir deri ve işaret vermek, yolda yorulursa da dayanmak için bir değnek vardır elinde.
παρ’ ἣν αἰτίαν καὶ γεννήσας αὐτὸν ὁ πατὴρ ἡγεμονικὸν φύσει ζῷον οὐκ ἔργῳ μόνον ἀλλὰ καὶ τῇ διὰ λόγου χειροτονίᾳ καθίστη τῶν ὑπὸ σελήνην ἁπάντων βασιλέα χερσαίων καὶ ἐνύδρων καὶ ἀεροπόρων· ὅσα γὰρ θνητὰ ἐν τοῖς τρισὶ στοιχείοις γῇ ὕδατι ἀέρι πάντα ὑπέταττεν αὐτῷ, τὰ κατ’ οὐρανὸν ὑπεξελόμενος ἅτε θειοτέρας μοίρας ἐπιλαχόντα. πίστις δὲ τῆς ἀρχῆς ἐναργεστάτη τὰ φαινόμενα· θρεμμάτων ἔστιν ὅτε πλήθη μυρία πρὸς ἀνδρὸς ἑνὸς ἄγεται τοῦ τυχόντος οὔθ’ ὁπλοφοροῦντος οὔτε σίδηρον οὔτε τι τῶν ἀμυντηρίων ἐπιφερομένου, διφθέραν δ’ αὐτὸ μόνον ἔχοντος σκεπαστήριον καὶ βακτηρίαν ἕνεκα τοῦ διασημῆναί τε καὶ ἐν ταῖς ὁδοιπορίαις εἰ κάμοι στηρίσασθαι·
85Nitekim koyun, keçi ve sığır sürülerini, kalabalık hayvan topluluklarını bir çoban, bir keçi çobanı, bir sığırtmaç güder. Bunlar bedence ne güçlü ne de dinç adamlardır; sağlam yapılarıyla bakanları dehşete düşürecek kimseler değildir. Oysa bunca iyi silahlanmış hayvanın bunca kuvveti ve gücü (zira kendilerini savunmak için tabiatın verdiği donanımlara sahiptirler) kölelerin efendi önünde sindiği gibi sinip kendilerine buyrulanı yapar. Boğalar toprağı sürmek için boyunduruğa koşulur; gün boyu, bazen gece de derin karıklar açarak bir çiftçinin gözetimi altında uzun bir yol katederler. Koçlar da, kalın yünlerin ağırlığı altında, ilkbahar mevsimi gelince çobanın buyruğuyla sakin sakin durur ya da sessizce yere uzanıp yünlerini kırktırırlar; tıpkı şehirlerin tabiatça kral olana yıllık vergi ödemeye alışması gibi.
τὰς γοῦν πολυζῴους ἀγέλας προβάτων αἰγῶν βοῶν ἄγει ποιμὴν αἰπόλος βουκόλος, ἄνθρωποι μηδὲ τοῖς σώμασιν ἐρρωμένοι καὶ σφριγῶντες, ὡς ἕνεκα γοῦν εὐεξίας ἐμποιῆσαι τοῖς ἰδοῦσι κατάπληξιν· καὶ αἱ τοσαῦται τῶν τοσούτων ἀλκαί τε καὶ δυνάμεις εὐοπλούντων—ἔχουσι γὰρ τὰς ἐκ φύσεως παρασκευὰς αἷς ἀμύνονται—καθάπερ δοῦλοι δεσπότην κατεπτήχασι καὶ τὰ προσταττόμενα δρῶσι· ταῦροι μὲν καταζεύγνυνται πρὸς ἄροτον γῆς καὶ βαθείας αὔλακας ἀνατέμνοντες δι’ ἡμέρας, ἔστι δ’ ὅτε ⟨καὶ νυκτός⟩, μακρὸν δόλιχον ἀποτείνουσι γεωπόνου τινὸς ἐφεστῶτος· κριοὶ δὲ βρίθοντες βαθέσι μαλλοῖς ὑπόποκοι κατὰ τὴν ἔαρος ὥραν ὑπὸ ποιμένος κελευσθέντες ἵστανται μετ’ ἠρεμίας ἢ καὶ ἡσυχῇ κατακλινέντες ἐμπαρέχουσιν ἀποκείρασθαι τὸ ἔριον ἐθιζόμενοι καθάπερ αἱ πόλεις τὸν ἐτήσιον ἀποδιδόναι δασμὸν τῷ φύσει βασιλεῖ·
86Hayvanların en ateşlisi olan at bile dizginle kolayca idare edilir ki sıçrayıp gemi azıya almasın. Rahat oturulsun diye sırtını iyice çukurlaştırarak süvariyi kabul eder, onu yüksekte taşıyarak var gücüyle koşar; süvari hangi yere gitmek için acele ediyorsa oraya varmaya ve onu ulaştırmaya can atar. Sırtına yerleşen ise hiç yorulmadan, büyük bir rahatlık içinde, başka bir canlının bedeniyle ve
καὶ μὴν τό γε θυμικώτατον ζῷον ἵππος ῥᾳδίως [ἄγεται] χαλιναγωγηθείς, ἵνα μὴ σκιρτῶν ἀφηνιάζῃ, καὶ τὰ νῶτα κοιλάνας εὖ μάλα πρὸς τὸ εὔεδρον δέχεται τὸν ἔποχον καὶ μετέωρον ἀναβαστάσας ὀξύτατα θεῖ σπουδάζων, εἰς οὓς ἂν ἐπείγηται γίνεσθαι τόπους ἐκεῖνος, ἀφικνεῖσθαι καὶ διακομίζειν· ὁ δ’ ἐφιδρυμένος ἄνευ καμάτων κατὰ πολλὴν ἡσυχίαν ἑτέρου σώματι καὶ
87 ayaklarıyla yolunu alır. İnsanın hükümranlığından kurtulup başına buyruk yaşayan hiçbir şey olmadığını göstermek için sözü uzatmak isteyen daha pek çok şey söyleyebilir; ama örnek olarak söylenenler yeter. Şunu da bilmemek gerekir: İnsan en son yaratıldı diye sıralamada geri kalmış değildir.
ποσὶν ἀνύτει τὸν δρόμον. πολλὰ δ’ ἂν ἔχοι τις λέγειν ἕτερα βουλόμενος ἀπομηκύνειν εἰς ἔνδειξιν τοῦ μηδὲν ἀπελευθεριάζειν ὑπεξῃρημένον τῆς ἀνθρώπου ἡγεμονίας· δείγματος δ’ ἕνεκα καὶ τὰ ῥηθέντα ἀρκεῖ. χρὴ μέντοι μηδ’ ἐκεῖνο ἀγνοεῖν ὅτι οὐ παρ’ ὅσον ὕστατον γέγονεν ἄνθρωπος διὰ τὴν τάξιν ἠλάττωται.
88Arabacılar ve dümenciler buna tanıktır. Arabacılar koşum hayvanlarının ardında kalır, onların arkasında yer alırlar; ama dizginleri tutarak onları diledikleri yere götürürler: kâh hızlı koşuya salıverir, kâh gereğinden hızlı koşarlarsa gemlerini çekip durdururlar. Dümenciler de geminin en arka yerine, kıça geçerler; ama gemideki herkesin, deyim yerindeyse, en önemlisidirler, çünkü geminin ve içindekilerin kurtuluşu onların elindedir. İşte yaratıcı insanı da her şeyden sonra bir tür arabacı ve dümenci olarak yarattı ki ilk ve büyük kralın bir valisi gibi yeryüzündeki canlıların ve bitkilerin bakımını üstlenip onları dizginlesin ve yönetsin.
μάρτυρες δ’ ἡνίοχοι καὶ κυβερνῆται· οἱ μὲν γὰρ ὑστερίζοντες τῶν ὑποζυγίων καὶ κατόπιν αὐτῶν ἐξεταζόμενοι ᾗ ἂν ἐθέλωσιν αὐτὰ ἄγουσι τῶν ἡνιῶν ἐνειλημμένοι καὶ τοτὲ μὲν ἐφιέντες πρὸς ὀξὺν δρόμον τοτὲ δ’ ἀναχαιτίζοντες, εἰ φορᾷ τοῦ δέοντος πλείονι θέοι· οἱ δ’ αὖ κυβερνῆται πρὸς τὸ τῆς νεὼς ἔσχατον χωρίον πρύμναν παρελθόντες πάντων ὡς ἔπος εἰπεῖν εἰσιν ἄριστοι τῶν ἐμπλεόντων, ἅτε τῆς νεὼς καὶ τῶν ἐν αὐτῇ τὴν σωτηρίαν ἐν χερσὶ ταῖς αὑτῶν ἔχοντες. ἡνίοχον δή τινα καὶ κυβερνήτην ἐφ’ ἅπασιν ὁ ποιητὴς ἐδημιούργει τὸν ἄνθρωπον, ἵνα ἡνιοχῇ καὶ κυβερνᾷ τὰ περίγεια ζῴων καὶ φυτῶν λαβὼν τὴν ἐπιμέλειαν οἷά τις ὕπαρχος τοῦ πρώτου καὶ μεγάλου βασιλέως.
89Bütün evren, kâmil bir sayı olan altının tabiatına uygun olarak tamamlanınca baba, ertesi günü, yedinci günü övüp onu kutsal diye adlandırarak yüceltti. Çünkü bu gün tek bir şehrin ya da ülkenin değil, evrenin bayramıdır; asıl anlamıyla yalnız ona "bütün halkın bayramı" ve "dünyanın doğum günü" demek yerinde olur.
Ἐπεὶ δ’ ὁ σύμπας κόσμος ἐτελειώθη κατὰ τὴν ἑξάδος ἀριθμοῦ τελείου φύσιν, τὴν ἐπιοῦσαν ἡμέραν ἑβδόμην ἐσέμνυνεν ὁ πατὴρ ἐπαινέσας καὶ ἁγίαν προσειπών· ἑορτὴ γὰρ οὐ μιᾶς πόλεως ἢ χώρας ἐστὶν ἀλλὰ τοῦ παντός, ἣν κυρίως ἄξιον καὶ μόνην πάνδημον ὀνομάζειν καὶ τοῦ κόσμου γενέθλιον.
90Yedinin tabiatını kimse yeterince övebilir mi bilmiyorum; çünkü o her sözün üstündedir. Ama hakkında söylenenlerden daha hayranlık verici olması, susmak için bir sebep değildir; her şeyi, hatta en asıl olanları söylemek mümkün olmasa da, hiç değilse aklımızın erişebildiklerini açıklamaya cesaret etmek gerekir.
τὴν δ’ ἑβδομάδος φύσιν οὐκ οἶδ’ εἴ τις ἱκανῶς ἂν ὑμνῆσαι δύναιτο παντὸς οὖσαν λόγου κρείττονα· οὐ μὴν ὅτι θαυμασιωτέρα τῶν περὶ αὐτῆς λεγομένων ἐστί, διὰ τοῦθ’ ἡσυχαστέον, ἀλλ’ ἐπιτολμητέον, εἰ καὶ μὴ πάντα μηδὲ τὰ κυριώτατα οἷόν τε, τὰ γοῦν ταῖς ἡμετέραις διανοίαις ἐφικτὰ δηλῶσαι.
91Yedi iki anlamda söylenir. Biri on içindeki yedidir: yedi birimden oluşur ve yalnız bir ile yedi kez ölçülür. Öbürü on dışındaki yedidir: başlangıcı her durumda bir olan, iki katına, üç katına ya da genel olarak orantılı biçimde artan sayıların dizisindeki yedinci sayı. Altmış dört ve yedi yüz yirmi dokuz böyledir: biri birden başlayarak iki katına, öbürü üç katına artarak oluşmuştur.
διχῶς ἑβδομὰς λέγεται, ἡ μὲν ἐντὸς δεκάδος, ἥτις ἑπτάκις μονάδι μόνῃ μετρεῖται συνεστῶσα ἐκ μονάδων ἑπτά, ἡ δ’ ἐκτὸς δεκάδος, ἀριθμὸς οὗ πάντως ἀρχὴ μονὰς κατὰ τοὺς διπλασίους ἢ τριπλασίους ἢ συνόλως ἀναλογοῦντας ἀριθμούς, ὡς ἔχει ὁ ἑξηκοντατέσσαρα καὶ ὁ ἑπτακόσια εἰκοσιεννέα, ὁ μὲν κατὰ τὸν ἀπὸ μονάδος διπλάσιον παραυξηθείς, ὁ δ’ αὖ κατὰ τὸν τριπλάσιον.
92Bu iki türün her birini dikkatle incelemek gerekir. İkincisinin pek açık bir üstünlüğü vardır: Birden başlayıp iki katına, üç katına ya da genel olarak orantılı biçimde artarak kurulan dizinin yedinci sayısı her zaman hem küp hem karedir; böylece cisimsiz ve cisimli ousianın iki türünü de kuşatır: kareler düzlemi meydana getirdiği için cisimsiz olanı, küpler katı cismi meydana getirdiği için cisimli olanı. Bunun en açık delili, sözü edilen sayılardır.
ἑκάτερον δὲ εἶδος οὐ παρέργως ἐπισκεπτέον. τὸ μὲν δὴ δεύτερον ἐμφανεστάτην ἔχει προνομίαν· αἰεὶ γὰρ ὁ ἀπὸ μονάδος συντιθέμενος ἐν διπλασίοις ἢ τριπλασίοις ἢ συνόλως ἀναλογοῦσιν ἕβδομος ἀριθμὸς κύβος τε καὶ τετράγωνός ἐστιν, ἀμφότερα τὰ εἴδη περιέχων τῆς τε ἀσωμάτου καὶ σωματικῆς οὐσίας, τῆς μὲν ἀσωμάτου κατὰ τὴν ἐπίπεδον ἣν ἀποτελοῦσι τετράγωνοι, τῆς δὲ σωματικῆς κατὰ τὴν στερεὰν ἣν ἀποτελοῦσι κύβοι. σαφεστάτη δ’ οἱ λεχθέντες ἀριθμοὶ πίστις·
93Örneğin birden başlayıp iki katı oranında artan dizinin yedinci sayısı, altmış dört, sekizin sekizle çarpımı olarak bir kare, dördün dört kere dört katı olarak bir küptür. Yine birden başlayıp üç katı oranında artan dizinin yedinci sayısı, yedi yüz yirmi dokuz, yirmi yedinin kendisiyle çarpımı olarak bir kare, dokuzun dokuz kere dokuz katı olarak bir küptür.
αὐτίκα ὁ ἀπὸ μονάδος ἐν διπλασίονι λόγῳ παραυξηθεὶς ἕβδομος, ὁ τέσσαρα καὶ ἑξήκοντα, τετράγωνος μέν ἐστιν ὀκτάκις ὀκτὼ πολυπλασιασθέντων, κύβος δὲ τεσσάρων ἐπὶ τέσσαρα τετράκις· καὶ πάλιν ὁ ἐν τριπλασίονι λόγῳ παραυξηθεὶς ἀπὸ μονάδος ἕβδομος, ὁ ἑπτακόσια εἰκοσιεννέα, τετράγωνος μὲν πολυπλασιασθέντος ἐφ’ αὑτὸν τοῦ ἑπτὰ καὶ εἴκοσι, κύβος δὲ τοῦ ἐννέα ἐφ’ αὑτὸν ἐννάκις.
94Her seferinde yedinci sayıyı birin yerine başlangıç alıp aynı oranda yedinci terime kadar artıran, ortaya çıkan sayının mutlaka hem küp hem kare olduğunu görecektir. Nitekim altmış dörtten başlayıp iki katı oranında kurulan dizi, yedinci sayı olarak dört bin doksan altıyı verecektir; bu sayı hem karedir hem küptür: kenarı altmış dört olan bir kare ve kenarı on altı olan bir küp.
καὶ ἀεὶ τὸν ἕβδομον ποιούμενός τις ἀντὶ μονάδος ἀρχὴν καὶ παραύξων κατὰ τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν ἄχρις ἑβδομάδος εὑρήσει πάντως τὸν παραυξηθέντα κύβον τε καὶ τετράγωνον· ἀπὸ γοῦν τοῦ ἑξηκοντατέσσαρα ὁ συντεθεὶς ἐν διπλασίονι λόγῳ γεννήσει ἕβδομον τὸν τετρακισχίλια καὶ ἐνενηκονταέξ, τετράγωνον ὁμοῦ καὶ κύβον, τετράγωνον μὲν αὐτὸν πλευρὰν ἔχοντα τὸν ἑξηκοντατέσσαρα, κύβον δὲ τὸν ἑκκαίδεκα.
95Şimdi yedinin öbür türüne, on içinde yer alan yediye geçmek gerekir; bu da öncekinden aşağı kalmayan, hayranlık verici bir tabiat gösterir. Örneğin yedi; bir, iki ve dörtten oluşur. Bu sayılar en ahenkli iki oranı taşır: iki katı ve dört katı oranını; ilki oktav uyumunu, dört katı olanı ise iki oktavı meydana getirir. Yedi, bir bakıma çift çift kurulmuş başka bölünmeler de içerir: önce bir ve altıya, sonra iki ve beşe, en son da üç ve dörde bölünür.
μεταβατέον δὲ καὶ ἐπὶ θάτερον ἑβδομάδος εἶδος τὸ περιεχόμενον ἐν δεκάδι, θαυμαστὴν ἐπιδεικνύμενον καὶ οὐκ ἐλάττονα τοῦ προτέρου φύσιν. αὐτίκα συνέστηκε τὰ ἑπτὰ ἐξ ἑνὸς καὶ δυοῖν καὶ τεττάρων ἐχόντων δύο λόγους ἁρμονικωτάτους, τόν τε διπλάσιον καὶ τετραπλάσιον, τὸν μὲν τὴν διὰ πασῶν συμφωνίαν, τὸν δὲ τετραπλάσιον τὴν δὶς διὰ πασῶν ἀποτελοῦντα. περιέχει δὲ καὶ διαιρέσεις ἄλλας ζυγάδην τρόπον τινὰ συνεστώσας ἑβδομάς· διαιρεῖται γὰρ πρῶτον μὲν εἰς μονάδα καὶ ἑξάδα, ἔπειτα εἰς δυάδα καὶ πεντάδα, καὶ τελευταῖον εἰς τριάδα καὶ τετράδα.
96Bu sayıların oranı da son derece musikidir. Altının bire oranı altı kattır; altı kat oran ise var olanlar arasında en büyük aralığı, en tiz sesi en pes sesten ayıran aralığı meydana getirir; sayılardan ahenkteki orana geçtiğimizde bunu ispat edeceğiz. Beşin ikiye oranı ahenkte en büyük gücü gösterir, neredeyse oktavla yarışır; bu, tel bölme kuramında apaçık ortaya konur. Dördün üçe oranı ise ilk ahengi, üçte bir fazlalık oranını, yani dörtlüyü meydana getirir.
μουσικωτάτη δὲ καὶ ἡ τούτων ἀναλογία τῶν ἀριθμῶν· τὰ μὲν γὰρ ἓξ πρὸς ἓν ἔχει λόγον ἑξαπλάσιον, ὁ δ’ ἑξαπλάσιος λόγος τὸ μέγιστον ἐν τοῖς οὖσι ποιεῖ διάστημα, ᾧ διέστηκε τὸ ὀξύτατον ἀπὸ τοῦ βαρυτάτου, καθάπερ ἀποδείξομεν, ὅταν ἀπὸ τῶν ἀριθμῶν μετέλθωμεν ἐπὶ τὸν ἐν ἁρμονίαις λόγον· τὰ δὲ πέντε πρὸς δύο πλείστην ἐν ἁρμονίᾳ δύναμιν ἐπιδείκνυται σχεδὸν ἐνάμιλλον τῇ διὰ πασῶν, ὅπερ ἐν τῇ κανονικῇ θεωρίᾳ σαφέστατα παρίσταται· τὰ δὲ τέσσαρα πρὸς τρία τὴν πρώτην ἁρμονίαν ἀποτελεῖ τὴν ἐπίτριτον, ἥτις ἐστὶ διὰ τεσσάρων.
97Yedi, kendisinin bir başka güzelliğini de gösterir; bu, akılla kavranacak en kutsal güzelliktir. Üç ile dörtten oluştuğu için var olanlarda tabiatça eğilmeyen ve dik olanı sağlar. Bunun nasıl olduğunu açıklamak gerekir. Keyfiyetlerin ilkesi olan dik açılı üçgen üç, dört ve beş sayılarından oluşur. Yedinin ousiası olan üç ile dört, dik açıyı meydana getirir. Çünkü geniş açı ile dar açı düzensizliği, karışıklığı ve eşitsizliği gösterir: biri ötekinden daha geniş ya da daha dar olabilir. Dik açı ise karşılaştırmayı kabul etmez, bir başkasına göre daha dik olmaz; hep aynı kalır ve kendi tabiatını asla değiştirmez. Madem dik açılı üçgen şekillerin ve keyfiyetlerin ilkesidir ve bu üçgenin en zorunlu parçasını, dik açıyı, yedinin ousiası, yani üç ile dört birlikte sağlar, o hâlde yedi haklı olarak her şeklin ve her keyfiyetin kaynağı sayılabilir.
ἐπιδείκνυται δὲ καὶ ἕτερον κάλλος αὑτῆς ἑβδομὰς ἱερώτατον νοηθῆναι. συνεστῶσα γὰρ ἐκ τριάδος καὶ τετράδος τὸ ἐν τοῖς οὖσιν ἀκλινὲς καὶ ὀρθὸν φύσει παρέχεται· ὃν δὲ τρόπον, δηλωτέον. τὸ ὀρθογώνιον τρίγωνον, ὅπερ ἐστὶν ἀρχὴ ποιοτήτων, ἐξ ἀριθμῶν συνέστηκε τοῦ τρία καὶ τέσσαρα καὶ πέντε· τὰ δὲ τρία καὶ τέσσαρα, ἅπερ ἐστὶν ἑβδομάδος οὐσία, τὴν ὀρθὴν γωνίαν ἀποτελεῖ· ἡ μὲν γὰρ ἀμβλεῖα καὶ ὀξεῖα τὸ ἀνώμαλον καὶ ἄτακτον καὶ ἄνισον ἐμφαίνουσιν· ἀμβλυτέρα γὰρ καὶ ὀξυτέρα γίνεται ἑτέρα ἑτέρας· ὀρθὴ δ’ οὐκ ἐπιδέχεται σύγκρισιν οὐδ’ ὀρθοτέρα γίνεται παρ’ ἑτέραν, ἀλλ’ ἐν ὁμοίῳ μένει τὴν ἰδίαν φύσιν οὔποτ’ ἀλλάττουσα. εἰ δὴ τὸ μὲν ὀρθογώνιον τρίγωνον σχημάτων καὶ ποιοτήτων ἐστὶν ἀρχή, τούτου δὲ τὸ ἀναγκαιότατον, τὴν ὀρθὴν γωνίαν, ἡ οὐσία τῆς ἑβδομάδος παρέχεται, τριὰς ὁμοῦ καὶ τετράς, νομίζοιτ’ ἂν εἰκότως ἥδε πηγὴ παντὸς σχήματος καὶ πάσης ποιότητος.
98Söylenenlere şunu da eklemek yerinde olur: Üç, düzlem şeklin sayısıdır; çünkü nokta bire, çizgi ikiye, düzlem üçe karşılık gelir. Dört ise bir eklenmesiyle katı cismin sayısıdır, zira düzleme derinlik eklenmiştir. Buradan açıkça anlaşılır ki yedinin ousiası geometrinin ve katı cisimler geometrisinin, kısacası cisimsiz olanlarla cisimlerin birlikte ilkesidir.
πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις κἀκεῖνο λέγοιτ’ ἂν δεόντως, ὅτι τὰ μὲν τρία ἐπιπέδου σχήματός ἐστιν ἀριθμός — ἐπειδὴ σημεῖον μὲν κατὰ μονάδα, γραμμὴ δὲ κατὰ δυάδα, ἐπίπεδον δὲ κατὰ τριάδα τέτακται —, τὰ δὲ τέσσαρα στερεοῦ κατὰ τὴν τοῦ ἑνὸς πρόσθεσιν, βάθους ἐπιπέδῳ προστεθέντος· ἐξ οὗ δῆλόν ἐστιν ὅτι ἡ τῆς ἑβδομάδος οὐσία γεωμετρίας καὶ στερεομετρίας ἀρχὴ καὶ συνελόντι φράσαι ἀσωμάτων ὁμοῦ καὶ σωμάτων.
99Yedide tabiatça öylesine kutsal bir şey vardır ki on içindeki bütün sayılar arasında ayrıcalıklı bir yeri vardır. Çünkü onlardan bazıları doğurur ama doğurulmaz, bazıları doğurulur ama doğurmaz, bazıları da hem doğurur hem doğurulur; yalnız yedi bunların hiçbirinde görülmez. Bu iddiayı ispatla sağlamlaştırmak gerekir. Bir, kendisinden sonraki bütün sayıları doğurur, ama hiçbir sayı tarafından asla doğurulmaz. Sekiz, iki kere dörtten doğar, ama on içindeki hiçbir sayıyı doğurmaz. Dört ise hem anne baba hem çocuk sırasındadır: iki katına çıkınca sekizi doğurur, kendisi de iki kere ikiden doğar.
Τοσοῦτο δ’ ἐν ἑβδομάδι πέφυκεν εἶναι τὸ ἱεροπρεπές, ὥστ’ ἐξαίρετον ἔχει λόγον παρὰ τοὺς ἐν δεκάδι πάντας ἀριθμούς· ἐκείνων γὰρ οἱ μὲν γεννῶσιν οὐ γεννώμενοι, οἱ δὲ γεννῶνται μέν, οὐ γεννῶσι δέ, οἱ δὲ ἀμφότερα καὶ γεννῶσι καὶ γεννῶνται· μόνη δ’ ἑβδομὰς ἐν οὐδενὶ μέρει θεωρεῖται. τὴν δ’ ὑπόσχεσιν ἀποδείξει βεβαιωτέον. τὸ μὲν οὖν ἓν γεννᾷ τοὺς ἑξῆς ἅπαντας ἀριθμοὺς ὑπ’ οὐδενὸς γεννώμενον τὸ παράπαν· τὰ δ’ ὀκτὼ γεννᾶται μὲν ὑπὸ τοῦ δὶς τέσσαρα, γεννᾷ δ’ οὐδένα τῶν ἐν δεκάδι· ὁ δ’ αὖ τέσσαρα τὴν ἀμφοῖν καὶ γονέων καὶ ἐκγόνων ἔχει τάξιν· γεννᾷ μὲν γὰρ τὸν ὀκτὼ δὶς γενόμενος, γεννᾶται δὲ ὑπὸ τοῦ δὶς δύο.
