İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Yaşlı Biri Devlet İşlerine Karışmalı mı

Εἰ πρεσβυτέρῳ πολιτευτέον

1Plutarkhos, kendisi gibi yaşlanmakta olan dostu Euphanes'e seslenir: Yaşlılık, kamu hayatından çekilmek için bir bahane değildir; ömür boyu siyasetle uğraşan kişi bu hayatı sonuna kadar sürdürmeli, bedenin gücü azaldıkça deneyim ve itibarıyla yol göstermelidir. Metin yer yer eksiktir.

Euphanes, Pindaros'un hayranı olarak onun şu sözünü iyi ve inandırıcı bulup sık sık tekrarladığını biliyoruz: “Yarışlar önüne konunca bahane aramak, aretēyi koyu karanlığa gömmüştür.” Siyaset mücadelesinden kaçınan gevşeklik pek çok bahane bulur; sonunda, sanki kutsal çizgiden çekilen son taş gibi, yaşlılığı öne sürer. Bu bahane en çok hırsı köreltip utandırıyor ve insanlara, atletlerin olduğu kadar siyaset adamlarının da bir kariyer bitişi olduğunu düşündürüyor. Bu yüzden yaşlılık çağındaki siyaset hakkında kendi kendime sık sık düşündüklerimi sana da anlatmam gerektiğini düşündüm. Amacım, bugüne dek birlikte yürüdüğümüz uzun yoldan ikimizin de ayrılmaması, siyaset hayatını yaşıt ve eski bir dost gibi bir kenara atıp alışmadığımız, üstelik alışacak ve yakınlaşacak vakti de kalmamış başka bir hayata geçmemesidir. Baştan seçtiğimiz yolda kalalım, yaşamanın ve iyi yaşamanın sınırını bir tutalım. Yoksa kalan kısacık zamanda, geçen uzun süreyi hiçbir güzel şey uğruna boşa harcanmış gösterirdik. Çünkü birinin Dionysios'a söylediği gibi tiranlık güzel bir kefen değildir; adaletsizlikle birlikte tek başına hükmetmeyi bırakmamak onun felaketini daha tam yapmıştır. Diogenes de sonradan Korinth'te oğlunu, tirandan sıradan bir adam olmuş hâlde görünce güzel söylemişti: “Dionysios, kendine yakışmayan bir hayat sürüyorsun! Burada bizimle özgür ve korkusuz yaşaman değil, orada, baban gibi tiranlık sarayına duvarlarla örülmüş olarak yaşlılığa dek ömür tüketmen gerekirdi.” Ama kendini yönetici olduğu kadar yararlı bir yönetilen olarak da sunmaya alışmış bir adamın demokratik ve kanuna uygun siyaseti, gerçekten güzel bir kefendir: hayattan gelen şöhreti ölüme ekler. Simonides'in dediği gibi, “toprağın altına en son” bu girer; ancak insan sevgisi ve güzellik tutkusu kendilerinden önce ölen, iyiye duyulan hevesi zorunlu şeylerin arzusundan önce tükenen kişiler müstesnadır. Sanki psykhēnin eyleme dönük ve tanrısal yanları, hâlleri ve bedene ait yanlarından daha çabuk solarmış gibi. Bunu söylemek de söyleyenleri kabul etmek de güzel değildir. Tıpkı “yalnız kazanç peşinde yorulmayız” diyenlerinki gibi. Bunun yerine Thukydides'in sözünü daha iyiye çevirmeli, yalnız şeref tutkusunun değil, karıncalarda ve arılarda sonuna dek kalan toplumsallığın ve siyaset yeteneğinin de yaşlanmadığını kabul etmeliyiz. Çünkü hiç kimse yaşlılıktan erkek arıya dönüşmüş bir arı görmemiştir. Oysa bazıları siyaset adamlarından, gençlikleri geçince evde oturup yemek yemelerini ve kenara kaldırılmalarını, demiri pasın yediği gibi eylemdeki aretēlerinin tembellikten sönmesine göz yummalarını ister. Katon, kendine özgü pek çok belası olan yaşlılığa kötülükten gelen utancı isteyerek eklemememiz gerektiğini söylerdi. Kötülüklerin arasında hiçbiri, yaşlı adamı, tembellik, korkaklık ve gevşeklik kadar utandırmaz: siyasetin görevlerinden kadınların ev köşesine çekilmek ya da tarlada başak toplayanlara ve orakçılara nezaret etmek gibi. “Nerede şimdi Oidipus ve o ünlü bilmeceler?” Elbette yaşlılıkta siyasete yeni başlamak, Epimenides'in genç yatıp elli yıl sonra ihtiyar uyandığı söylenen türden bir şey olurdu. Böyle uzun ve hayatı boyunca süren dinginliği bırakıp, alışık olmadığı, hazırlığı olmadığı, ne siyasî işlere ne insanlara karışmış biri olarak kendini mücadelelere ve meşguliyetlere atan kişi, onu suçlayan birine Pythia'nın sözünü söyletebilir: “Geç geldin”; iktidar ve halk önderliği peşinde, vakitsiz bir saatte komutanlığın kapısını çalıyorsun, tıpkı gece vakti sokak cümbüşüne çıkmış beceriksiz biri gibi, ya da yer ya da memleket değil, hiç denemediğin bir hayat değiştiren bir yabancı gibi. Çünkü Simonides'in “Şehir insanı eğitir” sözü, henüz öğrendiklerini değiştirmeye vakti olanlar için doğrudur. Bu ders pek çok mücadele ve iş sonunda ancak zorlukla edinilir; bir de insan onu, yorgunluğa ve kötü günlere kolayca dayanabilen tabiatın çağında yakalarsa. Bunlar, yaşlılıkta siyasete başlayan kişiye karşı söylendiğinde yersiz görünmeyebilir.