100Dediğim gibi, yalnız yedi ne doğurmaya ne de doğurulmaya yaratılmıştır. Bu sebeple öbür filozoflar bu sayıyı, Zeus'un başından çıktığı anlatılan anasız Zafer'e ve Bakire'ye benzetirler; Pythagorasçılar ise her şeyin önderine. Çünkü ne doğuran ne doğurulan şey hareketsiz kalır; zira oluş harekette gerçekleşir: doğuran da doğurulan da hareketsiz olmaz, biri doğurmak, öbürü doğurulmak için hareket eder. Ne hareket ettiren ne hareket eden tek şey, en eski hükümdar ve önderdir; yedi de haklı olarak onun sureti sayılabilir. Philolaos da şu sözleriyle bana tanıklık eder: "Her şeyin önderi ve hükümdarı, ezelden beri var olan tek Tanrı'dır; kalıcıdır, hareketsizdir, kendine benzerdir, ötekilerden farklıdır."
μόνος δ’ ὡς ἔφην ὁ ἑπτὰ οὔτε γεννᾶν πέφυκεν οὔτε γεννᾶσθαι. δι’ ἣν αἰτίαν οἱ μὲν ἄλλοι φιλόσοφοι τὸν ἀριθμὸν τοῦτον ἐξομοιοῦσι τῇ ἀμήτορι Νίκῃ καὶ Παρθένῳ, ἣν ἐκ τῆς τοῦ Διὸς κεφαλῆς ἀναφανῆναι λόγος ἔχει, οἱ δὲ Πυθαγόρειοι τῷ ἡγεμόνι τῶν συμπάντων· τὸ γὰρ μήτε γεννῶν μήτε γεννώμενον ἀκίνητον μένει· ἐν κινήσει γὰρ ἡ γένεσις, ἐπεὶ ⟨καὶ τὸ γεννῶν⟩ καὶ τὸ γεννώμενον οὐκ ἄνευ κινήσεως, τὸ μὲν ἵνα γεννήσῃ, τὸ δὲ ἵνα γεννηθῇ· μόνον δ’ οὔτε κινοῦν οὔτε κινούμενον ὁ πρεσβύτερος ἄρχων καὶ ἡγεμών, οὗ λέγοιτ’ ἂν προσηκόντως εἰκὼν ἑβδομάς. μαρτυρεῖ δέ μου τῷ λόγῳ καὶ Φιλόλαος ἐν τούτοις· „Ἔστι γάρ, φησίν, ἡγεμὼν καὶ ἄρχων ἁπάντων θεὸς εἷς ἀεὶ ὤν, μόνιμος, ἀκίνητος, αὐτὸς αὑτῷ ὅμοιος, ἕτερος τῶν ἄλλων.“
101Akılla kavranan şeyler arasında yedi, hareketsizliği ve hiçbir şeyden etkilenmemeyi gösterir; duyulur şeyler arasında ise büyük ve her şeyi en sıkı bir arada tutan bir kuvveti gösterir… [metinde boşluk] ki yeryüzündeki her şey onlarla iyileşir; ayın devirlerinde de bu böyledir. Bunun nasıl olduğunu incelemek gerekir. Birden başlayıp ardışık olarak toplanan yedi sayısı, kendi parçalarına eşit olan kâmil sayı yirmi sekizi doğurur. Doğan bu sayı, ayın eski hâline dönüş sayısıdır: ay, gözle görülür biçimde büyümeye başladığı şekle, küçülerek yeniden döner. Çünkü ilk hilal hâlindeki parlayışından yarım hâline kadar yedi günde büyür; sonra bir o kadar günde dolunay olur ve aynı yolu, koşucunun gidiş dönüş koşusu gibi, geri katederek döner: dolunaydan yarım hâline yine yedi günde, oradan hilale de eşit sayıda günde. Sözü edilen sayı bunlardan tamamlanır.
ἐν μὲν οὖν τοῖς νοητοῖς τὸ ἀκίνητον καὶ ἀπαθὲς ἐπιδείκνυται ἑβδομάς, ἐν δὲ τοῖς αἰσθητοῖς μεγάλην καὶ συνεκτικωτάτην δύναμιν, * * * οἷς τὰ ἐπίγεια πάντα πέφυκε βελτιοῦσθαι, σελήνης τε περιόδοις. ὃν δὲ τρόπον, ἐπισκεπτέον. ἀπὸ μονάδος συντεθεὶς ἑξῆς ὁ ἑπτὰ ἀριθμὸς γεννᾷ τὸν ὀκτὼ καὶ εἴκοσι τέλειον καὶ τοῖς αὑτοῦ μέρεσιν ἰσούμενον· ὁ δὲ γεννηθεὶς ἀριθμὸς ἀποκαταστατικός ἐστι σελήνης, ἀφ’ οὗ ἤρξατο σχήματος λαμβάνειν αὔξησιν αἰσθητῶς, εἰς ἐκεῖνο κατὰ μείωσιν ἀνακαμπτούσης· αὔξεται μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς πρώτης μηνοειδοῦς ἐπιλάμψεως ἄχρι διχοτόμου ἡμέραις ἑπτά, εἶθ’ ἑτέραις τοσαύταις πλησιφαὴς γίνεται καὶ πάλιν ὑποστρέφει διαυλοδρομοῦσα τὴν αὐτὴν ὁδόν, ἀπὸ μὲν τῆς πλησιφαοῦς ἐπὶ τὴν διχότομον ἑπτὰ πάλιν ἡμέραις, εἶτ’ ἀπὸ ταύτης ἐπὶ τὴν μηνοειδῆ ταῖς ἴσαις· ἐξ ὧν ὁ λεχθεὶς ἀριθμὸς συμπεπλήρωται.
102Kelimeleri yerli yerinde kullanmaya alışmış olanlar yediye "tamamlayıcı" da derler, çünkü her şey onunla tamama erer. Bunun delili şudur: Her organik cisim üç boyuta, uzunluk, genişlik ve derinliğe, ve dört sınıra, nokta, çizgi, yüzey ve katı cisme sahiptir; bunlar toplanınca yedi meydana gelir. Ama ilk sayıların, onun temelini oluşturan bir, iki, üç ve dördün ideaları yedinin tabiatını içermeseydi, cisimlerin üç boyut ve dört sınırın birleşiminden oluşan yedi ile ölçülmesi imkânsız olurdu. Çünkü sözü edilen sayıların dört terimi vardır, birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü; aralıkları ise üçtür: birinci aralık birden ikiye, ikincisi ikiden üçe, üçüncüsü üçten dörde.
Καλεῖται δ’ ἡ ἑβδομὰς ὑπὸ τῶν κυρίως τοῖς ὀνόμασιν εἰωθότων χρῆσθαι καὶ τελεσφόρος, ἐπειδὴ ταύτῃ τελεσφορεῖται τὰ σύμπαντα. τεκμηριώσαιτο δ’ ἄν τις ἐκ τοῦ πᾶν σῶμα ὀργανικὸν τρισὶ μὲν κεχρῆσθαι διαστάσεσι, μήκει πλάτει καὶ βάθει, τέτταρσι δὲ πέρασι, σημείῳ καὶ γραμμῇ καὶ ἐπιφανείᾳ καὶ στερεῷ, δι’ ὧν συντεθέντων ἀποτελεῖται ἑβδομάς. ἀμήχανον δ’ ἦν τὰ σώματα ἑβδομάδι μετρεῖσθαι κατὰ τὴν ἐκ διαστάσεων τριῶν καὶ περάτων τεττάρων σύνθεσιν, εἰ μὴ συνέβαινε τὰς τῶν πρώτων ἀριθμῶν ἰδέας ἑνὸς καὶ δυοῖν καὶ τριῶν καὶ τεττάρων, οἷς θεμελιοῦται δεκάς, ἑβδομάδος φύσιν περιέχειν· οἱ γὰρ λεχθέντες ἀριθμοὶ τέσσαρας μὲν ἔχουσιν ὅρους, τὸν πρῶτον, τὸν δεύτερον, τὸν τρίτον, τὸν τέταρτον, διαστάσεις δὲ τρεῖς· πρώτη μὲν διάστασις ἡ ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἐπὶ τὰ δύο, δευτέρα δὲ ἡ ἀπὸ τῶν δυοῖν ἐπὶ τὰ τρία, τρίτη δὲ ἡ ἀπὸ τῶν τριῶν ἐπὶ τὰ τέσσαρα.
103Söylenenlerin yanı sıra, insanların bebeklikten yaşlılığa kadar yedi ile ölçülen yaş dönemleri de yedinin tamamlayıcı gücünü pek açık gösterir. İlk yedi yılda dişler çıkar. İkincisinde döl verecek tohumu salabilme zamanı gelir. Üçüncüsünde sakal büyür, dördüncüsünde güç artar. Beşincisinde evlilik çağı gelir. Altıncısında anlayış olgunluğa erer. Yedincisinde nous ve logos birlikte gelişip iyileşir. Sekizincisinde ikisi de kemale erer. Dokuzuncusunda tutkular iyice yatışmış olduğundan ölçülülük ve yumuşaklık gelir. Onuncusunda, organlar hâlâ sağlamken, hayatın dilenecek sonu gelir; çünkü uzun yaşlılık her birini çelip elden alır.
δίχα δὲ τῶν εἰρημένων ἐναργέστατα παριστᾶσι τὴν τελεσφόρον δύναμιν ἑβδομάδος καὶ αἱ ἐκ βρέφους ἄχρι γήρως ἀνθρώπων ἡλικίαι μετρούμεναι ταύτῃ· κατὰ μὲν οὖν τὴν πρώτην ἑπταετίαν ἔκφυσις ὀδόντων ἐστί· κατὰ δὲ τὴν δευτέραν καιρὸς τοῦ δύνασθαι προΐεσθαι σπέρμα γόνιμον· τρίτῃ δὲ γενείων αὔξησις καὶ τετάρτῃ πρὸς ἰσχὺν ἐπίδοσις· πέμπτῃ δ’ αὖ γάμων ὥρα· ἕκτῃ δὲ συνέσεως ἀκμή· τῇ δὲ ἑβδόμῃ βελτίωσις ἀμφοῖν καὶ συναύξησις νοῦ καὶ λόγου· ὀγδόῃ δὲ ἡ ἐν ἑκατέρῳ τελείωσις· κατὰ δὲ τὴν ἐνάτην ἐπιείκεια καὶ πρᾳότης τῶν παθῶν ἐπὶ πλέον ἡμερωθέντων· κατὰ δὲ τὴν δεκάτην τοῦ βίου τὸ εὐκταῖον τέλος, ἔτι τῶν ὀργανικῶν μελῶν συνεστηκότων· φιλεῖ γὰρ τὸ μακρὸν γῆρας ἕκαστον ὑποσκελίζειν καὶ παραιρεῖσθαι.
104Atinalıların kanun koyucusu Solon da bu yaş dönemlerini şu ağıt dizelerinde kaydetmiştir:
Henüz erginleşmemiş, küçücük bir çocuk iken dişlerinin çitini ilk yedi yılda döker; Tanrı ikinci yedi yılı da tamamlayınca yaklaşan erginliğin işaretleri belirir; üçüncüde, uzuvları daha büyürken çene tüylenir, tenin çiçeği değişir; dördüncü yedi yılda herkes gücünün doruğundadır, erkekler de bunu aretēnin işareti sayar; beşincide erkeğin evliliği düşünmesinin ve ardından gelecek bir soy aramasının vakti gelir; altıncıda erkeğin aklı her konuda olgunlaşır, artık eskisi gibi akılsızca işler yapmak istemez; yedi yedi yılda ve sekizde aklı ve dili en iyi hâlindedir, ikisi birlikte on dört yıl eder; dokuzuncuda gücü yerindedir, ama büyük aretē için dili de bilgeliği de daha yumuşaktır; onuncuyu tamamlayıp ölçüsünce ona ulaşan, vakitsiz değil, eceliyle ölür.
τὰς ἡλικίας ταύτας ἀνέγραψε καὶ Σόλων ὁ τῶν Ἀθηναίων νομοθέτης ἐλεγεῖα ποιήσας τάδε· Παῖς μὲν ἄνηβος ἐὼν ἔτι νήπιος ἕρκος ὀδόντων φύσας ἐκβάλλει πρῶτον ἐν ἕπτ’ ἔτεσιν· τοὺς δ’ ἑτέρους ὅτε δὴ τελέσῃ θεὸς ἕπτ’ ἐνιαυτούς, ἥβης ἐκφαίνει σήματα γιγνομένης· τῇ τριτάτῃ δὲ γένειον ἀεξομένων ἔτι γυίων λαχνοῦται, χροιῆς ἄνθος ἀμειβομένης· τῇ δὲ τετάρτῃ πᾶς τις ἐν ἑβδομάδ’ ἐστὶν ἄριστος ἰσχύν, ἥν τ’ ἄνδρες σήματ’ ἔχους’ ἀρετῆς· πέμπτῃ δ’ ὥριον ἄνδρα γάμου μεμνημένον εἶναι καὶ παίδων ζητεῖν ἐξοπίσω γενεήν· τῇ δ’ ἕκτῃ περὶ πάντα καταρτύεται νόος ἀνδρός, οὐδ’ ἕρδειν ἔθ’ ὁμῶς ἔργ’ ἀπάλαμνα θέλει· ἑπτὰ δὲ νοῦν καὶ γλῶσσαν ἐν ἑβδομάσιν μέγ’ ἄριστος ὀκτώ τ’, ἀμφοτέρων τέσσαρα καὶ δέκ’ ἔτη· τῇ δ’ ἐνάτῃ ἔτι μὴν δύναται, μαλακώτερα δ’ αὐτοῦ πρὸς μεγάλην ἀρετὴν γλῶσσά τε καὶ σοφίη· τὴν δεκάτην δ’ εἴ τις τελέσας κατὰ μέτρον ἵκοιτο, οὐκ ἂν ἄωρος ἐὼν μοῖραν ἔχοι θανάτου.
105Solon insan hayatını sözü edilen on yedi yılla sayar. Hekim Hippokrates ise yedi yaş dönemi olduğunu söyler: küçük çocuk, çocuk, delikanlı, genç, olgun adam, yaşlı ve ihtiyar; bunlar yedilerle ölçülür, ama ardışık yedilerle değil. Şöyle der: "İnsan tabiatında yaş dönemi denen yedi mevsim vardır: küçük çocuk, çocuk, delikanlı, genç, olgun adam, yaşlı, ihtiyar. Küçük çocukluk yedi yaşına, dişlerin dökülmesine kadardır; çocukluk tohumun belirmesine, iki kere yediye kadar; delikanlılık sakalın tüylenmesine, üç kere yediye kadar; gençlik bütün bedenin büyümesinin bitmesine, dört kere yediye kadar; olgun adamlık elli yaşından bir eksiğe, yedi kere yediye kadar; yaşlılık elli altıya, yedi kere sekize kadar; ondan sonrası ihtiyarlıktır." Yediyi, tabiatta hayranlık verici bir düzene sahip olduğunu göstermek için şu da söylenir: Yedi üç ile dörtten oluşur. Birden başlayıp iki katına çıkararak ilerleyen kimse, üçüncü sayıyı kare, dördüncüyü küp, ikisinin toplamından çıkan yedinciyi ise hem küp hem kare bulacaktır;
Ὁ μὲν οὖν Σόλων ἑβδομάσι δέκα ταῖς εἰρημέναις καταριθμεῖ τὸν ἀνθρώπινον βίον. ὁ δ’ ἰατρὸς Ἱπποκράτης ἡλικίας ἑπτὰ εἶναί φησι, παιδίου, παιδός, μειρακίου, νεανίσκου, ἀνδρός, πρεσβύτου, γέροντος, ταύτας δὲ μετρεῖσθαι μὲν ἑβδομάσιν, οὐ μὴν ταῖς κατὰ τὸ ἑξῆς. λέγει δ’ οὕτως· „Ἐν ἀνθρώπου φύσει ἑπτά εἰσιν ὧραι, ἃς ἡλικίας καλέουσι, παιδίον, παῖς, μειράκιον, νεανίσκος, ἀνήρ, πρεσβύτης, γέρων· καὶ παιδίον μέν ἐστιν ἄχρις ἑπτὰ ἐτέων ὀδόντων ἐκβολῆς· παῖς δ’ ἄχρι γονῆς ἐκφύσιος, ἐς τὰ δὶς ἑπτά· μειράκιον δ’ ἄχρι γενείου λαχνώσιος, ἐς τὰ τρὶς ἑπτά· νεανίσκος δ’ ἄχρις αὐξήσιος ὅλου τοῦ σώματος, ἐς τὰ τετράκις ἑπτά· ἀνὴρ δ’ ἄχρις ἑνὸς δέοντος ἐτέων πεντήκοντα, ἐς τὰ ἑπτάκις ἑπτά· πρεσβύτης δ’ ἄχρι πεντήκοντα ἕξ, ἐς τὰ ἑπτάκις ὀκτώ· τὸ δ’ ἐντεῦθεν γέρων.“ λέγεται δὲ κἀκεῖνο πρὸς διασύστασιν ἑβδομάδος ὡς θαυμαστὴν ἐχούσης ἐν τῇ φύσει τάξιν, ἐπεὶ συνέστηκεν ἐκ τριῶν καὶ τεττάρων· τὸν μὲν τρίτον ἀπὸ μονάδος, εἰ διπλασιάζοι τις, εὑρήσει τετράγωνον, τὸν δὲ τέταρτον κύβον, τὸν δ’ ἐξ ἀμφοῖν ἕβδομον κύβον ὁμοῦ καὶ τετράγωνον·
106Gerçekten de birden başlayıp iki katı oranında ilerleyen dizinin üçüncü sayısı, dört, karedir; dördüncüsü, sekiz, küptür; yedincisi, altmış dört, hem küp hem karedir. Öyle ki yedinci sayı gerçekten tamamlayıcıdır: iki eşitliği de bildirir; üçle akrabalığı sayesinde kare yoluyla düzlem eşitliğini, dörtle yakınlığı sayesinde küp yoluyla katı cisim eşitliğini. Yedi de üç ile dörtten oluşur.
ὁ μὲν οὖν ἀπὸ μονάδος τρίτος ἐν διπλασίονι λόγῳ, ⟨τέτταρα⟩, τετράγωνός ἐστιν, ὁ δὲ τέταρτος, ὀκτώ, κύβος, ὁ δὲ ἕβδομος, τέσσαρα πρὸς τοῖς ἑξήκοντα, κύβος ὁμοῦ καὶ τετράγωνος· ὡς εἶναι τελεσφόρον ὄντως τὸν ἕβδομον ἀριθμόν, ἀμφοτέρας τὰς ἰσότητας καταγγέλλοντα τήν τ’ ἐπίπεδον διὰ τετραγώνου κατὰ τὴν πρὸς τριάδα συγγένειαν καὶ τὴν στερεὰν διὰ κύβου κατὰ τὴν πρὸς τετράδα οἰκειότητα· ἐκ τριάδος δὲ καὶ τετράδος ἑβδομάς.
107Yedi yalnız tamamlayıcı değil, deyim yerindeyse son derece ahenklidir de; bir bakıma en güzel diyagramın kaynağıdır. Bu diyagram bütün ahenkleri, dörtlüyü, beşliyi ve oktavı, bütün orantıları da, aritmetik, geometrik ve ayrıca harmonik orantıyı içerir. Bu küçük tablo şu sayılardan oluşur: altı, sekiz, dokuz, on iki. Sekizin altıya oranı üçte bir fazlalık oranıdır, dörtlü ahenk ona göredir; dokuzun altıya oranı bir buçuk katıdır, beşli ona göredir; on ikinin altıya oranı iki katıdır, oktav ona göredir.
Ἔστι δὲ οὐ τελεσφόρος μόνον, ἀλλὰ καὶ ὡς ἔπος εἰπεῖν ἁρμονικωτάτη καὶ τρόπον τινὰ πηγὴ τοῦ καλλίστου διαγράμματος, ὃ πάσας μὲν τὰς ἁρμονίας, τὴν διὰ τεττάρων, τὴν διὰ πέντε, τὴν διὰ πασῶν, πάσας δὲ τὰς ἀναλογίας, τὴν ἀριθμητικήν, τὴν γεωμετρικήν, ἔτι δὲ τὴν ἁρμονικὴν περιέχει. τὸ δὲ πλινθίον συνέστηκεν ἐκ τῶνδε τῶν ἀριθμῶν, ἓξ ὀκτὼ ἐννέα δώδεκα· ὁ μὲν ὀκτὼ πρὸς ἓξ ἐν ἐπιτρίτῳ λόγῳ, καθ’ ὃν ἡ διὰ τεττάρων ἁρμονία ἐστίν· ὁ δὲ ἐννέα πρὸς ἓξ ἐν ἡμιολίῳ, καθ’ ὃν ἡ διὰ πέντε· ὁ δὲ δώδεκα πρὸς ἓξ ἐν διπλασίονι, καθ’ ὃν ἡ διὰ πασῶν.
108Dediğim gibi, tablo bütün orantıları da içerir. Aritmetik orantıyı altı, dokuz ve on ikiden: ortadaki sayı birinciyi üç fazlalıkla aşar, sonuncusu da ortadakini aynı miktarla aşar. Geometrik orantıyı dört sayıdan: sekizin altıya oranı neyse on ikinin dokuza oranı da odur; bu oran üçte bir fazlalık oranıdır. Harmonik orantıyı ise üç sayıdan: altı, sekiz ve on ikiden.
ἔχει δὲ ὡς ἔλεγον καὶ τὰς ἀναλογίας πάσας· ἀριθμητικὴν μὲν ἐκ τῶν ἓξ καὶ ἐννέα καὶ δώδεκα· οἷς γὰρ ὑπερέχει ὁ μέσος τοῦ πρώτου τρισίν, τούτοις ὑπερέχεται ὑπὸ τοῦ τελευταίου· γεωμετρικὴν δὲ ἐκ τῶν τεσσάρων· ὃν γὰρ λόγον ἔχει τὰ ὀκτὼ πρὸς ἕξ, τοῦτον τὰ δώδεκα πρὸς ἐννέα· ὁ δὲ λόγος ἐπίτριτος· ἁρμονικὴν δὲ ἐκ τριῶν, τοῦ ἓξ καὶ ὀκτὼ καὶ δώδεκα.
109Harmonik orantının iki ölçütü vardır. Birincisi şudur: sonuncunun birinciye oranı, sonuncunun ortadakini aştığı farkın, ortadakinin birinciyi aştığı farka oranına eşit olduğunda. Bunun en açık delili önümüzdeki sayılardan, altı, sekiz ve on ikiden çıkar: sonuncu birincinin iki katıdır, farklar arasındaki oran da yine iki kattır. On iki sekizi dört aşar, sekiz altıyı iki aşar; dört de ikinin iki katıdır. Harmonik orantının ikinci ölçütü,
ἁρμονικῆς δ’ ἀναλογίας διττὴ κρίσις· μία μέν, ὅταν ὃν λόγον ἔχει ὁ ἔσχατος πρὸς τὸν πρῶτον τοῦτον ἔχῃ ἡ ὑπεροχὴ ᾗ ὑπερέχει ὁ ἔσχατος τοῦ μέσου πρὸς τὴν ὑπεροχὴν ᾗ ὑπερέχεται ὑπὸ τοῦ μέσου ὁ πρῶτος. ἐναργεστάτην δὲ πίστιν λάβοι τις ἂν ἐκ τῶν προκειμένων ἀριθμῶν, τοῦ ἓξ καὶ ὀκτὼ καὶ δώδεκα· ὁ μὲν γὰρ τελευταῖος τοῦ πρώτου διπλάσιος, ἡ δ’ ὑπεροχὴ πάλιν διπλασία· τὰ μὲν γὰρ δώδεκα τῶν ὀκτὼ τέτταρσιν ὑπερέχει, τὰ δὲ ὀκτὼ τῶν ἓξ δυσί· τὰ δὲ τέσσαρα τῶν δυοῖν διπλάσια. ἑτέρα δὲ βάσανος τῆς ἁρμονικῆς
110 ortadaki sayının uç sayıları aynı kesirle hem aşması hem de onlar tarafından aşılmasıdır. Ortadaki sayı olan sekiz, birinciyi onun üçte biri kadar aşar: altı çıkarılınca kalan iki, birincinin üçte biridir. Sonuncu tarafından da aynı kesirle aşılır: on ikiden sekiz çıkarılırsa kalan dört, sonuncunun üçte biridir.
ἀναλογίας, ὅταν ὁ μέσος τῶν ἄκρων ἴσῳ μορίῳ ⟨καὶ⟩ ὑπερέχῃ καὶ ὑπερέχηται· ὁ γὰρ ὄγδοος μέσος ὢν ὑπερέχει μὲν τοῦ πρώτου τρίτῳ μορίῳ· ὑφαιρεθέντων γὰρ τῶν ἕξ, τὰ λοιπὰ δύο τρίτον ἐστὶ τοῦ πρώτου· ὑπερέχεται δ’ ὑπὸ τοῦ τελευταίου τῷ ἴσῳ· εἰ γὰρ ὑφαιρεθείη τῶν δώδεκα τὰ ὀκτώ, τὰ λοιπὰ τέσσαρα γίνεται τοῦ τελευταίου τρίτον.
111Diyagramın, ya da tablonun, ya da ona ne denmesi gerekiyorsa onun yüceliği hakkında bunları önceden söylemek zorunluydu. Yedi, cisimsiz ve akılla kavranan şeyler arasında bu kadar, hatta daha fazla idea gösterir. Ama onun tabiatı bütün görünür ousiaya da yayılır ve evrenin sınırlarına, göğe ve yere kadar ulaşır. Gerçekten de dünyanın hangi parçası yediye düşkün değildir, yedinin aşkına ve özlemine yenik düşmemiştir?
Ταῦτα μὲν ἀναγκαίως περὶ σεμνότητος, ἣν ἔχει τὸ διάγραμμα ἢ πλινθίον ἢ ὅ τι χρὴ καλεῖν, προειρήσθω· τοσαύτας ἰδέας καὶ ἔτι πλείους ἑβδομὰς ἐν ἀσωμάτοις καὶ νοητοῖς ἐπιδείκνυται. διατείνει δ’ αὐτῆς ἡ φύσις καὶ ἐπὶ τὴν ὁρατὴν ἅπασαν οὐσίαν, οὐρανὸν καὶ γῆν, τὰ πέρατα τοῦ παντός, φθάσασα. τί γὰρ οὐ φιλέβδομον τῶν ἐν τῷ κόσμῳ μέρος, ἔρωτι καὶ πόθῳ δαμασθὲν ἑβδομάδος;
112Örneğin göğün yedi çemberle kuşatıldığını söylerler; adları şunlardır: kuzey kutup çemberi, güney kutup çemberi, yaz dönencesi, kış dönencesi, ekvator, zodyak ve bir de Samanyolu. Ufuk ise bizim hâlimize bağlı bir şeydir: gözü keskin olup olmamamıza göre his kimi zaman daha küçük, kimi zaman daha büyük bir çevreyi keser.
αὐτίκα τὸν οὐρανόν φασιν ἑπτὰ διεζῶσθαι κύκλοις, ὧν ὀνόματα εἶναι τάδε· ἀρκτικόν, ἀνταρκτικόν, θερινὸν τροπικόν, χειμερινὸν τροπικόν, ἰσημερινόν, ζῳδιακόν, καὶ προσέτι γαλαξίαν· ὁ γὰρ ὁρίζων πάθος ἐστὶν ἡμέτερον, ὡς ἂν ὀξυωπίας ἔχῃ τις ἢ τοὐναντίον, ἀποτεμνομένης τῆς αἰσθήσεως τοτὲ μὲν ἐλάττω τοτὲ δὲ μείζω περιγραφήν.
113Sabit yıldızların karşısındaki ordu olan gezegenler de yedi sıra hâlinde dizilmiştir ve havayla ve yerle pek büyük bir duygudaşlık gösterirler. Havayı, yıllık denilen mevsimlere doğru çevirip değiştirirler; her mevsimde rüzgârsızlıklar, açık havalar, bulutlanmalar ve olağanüstü şiddetli rüzgârlarla sayısız değişiklik yaparlar. Irmakları taşırır ve alçaltırlar, ovaları göle çevirir ya da tersine kuruturlar. Denizlerin çekilmesine ya da geri akmasına yol açarak gelgitlere sebep olurlar: deniz cezirle çekildiğinde geniş körfezler bazen birden derin bir kumsala döner, az sonra deniz yeniden yayılınca da küçük teknelerin değil, binlerce yük taşıyan gemilerin yüzdüğü derin sulara dönüşür. Dahası, yeryüzündeki her şeyi, canlıları ve meyve veren bitkileri büyütür ve tamama erdirirler; her birindeki tabiatı uzun soluklu bir koşuya hazırlarlar ki ihtiyacı olanlara bol bol sunulmak üzere eskilerin üstünde yeniler çiçeklenip
οἵ γε μὴν πλάνητες, ἡ ἀντίρροπος στρατιὰ τῇ τῶν ἀπλανῶν, ἑπτὰ διακοσμοῦνται τάξεσι, πλείστην ἐπιδεικνύμενοι συμπάθειαν πρὸς ἀέρα καὶ γῆν· τὸν μὲν γὰρ εἰς τὰς ἐτησίους ἐπικαλουμένας ὥρας τρέπουσι καὶ μεταβάλλουσι καθ’ ἑκάστην μυρίας ὅσας ἐμποιοῦντες μεταβολὰς νηνεμίαις, αἰθρίαις, νεφώσεσι, βίαις ἐξαισίοις πνευμάτων· πάλιν τε ποταμοὺς πλημμυροῦσι καὶ μειοῦσι καὶ πεδία λιμνάζουσι καὶ τοὐναντίον ἀφαυαίνουσι· καὶ πελαγῶν ἐργάζονται τροπὰς ἐξαναχωρούντων ἢ παλιρροίαις χρωμένων· εὐρεῖς γὰρ ἔστιν ὅτε κόλποι θαλάττης ὑποσυρείσης ἀμπώτεσι βαθὺς ἐξαίφνης αἰγιαλός εἰσι καὶ μικρὸν ὕστερον ἀναχυθείσης πελάγη βαθύτατα οὐ βραχείαις ὁλκάσιν ἀλλὰ μυριοφόροις ναυσὶν ἐμπλεόμενα· καὶ μὲν δὴ τὰ ἐπίγεια πάντα, ζῷά τε αὖ καὶ φυτὰ καρποὺς γεννῶντα, αὔξουσι καὶ τελεσφοροῦσι τὴν ἐν ἑκάστοις φύσιν δολιχεύειν παρασκευάζοντες, ὡς νέα παλαιοῖς ἐπανθεῖν καὶ ἐπακμάζειν
114 olgunlaşsın. Denizcilerin kılavuzu olduğu söylenen Ayı takımyıldızı da yedi yıldızdan oluşur. Dümenciler ona bakarak denizlerde sayısız yol açtılar ve inanılmaz, insan tabiatını aşan bir işe giriştiler: sözü edilen yıldızlara göre yön kestirerek daha önce bilinmeyen toprakları buldular; anakarada oturanlar adaları, adalılar da anakaraları. Çünkü yerin ve denizin en ücra köşelerinin, ousiası en saf olan gök tarafından, canlılar arasında Tanrı'nın en sevgilisi olan insan soyuna gösterilmesi gerekiyordu.
πρὸς χορηγίας ἀφθόνους τῶν δεομένων. ἄρκτος γε μήν, ἥν φασι πλωτήρων εἶναι προπομπόν, ἐξ ἑπτὰ ἀστέρων συνέστηκεν· εἰς ἣν ἀφορῶντες κυβερνῆται τὰς ἐν θαλάττῃ μυρίας ὁδοὺς ἀνέτεμον ἀπίστῳ πράγματι καὶ μείζονι ἢ κατὰ φύσιν ἀνθρωπίνην ἐπιθέμενοι· στοχασμῷ γὰρ τῶν εἰρημένων ἀστέρων τὰς πρὶν ἀδηλουμένας χώρας ἀνεῦρον, νήσους μὲν οἱ τὴν ἤπειρον οἰκοῦντες, νησιῶται δὲ ἠπείρους· ἔδει γὰρ ὑπὸ τοῦ καθαρωτάτου τῆς οὐσίας οὐρανοῦ ζῴῳ τῷ θεοφιλεστάτῳ γῆς ὁμοῦ καὶ θαλάττης ἀναδειχθῆναι τοὺς μυχοὺς ἀνθρώπων γένει.
115Söylenenlere ek olarak, Ülker yıldızlarının dans eden topluluğu da yedi ile tamamlanır. Onların doğuşları ve batışları herkes için büyük iyiliklerin sebebi olur: Batarken tohum ekmek için karıklar açılır; doğmak üzereyken hasadın müjdesini verirler; doğunca da sevinen çiftçileri zorunlu ihtiyaçlarını toplamaya uyandırırlar. Onlar da her günkü kullanım için yiyeceklerini memnuniyetle depolarlar.
πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ ὁ τῶν πλειάδων χορὸς ἀστέρων ἑβδομάδι συμπεπλήρωται, ὧν αἱ ἐπιτολαὶ καὶ ἀποκρύψεις μεγάλων ἀγαθῶν αἴτιαι γίνονται πᾶσι· δυομένων μὲν γὰρ αὔλακες ἀνατέμνονται πρὸς σπόρον· ἡνίκα δ’ ἂν μέλλωσιν ἐπιτέλλειν, ἄμητον εὐαγγελίζονται, καὶ ἐπιτείλασαι χαίροντας γεωπόνους πρὸς συγκομιδὴν τῶν ἀναγκαίων ἐγείρουσιν· οἱ δ’ ἄσμενοι τὰς τροφὰς ἀποτίθενται πρὸς τὴν καθ’ ἑκάστην ἡμέραν χρῆσιν.
116Günün büyük önderi güneş de her yıl iki gece gündüz eşitliği meydana getirir, biri ilkbaharda, biri sonbaharda: ilkbaharınkini Koç burcunda, sonbaharınkini Terazi burcunda. Bu da yedinci sayıdaki ilahi niteliğin en açık delilini sağlar. Çünkü iki eşitliğin her biri yedinci ayda gerçekleşir; kanun da en büyük ve bütün halkın katıldığı bayramların bu zamanlarda kutlanmasını buyurmuştur. Zira her iki zamanda da yerden biten ne varsa olgunlaşır: ilkbaharda buğday ve öbür ekinlerin ürünü, sonbaharda üzüm ve öbür meyve ağaçlarının çoğunun ürünü.
ὅ τε μέγας ἡγεμὼν ἡμέρας ἥλιος διττὰς καθ’ ἕκαστον ἐνιαυτὸν ἀποτελῶν ἰσημερίας, ἔαρι καὶ μετοπώρῳ, τὴν μὲν ἐαρινὴν ἐν κριῷ, τὴν δὲ μετοπωρινὴν ἐν ζυγῷ, ἐναργεστάτην παρέχεται πίστιν τοῦ περὶ τὴν ἑβδόμην θεοπρεποῦς· ἑκατέρα γὰρ τῶν ἰσημεριῶν ἑβδόμῳ γίνεται μηνί, καθ’ ἃς καὶ ἑορτάζειν διείρηται νόμῳ τὰς μεγίστας καὶ δημοτελεστάτας ἑορτάς, ἐπειδήπερ ἀμφοτέραις τὰ ὅσα ἐκ γῆς τελειογονεῖται, ἔαρι μὲν ὁ τοῦ σίτου καρπὸς καὶ τῶν ἄλλων ὅσα σπαρτά, μετοπώρῳ δὲ ὁ τῆς ἀμπέλου καὶ τῶν ἄλλων πλείστων ἀκροδρύων.
117Yeryüzündeki şeyler tabiî bir duygudaşlık yoluyla gökteki şeylere bağlı olduğundan, yedinin oranı da yukarıdan başlayıp aşağıya, bize kadar indi ve ölümlü varlıkların arasına geldi. Örneğin psykhēmizin yönetici kısım dışında kalan bölümü yedi parçaya ayrılır: beş his, ses organı ve hepsinin üstünde döl üreten kısım. Bunların hepsi, kukla gösterilerinde olduğu gibi, yönetici kısım tarafından iplerle çekilerek kimi zaman durur, kimi zaman da her biri kendine uygun duruş ve hareketlerle hareket eder.
Ἐπεὶ δ’ ἐκ τῶν οὐρανίων τὰ ἐπίγεια ἤρτηται κατά τινα φυσικὴν συμπάθειαν, ὁ τῆς ἑβδομάδος λόγος ἄνωθεν ἀρξάμενος κατέβη καὶ πρὸς ἡμᾶς τοῖς θνητοῖς γένεσιν ἐπιφοιτήσας. αὐτίκα τῆς ἡμετέρας ψυχῆς τὸ δίχα τοῦ ἡγεμονικοῦ μέρος ἑπταχῆ σχίζεται, εἰς πέντε αἰσθήσεις καὶ τὸ φωνητήριον ὄργανον καὶ ἐπὶ πᾶσι τὸ γόνιμον· ἃ δὴ πάντα καθάπερ ἐν τοῖς θαύμασιν ὑπὸ τοῦ ἡγεμονικοῦ νευροσπαστούμενα τοτὲ μὲν ἠρεμεῖ τοτὲ δὲ κινεῖται τὰς ἁρμοττούσας σχέσεις καὶ κινήσεις ἕκαστον.
118Bedenin dış ve iç kısımlarını incelemeye girişen kimse de her ikisinde yedi parça bulacaktır. Görünen parçalar şunlardır: baş, göğüs, karın, iki el, iki ayak. İç organlar denilenler ise mide, kalp, akciğer, dalak, karaciğer ve iki böbrektir.
ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ σώματος εἴ τις ἐξετάζειν ἐπιχειρήσειε τά τ’ ἐκτὸς καὶ ἐντὸς μέρη, καθ’ ἑκάτερον ἑπτὰ εὑρήσει· τὰ μὲν οὖν ἐν φανερῷ ταῦτ’ ἐστί· κεφαλή, στέρνα, γαστήρ, διτταὶ χεῖρες, διτταὶ βάσεις· τὰ δ’ ἐντὸς λεγόμενα σπλάγχνα στόμαχος, καρδία, πνεύμων, σπλήν, ἧπαρ, νεφροὶ δύο.
119Yine canlıda en çok yöneten kısım olan baş, en zorunlu yedi parçayı kullanır: iki göz, bir o kadar kulak, burnun iki deliği ve yedinci olarak ağız. Platon'un dediği gibi, ölümlü şeyler ağızdan girer, ölümsüz şeyler ağızdan çıkar. Çünkü ona yiyecek ve içecek, bozulur bedenin bozulur besinleri girer; ondan da ölümsüz psykhēnin ölümsüz kanunları olan sözler çıkar;
πάλιν δ’ αὖ τὸ ἡγεμονικώτατον ἐν ζῴῳ κεφαλὴ τοῖς ἀναγκαιοτάτοις ἑπτὰ χρῆται, δυσὶν ὀφθαλμοῖς, ἀκοαῖς ἴσαις, αὐλοῖς μυκτῆρος δυσίν, ἑβδόμῳ στόματι, δι’ οὗ γίνεται θνητῶν μέν, ὡς ἔφη Πλάτων, εἴσοδος, ἔξοδος δ’ ἀφθάρτων· ἐπεισέρχεται μὲν γὰρ αὐτῷ σιτία καὶ ποτά, φθαρτοῦ σώματος φθαρταὶ τροφαί, λόγοι δ’ ἐξίασιν ἀθανάτου ψυχῆς ἀθάνατοι
120 akla dayanan hayat bu kanunlarla yönetilir. Hislerin en iyisi olan görmeyle ayırt edilen şeyler de cins bakımından bu sayıya ortaktır. Çünkü görülen şeyler yedidir: cisim, uzam, şekil, büyüklük, renk, hareket ve duruş; bunların dışında başka hiçbir şey yoktur.
νόμοι, δι’ ὧν ὁ λογικὸς βίος κυβερνᾶται. τὰ δὲ διὰ τῆς ἀρίστης τῶν αἰσθήσεων ὄψεως κρινόμενα μετέχει τοῦ ἀριθμοῦ κατὰ γένος· ἑπτὰ γάρ ἐστι τὰ ὁρώμενα, σῶμα, διάστασις, σχῆμα, μέγεθος, χρῶμα, κίνησις, στάσις, καὶ παρὰ ταῦτα οὐδὲν ἕτερον.
121Sesin bütün değişimleri de yedidir: tiz vurgu, pes vurgu, inip çıkan vurgu; dördüncüsü sert soluklu ses, beşincisi yumuşak soluklu ses, altıncısı uzun, yedincisi kısa ses.
συμβέβηκε μέντοι καὶ τὰς τῆς φωνῆς μεταβολὰς ἁπάσας ἑπτὰ εἶναι, τὴν ὀξεῖαν, τὴν βαρεῖαν, τὴν περισπωμένην, καὶ τέταρτον δασὺν φθόγγον καὶ ψιλὸν πέμπτον καὶ μακρὸν ἕκτον καὶ βραχὺν ἕβδομον.
122Hareketler de yedidir: yukarı, aşağı, sağa, sola, ileri, geri ve dairesel hareket. Dans gösterisi yapanlar bunları özellikle açıkça sergilerler.
ἀλλὰ γὰρ καὶ κινήσεις ἑπτὰ εἶναι συμβέβηκε, τὴν ἄνω, τὴν κάτω, τὴν ἐπὶ δεξιά, τὴν ἐπ’ εὐώνυμα, τὴν πρόσω, τὴν κατόπιν, τὴν ἐν κύκλῳ, ἃς ἐν τοῖς μάλιστα τρανοῦσιν οἱ τὴν ὄρχησιν ἐπιδεικνύμενοι.
123Bedenden yapılan atılımların da bu sayıya tabi olduğu söylenir. Gözlerden yaş akar; burun deliklerinden başın temizlenmesiyle çıkanlar; ağızdan tükürülen salya. Atıkların boşaltılması için iki hazne de vardır, biri önde, biri arkada. Altıncısı bütün bedenden terle akan sıvıdır; yedincisi de döl organlarından tohumun en tabiî biçimde salınmasıdır.
φασὶ δὲ καὶ τὰς διὰ τοῦ σώματος ἐκκρίσεις ὑπεστάλθαι τῷ λεχθέντι ἀριθμῷ· διὰ μὲν γὰρ ὀφθαλμῶν δάκρυα προχεῖται, διὰ δὲ μυκτήρων αἱ ἐκ κεφαλῆς καθάρσεις, διὰ δὲ στόματος ὁ ἀποπτυόμενος σίελος· εἰσὶ δὲ καὶ διτταὶ δεξαμεναὶ πρὸς τὰς τῶν περιττωμάτων ἀποχετεύσεις, ἡ μὲν ἔμπροσθεν, ἡ δὲ κατόπιν· ἕκτη δ’ ἐστὶν ἡ δι’ ὅλου τοῦ σώματος ἐν ἱδρῶτι πρόχυσις, καὶ ⟨ἑβδόμη⟩ ἡ φυσικωτάτη σπέρματος πρόεσις διὰ τῶν γεννητικῶν.
124Tabiatın uzmanı Hippokrates de tohumun pıhtılaşmasının da etin biçimlenmesinin de yedi günde sağlamlaştığını söyler. Kadınlarda da aybaşı akıntısı en çok yedi gün sürer. Ana karnındaki bebekler de tabiatça yedi ayda tam olarak gelişir; öyle ki pek şaşırtıcı bir şey olur: yedi aylık doğanlar yaşar, sekiz aylık doğanlar ise çoğunlukla yaşayamaz.
φησὶ δὲ καὶ Ἱπποκράτης ὁ τῆς φύσεως ἐπιγνώμων ἐν ἑβδομάδι κρατύνεσθαι καὶ τὴν πῆξιν τῆς γονῆς καὶ τὴν ἀνάπλασιν τῆς σαρκός. πάλιν δ’ αὖ γυναιξὶν ἡ φορὰ τῶν καταμηνίων εἰς ἑπτὰ τὰς πλείστας ἡμέρας χορηγεῖται. καὶ τὰ κατὰ γαστρὸς βρέφη μησὶν ἑπτὰ τελειογονεῖσθαι πέφυκεν, ὡς παραδοξότατόν τι συμβαίνειν· γίνεται γὰρ τὰ ἑπτάμηνα γόνιμα, τῶν ὀκτωμηνιαίων ὡς ἐπίπαν ζῳογονεῖσθαι μὴ δυναμένων.
125Bedenlerin ağır hastalıkları da, özellikle içimizdeki güçlerin dengesizliğinden sürekli ateşler bastırdığında, çoğunlukla yedinci gün karara bağlanır. Çünkü yedinci gün can davasında hâkimlik eder: kimine kurtuluş, kimine ölüm hükmü verir.
αἵ τε βαρεῖαι νόσοι σωμάτων, καὶ μάλισθ’ ὅταν ἐκ δυσκρασίας τῶν ἐν ἡμῖν δυνάμεων πυρετοὶ συνεχεῖς ἐπισκήψωσιν, ἑβδόμῃ μάλιστά πως ἡμέρᾳ διακρίνονται· δικάζει γὰρ ἀγῶνα τὸν περὶ ψυχῆς, τοῖς μὲν σωτηρίαν ψηφιζομένη, τοῖς δὲ θάνατον.
126Yedinin gücü yalnız sözü edilen şeylere değil, epistēmēlerin en iyilerine, dil bilgisine ve musikiye de ulaşmıştır. Yedi telli lir, gezegenlerin dansına karşılık gelerek ünlü ahenkleri meydana getirir; neredeyse bütün çalgı yapımının önderidir. Dil bilgisindeki harfler arasında ünlü denilenler de gerçekten yedidir. Çünkü bunlar hem kendi başlarına ses verir görünürler, hem de öbür harflerle birleşince boğumlu sesler meydana getirirler: yarı ünlülerin eksiğini tamamlayıp sesleri bütün hâle getirirler; ünsüzlerin tabiatını ise kendi güçlerinden onlara üfleyerek dönüştürüp değiştirirler ki söylenemeyenler söylenebilir olsun.
ἡ δὲ δύναμις αὐτῆς οὐ μόνον τοῖς εἰρημένοις, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἀρίσταις τῶν ἐπιστημῶν ἐπιπεφοίτηκε, γραμματικῇ τε καὶ μουσικῇ. λύρα μὲν γὰρ ἡ ἑπτάχορδος ἀναλογοῦσα τῇ τῶν πλανήτων χορείᾳ τὰς ἐλλογίμους ἁρμονίας ἀποτελεῖ, σχεδόν τι τῆς κατὰ μουσικὴν ὀργανοποιίας ἁπάσης ἡγεμονὶς οὖσα. στοιχείων τε τῶν ἐν γραμματικῇ τὰ λεγόμενα φωνήεντα ἐτύμως ἑπτά ἐστιν, ἐπειδὴ καὶ ἐξ ἑαυτῶν ἔοικε φωνεῖσθαι καὶ τοῖς ἄλλοις συνταττόμενα φωνὰς ἐνάρθρους ἀποτελεῖν· τῶν μὲν γὰρ ἡμιφώνων ἀναπληροῖ τὸ ἐνδέον ὁλοκλήρους κατασκευάζοντα τοὺς φθόγγους, τῶν δ’ ἀφώνων τρέπει καὶ μεταβάλλει τὰς φύσεις ἐμπνέοντα τῆς ἰδίας δυνάμεως, ἵνα γένηται τὰ ἄρρητα ῥητά.
127Bu yüzden, bana öyle geliyor ki, başlangıçta şeylere ad koyanlar bilge kişiler olduklarından bu sayıyı, ona duyulan saygı (sebasmos) ve onda bulunan yücelik sebebiyle "hepta" diye adlandırdılar. Romalılar ise Yunanlıların düşürdüğü S harfini ekleyerek anlamı daha da belirginleştirirler: söylendiği gibi yücelik ve saygıdan türeterek, kökene daha uygun biçimde ona "septem" derler.
διό μοι δοκοῦσιν οἱ τὰ ὀνόματα τοῖς πράγμασιν ἐξ ἀρχῆς ἐπιφημίσαντες ἅτε σοφοὶ καλέσαι τὸν ἀριθμὸν ἑπτὰ ἀπὸ τοῦ περὶ αὐτὸν σεβασμοῦ καὶ τῆς προσούσης σεμνότητος· Ῥωμαῖοι δὲ καὶ προστιθέντες τὸ ἐλλειφθὲν ὑφ’ Ἑλλήνων στοιχεῖον τὸ Σ τρανοῦσιν ἔτι μᾶλλον τὴν ἔμφασιν, ἐτυμώτερον σέπτεμ προσαγορεύοντες ἀπὸ τοῦ σεμνοῦ, καθάπερ ἐλέχθη, καὶ σεβασμοῦ.
128Yedi hakkında bunlar ve daha fazlası söylenir ve felsefesi yapılır. Bu sebeplerle yedi, tabiatta en yüksek şerefleri elde etmiştir; matematik epistēmēsiyle uğraşan Yunanlıların ve barbarların en itibarlıları da ona saygı gösterir. Aretēyi seven Musa da onu son derece şereflendirmiştir: güzelliğini kanunun en kutsal levhalarına yazmış, kendisine tabi olan herkesin zihnine de kazımıştır. Çünkü altı günde bir, yedinci günü kutsal saymalarını buyurmuştur: o gün geçimi aramak ve kazanmakla ilgili öbür işlerden el çekecek, yalnız felsefeyle, ahlakın iyileşmesi ve vicdanın sorgusu için uğraşacaklardır. Vicdan, psykhēye yerleşmiş bir hâkim gibi azarlar ve kimseden çekinmez: kimi zaman daha sert tehditlere, kimi zaman daha ölçülü öğütlere başvurur; kasten haksızlık etmiş göründüğü işler için tehditlere, öngörülemediği için istemeden yapılan işler için de bir daha aynı biçimde sürçmesin diye öğütlere.
Ταῦτα καὶ ἔτι πλείω λέγεται καὶ φιλοσοφεῖται περὶ ἑβδομάδος, ὧν ἕνεκα τιμὰς μὲν ἔλαχεν ἐν τῇ φύσει τὰς ἀνωτάτω, τιμᾶται δὲ καὶ παρὰ τοῖς δοκιμωτάτοις τῶν Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων, οἳ τὴν μαθηματικὴν ἐπιστήμην διαπονοῦσιν, ἐκτετίμηται δ’ ὑπὸ τοῦ φιλαρέτου Μωυσέως, ὃς τὸ κάλλος αὐτῆς ἀνέγραψεν ἐν ταῖς ἱερωτάταις τοῦ νόμου στήλαις, ταῖς δὲ διανοίαις τῶν ὑφ’ αὑτὸν ἁπάντων ἐνεχάραξε, δι’ ἓξ ἡμερῶν κελεύσας ἄγειν ἱερὰν ἑβδόμην ἀπὸ τῶν ἄλλων ἀνέχοντας ἔργων ὅσα κατὰ ζήτησιν βίου καὶ πορισμόν, ἑνὶ μόνῳ σχολάζοντας τῷ φιλοσοφεῖν εἰς βελτίωσιν ἠθῶν καὶ τὸν τοῦ συνειδότος ἔλεγχον, ὃς ἐνιδρυμένος τῇ ψυχῇ καθάπερ δικαστὴς ἐπιπλήττων οὐ δυσωπεῖται, τὰ μὲν σφοδροτέραις ἀπειλαῖς τὰ δὲ καὶ μετριωτέραις νουθεσίαις χρώμενος, περὶ μὲν ὧν ἔδοξεν ἐκ προνοίας ἀδικεῖν ἀπειλαῖς, περὶ δ’ ὧν ἀκούσια διὰ τὸ ἀπροοράτως ἔχειν νουθεσίαις ὑπὲρ τοῦ μηκέθ’ ὁμοίως ὀλισθεῖν.
129Musa dünyanın yaratılışını bir özet hâlinde toparlarken şöyle der: "Göğün ve yerin, yaratıldıkları zamanki oluşunun kitabı budur; Tanrı göğü ve yeri yaptığı gün, kırın her yeşilliğini yeryüzünde meydana gelmeden önce, kırın her otunu da bitmeden önce yaptı" (Tekvin 2:4–5). Burada, duyulur eserlerin mühürleri olan cisimsiz ve akılla kavranan ideaları açıkça göstermiyor mu? Çünkü yer yeşermeden önce, diyor, şeylerin tabiatında bizzat yeşillik vardı; kırda ot bitmeden önce de
Ἐπιλογιζόμενος δὲ τὴν κοσμοποιίαν κεφαλαιώδει τύπῳ φησίν· „Αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς ὅτε ἐγένετο, ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, καὶ πᾶν χλωρὸν ἀγροῦ πρὸ τοῦ γενέσθαι ἐπὶ τῆς γῆς καὶ πάντα χόρτον ἀγροῦ πρὸ τοῦ ἀνατεῖλαι“ (Gen. 2, 4. 5). ἆρ’ οὐκ ἐμφανῶς τὰς ἀσωμάτους καὶ νοητὰς ἰδέας παρίστησιν, ἃς τῶν αἰσθητῶν ἀποτελεσμάτων σφραγῖδας εἶναι συμβέβηκε; πρὶν γὰρ χλοῆσαι τὴν γῆν, αὐτὸ τοῦτο ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων χλόη, φησίν, ἦν, καὶ πρὶν ἀνατεῖλαι χόρτον ἐν ἀγρῷ, χόρτος ἦν οὐχ
130 görünmeyen bir ot vardı. Hislerin ayırt ettiği öbür şeylerin her biri için de, oluşanlara biçim veren ve onları ölçen daha eski eidoslar ve ölçüler önceden var olmuştu diye anlamak gerekir. Musa, kısa söze herkesten çok önem verdiğinden, bunları tek tek değil, hepsini toptan anlatmışsa da, söylenen birkaç şey yine de evrenin tabiatına örnek teşkil eder. Bu tabiat, duyulur şeylerden hiçbirini cisimsiz bir örnek olmadan meydana getirmez.
ὁρατός. ὑπονοητέον δ’ ὅτι καὶ ἑκάστου τῶν ἄλλων ἃ δικάζουσιν αἰσθήσεις τὰ πρεσβύτερα εἴδη καὶ μέτρα, οἷς εἰδοποιεῖται καὶ μετρεῖται τὰ γινόμενα, προϋπῆρχε· καὶ γὰρ εἰ μὴ κατὰ μέρος ⟨ἀλλ’⟩ ἀθρόα πάντα διεξελήλυθε φροντίζων εἰ καί τις ἄλλος βραχυλογίας, οὐδὲν ἧττον τὰ ῥηθέντα ὀλίγα δείγματα τῆς τῶν συμπάντων ἐστὶ φύσεως, ἥτις ἄνευ ἀσωμάτου παραδείγματος οὐδὲν τελεσιουργεῖ τῶν ἐν αἰσθήσει.
131Musa sırayı gözeterek ve sonra gelenlerin öncekilerle bağını koruyarak ardından şöyle der: "Yerden bir kaynak yükseliyor ve yerin bütün yüzünü suluyordu" (Tekvin 2:6). Öbür filozoflar, bütün suyun, dünyanın kendilerinden yaratıldığı dört unsurdan biri olduğunu söylerler. Musa ise uzaktaki şeyleri bile iyice görüp kavramaya alışmış daha keskin gözlerle bakarak büyük denizi, evrenin dörtte birini bir unsur sayar; ondan sonra gelenler bu denize Okeanos derler ve bizim gemiyle dolaştığımız denizleri onun yanında liman büyüklüğünde sayarlar. Tatlı ve içilebilir suyu ise deniz suyundan ayırıp yere bağlamış, onu denizin değil yerin bir parçası saymıştır. Bunun sebebini daha önce söyledik: yer, tutkal gibi birleştiren tatlı bir keyfiyetle âdeta bir bağla bir arada tutulsun diye. Çünkü kuru kalsaydı, gözeneklerden içeri sızıp her yanına dağılan nem olmasaydı, çözülüp dağılırdı. Oysa yer bir arada durur ve kalıcıdır: bir yandan birleştirici pneumanın kuvvetiyle, bir yandan da kuruyup küçüklü büyüklü parçalara ufalanmasına izin vermeyen nem sayesinde.
Τῆς δ’ ἀκολουθίας ἐχόμενος καὶ τὸν εἱρμὸν τῶν ἑπομένων πρὸς τὰ ἡγούμενα διατηρῶν ἑξῆς λέγει· "πηγὴ δ’ ἀνέβαινεν ἐκ τῆς γῆς καὶ ἐπότιζε πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς“ (Gen. 2, 6). οἱ μὲν ἄλλοι φιλόσοφοι τὸ σύμπαν ὕδωρ ἓν στοιχεῖον εἶναί φασι τῶν τεττάρων, ἐξ ὧν ὁ κόσμος ἐδημιουργήθη. Μωυσῆς δ’ ὀξυωπεστέροις ὄμμασι καὶ τὰ μακρὰν εἰωθὼς εὖ μάλα θεωρεῖν καὶ καταλαμβάνειν στοιχεῖον μὲν οἴεται εἶναι τὴν μεγάλην θάλατταν, μοῖραν τετάρτην τῶν συμπάντων, ἣν οἱ μετ’ αὐτὸν Ὠκεανὸν προσαγορεύοντες τὰ παρ’ ἡμῖν πλωτὰ πελάγη λιμένων ἔχειν μεγέθη νομίζουσι, τὸ δὲ γλυκὺ καὶ πότιμον ὕδωρ διέκρινεν ἀπὸ τοῦ θαλαττίου προσκατατάξας αὐτὸ τῇ γῇ καὶ μέρος ταύτης ὑπολαβών, οὐκ ἐκείνου, διὰ τὴν λεχθεῖσαν αἰτίαν πρότερον, ἵν’ ὡς ἂν ὑπὸ δεσμοῦ συνέχηται γλυκείᾳ ποιότητι κόλλης τρόπον ἑνούσης· ξηρὰ γὰρ ἀπολειφθεῖσα, μὴ παραδυομένης νοτίδος διὰ τῶν ἀραιωμάτων πολυσχιδῶς ἐπιφοιτώσης, κἂν διελέλυτο· συνέχεται δὲ καὶ διαμένει τὰ μὲν πνεύματος ἑνωτικοῦ δυνάμει, τὰ δὲ τῆς νοτίδος οὐκ ἐώσης ἀφαυαινομένην κατὰ τρύφη μικρὰ καὶ μεγάλα θρύπτεσθαι.
132Bir sebep budur; hakikati bir hedef gibi gözeten başka bir sebebi de söylemek gerekir. Yerden doğan hiçbir şey tabiatça yaş bir öz olmadan meydana gelmez. Tohumların atılması bunu gösterir: tohumlar ya hayvanlarınki gibi yaştır, ya da bitkilerinki gibi nem olmadan filizlenmez. Buradan açıkça anlaşılır ki sözü edilen yaş öz, her şeyi doğuran yerin bir parçası olmak zorundadır, tıpkı kadınlar için aybaşı akıntısı gibi. Nitekim tabiatı inceleyenler, bunun da bebeklerin bedenî özü olduğunu söylerler.
μία μὲν αἰτία ἥδε, λεκτέον δὲ καὶ ἑτέραν στοχαζομένην ὥσπερ σκοποῦ τῆς ἀληθείας· οὐδὲν τῶν γηγενῶν ἄνευ ὑγρᾶς οὐσίας συνίστασθαι πέφυκε· μηνύουσι δ’ αἱ καταβολαὶ τῶν σπερμάτων, ἅπερ ἢ ὑγρά ἐστιν, ὡς τὰ τῶν ζῴων, ἢ οὐκ ἄνευ ὑγρότητος βλαστάνει, τοιαῦτα δὲ τὰ τῶν φυτῶν ἐστιν· ἐξ οὗ δῆλον ὅτι ἀνάγκη τὴν λεχθεῖσαν ὑγρὰν οὐσίαν μέρος εἶναι γῆς τῆς πάντα τικτούσης, καθάπερ ταῖς γυναιξὶ τὴν φορὰν τῶν καταμηνίων· λέγεται γὰρ οὖν καὶ ταῦτα πρὸς ἀνδρῶν φυσικῶν οὐσία σωματικὴ βρεφῶν εἶναι.
133Söylenenlerle şimdi söyleyeceğimiz de uyum içindedir. Tabiat her anneye en zorunlu bir parça olarak süt fışkıran memeler vermiş, doğacak olanın gıdasını önceden hazırlamıştır. Yer de anlaşılan bir annedir; bu yüzden ilk insanlar, anne ve yer adlarını birleştirerek ona Demeter demeyi uygun gördüler. Çünkü Platon'un dediği gibi, yer kadını değil, kadın yeri taklit etmiştir. Şairler soyu da yere yerinde olarak "her şeyin anası", "meyve veren", "her şeyi bağışlayan" demeye alışmıştır; çünkü o, canlıların ve bitkilerin hem oluşunun hem varlığını sürdürmesinin sebebidir. Öyleyse tabiatın, annelerin en eskisi ve en doğurganı olan yere de memeler gibi ırmakların ve kaynakların akıntılarını vermesi yerindeydi; böylece bitkiler sulansın ve bütün canlılar bol bol içecek bulsun.
τῶν δ’ εἰρημένων οὐκ ἀπᾴδει καὶ τὸ μέλλον λέγεσθαι· πάσῃ μητρὶ καθάπερ ἀναγκαιότατον μέρος ἡ φύσις πηγάζοντας ἀνέδωκε μαστοὺς προευτρεπισαμένη τροφὰς τῷ γεννησομένῳ· μήτηρ δ’ ὡς ἔοικε καὶ ἡ γῆ, παρὸ καὶ τοῖς πρώτοις ἔδοξεν αὐτὴν Δήμητραν καλέσαι τὸ μητρὸς καὶ γῆς ὄνομα συνθεῖσιν· οὐ γὰρ γῆ γυναῖκα, ὡς εἶπε Πλάτων, ἀλλὰ γυνὴ γῆν μεμίμηται, ἣν ἐτύμως τὸ ποιητικὸν γένος παμμήτορα καὶ καρποφόρον καὶ πανδώραν εἴωθεν ὀνομάζειν, ἐπειδὴ πάντων αἰτία γενέσεως καὶ διαμονῆς ζῴων ὁμοῦ καὶ φυτῶν ἐστιν. εἰκότως οὖν καὶ γῇ τῇ πρεσβυτάτῃ καὶ γονιμωτάτῃ μητέρων ἀνέδωκεν ἡ φύσις οἷα μαστοὺς ποταμῶν ῥεῖθρα καὶ πηγῶν, ἵνα καὶ τὰ φυτὰ ἄρδοιτο καὶ ποτὸν ἄφθονον ἔχοι πάντα τὰ ζῷα.
134Bundan sonra Musa şöyle der: "Tanrı yerden toprak alarak insanı biçimlendirdi ve yüzüne hayat nefesi üfledi" (Tekvin 2:7). Bununla da şimdi biçimlendirilen insan ile daha önce Tanrı'nın suretine göre yaratılmış olan insan arasında pek büyük bir fark bulunduğunu en açık biçimde gösterir. Çünkü biçimlendirilen insan duyulurdur, artık keyfiyetten pay almıştır, beden ve psykhēden oluşur, erkektir ya da kadındır, tabiatça ölümlüdür. Surete göre olan ise bir idea, bir cins ya da bir mühürdür; akılla kavranır, cisimsizdir, ne erkektir ne dişi, tabiatça bozulmazdır.
Μετὰ δὲ ταῦτά φησιν ὅτι "ἔπλασεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον χοῦν λαβὼν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς" (Gen. 2, 7). ἐναργέστατα καὶ διὰ τούτου παρίστησιν ὅτι διαφορὰ παμμεγέθης ἐστὶ τοῦ τε νῦν πλασθέντος ἀνθρώπου καὶ τοῦ κατὰ τὴν εἰκόνα θεοῦ γεγονότος πρότερον· ὁ μὲν γὰρ διαπλασθεὶς αἰσθητὸς ἤδη μετέχων ποιότητος, ἐκ σώματος καὶ ψυχῆς συνεστώς, ἀνὴρ ἢ γυνή, φύσει θνητός· ὁ δὲ κατὰ τὴν εἰκόνα ἰδέα τις ἢ γένος ἢ σφραγίς, νοητός, ἀσώματος, οὔτ’ ἄρρεν οὔτε θῆλυ, ἄφθαρτος φύσει.
135Duyulur ve tek tek insanın yapısının ise, Musa'ya göre, topraktan bir ousia ile ilahi pneumadan oluşan bileşik bir yapı olduğunu söyler. Çünkü beden, sanatkârın toprak alıp ondan insan biçimini yoğurmasıyla meydana geldi; psykhē ise yaratılmış hiçbir şeyden değil, her şeyin babasından ve önderinden geldi. Zira Tanrı'nın üflediği şey, o kutlu ve mesut tabiattan, soyumuzun yararına buraya bir koloni olarak gönderilmiş ilahi pneumadan başka bir şey değildi; öyle ki insan, görünen yanıyla ölümlü olsa da, hiç değilse görünmeyen yanıyla ölümsüzleşsin. Bu yüzden insanın, ölümlü ve ölümsüz tabiatın sınırında durduğunu, her ikisinden gerektiği kadar pay aldığını, hem ölümlü hem ölümsüz yaratıldığını, bedence ölümlü, zihince ölümsüz olduğunu söylemek yerinde olur.
τοῦ δ’ αἰσθητοῦ καὶ ἐπὶ μέρους ἀνθρώπου τὴν κατασκευὴν σύνθετον εἶναί φησιν ἔκ τε γεώδους οὐσίας καὶ πνεύματος θείου· γεγενῆσθαι γὰρ τὸ μὲν σῶμα χοῦν τοῦ τεχνίτου λαβόντος καὶ μορφὴν ἀνθρωπίνην ἐξ αὐτοῦ διαπλάσαντος, τὴν δὲ ψυχὴν ἀπ’ οὐδενὸς γενητοῦ τὸ παράπαν, ἀλλ’ ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ ἡγεμόνος τῶν πάντων· ὃ γὰρ ἐνεφύσησεν, οὐδὲν ἦν ἕτερον ἢ πνεῦμα θεῖον ἀπὸ τῆς μακαρίας καὶ εὐδαίμονος φύσεως ἐκείνης ἀποικίαν τὴν ἐνθάδε στειλάμενον ἐπ’ ὠφελείᾳ τοῦ γένους ἡμῶν, ἵν’ εἰ καὶ θνητόν ἐστι κατὰ τὴν ὁρατὴν μερίδα, κατὰ γοῦν τὴν ἀόρατον ἀθανατίζηται. διὸ καὶ κυρίως ἄν τις εἴποι τὸν ἄνθρωπον θνητῆς καὶ ἀθανάτου φύσεως εἶναι μεθόριον ἑκατέρας ὅσον ἀναγκαῖόν ἐστι μετέχοντα καὶ γεγενῆσθαι θνητὸν ὁμοῦ καὶ ἀθάνατον, θνητὸν μὲν κατὰ τὸ σῶμα, κατὰ δὲ τὴν διάνοιαν ἀθάνατον.
136Bütün soyumuzun ilk atası olan o ilk insan, topraktan doğan insan, bana kalırsa hem psykhēce hem bedence en iyi biçimde yaratılmıştı ve her ikisindeki üstünlükleriyle sonra gelenlerden çok farklıydı; çünkü o, gerçekten iyi ve güzel bir insandı. Bedeninin güzelliği üç delille gösterilebilir. Birincisi şudur: Bol su ayrılıp deniz adını aldığında yeni kurulmuş yer henüz ortaya çıkmıştı; meydana gelen şeylerin maddesi karışmamış, katıksız ve saftı, üstelik kolayca işlenir ve biçim alırdı. Ondan yapılan şeylerin kusursuz olması da doğaldı.
ἐκεῖνος δ’ ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ὁ γηγενής, ὁ παντὸς τοῦ γένους ἡμῶν ἀρχηγέτης, ἑκάτερον ἄριστος ψυχήν τε καὶ σῶμα γεγενῆσθαί μοι δοκεῖ καὶ μακρῷ τινι τοὺς ἔπειτα διενεγκεῖν κατὰ τὰς ἐν ἀμφοτέροις ὑπερβολάς· ὁ γὰρ ἀληθείᾳ καλὸς καὶ ἀγαθὸς οὗτος ὄντως ἦν. τεκμηριώσαιτο δ’ ἄν τις τὴν μὲν τοῦ σώματος εὐμορφίαν ἐκ τριῶν, ὧν ἐστι πρῶτον τόδε· ἄρτι τῆς γῆς νεοκτίστου φανείσης κατὰ τὴν τοῦ πολλοῦ ὕδατος διάκρισιν, ὃ προσερρήθη θάλαττα, τὴν ὕλην συνέβαινε τῶν γινομένων ἀμιγῆ καὶ ἄδολον καὶ καθαρὰν ἔτι δ’ ὁλκὸν καὶ εὐεργὸν εἶναι, ἐξ ἧς τὰ ἀποτελούμενα εἰκότως ἦν ἀνυπαίτια.
137İkincisi, Tanrı bu insan biçimli heykeli büyük bir özenle yoğurmak isterken, anlaşılan, toprağı yerin rastgele bir yerinden almadı. Bütün yerden en iyisini, saf maddeden en saf ve en iyi süzülmüş olanı, bu yapıya en uygun düşeni seçti. Çünkü akla dayanan psykhē için bir ev, daha doğrusu kutsal bir tapınak inşa ediliyordu; bu tapınak, heykellerin en tanrısal olanını taşıyacaktı.
δεύτερον δέ, οὐκ ἐκ τοῦ τυχόντος μέρους τῆς γῆς ἔοικεν ὁ θεὸς χοῦν λαβὼν τὸν ἀνθρωποειδῆ τοῦτον ἀνδριάντα πλάττειν ἐθελῆσαι μετὰ τῆς ἀνωτάτω σπουδῆς, ἀλλὰ διακρίνας ἐξ ἁπάσης τὸ βέλτιστον, ἐκ καθαρᾶς ὕλης τὸ καθαρώτατον καὶ διηθημένον ἄκρως, ὃ πρὸς τὴν κατασκευὴν μάλιστα ἥρμοζεν· οἶκος γάρ τις ἢ νεὼς ἱερὸς ἐτεκταίνετο ψυχῆς λογικῆς, ἣν ἔμελλεν ἀγαλματοφορήσειν ἀγαλμάτων τὸ θεοειδέστατον.
138Üçüncüsü, sayılanlarla kıyas bile edilemeyecek olanıdır: Yaratıcı her bakımdan, epistēmē bakımından da iyiydi. Öyle ki bedenin her bir parçası hem kendi başına uygun sayılara sahipti, hem de bütünle birliği içinde ahenkli biçimde tam olarak ayarlanmıştı. Orantıyla birlikte ona güzel bir et yoğurdu ve güzel bir renk boyadı; çünkü ilk insanın
τρίτον δέ, ὃ μηδὲ σύγκρισιν ἔχει πρὸς τὰ λεχθέντα, ὁ δημιουργὸς ἀγαθὸς ἦν τά τε ἄλλα καὶ τὴν ἐπιστήμην, ὡς ἕκαστον τῶν τοῦ σώματος μερῶν καὶ ἰδίᾳ καθ’ αὑτὸ τοὺς ἐπιβάλλοντας ἔχειν ἀριθμοὺς καὶ πρὸς τὴν τοῦ ὅλου κοινωνίαν εὐαρμόστως ἀπηκριβῶσθαι· μετὰ δὲ τῆς συμμετρίας καὶ εὐσαρκίαν προσανέπλαττε καὶ εὔχροιαν ἠνθογράφει βουλόμενος, ὡς ἔνι
139 mümkün olduğunca en güzel görünmesini istiyordu. Psykhēce de en iyi olduğu açıktır. Çünkü Tanrı, onun yapımında oluşa tabi şeylerden hiçbirini örnek almamış, dediğim gibi yalnız kendi logosunu örnek almış görünür. Bu yüzden Musa, insanın, hislerin bulunduğu yer olan yüzüne üflenerek bu logosun bir sureti ve taklidi olarak meydana geldiğini söyler. Yaratıcı bedene hislerle can verdi; kral olan aklı ise yönetici kısma yerleştirerek ona hisleri muhafız olarak verdi ki renkleri, sesleri, tatları, kokuları ve benzerlerini algılasın; akıl bunları his olmadan, kendi başına kavrayamazdı. Pek güzel bir örneğin taklidinin de pek güzel olması zorunludur. Tanrı'nın logosu ise tabiattaki güzellik olan güzelliğin kendisinden bile üstündür; güzellikle süslenmiş değildir, doğrusunu söylemek gerekirse kendisi bir süstür, hem de o güzellikten çok daha yakışıklı bir süs.
μάλιστα, κάλλιστον ὀφθῆναι τὸν πρῶτον ἄνθρωπον. ὅτι δὲ καὶ τὴν ψυχὴν ἄριστος ἦν, φανερόν· οὐδενὶ γὰρ ἑτέρῳ παραδείγματι τῶν ἐν γενέσει πρὸς τὴν κατασκευὴν αὐτῆς ἔοικε χρήσασθαι, μόνῳ δ’ ὡς εἶπον τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ. διό φησιν ἀπεικόνισμα καὶ μίμημα γεγενῆσθαι τούτου τὸν ἄνθρωπον ἐμπνευσθέντα εἰς τὸ πρόσωπον, ἔνθα τῶν αἰσθήσεων ὁ τόπος, αἷς τὸ μὲν σῶμα ἐψύχωσεν ὁ δημιουργός, τὸν δὲ βασιλέα λογισμὸν ἐνιδρυσάμενος τῷ ἡγεμονικῷ παρέδωκε δορυφορεῖσθαι πρὸς τὰς χρωμάτων καὶ φωνῶν χυλῶν τε αὖ καὶ ἀτμῶν καὶ τῶν παραπλησίων ἀντιλήψεις, ἃς ἄνευ αἰσθήσεως δι’ αὑτοῦ μόνου καταλαβεῖν οὐχ οἷός τε ἦν. ἀνάγκη δὲ παγκάλου παραδείγματος πάγκαλον εἶναι τὸ μίμημα. θεοῦ δὲ λόγος καὶ αὐτοῦ κάλλους, ὅπερ ἐστὶν ἐν τῇ φύσει κάλλος, ἀμείνων, οὐ κοσμούμενος κάλλει, κόσμος δ’ αὐτός, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, εὐπρεπέστατος ἐκείνου.
140İlk insan, bana öyle geliyor ki, beden ve psykhē bakımından böyle yaratılmıştı ve şimdi yaşayanlardan da bizden öncekilerden de üstündü. Çünkü bizim doğumumuz insanlardandır; onu ise Tanrı yarattı. Yapan ne kadar üstünse yapılan da o kadar iyidir. Olgunluk çağındaki şey, ister bir hayvan, ister bir bitki, ister bir meyve, ister tabiattaki başka bir şey olsun, çağını geçirmiş olandan her zaman daha iyi olduğu gibi, ilk biçimlendirilen insan da bütün soyumuzun olgunluk çağı olmuş görünür; ondan sonra gelenler ise artık aynı biçimde serpilmemiştir, çünkü her kuşak biçimleri ve güçleri giderek daha soluk almıştır.
Τοιοῦτος μὲν ὁ πρῶτος ἄνθρωπος κατά τε σῶμα καὶ ψυχὴν γεγενῆσθαί μοι δοκεῖ, τούς τε νῦν ὄντας καὶ τοὺς πρὸ ἡμῶν διενεγκὼν ἅπαντας· ἡ μὲν γὰρ ἡμετέρα γένεσις ἐξ ἀνθρώπων, τὸν δὲ θεὸς ἐδημιούργησεν· ἐφ’ ὅσον δὲ κρείττων ὁ ποιῶν, ἐπὶ τοσοῦτον καὶ τὸ γινόμενον ἄμεινον· ὥσπερ γὰρ τὸ ἀκμάζον αἰεὶ τοῦ παρηβηκότος βέλτιόν ἐστιν, εἴτε ζῷον εἴτε φυτὸν εἴτε καρπὸς εἴτ’ ἄλλο τι τῶν ἐν τῇ φύσει τυγχάνοι, οὕτως ἔοικεν ὁ μὲν πρῶτος διαπλασθεὶς ἄνθρωπος ἀκμὴ τοῦ ἡμετέρου παντὸς ὑπάρξαι γένους, οἱ δ’ ἔπειτα μηκέθ’ ὁμοίως ἐπακμάσαι, τῶν κατὰ γενεὰν ἀμαυροτέρας ἀεὶ τάς τε μορφὰς καὶ τὰς δυνάμεις λαμβανόντων·
141Bunun heykelcilikte ve resimde de olduğunu gördüm. Taklitler aslından geri kalır; taklitlerden yapılan resim ve heykeller ise, kaynaktan uzaklaştıkları için çok daha geri kalır. Mıknatıs taşı da benzer bir durum gösterir: Demir halkalardan ona dokunanı en sıkı biçimde tutulur, ona dokunan halkaya dokunanı daha az. Üçüncüsü ikinciye, dördüncüsü üçüncüye, beşincisi dördüncüye asılı kalır; uzun bir dizi hâlinde öbürleri de öbürlerine asılır ve hepsi tek bir çekim gücüyle bir arada tutulur, ama aynı şekilde değil. Kaynaktan uzakta asılı olanlar hep daha gevşektir, çünkü çekim gevşer ve artık aynı biçimde sıkıştıramaz. İnsan soyunun da benzer bir şeye uğradığı görülüyor: her kuşakta insanlar bedenin ve psykhēnin güçlerini ve keyfiyetlerini daha zayıf hâlde alıyorlar.
ὅπερ ἐπί τε πλαστικῆς καὶ ζῳγραφίας γινόμενον εἶδον· ἀποδεῖ γὰρ τὰ μιμήματα τῶν ἀρχετύπων, τὰ δ’ ἀπὸ τῶν μιμημάτων γραφόμενα καὶ πλαττόμενα πολὺ μᾶλλον, ἅτε μακρὰν ἀφεστῶτα τῆς ἀρχῆς· παραπλήσιον δὲ πάθος καὶ ἡ μαγνῆτις λίθος ἐπιδείκνυται· τῶν γὰρ σιδηρῶν δακτυλίων ὁ μὲν αὐτῆς ψαύσας βιαιότατα κρατεῖται, ὁ δὲ τοῦ ψαύσαντος ἧττον, ἐκκρέμαται δὲ καὶ τρίτος δευτέρου καὶ τέταρτος τρίτου καὶ πέμπτος τετάρτου καὶ ἑτέρων ἕτεροι κατὰ μακρὸν στοῖχον ὑπὸ μιᾶς ὁλκοῦ δυνάμεως συνεχόμενοι, πλὴν οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον· ἀεὶ γὰρ οἱ πόρρω τῆς ἀρχῆς ἀπηρτημένοι χαλῶνται διὰ τὸ τὴν ὁλκὴν ἀνίεσθαι μηκέθ’ ὁμοίως σφίγγειν δυναμένην. ὅμοιον δή τι πεπονθέναι καὶ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων φαίνεται καθ’ ἑκάστην γενεὰν ἀμυδροτέρας λαμβανόντων τάς τε τοῦ σώματος καὶ τὰς τῆς ψυχῆς δυνάμεις καὶ ποιότητας.
142O ilk ataya yalnız ilk insan değil, aynı zamanda tek dünya vatandaşı dersek, hiç yalan söylememiş oluruz. Çünkü onun evi ve şehri dünyaydı; taştan ve ağaçtan, insan eliyle yapılmış hiçbir yapı henüz yoktu. Bu dünyada, kendi vatanındaymış gibi tam bir güven içinde yaşıyordu; korkudan uzaktı, çünkü yeryüzündeki şeylere hükmetmeye layık görülmüştü ve bütün ölümlüler önünde siniyor, ona bir efendiye boyun eğer gibi itaat etmeyi öğrenmiş ya da buna zorlanmış bulunuyordu. Savaşsız bir barışın
τὸν δ’ ἀρχηγέτην ἐκεῖνον οὐ μόνον πρῶτον ἄνθρωπον ἀλλὰ καὶ μόνον κοσμοπολίτην λέγοντες ἀψευδέστατα ἐροῦμεν· ἦν γὰρ οἶκος αὐτῷ καὶ πόλις ὁ κόσμος, μηδεμιᾶς χειροποιήτου κατασκευῆς δεδημιουργημένης ἐκ λίθων καὶ ξύλων ὕλης, ᾧ καθάπερ ἐν πατρίδι μετὰ πάσης ἀσφαλείας ἐνδιῃτᾶτο φόβου μὲν ἐκτὸς ὤν, ἅτε τῆς τῶν περιγείων ἡγεμονίας ἀξιωθεὶς καὶ πάντων ὅσα θνητὰ κατεπτηχότων καὶ ὑπακούειν ὡς δεσπότῃ δεδιδαγμένων ἢ βιασθέντων, ἐν εὐπαθείαις
143 nimetleri içinde kusursuz bir hayat sürüyordu. İyi kanunlarla yönetilen her şehrin bir anayasası olduğuna göre, dünya vatandaşının da zorunlu olarak bütün dünyanın anayasasına göre yaşaması gerekiyordu. Bu anayasa, tabiatın doğru logosudur; daha asıl bir adla buna "kutsal yasa" denir, çünkü ilahi bir kanundur ve her varlığa uygun düşen ve payına düşen onunla dağıtılmıştır. Bu şehrin ve bu anayasanın, insandan önce de bazı vatandaşları olması gerekiyordu; en büyük surların içinde oturmak kendilerine düşmüş, en büyük ve en kâmil devletin kütüğüne yazılmış olan bu varlıklara haklı olarak "büyük şehrin vatandaşları" denebilir.
δὲ ταῖς ἐν εἰρήνῃ ἀπολέμῳ ζῶν ἀνεπιλήπτως. ἐπεὶ δὲ πᾶσα πόλις εὔνομος ἔχει πολιτείαν, ἀναγκαίως συνέβαινε τῷ κοσμοπολίτῃ χρῆσθαι πολιτείᾳ ᾗ καὶ σύμπας ὁ κόσμος· αὕτη δέ ἐστιν ὁ τῆς φύσεως ὀρθὸς λόγος, ὃς κυριωτέρᾳ κλήσει προσονομάζεται θεσμός, νόμος θεῖος ὤν, καθ’ ὃν τὰ προσήκοντα καὶ ἐπιβάλλοντα ἑκάστοις ἀπενεμήθη. ταύτης τῆς πόλεως καὶ πολιτείας ἔδει τινὰς εἶναι πρὸ ἀνθρώπου πολίτας, οἳ λέγοιντ’ ἂν ἐνδίκως μεγαλοπολῖται τὸν μέγιστον περίβολον οἰκεῖν λαχόντες καὶ τῷ μεγίστῳ καὶ τελειοτάτῳ πολιτεύματι ἐγγραφέντες.
144Bunlar, akla sahip ilahi tabiatlardan başka kim olabilir? Bu tabiatların bir kısmı cisimsiz ve akılla kavranır, bir kısmı ise yıldızlar gibi cisimsiz değildir. İlk insan onlarla konuşup birlikte yaşayarak elbette katıksız bir saadet içinde ömür sürüyordu. Önderin akrabası ve yakın soydaşı olduğundan, çünkü ilahi pneuma ona bol bol akmıştı, her sözünde ve her işinde baba ve krala hoş görünmeye çalışıyor, aretēlerin açtığı ana yollarda onun izinden yürüyordu. Bu yollara yalnız, kendilerini doğuran Tanrı'ya benzemeyi gaye edinen psykhēlerin yaklaşması caizdir.
οὗτοι δὲ τίνες ἂν εἶεν ὅτι μὴ λογικαὶ καὶ θεῖαι φύσεις, αἱ μὲν ἀσώματοι καὶ νοηταί, αἱ δὲ οὐκ ἄνευ σωμάτων, ὁποίους συμβέβηκεν εἶναι τοὺς ἀστέρας; οἷς προσομιλῶν καὶ συνδιαιτώμενος εἰκότως ἐν ἀκράτῳ διέτριβεν εὐδαιμονίᾳ· συγγενής τε καὶ ἀγχίσπορος ὢν τοῦ ἡγεμόνος, ἅτε δὴ πολλοῦ ῥυέντος εἰς αὐτὸν τοῦ θείου πνεύματος, πάντα καὶ λέγειν καὶ πράττειν ἐσπούδαζεν εἰς ἀρέσκειαν τοῦ πατρὸς καὶ βασιλέως, ἑπόμενος κατ’ ἴχνος αὐτῷ ταῖς ὁδοῖς, ἃς λεωφόρους ἀνατέμνουσιν ἀρεταί, διότι μόναις ψυχαῖς θέμις προσέρχεσθαι τέλος ἡγουμέναις τὴν πρὸς τὸν γεννήσαντα θεὸν ἐξομοίωσιν.
145İlk yaratılan insanın hem psykhēdeki hem bedendeki güzelliği hakkında, hakikatten çok daha az da olsa, gücümüz yettiğince söylenebilecekler söylendi. Onun ideasından pay alan torunları ise, soluk da olsa, ataya akrabalıklarının izlerini hâlâ zorunlu olarak taşırlar.
Τοῦ μὲν οὖν πρώτου φύντος ἀνθρώπου τὸ καθ’ ἑκάτερον ψυχήν τε καὶ σῶμα κάλλος, εἰ καὶ πολλῷ τῆς ἀληθείας ἔλαττον, ἀλλ’ οὖν κατὰ τὴν ἡμετέραν δύναμιν ὡς οἷόν τε ἦν εἴρηται. τοὺς δ’ ἀπογόνους τῆς ἐκείνου μετέχοντας ἰδέας ἀναγκαῖον εἰ καὶ ἀμυδροὺς ἀλλ’ οὖν ἔτι σῴζειν τοὺς τύπους τῆς πρὸς τὸν προπάτορα συγγενείας.
146Peki bu akrabalık nedir? Her insan zihni bakımından ilahi logosa yakındır, çünkü o kutlu tabiatın bir kalıbı, bir parçası ya da bir ışıltısı olarak meydana gelmiştir; bedeninin yapısı bakımından ise bütün dünyaya yakındır. Çünkü aynı şeylerden, yerden, sudan, havadan ve ateşten karılmıştır; unsurların her biri, Yaratıcının bu görünür sureti işlemek için alması gereken, kendine en çok yeten maddeyi tamamlamak üzere kendine düşen payı getirmiştir.
ἡ δὲ συγγένεια τίς; πᾶς ἄνθρωπος κατὰ μὲν τὴν διάνοιαν ᾠκείωται λόγῳ θείῳ, τῆς μακαρίας φύσεως ἐκμαγεῖον ἢ ἀπόσπασμα ἢ ἀπαύγασμα γεγονώς, κατὰ δὲ τὴν τοῦ σώματος κατασκευὴν ἅπαντι τῷ κόσμῳ· συγκέκραται γὰρ ἐκ τῶν αὐτῶν, γῆς καὶ ὕδατος καὶ ἀέρος καὶ πυρός, ἑκάστου τῶν στοιχείων εἰσενεγκόντος τὸ ἐπιβάλλον μέρος πρὸς ἐκπλήρωσιν αὐταρκεστάτης ὕλης, ἣν ἔδει λαβεῖν τὸν δημιουργόν, ἵνα τεχνιτεύσῃ τὴν ὁρατὴν ταύτην εἰκόνα·
147Üstelik insan, sayılan bütün bu yerlerde, onları en yakın ve en akraba yerleri sayarak yaşar; yerden yere geçer, kimi zaman birine, kimi zaman ötekine gider. Öyle ki insanın her şey olduğunu, karada, suda, havada ve gökte yaşayan bir canlı olduğunu söylemek pek yerindedir. Yerde oturup yürüdüğü için kara canlısıdır; sık sık dalıp yüzdüğü ve denize açıldığı için su canlısıdır (tüccarlar, gemi sahipleri, mor boya avcıları, istiridye ve balık avına çıkanlar bunun en açık delilidir); bedeni yerden yukarıya yükseldiği için haklı olarak havada yol alan bir canlı denebilir. Ayrıca gök canlısıdır da, çünkü hislerin en çok yöneten görme duyusu yoluyla güneşe, aya ve gezegen ya da sabit öbür yıldızların her birine yaklaşır.
καὶ προσέτι πᾶσι τοῖς λεχθεῖσιν ὡς οἰκειοτάτοις καὶ συγγενεστάτοις χωρίοις ἐνδιαιτᾶται τόπους ἀμείβων καὶ ἄλλοτε ἄλλοις ἐπιφοιτῶν, ὡς κυριώτατα φάναι τὸν ἄνθρωπον πάντα εἶναι, χερσαῖον ἔνυδρον πτηνὸν οὐράνιον· ᾗ μὲν γὰρ οἰκεῖ καὶ βέβηκεν ἐπὶ γῆς, χερσαῖον ζῷόν ἐστιν, ᾗ δὲ δύεται καὶ νήχεται καὶ πλεῖ πολλάκις, ἔνυδρον— ἔμποροι καὶ ναύκληροι καὶ πορφυρεῖς καὶ ὅσοι τὴν ἐπ’ ὀστρέοις καὶ ἰχθύσιν ἄγραν μετίασι τοῦ λεχθέντος εἰσὶ σαφεστάτη πίστις —, ᾗ δὲ μετέωρον ἀπὸ γῆς ἀνώφοιτον ἐξῆρται τὸ σῶμα, λέγοιτ’ ἂν ἐνδίκως ἀεροπόρον εἶναι, πρὸς δὲ καὶ οὐράνιον, διὰ τῆς ἡγεμονικωτάτης τῶν αἰσθήσεων ὄψεως ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἑκάστῳ τῶν ἄλλων ἀστέρων πλανήτων καὶ ἀπλανῶν συνεγγίζων.
148Musa ad koymayı da çok güzel bir şekilde ilk insana bağladı (Tekvin 2:19). Çünkü bu, bilgeliğin ve krallığın işidir. O ilk insan ise kendi kendine öğrenmiş, kimseden ders almamış bir bilgeydi, çünkü ilahi ellerle meydana gelmişti; üstelik bir kraldı. Önderin, kendisine tabi olanların her birine ad vermesi yakışık alır. O ilk insanda da elbette olağanüstü bir hükümranlık gücü vardı; çünkü Tanrı onu özenle biçimlendirmiş, ikinci sıraya layık görmüş, onu kendi valisi ve öbür bütün varlıkların önderi yapmıştı. Nitekim onca kuşak sonra doğanlar bile, soy uzun zaman devirleri boyunca artık solmuşken, hükümranlık ve iktidarın ilk insandan elden ele geçen meşalesini koruyarak akılsız hayvanlara hâlâ hükmederler.
Παγκάλως δὲ καὶ τὴν θέσιν τῶν ὀνομάτων ἀνῆψε τῷ πρώτῳ (Gen. 2,19)· σοφίας γὰρ καὶ βασιλείας τὸ ἔργον, σοφὸς δ’ ἐκεῖνος αὐτομαθὴς καὶ αὐτοδίδακτος, χερσὶ θείαις γενόμενος, καὶ προσέτι βασιλεύς· ἐμπρεπὲς δ’ ἡγεμόνι προσαγορεύειν ἕκαστον τῶν ὑπηκόων. ὑπερβάλλουσα δ’ ὡς εἰκὸς δύναμις ἀρχῆς ἦν περὶ τὸν πρῶτον ἐκεῖνον ἄνθρωπον, ὃν σπουδῇ διαπλάσας ὁ θεὸς ἠξίου δευτερείων, ὕπαρχον μὲν αὑτοῦ, τῶν δ’ ἄλλων ἁπάντων ἡγεμόνα τιθείς, ὁπότε καὶ οἱ τοσαύταις γενεαῖς ὕστερον φύντες, ἤδη τοῦ γένους διὰ μακρὰς χρόνων περιόδους ἐξιτήλου ὄντος, οὐδὲν ἧττον ἔτι δεσπόζουσι τῶν ἀλόγων καθάπερ λαμπάδιον ἀρχῆς καὶ δυναστείας ἀπὸ τοῦ πρώτου διαδοθὲν φυλάττοντες.
149Musa, Tanrı'nın bütün hayvanları, her birine hangi adları vereceğini görmek isteyerek Âdem'e getirdiğini söyler. Tanrı tereddüt ettiğinden değil, çünkü Tanrı'ya bilinmeyen hiçbir şey yoktur; ama ölümlü bir varlıkta akla dayanan tabiatı kendiliğinden hareket eden bir tabiat olarak kurduğunu biliyordu, kendisi kötülükten uzak kalsın diye. Bir öğretmenin öğrencisini sınaması gibi onu sınıyordu: içindeki melekeyi uyandırıyor ve onu kendine özgü işleri göstermeye çağırıyordu ki adları kendiliğinden koysun; bu adlar ne yabancı ne de uyumsuz olmalı, adlandırılan şeylerin özelliklerini çok iyi göstermeliydi.
φησὶν οὖν ὅτι πάντα τὰ ζῷα ἤγαγεν ὁ θεὸς πρὸς τὸν Ἀδάμ, ἰδεῖν βουλόμενος τίνας θήσεται προσρήσεις ἑκάστοις, οὐχ ὅτι ἐνεδοίαζεν — ἄγνωστον γὰρ οὐδὲν θεῷ —, ἀλλ’ ὅτι ᾔδει τὴν λογικὴν ἐν θνητῷ φύσιν κατεσκευακὼς αὐτοκίνητον, ὅπως ἀμέτοχος αὐτὸς ᾖ κακίας. ἀπεπειρᾶτο δ’ ὡς ὑφηγητὴς γνωρίμου τὴν ἐνδιάθετον ἕξιν ἀνακινῶν καὶ πρὸς ἐπίδειξιν τῶν οἰκείων ἀνακαλῶν ἔργων, ἵν’ ἀπαυτοματίσῃ τὰς θέσεις μήτ’ ἀνοικείους μήτ’ ἀναρμόστους ἀλλ’ ἐμφαινούσας εὖ μάλα τὰς τῶν ὑποκειμένων ἰδιότητας.
150Çünkü akla dayanan tabiat psykhēde henüz katıksız duruyordu; hiçbir zayıflık, hastalık ya da tutku içine sızmamıştı. Bu yüzden cisimlerin ve şeylerin en saf izlenimlerini alıyor ve adları tam isabetle koyuyordu: gösterilen şeyleri öylesine iyi kestiriyordu ki adlar söylenir söylenmez şeylerin tabiatı da kavranıyordu. İşte o ilk insan bütün güzel şeylerde böyle üstündü ve insan saadetinin en son sınırına ulaşmıştı.
ἀκράτου γὰρ ἔτι τῆς λογικῆς φύσεως ὑπαρχούσης ἐν ψυχῇ καὶ μηδενὸς ἀρρωστήματος ἢ νοσήματος ἢ πάθους παρεισεληλυθότος, τὰς φαντασίας τῶν σωμάτων καὶ πραγμάτων ἀκραιφνεστάτας λαμβάνων εὐθυβόλους ἐποιεῖτο τὰς κλήσεις, εὖ μάλα στοχαζόμενος τῶν δηλουμένων, ὡς ἅμα λεχθῆναί τε καὶ νοηθῆναι τὰς φύσεις αὐτῶν. οὕτως μὲν ἐν ἅπασι τοῖς καλοῖς διέφερεν ἐπ’ αὐτὸ τὸ πέρας φθάνων τῆς ἀνθρωπίνης εὐδαιμονίας.
151Ama oluşa tabi şeylerden hiçbiri kalıcı olmadığından, ölümlüler de zorunlu olarak dönüşümlere ve değişimlere uğradığından, ilk insanın da bir talihsizliği tatması gerekiyordu. Onun suçlu bir hayata başlamasının sebebi kadın oldu. Çünkü tek başına olduğu sürece, bu yalnızlık içinde dünyaya ve Tanrı'ya benziyordu; her ikisinin tabiatının izlerini, hepsini değil ama ölümlü bir yapının alabileceği kadarını, psykhēsine basıyordu. Ama kadın da biçimlendirilince, kardeş bir görünüş ve akraba bir biçim görerek bu görüntüden hoşlandı, yanına gidip onu selamladı.
Ἐπεὶ δ’ οὐδὲν τῶν ἐν γενέσει βέβαιον, τροπὰς δὲ καὶ μεταβολὰς ἀναγκαίως τὰ θνητὰ δέχεται, ἐχρῆν καὶ τὸν πρῶτον ἄνθρωπον ἀπολαῦσαί τινος κακοπραγίας. ἀρχὴ δὲ τῆς ὑπαιτίου ζωῆς αὐτῷ γίνεται γυνή· μέχρι μὲν γὰρ εἷς ἦν, ὡμοιοῦτο κατὰ τὴν μόνωσιν κόσμῳ καὶ θεῷ καὶ τῆς ἑκατέρου φύσεως ἐναπεμάττετο τῇ ψυχῇ τοὺς χαρακτῆρας, οὐ πάντας ἀλλ’ ὅσους χωρῆσαι δυνατὸν θνητὴν σύστασιν· ἐπεὶ δ’ ἐπλάσθη καὶ γυνή, θεασάμενος ἀδελφὸν εἶδος καὶ συγγενῆ μορφὴν ἠσμένισε τῇ θέᾳ καὶ προσιὼν ἠσπάζετο.
152Kadın da kendisine ondan daha çok benzeyen hiçbir canlı görmediği için sevinir ve utangaçlıkla onun selamına karşılık verir. Ardından aşk gelir; tek bir canlının birbirinden ayrılmış iki yarısını bir araya getirir gibi onları birleştirip birbirine uydurur, her birine, kendine benzeyeni doğurmak için öbürüyle birleşme özlemi yerleştirir. Bu özlem bedenlerin hazzını da doğurdu; haz ise haksızlıkların ve kanunsuzlukların başlangıcıdır. İnsanlar onun yüzünden ölümsüz ve mesut hayatı, ölümlü ve bedbaht bir hayatla değişirler.
ἡ δ’ οὐδὲν ἐκείνου προσβλέπουσα ζῷον ἐμφερέστερον ἑαυτῇ γάνυταί τε καὶ ἀντιπροσφθέγγεται μετ’ αἰδοῦς· ἔρως δ’ ἐπιγενόμενος καθάπερ ἑνὸς ζῴου διττὰ τμήματα διεστηκότα συναγαγὼν εἰς ταὐτὸν ἁρμόττεται, πόθον ἐνιδρυσάμενος ἑκατέρῳ τῆς πρὸς θάτερον κοινωνίας εἰς τὴν τοῦ ὁμοίου γένεσιν· ὁ δὲ πόθος οὗτος καὶ τὴν τῶν σωμάτων ἡδονὴν ἐγέννησεν, ἥτις ἐστὶν ἀδικημάτων καὶ παρανομημάτων ἀρχή, δι’ ἣν ὑπαλλάττονται τὸν θνητὸν καὶ κακοδαίμονα βίον ἀντ’ ἀθανάτου καὶ εὐδαίμονος.
153Anlatıldığına göre, erkek henüz yalnız bir hayat sürerken, kadın daha biçimlendirilmemişken, Tanrı bizim bahçelerimize hiç benzemeyen bir bahçe dikti (Tekvin 2:8 vd.). Bizim bahçelerimizin ağaçları cansızdır; her türlü ağaçla doludur: kimi her zaman yeşil kalır ve gözü kesintisiz bir hazla doyurur, kimi ilkbaharda gençleşip filizlenir; kimi insanlara yenilebilir meyve verir, yalnız zorunlu beslenme ihtiyacı için değil, zevk içinde yaşayan bir hayatın fazladan keyfi için de; kimi de böyle olmayan, zorunlu olarak hayvanlara ayrılmış meyve verir. İlahi bahçede ise bütün bitkiler canlı ve akla sahiptir; meyve olarak aretēleri, ayrıca güzeli çirkinden ayırt eden bozulmaz anlayışı ve keskin zekâyı, hastalıksız bir hayatı, bozulmazlığı ve bunlara benzer her şeyi verirler.
ἔτι δὲ τοῦ ἀνδρὸς μονήρη βίον ζῶντος, μήπω διαπλασθείσης τῆς γυναικός, φυτευθῆναι λόγος ἔχει παράδεισον ὑπὸ θεοῦ τοῖς παρ’ ἡμῖν οὐδὲν προσεοικότα (Gen. 2, 8 s.)· τῶν μὲν γάρ ἐστιν ἄψυχος ἡ ὕλη, παντοίων δένδρων κατάπλεως, τῶν μὲν ἀειθαλῶν πρὸς τὴν ὄψεως ἀδιάστατον ἡδονήν, τῶν δὲ ταῖς ἐαριναῖς ὥραις ἡβώντων καὶ βλαστανόντων, καὶ τῶν μὲν ἥμερον καρπὸν ἀνθρώποις φερόντων, οὐ πρὸς ἀναγκαίαν μόνον χρῆσιν τροφῆς ἀλλὰ καὶ πρὸς περιττὴν ἀπόλαυσιν ἁβροδιαίτου βίου, τῶν δ’ οὐχ ὅμοιον, ὃς ἀναγκαίως θηρίοις ἀπενεμήθη· κατὰ δὲ τὸν θεῖον παράδεισον ἔμψυχα καὶ λογικὰ φυτὰ πάντ’ εἶναι συμβέβηκε, καρπὸν φέροντα τὰς ἀρετὰς καὶ προσέτι τὴν ἀδιάφθορον σύνεσιν καὶ ἀγχίνοιαν, ᾗ γνωρίζεται τὰ καλὰ καὶ τὰ αἰσχρά, ζωήν τ’ ἄνοσον καὶ ἀφθαρσίαν καὶ πᾶν εἴ τι τούτοις ὁμοιότροπον.
154Bana öyle geliyor ki bunlar, düz anlamıyla değil, simgesel olarak felsefe konusu yapılmaktadır. Çünkü yeryüzünde ne daha önce bir hayat ya da anlayış ağacı görülmüştür, ne de ileride görülmesi beklenir. Anlaşılan Musa bahçe ile psykhēnin yönetici kısmını ima ediyor; bu kısım, sayısız bitki gibi sayısız kanaatle doludur. Hayat ağacı ile aretēlerin en büyüğünü, psykhēyi ölümsüzleştiren Tanrı'ya saygıyı; iyiyi ve kötüyü ayırt eden ağaç ile de, tabiatça zıt olanları birbirinden ayıran orta aretēyi, phronēsisi ima ediyor.
ταῦτα δέ μοι δοκεῖ συμβολικῶς μᾶλλον ἢ κυρίως φιλοσοφεῖσθαι· δένδρα γὰρ ἐπὶ γῆς οὔτε πέφηνέ πω πρότερον οὔτ’ αὖθις εἰκὸς φανεῖσθαι ζωῆς ἢ συνέσεως· ἀλλ’ ὡς ἔοικεν αἰνίττεται διὰ μὲν τοῦ παραδείσου τὸ τῆς ψυχῆς ἡγεμονικόν, ὅπερ ἐστὶ κατάπλεων οἷα φυτῶν μυρίων ὅσων δοξῶν, διὰ δὲ τοῦ δένδρου τῆς ζωῆς τὴν μεγίστην τῶν ἀρετῶν θεοσέβειαν, δι’ ἧς ἀθανατίζεται ἡ ψυχή, διὰ δὲ τοῦ καλῶν καὶ πονηρῶν γνωριστικοῦ φρόνησιν τὴν μέσην, ᾗ διακρίνεται τἀναντία φύσει.
155Tanrı psykhēde bu sınırları koyduktan sonra, bir hâkim gibi, psykhēnin hangisine meyledeceğine baktı. Onun kötülüğe eğildiğini, ölümsüz hayatın kendilerinden doğduğu dindarlığı ve kutsallığı hor gördüğünü görünce, elbette onu kovup bahçeden sürdü. Tedavisi güç, hatta imkânsız suçlar işleyen bu psykhēye bir daha geri dönme umudu bile bırakmadı; çünkü aldatılmaya bahane olan şey de hiç azımsanmayacak ölçüde kınanacak bir şeydi. Bunu geçiştirmek doğru olmaz.
θέμενος δὲ τούτους τοὺς ὅρους ἐν ψυχῇ καθάπερ δικαστὴς ἐσκόπει, πρὸς πότερον ἐπικλινῶς ἕξει. ὡς δὲ εἶδε ῥέπουσαν μὲν ἐπὶ πανουργίαν, εὐσεβείας δὲ καὶ ὁσιότητος ὀλιγωροῦσαν, ἐξ ὧν ἡ ἀθάνατος ζωὴ περιγίνεται, προὐβάλετο κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ ἐφυγάδευσεν ἐκ τοῦ παραδείσου, μηδ’ ἐλπίδα τῆς εἰσαῦθις ἐπανόδου δυσίατα καὶ ἀθεράπευτα πλημμελούσῃ ψυχῇ παρασχών, ἐπεὶ καὶ ἡ τῆς ἀπάτης πρόφασις ἐπίληπτος ἦν οὐ μετρίως, ἣν οὐκ ἄξιον παρασιωπῆσαι.
156Anlatıldığına göre eskiden, yerden doğmuş zehirli sürüngen, yılan, insan sesi çıkarırmış. Bir gün ilk yaratılan erkeğin karısına yaklaşıp onu ağırdan aldığı ve fazla ihtiyatlı davrandığı için ayıplamış: görünüşte pek güzel, tadı pek hoş, üstelik iyiyi ve kötüyü tanımasını sağlayacak kadar pek yararlı bir meyveyi koparmayı ne diye erteleyip duruyormuş? Kadın da hiç düşünmeden, sağlam olmayan, oynak bir kararla razı olmuş, meyveden yemiş ve kocasına da vermiş. Bu da ikisini birden ansızın saflıktan ve huy sadeliğinden kurnazlığa çevirmiş. Buna öfkelenen baba onlar için uygun cezaları belirlemiş. Zira bu iş öfkeye layıktı: ölümsüz hayat bitkisini, kendisiyle uzun ömürlü ve mesut bir hayatın meyvesini toplayabilecekleri aretēnin kemalini bir yana bırakıp ömürlük değil günlük ve ölümlü bir şeyi, hayatı değil bedbahtlıkla dolu bir süreyi seçmişlerdi.
λέγεται τὸ παλαιὸν τὸ ἰοβόλον καὶ γηγενὲς ἑρπετὸν [ὄφις] ἀνθρώπου φωνὴν προΐεσθαι καί ποτε προσελθὸν τῇ τοῦ πρώτου φύντος ἀνδρὸς γυναικὶ τῆς βραδυτῆτος καὶ τῆς ἄγαν εὐλαβείας ὀνειδίσαι, διότι μέλλει καὶ ὑπερτίθεται πάγκαλον ὀφθῆναι καὶ ἥδιστον ἀπολαυσθῆναι καρπὸν δρέπεσθαι, πρὸς δὲ καὶ ὠφελιμώτατον, ᾧ δυνήσεται γνωρίζειν ἀγαθά τε αὖ καὶ κακά· τὴν δὲ ἀνεξετάστως ἀπὸ γνώμης ἀβεβαίου καὶ ἀνιδρύτου συναινέσασαν ἐμφαγεῖν τοῦ καρποῦ καὶ τῷ ἀνδρὶ μεταδοῦναι — καὶ τοῦτ’ ἐξαπιναίως ἀμφοτέρους ἐξ ἀκακίας καὶ ἁπλότητος ἠθῶν εἰς πανουργίαν μετέβαλεν —· ἐφ’ ᾧ τὸν πατέρα χαλεπήναντα — ἡ γὰρ πρᾶξις ὀργῆς ἀξία, ἐπεὶ παρελθόντες τὸ ζωῆς ἀθανάτου φυτόν, τὴν ἀρετῆς παντέλειαν, ὑφ’ ἧς μακραίωνα καὶ εὐδαίμονα βίον ἐδύναντο καρποῦσθαι, τὸν ἐφήμερον καὶ θνητὸν οὐ βίον ἀλλὰ χρόνον κακοδαιμονίας μεστὸν εἵλοντο — κολάσεις ὁρίσαι κατ’ αὐτῶν τὰς προσηκούσας.
157Bunlar, şairlerin ve sofistlerin hoşlandığı uydurma masallar değil; altta yatan anlamlara göre yorumlanarak alegoriye davet eden kalıpların örnekleridir. Makul bir tahmine uyan kimse, sözü edilen yılanın hazzın simgesi olduğunu söylemekte haklı olacaktır. Çünkü birincisi, yılan ayaksız bir hayvandır ve karnı üstüne yüzüstü düşmüştür; ikincisi, toprak topaklarıyla beslenir; üçüncüsü, dişlerinde zehir taşır ve sokduklarını tabiatı gereği öldürür.
Ἔστι δὲ ταῦτα οὐ μύθου πλάσματα, οἷς τὸ ποιητικὸν καὶ σοφιστικὸν χαίρει γένος, ἀλλὰ δείγματα τύπων ἐπ’ ἀλληγορίαν παρακαλοῦντα κατὰ τὰς δι’ ὑπονοιῶν ἀποδόσεις. ἑπόμενος δέ τις εἰκότι στοχασμῷ φήσει προσηκόντως τὸν εἰρημένον ὄφιν ἡδονῆς εἶναι σύμβολον, ὅτι πρῶτον μὲν ζῷον ἄπουν ἐστὶ καὶ πρηνὲς πεπτωκὸς ἐπὶ γαστέρα, δεύτερον δ’ ὅτι γῆς βώλοις σιτίῳ χρῆται, τρίτον δ’ ὅτι τὸν ἰὸν ἐπιφέρεται τοῖς ὀδοῦσιν, ᾧ τοὺς δηχθέντας ἀναιρεῖν πέφυκεν.
158Hazza düşkün kişi de bunların hiçbirinden yoksun değildir. Ağırlaşmış ve aşağı çekilmiş olduğundan başını güçlükle kaldırır, çünkü nefsine hâkim olamama onu tepetaklak eder ve çelme takar. Bilgeliğin, seyre düşkün olanlara sözlerle ve öğretilerle sunduğu göksel besinle beslenmez; mevsimden mevsime yerden çıkan besinle beslenir. Bu besinden şarap düşkünlüğü, yemek düşkünlüğü ve oburluk doğar; bunlar mide arzularını kırbaçlayıp alevlendirerek onu oburluğa doğru büyütür, karnın altındaki azgınlıkları da patlatır. Hazza düşkün kişi ekmekçilerin ve aşçıların emeğini iştahla yalar, başını döndürüp çevresindeki baharatların kokusunu almaya can atar; zengin bir sofra görünce de kendini bütünüyle hazırlanmış yemeklerin üstüne atar, her şeyi bir anda tıkınmaya çalışır; gayesi doymak değil, hazırlananlardan geriye hiçbir şey bırakmamaktır.
οὐδενὸς δὲ τῶν λεχθέντων ὁ φιλήδονος ἀμοιρεῖ· μόλις τε γὰρ τὴν κεφαλὴν ἐπαίρει βαρυνόμενος καὶ καθελκόμενος, ἐκτραχηλιζούσης καὶ ὑποσκελιζούσης τῆς ἀκρασίας· σιτεῖταί τε οὐκ οὐράνιον τροφήν, ἣν ὀρέγει τοῖς φιλοθεάμοσι διὰ λόγων καὶ δογμάτων σοφία, τὴν δ’ ἀναδιδομένην ἐκ γῆς κατὰ τὰς ἐτησίους ὥρας, ἐξ ἧς οἰνοφλυγίαι καὶ ὀψοφαγίαι καὶ λαιμαργίαι, ⟨αἳ⟩ τὰς γαστρὸς ἐπιθυμίας προσαναρρηγνῦσαι καὶ ἀναρριπίζουσαι [καὶ ἀνδραποδίζουσαι] πρὸς γαστριμαργίαν συναύξουσι καὶ ἀναρρηγνύουσι καὶ τοὺς ὑπογαστρίους οἴστρους· σιτοπόνων τε γὰρ καὶ ὀψαρτυτῶν κάματον ἐπιλιχνεύει καὶ τῆς ἀπὸ τῶν ἡδυσμάτων κνίσσης ἐν κύκλῳ τὴν κεφαλὴν περιάγων μεταλαμβάνειν [τῆς εἰδεχθείας] ὀρέγεται, καὶ ὁπότε πολυτελῆ τράπεζαν θεάσαιτο, καταβαλὼν αὑτὸν ὅλον ἐπὶ τὰ εὐτρεπισθέντα ἐκχεῖται, πάντων ἀθρόων σπουδάζων ἐμφορεῖσθαι, τέλος οὐ κόρον ἀλλὰ τὸ μηδὲν ὑπολείπεσθαι τῶν εὐτρεπισθέντων ποιούμενος.
159Bu yüzden o da yılandan aşağı kalmayarak dişlerinde zehir taşır. Çünkü dişler doymazlığın hizmetkârları ve yardımcılarıdır: yenecek her şeyi keser ve öğütür, önce tatları ayırt eden dile sınansın diye, sonra da gırtlağa iletirler. Yiyeceklerin ölçüsüzlüğü ise tabiatça öldürücü ve zehirlidir; çünkü yiyecekler, öncekiler henüz sindirilip özümsenmeden yenileri arka arkaya geldiği için sindirilemez.
ὅθεν οὐχ ἧττον ὄφεως ἐν τοῖς ὀδοῦσιν ἐπιφέρεται τὸν ἰόν· οὗτοι γάρ εἰσιν ἀπληστίας ὑπηρέται καὶ ὑπουργοί, πάνθ’ ὅσα πρὸς ἐδωδὴν τέμνοντές τε καὶ λεαίνοντες καὶ τὸ μὲν πρῶτον γλώττῃ παραδιδόντες τῇ χυλοὺς δικαζούσῃ πρὸς ἐπίκρισιν, ἔπειτα δὲ φάρυγγι· σιτίων δὲ ἀμετρία θανατῶδες φύσει καὶ ἰοβόλον, ἅτε πέψιν οὐκ ἐνδεχομένων διὰ τὴν τῶν ἐπεισιόντων φοράν, ἣ γίνεται πρὶν ἐξικμασθῆναι τὰ πρότερα.
160Yılanın insan sesi çıkardığı söylenir, çünkü hazzın sayısız savunucusu ve şampiyonu vardır. Onun bakımını ve korunmasını üstlenmiş olan bu kimseler, küçük büyük her şeyin, hiçbir istisna olmaksızın,
φωνὴν δ’ ἀνθρώπειον ὄφις λέγεται προΐεσθαι, διότι μυρίοις ὑπερμάχοις καὶ προαγωνισταῖς ἡδονὴ χρῆται τὴν ἐπιμέλειαν καὶ προστασίαν αὐτῆς ἀνειληφόσιν, οἳ τολμῶσιν ἀναδιδάσκειν ὅτι πάντων τὸ κράτος ἀνῆπται μικρῶν
161 hazza bağlı olduğunu öğretmeye cüret ederler. Erkeğin dişiyle ilk birleşmelerinde rehberleri hazdır; tohumların ekilmesi ve oluşlar onun aracılığıyla gerçekleşir; doğan canlılar da tabiatça önce hiçbir şeye değil, ona yakınlık duyar: hazdan sevinir, onun zıddı olan acıdan rahatsız olur. Bu yüzden yeni doğan bebek ağlar, çünkü elbette soğuktan acı çeker. Uzun zaman yaşadığı rahim denen çok sıcak, ateş gibi yerden birden havaya, soğuk ve alışmadığı bir yere çıkınca sarsılır; ağlaması, çektiği sızının ve acıdan duyduğu rahatsızlığın en açık delilidir.
τε καὶ μεγάλων οὐδενὸς ὑπεξῃρημένου τὸ παράπαν. ἀλλ’ αἵ τε πρῶται τοῦ ἄρρενος πρὸς τὸ θῆλυ σύνοδοι ξεναγὸν ἔχουσιν ἡδονήν, αἵ τε σποραὶ καὶ γενέσεις διὰ ταύτης συνίστανται, τά τε γεννώμενα οὐδενὶ πρῶτον οἰκειοῦσθαι πέφυκεν ἢ ταύτῃ, χαίροντα μὲν ἡδονῇ, τὴν δ’ ἐναντίαν ἀλγηδόνα δυσχεραίνοντα· παρὸ καὶ ἀνακλαίεται τὸ βρέφος ἀποκυηθέν, ἀλγῆσαν ὡς εἰκὸς τῇ περιψύξει· ἐκ γὰρ θερμοτάτου καὶ πυρωδεστάτου χωρίου τοῦ κατὰ τὴν μήτραν, ᾧ πολὺν χρόνον ἐνδιῃτήθη, προελθὸν ἐξαπιναίως εἰς ἀέρα, ψυχρὸν καὶ ἀσυνήθη τόπον, ἐπλήχθη καὶ τῆς ὀδύνης καὶ τοῦ δυσχεραίνειν ἀλγηδόνι τὰ κλαύματα δεῖγμα παρέσχεν ἐναργέστατον.
162Diyorlar ki her canlı hazza, en zorunlu ve her şeyi bir arada tutan gayeye koşar gibi koşar; insan ise en çok. Çünkü öbür canlılar ona yalnız tatma duyusu ve üreme organlarıyla yönelir; insan ise öbür hislerle de yönelir ve kulağına ve gözüne zevk verebilecek her türlü görüntünün ve sesin peşinden koşar.
σπεύδει τε, φασί, πᾶν ζῷον ὡς ἐπ’ ἀναγκαιότατον καὶ συνεκτικώτατον τέλος ἡδονὴν καὶ μάλιστα ἄνθρωπος· τὰ μὲν γὰρ διὰ γεύσεως μόνον καὶ τῶν γεννητικῶν ἐφίεται ταύτης, ὁ δὲ ἄνθρωπος καὶ διὰ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων, ὅσα θεάματα ἢ ἀκούσματα τέρψιν δύναται παρασχεῖν ὠσὶ καὶ ὀφθαλμοῖς μεταδιώκων.
163Bu tutkuyu övmek ve onun canlılara en yakın ve en akraba şey olduğunu göstermek için daha pek çok şey söylenir; ama yılanın neden insan sesi çıkarır göründüğünü örneklemek için şimdi söylenenler de yeter. Bu yüzden, bana öyle geliyor ki Musa, hangi hayvanların yenmesi gerektiğini, hangilerinin yenmemesi gerektiğini yazdığı özel kanunlarda en çok "yılan avcısı" denilen hayvanı övmüştür (Levililer 11:22). Bu, ayaklarının üstünde bacakları olan bir sürüngendir; çekirgeler gibi bu bacaklarla yerden sıçrayıp havaya yükselir.
λέγεται δὲ καὶ ἄλλα παμπληθῆ πρὸς ἔπαινον τοῦ πάθους καὶ ὡς ἔστιν οἰκειότατον καὶ συγγενέστατον ζῴοις· ἀπόχρη δὲ δείγματος ἕνεκα καὶ τὰ νῦν εἰρημένα, ὧν χάριν ἀνθρωπίνην φωνὴν ἔδοξεν ὁ ὄφις προΐεσθαι. διό μοι δοκεῖ κἀν τοῖς κατὰ μέρος νόμοις, οὗ περὶ ζῴων ἔγραψεν ἅ τε χρὴ προσφέρεσθαι καὶ τοὐναντίον, ἐπαινέσαι μάλιστα τὸν ὀφιομάχην ἐπικαλούμενον (Lev. 11,22)—ἑρπετὸν δ’ ἐστὶν ἔχον ἀνωτέρω σκέλη τῶν ποδῶν, οἷς ἀπὸ γῆς πέφυκε πηδᾶν καὶ μετέωρον αἴρεσθαι καθάπερ τὸ τῶν ἀκρίδων γένος —·
164Bana öyle geliyor ki yılan avcısı simgesel olarak kendine hâkim olmadan başka bir şey değildir: o, nefsine hâkim olamamaya ve hazza karşı sonu gelmez bir mücadele ve barışsız bir savaş açar. Kendine hâkim olma sadeliği, az ile yetinmeyi ve sert ve ağırbaşlı bir hayat için zorunlu olanı özellikle benimser; nefsine hâkim olamama ise gereksiz incelikleri ve savurganlığı. Bunlar psykhēde ve bedende yumuşaklığa ve şımarıklığa sebep olur; sağduyulu kişilere göre bunlardan suçlu ve ölümden daha ağır bir hayat doğar.
ὁ γὰρ ὀφιομάχης οὐδὲν ἄλλ’ ἢ συμβολικῶς ἐγκράτεια εἶναί μοι δοκεῖ, μάχην ἀκαθαίρετον καὶ πόλεμον ἄσπονδον ἐκφέρουσα πρὸς ἀκρασίαν καὶ ἡδονήν· ἡ μὲν γὰρ εὐτέλειαν καὶ ὀλιγοδεΐαν καὶ ὅσον ἀναγκαῖον φιλαυστήρῳ καὶ σεμνῷ βίῳ διαφερόντως ἀσπάζεται, ἡ δὲ περιεργίαν καὶ πολυτέλειαν, ἃ χλιδῆς καὶ θρύψεως αἴτια γίνεται ψυχῇ καὶ σώματι, δι’ ὧν τὴν ὑπαίτιον καὶ θανάτου χαλεπωτέραν ζωὴν παρὰ τοῖς εὖ φρονοῦσι συμβέβηκε γίνεσθαι.
165Haz, büyülerini ve aldatmacalarını erkeğe sunmaya cesaret edemez; kadına, onun aracılığıyla da erkeğe sunar. Bu pek yerinde ve isabetlidir. Çünkü bizde nous erkeğin, his ise kadının yerindedir. Haz önce hislerle karşılaşır ve onlarla yakınlık kurar; onlar aracılığıyla da yönetici nousu aldatır. Hislerin her biri hazzın büyü iksirleriyle kandırılıp kendisine sunulanlardan zevk alınca (görme renklerin ve şekillerin çeşitliliğinden, işitme seslerin ahenginden, tatma lezzetlerin tatlılığından, koklama yükselen buharların güzel kokusundan), bu armağanları kabul eder ve hizmetçiler gibi efendileri olan akla sunarlar; yanlarına da hiçbirini geri çevirmesin diye bir avukat olarak ikna gücünü alırlar. Akıl da hemen yemi yutar; önder iken tabi, efendi iken köle, vatandaş iken sürgün, ölümsüz iken ölümlü olur.
Τὰς δὲ γοητείας καὶ ἀπάτας αὑτῆς ἡδονὴ τῷ μὲν ἀνδρὶ οὐ τολμᾷ προσφέρειν, τῇ δὲ γυναικὶ καὶ διὰ ταύτης ἐκείνῳ, πάνυ προσφυῶς καὶ εὐθυβόλως· ἐν ἡμῖν γὰρ ἀνδρὸς μὲν ἔχει λόγον ὁ νοῦς, γυναικὸς δ’ αἴσθησις· ἡδονὴ δὲ προτέραις ἐντυγχάνει καὶ ἐνομιλεῖ ταῖς αἰσθήσεσι, δι’ ὧν καὶ τὸν ἡγεμόνα νοῦν φενακίζει· ἐπειδὰν γὰρ ἑκάστη τῶν αἰσθήσεων τοῖς φίλτροις αὐτῆς ὑπαχθῇ, χαίρουσαι τοῖς προτεινομένοις, ἐπὶ χρωμάτων μὲν καὶ σχημάτων ποικιλίαις ὄψις, ἐπὶ δὲ φωνῶν ἐμμελείαις ἀκοή, ἐν δὲ χυλῶν ἡδύτησι γεῦσις, κἀν ταῖς τῶν ἀναθυμιωμένων ἀτμῶν εὐωδίαις ὄσφρησις, δεξάμεναι τὰ δῶρα θεραπαινίδων τρόπον προσφέρουσιν οἷα δεσπότῃ τῷ λογισμῷ, παράκλητον ἐπαγόμεναι πειθὼ περὶ τοῦ μηδὲν ἀπώσασθαι τὸ παράπαν· ὁ δ’ αὐτίκα δελεασθεὶς ὑπήκοος ἀνθ’ ἡγεμόνος καὶ δοῦλος ἀντὶ δεσπότου καὶ ἀντὶ πολίτου φυγὰς καὶ θνητὸς ἀντ’ ἀθανάτου γίνεται.
166Genel olarak şunu bilmemek gerekir: Haz, bir fahişe ve bir sürtük gibi, bir âşık bulmaya can atar ve onu oltasına takacağı pezevenkler arar. Ona pezevenklik eden ve âşığı ona bağlayan hislerdir; haz onları yemle kolayca kandırıp nousu kendine bağlar. Hisler dışarıda görünen şeyleri içeri taşıyıp nousa bildirir ve gösterir; her birinin izlerini ona basar ve onda benzer bir hâl uyandırırlar. Çünkü nous, daha önce dediğim gibi, mum gibidir; cisimleri kendi başına kavrayamadığından onları hisler aracılığıyla gelen izlenimlerle kavrar.
συνόλως γὰρ οὐκ ἀγνοητέον ὅτι οἷα ἑταιρὶς καὶ μαχλὰς οὖσα ἡδονὴ γλίχεται τυχεῖν ἐραστοῦ καὶ μαστροποὺς ἀναζητεῖ, δι’ ὧν τοῦτον ἀγκιστρεύσεται· μαστροπεύουσι δ’ αὐτῇ καὶ προξενοῦσι τὸν ἐρῶντα αἰσθήσεις, ἃς δελεάσασα ῥᾳδίως ὑπηγάγετο τὸν νοῦν, ᾧ τὰ φανέντα ἐκτὸς εἴσω κομίζουσαι διαγγέλλουσι καὶ ἐπιδείκνυνται, τοὺς τύπους ἑκάστων ἐνσφραγιζόμεναι καὶ τὸ ὅμοιον ἐνεργαζόμεναι πάθος· κηρῷ γὰρ ἐοικὼς δέχεται τὰς διὰ τῶν αἰσθήσεων φαντασίας, αἷς τὰ σώματα καταλαμβάνει δι’ αὑτοῦ μὴ δυνάμενος, καθάπερ εἶπον ἤδη.
167İlk yaratılanlar, ağır ve tedavisi güç bir tutkunun kölesi olarak hazzın bedelini hemen buldular. Kadın, doğum sancılarının şiddetli ıstıraplarını ve hayatın geri kalanında birbirini izleyen acıları, özellikle de çocuklar yüzünden, doğarlarken, büyürlerken, hasta ya da sağlıklıyken, talihli ya da talihsizken çekilen acıları üstlendi; sonra özgürlüğünü yitirdi ve emirlerine boyun eğmek zorunda olduğu kocasının hükmü altına girdi. Erkek ise payına düşen olarak, zorunlu ihtiyaçları sağlamak için zahmetlere, sıkıntılara ve bitmeyen terlere katlandı; yerin tarım epistēmēsi olmadan vermeye alıştırıldığı kendiliğinden iyiliklerden yoksun kaldı ve açlıktan ölmemek için geçimini ve yiyeceğini aramak üzere bitmek bilmeyen yorgunluklara ortak oldu.
Τὰ δ’ ἐπίχειρα τῆς ἡδονῆς εὐθὺς εὕραντο οἱ πρῶτοι γενόμενοι δοῦλοι χαλεποῦ καὶ δυσιάτου πάθους· ἡ μὲν γυνὴ σφοδρὰς ἀνίας ἐνδεξαμένη τὰς ἐν ὠδῖσι καὶ τὰς παρὰ τὸν ἄλλον βίον λύπας ἐπαλλήλους καὶ μάλιστα τὰς ἐπὶ τέκνοις γεννωμένοις καὶ τρεφομένοις καὶ νοσοῦσι καὶ ὑγιαίνουσι καὶ εὐτυχοῦσι καὶ ἀτυχοῦσιν, εἶτ’ ἀφαίρεσιν ἐλευθερίας καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ συνόντος ἀνδρὸς δεσποτείαν, οὗ τοῖς ἐπιτάγμασι πειθαρχεῖν ἀναγκαῖον· ὁ δ’ ἀνὴρ ἐν μέρει πόνους καὶ ταλαιπωρίας καὶ συνεχεῖς ἱδρῶτας ἕνεκα πορισμοῦ τῶν ἀναγκαίων καὶ στέρησιν μὲν τῶν αὐτομάτων ἀγαθῶν, ἅπερ ἐδιδάχθη φέρειν ἡ γῆ δίχα γεωργικῆς ἐπιστήμης, ἀτρύτων δὲ μετουσίαν καμάτων εἰς ζήτησιν βίου καὶ τροφῆς ὑπὲρ τοῦ μὴ λιμῷ παραπολέσθαι·
168Çünkü sanırım, güneş ve ay evrenin ilk yaratılışıyla birlikte bir kez buyrulduğu için her zaman ışık saçıyor ve ilahi emri, kötülük göğün sınırlarından uzaklara sürülmüş olduğu için, başka hiçbir sebeple değil, bu sebeple koruyorlarsa, aynı şekilde yerin derin ve verimli toprakları da tekhnē olmadan, çiftçilerin yardımı olmadan her mevsim bol bol ürün verirdi. Oysa şimdi, kötülük aretēlere galip gelmeye başladığından beri, Tanrı'nın lütuflarının hiç kurumayan kaynakları durduruldu ki layık olmayanlara akmasınlar.
οἶμαι γὰρ ἂν ὥσπερ ἥλιον καὶ σελήνην ἀεὶ φωσφορεῖν ἅπαξ κελευσθέντας ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει τοῦ παντὸς καὶ τὸ θεῖον πρόσταγμα διατηρεῖν οὐδενὸς ἑτέρου χάριν ἢ ὅτι τῶν ὅρων οὐρανοῦ μακρὰν κακία πεφυγάδευται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῆς γῆς τὴν βαθεῖαν καὶ καρποφόρον ἄνευ τέχνης καὶ συμπράξεως γεωπόνων ἀνδρῶν φέρειν ἂν πολλὴν ἀφθονίαν κατὰ τὰς ἐτησίους ὥρας· νυνὶ δὲ αἱ ἀέναοι πηγαὶ τῶν τοῦ θεοῦ χαρίτων ἐπεσχέθησαν, ὅτε ἤρξατο κακία τὰς ἀρετὰς παρευημερεῖν, ἵνα μὴ ὡς ἀναξίοις χορηγῶσιν.
169Gerçi insan soyunun, hak ettiği cezayı çekecek olsaydı, iyilik eden ve kurtaran Tanrı'ya karşı nankörlüğü yüzünden yok olması gerekirdi. Ama Tanrı tabiatça merhametli olduğundan acıdı ve cezayı hafifletti: soyun yaşamasına izin verdi, ama yiyecekleri artık eskisi gibi hazır sunmadı ki insanlar tembellik ve bıkkınlık gibi iki kötülüğe kapılıp suç işlemesinler, azgınlık etmesinler.
ἔδει μὲν οὖν τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, εἰ τὴν ἁρμόττουσαν ἔμελλε δίκην ὑπομένειν, ἠφανίσθαι διὰ τὴν πρὸς τὸν εὐεργέτην καὶ σωτῆρα θεὸν ἀχαριστίαν· ὁ δ’ ἅτε τὴν φύσιν ἵλεως οἶκτον λαβὼν ἐμετρίασε τὴν τιμωρίαν, τὸ μὲν γένος ἐάσας διαμένειν, τὰς δὲ τροφὰς οὐκέθ’ ὁμοίως ἐξ ἑτοίμου παρασχών, ἵνα μὴ δυσὶ κακοῖς ἀργίᾳ καὶ κόρῳ χρώμενοι πλημμελῶσι καὶ ὑβρίζωσι.
170Başlangıçta saflık ve sadelik içinde yaşayan, sonra ise kötülüğü aretēye tercih eden insanların hayatı işte böyledir. Musa, anlattığı dünyanın yaratılışı aracılığıyla bize daha pek çok şey öğretir, ama en güzeli ve en iyisi beş şeydir. Birincisi, tanrısal olanın var olduğu ve gerçekten bulunduğudur. Bu, tanrıtanımazlar yüzünden söylenmiştir: onlardan bazıları Tanrı'nın varlığı konusunda iki arada kalıp tereddüt etti; daha cüretkâr olanlar ise onun hiç var olmadığını, yalnız hakikati masal uydurmalarıyla gölgeleyen insanlarca öyle söylendiğini öne sürecek kadar küstahlaştılar.
Τοιοῦτος μὲν ὁ βίος τῶν ἐν ἀρχῇ μὲν ἀκακίᾳ καὶ ἁπλότητι χρωμένων, αὖθις δὲ κακίαν ἀντ’ ἀρετῆς προτιμώντων [ὧν ἄξιον ἀπέχεσθαι]. διὰ δὲ τῆς λεχθείσης κοσμοποιίας πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα ἡμᾶς ἀναδιδάσκει, πέντε δὲ τὰ κάλλιστα καὶ πάντων ἄριστα· πρῶτον μὲν ὅτι ἔστι τὸ θεῖον καὶ ὑπάρχει, διὰ τοὺς ἀθέους, ὧν οἱ μὲν ἐνεδοίασαν ἐπαμφοτερίσαντες περὶ τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ, οἱ δὲ τολμηρότεροι καὶ κατεθρασύναντο φάμενοι μηδ’ ὅλως εἶναι, λέγεσθαι δ’ αὐτὸ μόνον πρὸς ἀνθρώπων πλάσμασι μυθικοῖς ἐπισκιασάντων τὴν ἀλήθειαν·
171İkincisi, Tanrı'nın bir olduğudur. Bu da çok tanrılı inancın öncüleri yüzünden söylenmiştir; onlar, yönetim biçimlerinin en kötüsü olan ayaktakımı yönetimini yerden göğe taşımaktan utanmazlar. Üçüncüsü, daha önce söylendiği gibi, dünyanın yaratılmış olduğudur. Bu da onun yaratılmamış ve ezelî olduğunu sanan ve böylece Tanrı'ya hiçbir üstünlük tanımayanlar yüzünden söylenmiştir. Dördüncüsü, dünyanın da bir olduğudur; çünkü yaratıcı da birdir ve eserini, teklik bakımından kendisine benzetmiştir; bütünü meydana getirmek için bütün maddeyi kullanmıştır. Zira bütün parçalardan kurulup bir araya getirilmeseydi bir bütün olmazdı. Oysa birden çok dünya olduğunu, hatta sonsuz sayıda dünya olduğunu sananlar vardır; bilinmesi güzel olan şeylerin hakikati konusunda asıl kendileri sınırsız bir bilgisizlik içindedirler. Beşincisi, Tanrı'nın dünyayı gözettiğidir. Çünkü yapanın, yapılanı her zaman gözetmesi zorunludur; tabiatın kanunları ve yasaları da böyle buyurur; anne babalar da çocuklarını bu kanunlara göre gözetirler.
δεύτερον δ’ ὅτι θεὸς εἷς ἐστι, διὰ τοὺς εἰσηγητὰς τῆς πολυθέου δόξης, οἳ οὐκ ἐρυθριῶσι τὴν φαυλοτάτην τῶν κακοπολιτειῶν ὀχλοκρατίαν ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν μετοικίζοντες· τρίτον δ’ ὡς ἤδη λέλεκται ὅτι γενητὸς ὁ κόσμος, διὰ τοὺς οἰομένους αὐτὸν ἀγένητον καὶ ἀίδιον εἶναι, οἳ πλέον οὐδὲν ἀπονέμουσι θεῷ· τέταρτον δ’ ὅτι καὶ εἷς ἐστιν ὁ κόσμος, ἐπειδὴ καὶ εἷς ὁ δημιουργὸς ⟨ὁ⟩ ἐξομοιώσας αὑτῷ κατὰ τὴν μόνωσιν τὸ ἔργον, ὃς ἁπάσῃ κατεχρήσατο τῇ ὕλῃ εἰς τὴν τοῦ ὅλου γένεσιν· ὅλον γὰρ οὐκ ἂν ἦν, εἰ μὴ ἐξ ὅλων ἐπάγη καὶ συνέστη τῶν μερῶν· εἰσὶ γὰρ οἱ πλείους ὑπολαμβάνοντες εἶναι κόσμους, οἱ δὲ καὶ ἀπείρους, ἄπειροι καὶ ἀνεπιστήμονες αὐτοὶ πρὸς ἀλήθειαν ὄντες ὧν καλὸν ἐπιστήμην ἔχειν· πέμπτον δ’ ὅτι καὶ προνοεῖ τοῦ κόσμου ὁ θεός· ἐπιμελεῖσθαι γὰρ ἀεὶ τὸ πεποιηκὸς τοῦ γενομένου φύσεως νόμοις καὶ θεσμοῖς ἀναγκαῖον, καθ’ οὓς καὶ γονεῖς τέκνων προμηθοῦνται.
172Bunları kulaktan çok zihniyle önceden öğrenen ve bu hayranlık verici ve uğrunda mücadele edilmeye değer kavramları psykhēsine mühürleyen, yani Tanrı'nın var olduğunu ve gerçekten bulunduğunu, gerçekten var olanın bir olduğunu, dünyayı onun yaptığını ve söylendiği gibi teklik bakımından kendisine benzeterek tek bir dünya yaptığını, yaratılmış olanı her zaman gözettiğini öğrenen kimse, dindarlık ve kutsallık öğretileriyle damgalanmış olarak kutlu ve mesut bir hayat sürecektir.
ὁ δὴ ταῦτα μὴ ἀκοῇ μᾶλλον ἢ διανοίᾳ προμαθὼν καὶ ἐν τῇ αὑτοῦ ψυχῇ σφραγισάμενος θαυμάσια καὶ περιμάχητα εἴδη, καὶ ὅτι ἔστι καὶ ὑπάρχει θεὸς καὶ ὅτι εἷς ὁ ὢν ὄντως ἐστὶ καὶ ὅτι πεποίηκε τὸν κόσμον καὶ πεποίηκεν ἕνα, ὡς ἐλέχθη, κατὰ τὴν μόνωσιν ἐξομοιώσας ἑαυτῷ καὶ ὅτι ἀεὶ προνοεῖ τοῦ γεγονότος, μακαρίαν καὶ εὐδαίμονα ζωὴν βιώσεται δόγμασιν εὐσεβείας καὶ ὁσιότητος χαραχθείς.
72Biri haklı olarak şunu sorabilir: Musa, öbür her şeyi tek bir yaratıcıya bağladığı hâlde neden yalnız insanın yaratılışını sanki birden çok yaratıcıya bağlıyor? Çünkü her şeyin babasına şu sözleri söyletiyor: "Suretimize göre ve benzerliğimize göre insan yapalım." Her şeyin kendisine boyun eğdiği Tanrı, diyeceğim, birine muhtaç mıdır ki? Yoksa göğü, yeri ve denizi yaparken kendisine yardım edecek hiç kimseye ihtiyaç duymadığı hâlde, insan gibi böylesine küçük ve ölümlü bir canlıyı başkalarının yardımı olmadan, kendi başına meydana getiremez miydi? Bunun en doğru sebebini zorunlu olarak yalnız Tanrı bilir; ama makul bir tahminle inandırıcı ve akla yatkın görünen sebebi saklamamak gerekir. O da şudur:
Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, τί δήποτε τὴν ἀνθρώπου μόνου γένεσιν οὐχ ἑνὶ δημιουργῷ καθάπερ τἆλλα ἀνέθηκεν, ἀλλ’ ὡσανεὶ πλείοσιν· εἰσάγει γὰρ τὸν πατέρα τῶν ὅλων ταυτὶ λέγοντα· „ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν“. μὴ γὰρ χρεῖός ἐστιν, εἴποιμ’ ἄν, οὑτινοσοῦν, ᾧ πάντα ὑπήκοα; ἢ τὸν μὲν οὐρανὸν ἡνίκα ἐποίει καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλατταν, οὐδενὸς ἐδεήθη τοῦ συνεργήσοντος, ἄνθρωπον δὲ βραχὺ ζῷον οὕτως καὶ ἐπίκηρον οὐχ οἷός τε ἦν δίχα συμπράξεως ἑτέρων αὐτὸς ἀφ’ ἑαυτοῦ κατασκευάσασθαι; τὴν μὲν οὖν ἀληθεστάτην αἰτίαν θεὸν ἀνάγκη μόνον εἰδέναι, τὴν δ’ εἰκότι στοχασμῷ πιθανὴν καὶ εὔλογον εἶναι δοκοῦσαν οὐκ ἀποκρυπτέον. ἔστι δὲ ἥδε.
73Var olanların bir kısmı ne erdemden ne kötülükten pay alır; bitkiler ve akılsız hayvanlar böyledir. Bitkiler cansız oldukları ve tasavvurdan yoksun bir tabiatla yönetildikleri için, hayvanlar ise nous ve logostan mahrum oldukları için; oysa kötülüğün ve erdemin yurdu, içinde yaşamaya yaratılmış oldukları ev, nous ve logostur. Bir kısmı ise yalnız erdeme ortaktır, hiçbir kötülükten pay almaz; yıldızlar böyledir. Zira onların hem canlı hem de akıl sahibi canlılar olduğu söylenir; daha doğrusu her biri bizzat bir nousdur, baştan başa iyidir ve hiçbir kötülüğü kabul etmez. Bir kısmı da karışık tabiatlıdır; insan böyledir, o zıtları kabul eder: phronēsis ile akılsızlığı, itidal ile ölçüsüzlüğü, cesaret ile korkaklığı, adalet ile adaletsizliği; kısacası iyi ile kötüyü, güzel ile çirkini, erdem ile kötülüğü.
τῶν ὄντων τὰ μὲν οὔτ’ ἀρετῆς οὔτε κακίας μετέχει, ὥσπερ φυτὰ καὶ ζῷα ἄλογα, τὰ μὲν ὅτι ἄψυχά τέ ἐστι καὶ ἀφαντάστῳ φύσει διοικεῖται, τὰ δ’ ὅτι νοῦν καὶ λόγον ἐκτέτμηται· κακίας δὲ καὶ ἀρετῆς ὡς ἂν οἶκος νοῦς καὶ λόγος, ᾧ πεφύκασιν ἐνδιαιτᾶσθαι· τὰ δ’ αὖ μόνης κεκοινώνηκεν ἀρετῆς ἀμέτοχα πάσης ὄντα κακίας, ὥσπερ οἱ ἀστέρες· οὗτοι γὰρ ζῷά τε εἶναι λέγονται καὶ ζῷα νοερά, μᾶλλον δὲ νοῦς αὐτὸς ἕκαστος, ὅλος δι’ ὅλων σπουδαῖος καὶ παντὸς ἀνεπίδεκτος κακοῦ· τὰ δὲ τῆς μικτῆς ἐστι φύσεως, ὥσπερ ἄνθρωπος, ὃς ἐπιδέχεται τἀναντία, φρόνησιν καὶ ἀφροσύνην, σωφροσύνην καὶ ἀκολασίαν, ἀνδρείαν καὶ δειλίαν, δικαιοσύνην καὶ ἀδικίαν, καὶ συνελόντι φράσαι ἀγαθὰ καὶ κακά, καλὰ καὶ αἰσχρά, ἀρετὴν καὶ κακίαν.
74Her şeyin babası olan Tanrı'ya, iyi olanları yalnız kendi eliyle yapmak, onlarla akrabalığı sebebiyle, en uygun olandı; ne iyi ne kötü olanları yapmak da ona yabancı değildi, çünkü bunlar da onun düşmanı olan kötülükten pay almaz. Karışık olanlar ise bir yönden ona uygundu, bir yönden uygun değildi: içlerine karışmış olan daha iyi idea sebebiyle uygun, zıt ve daha kötü olanı sebebiyle uygun değildi.
τῷ δὴ πάντων πατρὶ θεῷ τὰ μὲν σπουδαῖα δι’ αὑτοῦ μόνου ποιεῖν οἰκειότατον ἦν ἕνεκα τῆς πρὸς αὐτὸν συγγενείας, τὰ δὲ ἀδιάφορα οὐκ ἀλλότριον, ἐπειδὴ καὶ ταῦτα τῆς ἐχθρᾶς αὐτῷ κακίας ἀμοιρεῖ, τὰ δὲ μικτὰ τῇ μὲν οἰκεῖον τῇ δ’ ἀνοίκειον, οἰκεῖον μὲν ἕνεκα τῆς ἀνακεκραμένης βελτίονος ἰδέας, ἀνοίκειον δὲ ἕνεκα τῆς ἐναντίας καὶ χείρονος.
75İşte bu yüzden Musa, yalnız insanın yaratılışında Tanrı'nın "yapalım" dediğini söyler. Bu söz, başkalarının yardımcı olarak işe katıldığını gösterir. Öyle ki insan kusursuz kararlar ve eylemlerle doğru yolda yürüdüğünde, bunlar herkesin önderi olan Tanrı'ya yazılsın; zıtları ise O'na tabi olan başkalarına. Çünkü babanın, çocuklarının kötülüğünden sorumlu olmaması gerekiyordu; kötülük ise ahlaki bozukluk ve ondan doğan eylemlerdir.
διὰ τοῦτ’ ἐπὶ μόνης τῆς ἀνθρώπου γενέσεώς φησιν ὅτι εἶπεν ὁ θεὸς „ποιήσωμεν“, ὅπερ ἐμφαίνει συμπαράληψιν ἑτέρων ὡς ἂν συνεργῶν, ἵνα ταῖς μὲν ἀνεπιλήπτοις βουλαῖς τε καὶ πράξεσιν ἀνθρώπου κατορθοῦντος ἐπιγράφηται θεὸς ὁ πάντων ἡγεμών, ταῖς δ’ ἐναντίαις ἕτεροι τῶν ὑπηκόων· ἔδει γὰρ ἀναίτιον εἶναι κακοῦ τὸν πατέρα τοῖς ἐκγόνοις· κακὸν δ’ ἡ κακία καὶ αἱ κατὰ κακίαν ἐνέργειαι.
76Musa çok güzel bir şekilde, cinsi "insan" diye adlandırdıktan sonra türleri ayırdı ve insanın erkek ve dişi olarak yaratıldığını söyledi; oysa henüz tek tek bireyler biçim almamıştı. Çünkü cinse en yakın türler cinsin içinde zaten vardır ve keskin görmesini bilenlere orada aynada olduğu gibi görünür.
πάνυ δὲ καλῶς τὸ γένος ἄνθρωπον εἰπὼν διέκρινε τὰ εἴδη φήσας ἄρρεν τε καὶ θῆλυ δεδημιουργῆσθαι, μήπω τῶν ἐν μέρει μορφὴν λαβόντων, ἐπειδὴ τὰ προσεχέστατα τῶν εἰδῶν ἐνυπάρχει τῷ γένει καὶ ὥσπερ ἐν κατόπτρῳ διαφαίνεται τοῖς ὀξὺ καθορᾶν δυναμένοις.
77Biri de dünyanın yaratılışında insanın neden en sona kaldığının sebebini merak edebilir; zira kutsal yazıların bildirdiğine göre yaratıcı ve baba onu bütün öbür varlıklardan sonra meydana getirdi. Kanunları daha derinden inceleyen ve onlardaki her şeyi, mümkün olduğunca, titiz bir araştırmayla tam olarak kavramaya çalışanlar şöyle derler: Tanrı insana kendi akrabalığından, yani akla dayanan yanından pay verdi ki bu armağanların en iyisiydi; öbür armağanları da ondan esirgemedi. Ona en yakın ve en sevgili canlıya davranır gibi dünyadaki her şeyi önceden hazırladı; insan var olduğunda hem yaşamak hem de iyi yaşamak için gereken hiçbir şeyden yoksun kalmasın istedi. Bunlardan birincisini, yani yaşamayı, zevkle yararlanılacak şeylerin bolluğu ve cömertçe sunulması sağlar; ikincisini, yani iyi yaşamayı, gökteki şeylerin seyri. Bu seyirle sarsılan nous, onların bilgisine karşı bir aşk ve özlem duydu; felsefe de buradan filizlendi. Felsefe sayesinde insan, ölümlü olduğu hâlde ölümsüzleşir.
Ἐπιζητήσειε δ’ ἄν τις τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν ὕστατόν ἐστιν ἄνθρωπος τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως· ἐφ’ ἅπασι γὰρ τοῖς ἄλλοις αὐτὸν ὁ ποιητὴς καὶ πατήρ, ὥσπερ αἱ ἱεραὶ γραφαὶ μηνύουσιν, εἰργάσατο. λέγουσιν οὖν οἱ τοῖς νόμοις ἐπὶ πλέον ἐμβαθύναντες καὶ τὰ κατ’ αὐτοὺς ὡς ἔνι μάλιστα μετὰ πάσης ἐξετάσεως ἀκριβοῦντες, ὅτι τῆς αὑτοῦ συγγενείας μεταδοὺς ὁ θεὸς ἀνθρώπῳ τῆς λογικῆς, ἥτις ἀρίστη δωρεῶν ἦν, οὐδὲ τῶν ἄλλων ἐφθόνησεν, ἀλλ’ ὡς οἰκειοτάτῳ καὶ φιλτάτῳ ζῴῳ τὰ ἐν κόσμῳ πάντα προητοιμάσατο βουληθεὶς γενόμενον αὐτὸν μηδενὸς ἀπορῆσαι τῶν πρός τε τὸ ζῆν καὶ τὸ εὖ ζῆν· ὧν τὸ μὲν παρασκευάζουσιν αἱ χορηγίαι καὶ ἀφθονίαι τῶν πρὸς ἀπόλαυσιν, τὸ δὲ ἡ θεωρία τῶν κατ’ οὐρανόν, ἀφ’ ἧς πληχθεὶς ὁ νοῦς ἔρωτα καὶ πόθον ἔσχε τῆς τούτων ἐπιστήμης· ὅθεν τὸ φιλοσοφίας ἀνεβλάστησε γένος, ὑφ’ οὗ καίτοι θνητὸς ὢν ἄνθρωπος ἀπαθανατίζεται.
78Ziyafet verenler, şölen için her şeyi hazırlamadan kimseyi yemeğe çağırmazlar; atletizm ve sahne yarışmaları düzenleyenler de seyircileri tiyatrolara ve stadyumlara toplamadan önce bir sürü yarışmacı, seyirlik ve dinlenecek gösteri hazırlarlar. Aynı şekilde evrenin önderi de, bir yarışma düzenleyicisi ve ziyafet sahibi gibi, insanı hem şölene hem seyre çağırmak üzereyken bu ikisi için gerekenleri önceden hazırladı. Öyle ki insan dünyaya girer girmez hem bir sofra hem de en kutsal bir tiyatro bulsun: sofra, yerin, ırmakların, denizin ve havanın kullanılmak ve tadına varılmak üzere verdiği her şeyle dolu olsun; tiyatro ise her türlü seyirlik şeyle. Bu seyirliklerin özleri de nitelikleri de insanı son derece hayrete düşürür; hareketleri ve uyumlu düzenlerle, sayıların oranlarıyla, devirlerin ahengiyle dönen halkaları ise son derece hayranlık uyandırır. Bütün bunlarda asıl, hakiki ve örnek alınan müziğin bulunduğunu söyleyen yanılmaz. Sonraki insanlar onun suretlerini kendi psykhēlerine kazıyarak hayat için en zorunlu ve en yararlı tekhnēyi, müziği, kuşaktan kuşağa aktardılar.
καθάπερ οὖν οἱ ἑστιάτορες οὐ πρότερον ἐπὶ δεῖπνον καλοῦσιν ἢ τὰ πρὸς εὐωχίαν πάντα εὐτρεπίσαι καὶ οἱ τοὺς γυμνικοὺς ἀγῶνας καὶ σκηνικοὺς τιθέντες, πρὶν συναγαγεῖν τοὺς θεατὰς εἴς τε τὰ θέατρα καὶ τὰ στάδια, εὐτρεπίζουσιν ἀγωνιστῶν καὶ θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων πλῆθος, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ τῶν ὅλων ἡγεμὼν οἷά τις ἀθλοθέτης καὶ ἑστιάτωρ ἄνθρωπον καλεῖν μέλλων ἐπί τε εὐωχίαν καὶ θεωρίαν τὰ εἰς ἑκάτερον εἶδος προευτρεπίσατο, ἵν’ εἰς τὸν κόσμον εἰσελθὼν εὐθὺς εὕρῃ καὶ συμπόσιον καὶ θέατρον ἱερώτατον, τὸ μὲν ἁπάντων πλῆρες ὅσα γῆ καὶ ποταμοὶ καὶ θάλαττα καὶ ἀὴρ φέρουσιν εἰς χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν, τὸ δὲ παντοίων θεαμάτων, ἃ καταπληκτικωτάτας μὲν ἔχει τὰς οὐσίας, καταπληκτικωτάτας δὲ τὰς ποιότητας, θαυμασιωτάτας δὲ τὰς κινήσεις καὶ χορείας ἐν τάξεσιν ἡρμοσμέναις καὶ ἀριθμῶν ἀναλογίαις καὶ περιόδων συμφωνίαις· ἐν αἷς ἁπάσαις τὴν ἀρχέτυπον καὶ ἀληθῆ καὶ παραδειγματικὴν μουσικὴν οὐκ ἂν ἁμαρτάνοι τις εἶναι λέγων, ἀφ’ ἧς οἱ μετὰ ταῦτα ἄνθρωποι γραψάμενοι ⟨ἐν⟩ ταῖς ἑαυτῶν ψυχαῖς τὰς εἰκόνας ἀναγκαιοτάτην καὶ ὠφελιμωτάτην τέχνην τῷ βίῳ παρέδοσαν.
79İnsanın her şeyden sonra yaratılmış görünmesinin birinci sebebi budur. İkincisini söylemek de yersiz olmaz. İnsan, ilk yaratıldığı anda yaşamak için gereken her şeyi hazır buldu. Bu, sonra gelecekler için bir dersti; tabiat âdeta açıkça haykırıyordu: soyun ilk atasını örnek alırlarsa zahmetsiz ve sıkıntısız, zorunlu ihtiyaçların en bol bolluğu içinde yaşayacaklar. Bu da şöyle olacaktır: akılsız hazlar oburluğu ve şehvet düşkünlüğünü birer kale gibi karşısına dikip psykhēye hükmetmezse; şan, para ya da iktidar arzuları hayatın dizginlerini ele geçirmezse; acılar zihni daraltıp bükmezse; kötü bir danışman olan korku, iyi işlere yönelen atılımları geri çekmezse; akılsızlık, korkaklık, adaletsizlik ve öbür kötülüklerin sayısız kalabalığı saldırmazsa.
ἥδε μὲν αἰτία πρώτη, δι’ ἣν ἄνθρωπος ἐφ’ ἅπασι γεγενῆσθαι δοκεῖ· δευτέραν δ’ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ λεκτέον. ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει τὰς εἰς τὸ ζῆν παρασκευὰς ἁπάσας εὗρεν ἄνθρωπος, εἰς διδασκαλίαν τῶν ἔπειτα, μόνον οὐκ ἄντικρυς βοώσης τῆς φύσεως, ὅτι μιμούμενοι τὸν ἀρχηγέτην τοῦ γένους ἀπόνως καὶ ἀταλαιπώρως ἐν ἀφθονωτάτῃ τῶν ἀναγκαίων εὐπορίᾳ διάξουσιν. τουτὶ δὲ συμβήσεται, ἐὰν μήτε αἱ ἄλογοι ἡδοναὶ ψυχῆς δυναστεύσωσι γαστριμαργίαν καὶ λαγνείαν ἐπιτειχίσασαι μήτε αἱ δόξης ἢ χρημάτων ἢ ἀρχῆς ἐπιθυμίαι τὸ τοῦ βίου κράτος ἀνάψωνται μήτε στείλωσι καὶ κάμψωσι διάνοιαν αἱ λῦπαι μήθ’ ὁ κακὸς σύμβουλος φόβος τὰς ἐπὶ τὰ σπουδαῖα τῶν ἔργων ὁρμὰς ἀναχαιτίσῃ μήτ’ ἀφροσύνη καὶ δειλία καὶ ἀδικία καὶ τὸ τῶν ἄλλων κακιῶν ἀμήχανον πλῆθος ἐπιθῆται.
80Oysa şimdi, sayılan bütün bu kötülükler galip gelmişken ve insanlar tutkulara, ağza alınması bile caiz olmayan dizginsiz ve kınanacak isteklere başıboş kendilerini bırakmışken, dinsizce yaşayışa yaraşır bir ceza onlara karşı çıkıyor. Bu ceza, zorunlu ihtiyaçların güçlükle elde edilmesidir. Zira insanlar ovayı yarıp sürerek, kaynaklardan ve ırmaklardan su kanalları açarak, ekip dikerek, çiftçilerin yorgunluğunu gece gündüz durmaksızın üstlenerek ancak güçlükle bir yıl boyunca geçimlerini toplayabiliyorlar; üstelik bu ürünler bazen pek çok sebeple zarar görmüş, cılız ve hiç de yetmeyecek hâldedir. Ya art arda gelen sağanaklar onları silip süpürdü, ya birden inen ağır dolu kırıp geçirdi, ya kar dondurdu ya da rüzgârların şiddeti kökünden söktü;
νυνὶ μὲν γὰρ πάντων ὅσα λέλεκται παρευημερησάντων καὶ τῶν ἀνθρώπων ἀνέδην ἐκκεχυμένων εἴς τε τὰ πάθη καὶ τὰς ἀκράτορας καὶ ὑπαιτίους ἃς οὐδ’ εἰπεῖν θέμις ὀρέξεις, ἀπαντᾶται δίκη προσήκουσα τιμωρὸς ἀσεβῶν ἐπιτηδευμάτων· ἔστι δ’ ἡ δίκη τὸ τῶν ἀναγκαίων δυσπόριστον· μόλις γὰρ ἀνατέμνοντες τὴν πεδιάδα καὶ πηγῶν ῥεῖθρα καὶ ποταμῶν ἐποχετεύοντες σπείροντές τε καὶ φυτεύοντες καὶ τὸν γεωπόνων κάματον μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ ἀτρύτως ἐκδεχόμενοι δι’ ἔτους συγκομίζουσι τὰ ἐπιτήδεια καὶ ταῦτ’ ἔστιν ὅτε λυπρὰ καὶ οὐ πάνυ διαρκῆ διὰ πολλὰς βλαβέντα αἰτίας· ἢ γὰρ ὄμβρων ἐπαλλήλων φοραὶ κατέσυραν ἢ χαλάζης βάρος ἐπενεχθείσης ἀθρόως κατέκλασεν ἢ χιὼν περιέψυξεν ἢ βία πνευμάτων ῥίζαις αὐταῖς ἀνέτρεψε·
81çünkü su ve hava pek çok bakımdan ürünleri kısırlaştıracak şekilde altüst olur. Ama eğer tutkuların ölçüsüz atılımları itidal ile yatıştırılsaydı, haksızlık etmeye yönelik çabalar ve hırslar adaletle, kısacası kötülükler ve onlardan doğan sonu gelmez eylemler erdemlerle ve erdemlere uygun etkinliklerle yatıştırılsaydı; psykhēdeki savaş, ki gerçekten savaşların en çetini ve en ağırıdır, ortadan kalksaydı ve barış hüküm sürüp içimizdeki güçlere sessizce, yumuşaklıkla iyi bir düzen verseydi, o zaman erdemi, güzelliği ve üstelik insanı seven Tanrı'nın iyi şeyleri insan soyuna kendiliğinden ve hazır olarak sunacağını ummak mümkün olurdu. Çünkü var olanlardan ürün bitirip bunu tarım tekhnēsi olmadan bolca vermek, var olmayanı varlığa getirmekten açıkça daha kolaydır.
πολλὰ γὰρ ὕδωρ καὶ ἀὴρ εἰς ἀγονίαν καρπῶν νεωτερίζουσιν. εἰ δὲ σωφροσύνῃ μὲν ἐξευμαρισθεῖεν αἱ ἄμετροι τῶν παθῶν ὁρμαί, δικαιοσύνῃ δὲ αἱ περὶ τἀδικεῖν σπουδαί τε καὶ φιλοτιμίαι καὶ συνελόντι φράσαι ταῖς ἀρεταῖς καὶ ταῖς κατ’ ἀρετὰς ἐνεργείαις αἱ κακίαι καὶ αἱ κατ’ αὐτὰς ἀνήνυτοι πράξεις, ἀνῃρημένου μὲν τοῦ πολέμου τοῦ κατὰ ψυχήν, ὃς ἀψευδῶς ἐστι πολέμων ἀργαλεώτατος καὶ βαρύτατος, εἰρήνης δ’ ἐπισχούσης καὶ ταῖς ἐν ἡμῖν δυνάμεσιν εὐνομίαν παρασκευαζούσης ἡσυχῇ τε καὶ πρᾴως, ἐλπὶς ἂν ἦν τὸν θεὸν ἅτε φιλάρετον καὶ φιλόκαλον καὶ προσέτι φιλάνθρωπον τἀγαθὰ αὐτόματα παρασχεῖν ἐξ ἑτοίμου τῷ γένει· δῆλον γὰρ ὡς εὐμαρέστερον τοῦ τὰ μὴ ὄντα εἰς τὸ εἶναι παραγαγεῖν τὸ τὴν ἐκ τῶν ὄντων φορὰν ἄνευ τέχνης γεωργικῆς ἐπιδαψιλεύσασθαι.
72Biri haklı olarak şunu sorabilir: Musa, öbür her şeyi tek bir yaratıcıya bağladığı hâlde neden yalnız insanın yaratılışını sanki birden çok yaratıcıya bağlıyor? Çünkü her şeyin babasına şu sözleri söyletiyor: "Suretimize göre ve benzerliğimize göre insan yapalım." Her şeyin kendisine boyun eğdiği Tanrı, diyeceğim, birine muhtaç mıdır ki? Yoksa göğü, yeri ve denizi yaparken kendisine yardım edecek hiç kimseye ihtiyaç duymadığı hâlde, insan gibi böylesine küçük ve ölümlü bir canlıyı başkalarının yardımı olmadan, kendi başına meydana getiremez miydi? Bunun en doğru sebebini zorunlu olarak yalnız Tanrı bilir; ama makul bir tahminle inandırıcı ve akla yatkın görünen sebebi saklamamak gerekir. O da şudur:
Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, τί δήποτε τὴν ἀνθρώπου μόνου γένεσιν οὐχ ἑνὶ δημιουργῷ καθάπερ τἆλλα ἀνέθηκεν, ἀλλ’ ὡσανεὶ πλείοσιν· εἰσάγει γὰρ τὸν πατέρα τῶν ὅλων ταυτὶ λέγοντα· „ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν“. μὴ γὰρ χρεῖός ἐστιν, εἴποιμ’ ἄν, οὑτινοσοῦν, ᾧ πάντα ὑπήκοα; ἢ τὸν μὲν οὐρανὸν ἡνίκα ἐποίει καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλατταν, οὐδενὸς ἐδεήθη τοῦ συνεργήσοντος, ἄνθρωπον δὲ βραχὺ ζῷον οὕτως καὶ ἐπίκηρον οὐχ οἷός τε ἦν δίχα συμπράξεως ἑτέρων αὐτὸς ἀφ’ ἑαυτοῦ κατασκευάσασθαι; τὴν μὲν οὖν ἀληθεστάτην αἰτίαν θεὸν ἀνάγκη μόνον εἰδέναι, τὴν δ’ εἰκότι στοχασμῷ πιθανὴν καὶ εὔλογον εἶναι δοκοῦσαν οὐκ ἀποκρυπτέον. ἔστι δὲ ἥδε.
73Var olanların bir kısmı ne erdemden ne kötülükten pay alır; bitkiler ve akılsız hayvanlar böyledir. Bitkiler cansız oldukları ve tasavvurdan yoksun bir tabiatla yönetildikleri için, hayvanlar ise nous ve logostan mahrum oldukları için; oysa kötülüğün ve erdemin yurdu, içinde yaşamaya yaratılmış oldukları ev, nous ve logostur. Bir kısmı ise yalnız erdeme ortaktır, hiçbir kötülükten pay almaz; yıldızlar böyledir. Zira onların hem canlı hem de akıl sahibi canlılar olduğu söylenir; daha doğrusu her biri bizzat bir nousdur, baştan başa iyidir ve hiçbir kötülüğü kabul etmez. Bir kısmı da karışık tabiatlıdır; insan böyledir, o zıtları kabul eder: phronēsis ile akılsızlığı, itidal ile ölçüsüzlüğü, cesaret ile korkaklığı, adalet ile adaletsizliği; kısacası iyi ile kötüyü, güzel ile çirkini, erdem ile kötülüğü.
τῶν ὄντων τὰ μὲν οὔτ’ ἀρετῆς οὔτε κακίας μετέχει, ὥσπερ φυτὰ καὶ ζῷα ἄλογα, τὰ μὲν ὅτι ἄψυχά τέ ἐστι καὶ ἀφαντάστῳ φύσει διοικεῖται, τὰ δ’ ὅτι νοῦν καὶ λόγον ἐκτέτμηται· κακίας δὲ καὶ ἀρετῆς ὡς ἂν οἶκος νοῦς καὶ λόγος, ᾧ πεφύκασιν ἐνδιαιτᾶσθαι· τὰ δ’ αὖ μόνης κεκοινώνηκεν ἀρετῆς ἀμέτοχα πάσης ὄντα κακίας, ὥσπερ οἱ ἀστέρες· οὗτοι γὰρ ζῷά τε εἶναι λέγονται καὶ ζῷα νοερά, μᾶλλον δὲ νοῦς αὐτὸς ἕκαστος, ὅλος δι’ ὅλων σπουδαῖος καὶ παντὸς ἀνεπίδεκτος κακοῦ· τὰ δὲ τῆς μικτῆς ἐστι φύσεως, ὥσπερ ἄνθρωπος, ὃς ἐπιδέχεται τἀναντία, φρόνησιν καὶ ἀφροσύνην, σωφροσύνην καὶ ἀκολασίαν, ἀνδρείαν καὶ δειλίαν, δικαιοσύνην καὶ ἀδικίαν, καὶ συνελόντι φράσαι ἀγαθὰ καὶ κακά, καλὰ καὶ αἰσχρά, ἀρετὴν καὶ κακίαν.
74Her şeyin babası olan Tanrı'ya, iyi olanları yalnız kendi eliyle yapmak, onlarla akrabalığı sebebiyle, en uygun olandı; ne iyi ne kötü olanları yapmak da ona yabancı değildi, çünkü bunlar da onun düşmanı olan kötülükten pay almaz. Karışık olanlar ise bir yönden ona uygundu, bir yönden uygun değildi: içlerine karışmış olan daha iyi idea sebebiyle uygun, zıt ve daha kötü olanı sebebiyle uygun değildi.
τῷ δὴ πάντων πατρὶ θεῷ τὰ μὲν σπουδαῖα δι’ αὑτοῦ μόνου ποιεῖν οἰκειότατον ἦν ἕνεκα τῆς πρὸς αὐτὸν συγγενείας, τὰ δὲ ἀδιάφορα οὐκ ἀλλότριον, ἐπειδὴ καὶ ταῦτα τῆς ἐχθρᾶς αὐτῷ κακίας ἀμοιρεῖ, τὰ δὲ μικτὰ τῇ μὲν οἰκεῖον τῇ δ’ ἀνοίκειον, οἰκεῖον μὲν ἕνεκα τῆς ἀνακεκραμένης βελτίονος ἰδέας, ἀνοίκειον δὲ ἕνεκα τῆς ἐναντίας καὶ χείρονος.
75İşte bu yüzden Musa, yalnız insanın yaratılışında Tanrı'nın "yapalım" dediğini söyler. Bu söz, başkalarının yardımcı olarak işe katıldığını gösterir. Öyle ki insan kusursuz kararlar ve eylemlerle doğru yolda yürüdüğünde, bunlar herkesin önderi olan Tanrı'ya yazılsın; zıtları ise O'na tabi olan başkalarına. Çünkü babanın, çocuklarının kötülüğünden sorumlu olmaması gerekiyordu; kötülük ise ahlaki bozukluk ve ondan doğan eylemlerdir.
διὰ τοῦτ’ ἐπὶ μόνης τῆς ἀνθρώπου γενέσεώς φησιν ὅτι εἶπεν ὁ θεὸς „ποιήσωμεν“, ὅπερ ἐμφαίνει συμπαράληψιν ἑτέρων ὡς ἂν συνεργῶν, ἵνα ταῖς μὲν ἀνεπιλήπτοις βουλαῖς τε καὶ πράξεσιν ἀνθρώπου κατορθοῦντος ἐπιγράφηται θεὸς ὁ πάντων ἡγεμών, ταῖς δ’ ἐναντίαις ἕτεροι τῶν ὑπηκόων· ἔδει γὰρ ἀναίτιον εἶναι κακοῦ τὸν πατέρα τοῖς ἐκγόνοις· κακὸν δ’ ἡ κακία καὶ αἱ κατὰ κακίαν ἐνέργειαι.
76Musa çok güzel bir şekilde, cinsi "insan" diye adlandırdıktan sonra türleri ayırdı ve insanın erkek ve dişi olarak yaratıldığını söyledi; oysa henüz tek tek bireyler biçim almamıştı. Çünkü cinse en yakın türler cinsin içinde zaten vardır ve keskin görmesini bilenlere orada aynada olduğu gibi görünür.
πάνυ δὲ καλῶς τὸ γένος ἄνθρωπον εἰπὼν διέκρινε τὰ εἴδη φήσας ἄρρεν τε καὶ θῆλυ δεδημιουργῆσθαι, μήπω τῶν ἐν μέρει μορφὴν λαβόντων, ἐπειδὴ τὰ προσεχέστατα τῶν εἰδῶν ἐνυπάρχει τῷ γένει καὶ ὥσπερ ἐν κατόπτρῳ διαφαίνεται τοῖς ὀξὺ καθορᾶν δυναμένοις.
77Biri de dünyanın yaratılışında insanın neden en sona kaldığının sebebini merak edebilir; zira kutsal yazıların bildirdiğine göre yaratıcı ve baba onu bütün öbür varlıklardan sonra meydana getirdi. Kanunları daha derinden inceleyen ve onlardaki her şeyi, mümkün olduğunca, titiz bir araştırmayla tam olarak kavramaya çalışanlar şöyle derler: Tanrı insana kendi akrabalığından, yani akla dayanan yanından pay verdi ki bu armağanların en iyisiydi; öbür armağanları da ondan esirgemedi. Ona en yakın ve en sevgili canlıya davranır gibi dünyadaki her şeyi önceden hazırladı; insan var olduğunda hem yaşamak hem de iyi yaşamak için gereken hiçbir şeyden yoksun kalmasın istedi. Bunlardan birincisini, yani yaşamayı, zevkle yararlanılacak şeylerin bolluğu ve cömertçe sunulması sağlar; ikincisini, yani iyi yaşamayı, gökteki şeylerin seyri. Bu seyirle sarsılan nous, onların bilgisine karşı bir aşk ve özlem duydu; felsefe de buradan filizlendi. Felsefe sayesinde insan, ölümlü olduğu hâlde ölümsüzleşir.
Ἐπιζητήσειε δ’ ἄν τις τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν ὕστατόν ἐστιν ἄνθρωπος τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως· ἐφ’ ἅπασι γὰρ τοῖς ἄλλοις αὐτὸν ὁ ποιητὴς καὶ πατήρ, ὥσπερ αἱ ἱεραὶ γραφαὶ μηνύουσιν, εἰργάσατο. λέγουσιν οὖν οἱ τοῖς νόμοις ἐπὶ πλέον ἐμβαθύναντες καὶ τὰ κατ’ αὐτοὺς ὡς ἔνι μάλιστα μετὰ πάσης ἐξετάσεως ἀκριβοῦντες, ὅτι τῆς αὑτοῦ συγγενείας μεταδοὺς ὁ θεὸς ἀνθρώπῳ τῆς λογικῆς, ἥτις ἀρίστη δωρεῶν ἦν, οὐδὲ τῶν ἄλλων ἐφθόνησεν, ἀλλ’ ὡς οἰκειοτάτῳ καὶ φιλτάτῳ ζῴῳ τὰ ἐν κόσμῳ πάντα προητοιμάσατο βουληθεὶς γενόμενον αὐτὸν μηδενὸς ἀπορῆσαι τῶν πρός τε τὸ ζῆν καὶ τὸ εὖ ζῆν· ὧν τὸ μὲν παρασκευάζουσιν αἱ χορηγίαι καὶ ἀφθονίαι τῶν πρὸς ἀπόλαυσιν, τὸ δὲ ἡ θεωρία τῶν κατ’ οὐρανόν, ἀφ’ ἧς πληχθεὶς ὁ νοῦς ἔρωτα καὶ πόθον ἔσχε τῆς τούτων ἐπιστήμης· ὅθεν τὸ φιλοσοφίας ἀνεβλάστησε γένος, ὑφ’ οὗ καίτοι θνητὸς ὢν ἄνθρωπος ἀπαθανατίζεται.
78Ziyafet verenler, şölen için her şeyi hazırlamadan kimseyi yemeğe çağırmazlar; atletizm ve sahne yarışmaları düzenleyenler de seyircileri tiyatrolara ve stadyumlara toplamadan önce bir sürü yarışmacı, seyirlik ve dinlenecek gösteri hazırlarlar. Aynı şekilde evrenin önderi de, bir yarışma düzenleyicisi ve ziyafet sahibi gibi, insanı hem şölene hem seyre çağırmak üzereyken bu ikisi için gerekenleri önceden hazırladı. Öyle ki insan dünyaya girer girmez hem bir sofra hem de en kutsal bir tiyatro bulsun: sofra, yerin, ırmakların, denizin ve havanın kullanılmak ve tadına varılmak üzere verdiği her şeyle dolu olsun; tiyatro ise her türlü seyirlik şeyle. Bu seyirliklerin özleri de nitelikleri de insanı son derece hayrete düşürür; hareketleri ve uyumlu düzenlerle, sayıların oranlarıyla, devirlerin ahengiyle dönen halkaları ise son derece hayranlık uyandırır. Bütün bunlarda asıl, hakiki ve örnek alınan müziğin bulunduğunu söyleyen yanılmaz. Sonraki insanlar onun suretlerini kendi psykhēlerine kazıyarak hayat için en zorunlu ve en yararlı tekhnēyi, müziği, kuşaktan kuşağa aktardılar.
καθάπερ οὖν οἱ ἑστιάτορες οὐ πρότερον ἐπὶ δεῖπνον καλοῦσιν ἢ τὰ πρὸς εὐωχίαν πάντα εὐτρεπίσαι καὶ οἱ τοὺς γυμνικοὺς ἀγῶνας καὶ σκηνικοὺς τιθέντες, πρὶν συναγαγεῖν τοὺς θεατὰς εἴς τε τὰ θέατρα καὶ τὰ στάδια, εὐτρεπίζουσιν ἀγωνιστῶν καὶ θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων πλῆθος, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ τῶν ὅλων ἡγεμὼν οἷά τις ἀθλοθέτης καὶ ἑστιάτωρ ἄνθρωπον καλεῖν μέλλων ἐπί τε εὐωχίαν καὶ θεωρίαν τὰ εἰς ἑκάτερον εἶδος προευτρεπίσατο, ἵν’ εἰς τὸν κόσμον εἰσελθὼν εὐθὺς εὕρῃ καὶ συμπόσιον καὶ θέατρον ἱερώτατον, τὸ μὲν ἁπάντων πλῆρες ὅσα γῆ καὶ ποταμοὶ καὶ θάλαττα καὶ ἀὴρ φέρουσιν εἰς χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν, τὸ δὲ παντοίων θεαμάτων, ἃ καταπληκτικωτάτας μὲν ἔχει τὰς οὐσίας, καταπληκτικωτάτας δὲ τὰς ποιότητας, θαυμασιωτάτας δὲ τὰς κινήσεις καὶ χορείας ἐν τάξεσιν ἡρμοσμέναις καὶ ἀριθμῶν ἀναλογίαις καὶ περιόδων συμφωνίαις· ἐν αἷς ἁπάσαις τὴν ἀρχέτυπον καὶ ἀληθῆ καὶ παραδειγματικὴν μουσικὴν οὐκ ἂν ἁμαρτάνοι τις εἶναι λέγων, ἀφ’ ἧς οἱ μετὰ ταῦτα ἄνθρωποι γραψάμενοι ⟨ἐν⟩ ταῖς ἑαυτῶν ψυχαῖς τὰς εἰκόνας ἀναγκαιοτάτην καὶ ὠφελιμωτάτην τέχνην τῷ βίῳ παρέδοσαν.
79İnsanın her şeyden sonra yaratılmış görünmesinin birinci sebebi budur. İkincisini söylemek de yersiz olmaz. İnsan, ilk yaratıldığı anda yaşamak için gereken her şeyi hazır buldu. Bu, sonra gelecekler için bir dersti; tabiat âdeta açıkça haykırıyordu: soyun ilk atasını örnek alırlarsa zahmetsiz ve sıkıntısız, zorunlu ihtiyaçların en bol bolluğu içinde yaşayacaklar. Bu da şöyle olacaktır: akılsız hazlar oburluğu ve şehvet düşkünlüğünü birer kale gibi karşısına dikip psykhēye hükmetmezse; şan, para ya da iktidar arzuları hayatın dizginlerini ele geçirmezse; acılar zihni daraltıp bükmezse; kötü bir danışman olan korku, iyi işlere yönelen atılımları geri çekmezse; akılsızlık, korkaklık, adaletsizlik ve öbür kötülüklerin sayısız kalabalığı saldırmazsa.
ἥδε μὲν αἰτία πρώτη, δι’ ἣν ἄνθρωπος ἐφ’ ἅπασι γεγενῆσθαι δοκεῖ· δευτέραν δ’ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ λεκτέον. ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει τὰς εἰς τὸ ζῆν παρασκευὰς ἁπάσας εὗρεν ἄνθρωπος, εἰς διδασκαλίαν τῶν ἔπειτα, μόνον οὐκ ἄντικρυς βοώσης τῆς φύσεως, ὅτι μιμούμενοι τὸν ἀρχηγέτην τοῦ γένους ἀπόνως καὶ ἀταλαιπώρως ἐν ἀφθονωτάτῃ τῶν ἀναγκαίων εὐπορίᾳ διάξουσιν. τουτὶ δὲ συμβήσεται, ἐὰν μήτε αἱ ἄλογοι ἡδοναὶ ψυχῆς δυναστεύσωσι γαστριμαργίαν καὶ λαγνείαν ἐπιτειχίσασαι μήτε αἱ δόξης ἢ χρημάτων ἢ ἀρχῆς ἐπιθυμίαι τὸ τοῦ βίου κράτος ἀνάψωνται μήτε στείλωσι καὶ κάμψωσι διάνοιαν αἱ λῦπαι μήθ’ ὁ κακὸς σύμβουλος φόβος τὰς ἐπὶ τὰ σπουδαῖα τῶν ἔργων ὁρμὰς ἀναχαιτίσῃ μήτ’ ἀφροσύνη καὶ δειλία καὶ ἀδικία καὶ τὸ τῶν ἄλλων κακιῶν ἀμήχανον πλῆθος ἐπιθῆται.
80Oysa şimdi, sayılan bütün bu kötülükler galip gelmişken ve insanlar tutkulara, ağza alınması bile caiz olmayan dizginsiz ve kınanacak isteklere başıboş kendilerini bırakmışken, dinsizce yaşayışa yaraşır bir ceza onlara karşı çıkıyor. Bu ceza, zorunlu ihtiyaçların güçlükle elde edilmesidir. Zira insanlar ovayı yarıp sürerek, kaynaklardan ve ırmaklardan su kanalları açarak, ekip dikerek, çiftçilerin yorgunluğunu gece gündüz durmaksızın üstlenerek ancak güçlükle bir yıl boyunca geçimlerini toplayabiliyorlar; üstelik bu ürünler bazen pek çok sebeple zarar görmüş, cılız ve hiç de yetmeyecek hâldedir. Ya art arda gelen sağanaklar onları silip süpürdü, ya birden inen ağır dolu kırıp geçirdi, ya kar dondurdu ya da rüzgârların şiddeti kökünden söktü;
νυνὶ μὲν γὰρ πάντων ὅσα λέλεκται παρευημερησάντων καὶ τῶν ἀνθρώπων ἀνέδην ἐκκεχυμένων εἴς τε τὰ πάθη καὶ τὰς ἀκράτορας καὶ ὑπαιτίους ἃς οὐδ’ εἰπεῖν θέμις ὀρέξεις, ἀπαντᾶται δίκη προσήκουσα τιμωρὸς ἀσεβῶν ἐπιτηδευμάτων· ἔστι δ’ ἡ δίκη τὸ τῶν ἀναγκαίων δυσπόριστον· μόλις γὰρ ἀνατέμνοντες τὴν πεδιάδα καὶ πηγῶν ῥεῖθρα καὶ ποταμῶν ἐποχετεύοντες σπείροντές τε καὶ φυτεύοντες καὶ τὸν γεωπόνων κάματον μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ ἀτρύτως ἐκδεχόμενοι δι’ ἔτους συγκομίζουσι τὰ ἐπιτήδεια καὶ ταῦτ’ ἔστιν ὅτε λυπρὰ καὶ οὐ πάνυ διαρκῆ διὰ πολλὰς βλαβέντα αἰτίας· ἢ γὰρ ὄμβρων ἐπαλλήλων φοραὶ κατέσυραν ἢ χαλάζης βάρος ἐπενεχθείσης ἀθρόως κατέκλασεν ἢ χιὼν περιέψυξεν ἢ βία πνευμάτων ῥίζαις αὐταῖς ἀνέτρεψε·
81çünkü su ve hava pek çok bakımdan ürünleri kısırlaştıracak şekilde altüst olur. Ama eğer tutkuların ölçüsüz atılımları itidal ile yatıştırılsaydı, haksızlık etmeye yönelik çabalar ve hırslar adaletle, kısacası kötülükler ve onlardan doğan sonu gelmez eylemler erdemlerle ve erdemlere uygun etkinliklerle yatıştırılsaydı; psykhēdeki savaş, ki gerçekten savaşların en çetini ve en ağırıdır, ortadan kalksaydı ve barış hüküm sürüp içimizdeki güçlere sessizce, yumuşaklıkla iyi bir düzen verseydi, o zaman erdemi, güzelliği ve üstelik insanı seven Tanrı'nın iyi şeyleri insan soyuna kendiliğinden ve hazır olarak sunacağını ummak mümkün olurdu. Çünkü var olanlardan ürün bitirip bunu tarım tekhnēsi olmadan bolca vermek, var olmayanı varlığa getirmekten açıkça daha kolaydır.
πολλὰ γὰρ ὕδωρ καὶ ἀὴρ εἰς ἀγονίαν καρπῶν νεωτερίζουσιν. εἰ δὲ σωφροσύνῃ μὲν ἐξευμαρισθεῖεν αἱ ἄμετροι τῶν παθῶν ὁρμαί, δικαιοσύνῃ δὲ αἱ περὶ τἀδικεῖν σπουδαί τε καὶ φιλοτιμίαι καὶ συνελόντι φράσαι ταῖς ἀρεταῖς καὶ ταῖς κατ’ ἀρετὰς ἐνεργείαις αἱ κακίαι καὶ αἱ κατ’ αὐτὰς ἀνήνυτοι πράξεις, ἀνῃρημένου μὲν τοῦ πολέμου τοῦ κατὰ ψυχήν, ὃς ἀψευδῶς ἐστι πολέμων ἀργαλεώτατος καὶ βαρύτατος, εἰρήνης δ’ ἐπισχούσης καὶ ταῖς ἐν ἡμῖν δυνάμεσιν εὐνομίαν παρασκευαζούσης ἡσυχῇ τε καὶ πρᾴως, ἐλπὶς ἂν ἦν τὸν θεὸν ἅτε φιλάρετον καὶ φιλόκαλον καὶ προσέτι φιλάνθρωπον τἀγαθὰ αὐτόματα παρασχεῖν ἐξ ἑτοίμου τῷ γένει· δῆλον γὰρ ὡς εὐμαρέστερον τοῦ τὰ μὴ ὄντα εἰς τὸ εἶναι παραγαγεῖν τὸ τὴν ἐκ τῶν ὄντων φορὰν ἄνευ τέχνης γεωργικῆς ἐπιδαψιλεύσασθαι.