1

ὅτι μέν, ὦ Εὔφανες, ἐπαινέτης ὢν Πινδάρου πολλάκις ἔχεις διὰ στόματος ὡς εἰρημένον εὖ καὶ πιθανῶς ὑπʼ αὐτοῦ τιθεμένων ἀγώνων πρόφασις ἀρετὰν ἐς αἰπὺν ἔβαλε σκότον οὐκ ἀγνοοῦμεν. ἐπειδὴ δὲ πλείστας αἱ πρὸς τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας ἀποκνήσεις καὶ μαλακίαι προφάσεις ἔχουσαι τελευταίαν ὥσπερ τὴν ἀφʼ ἱερᾶς ἐπάγουσιν ἡμῖν τὸ γῆρας, καὶ μάλιστα δὴ τούτῳ τὸ φιλότιμον ἀμβλύνειν καὶ δυσωπεῖν δοκοῦσαι πείθουσιν εἶναί τινα πρέπουσαν οὐκ ἀθλητικῆς μόνον ἀλλὰ καὶ πολιτικῆς περιόδου κατάλυσιν οἴομαι δεῖν ἃ πρὸς ἐμαυτὸν ἑκάστοτε λογίζομαι καὶ πρὸς σὲ διελθεῖν περὶ τῆς πρεσβυτικῆς πολιτείας· ὅπως; μηδέτερος ἀπολείψει τὴν μακρὰν συνοδίαν μέχρι δεῦρο κοινῇ προερχομένην μηδὲ τὸν πολιτικὸν βίον ὥσπερ ἡλικιώτην καὶ συνήθη φίλον ἀπορρίψας μεταβαλεῖται πρὸς ἄλλον ἀσυνήθη καὶ χρόνον οὐκ ἔχοντα συνήθη γενέσθαι καὶ οἰκεῖον, ἀλλʼ ἐμμενοῦμεν οἷς ἀπʼ ἀρχῆς προειλόμεθα, ταὐτὸ τοῦ ζῆν καὶ τοῦ ἀν σενι ρεσπιιβλιξα ʽʼἐερενδα σιτ. καλῶς ζῆν ποιησάμενοι πέρας εἴ γε δὴ μὴ μέλλοιμεν ἐν βραχεῖ τῷ λειπομένῳ τὸν πολὺν ἐλέγγειν χρόνον, · ὡς ἐπʼ οὐδενὶ καλῷ μάτην ἀνηλωμένον. οὐ γὰρ ἡ τυραννίς, ὥς τις εἶπε Διονυσίῳ, καλὸν ἐντάφιον· ἀλλʼ ἐκείνῳ γε τὴν μοναρχίαν μετὰ τῆς ἀδικίας τὸ γε μὴ παύσασθαι συμφορὰν τελεωτέραν ἐποίησε. καὶ καλῶς Διογένης ὕστερον ἐν Κορίνθῳ τὸν υἱὸν αὐτοῦ θεασάμενος, ἰδιώτην ἐκ τυράννου γεγενημένον ὡς ἀναξίως ἔφη Διονύσιε, σεαυτοῦ πράττεις· οὐ γὰρ ἐνταῦθά σε μεθʼ ἡμῶν ἔδει ζῆν ἐλευθέρως καὶ ἀδεῶς, ἀλλʼ ἐκεῖ τοῖς τυραννείοις ἐγκατῳκοδομημένον ὥσπερ ὁ πατὴρ ἄχρι γήρως ἐγκαταβιῶσαι πολιτεία δὲ δημοκρατικὴ καὶ νόμιμος ἀνδρὸς εἰθισμένου παρέχειν αὑτὸν οὐχ ἧττον ἀρχόμενον ὠφελίμως ἢ ἄρχοντα καλὸν ἐντάφιον ὡς ἀληθῶς τὴν ἀπὸ τοῦ βίου δόξαν τῷ θανάτῳ προστίθησι τοῦτο γάρ ἔσχατον δύεται κατὰ γᾶς ὥς φησι Σιμωνίδης, πλὴν ὧν προαποθνήσκει τὸ φιλάνθρωπον καὶ φιλόκαλον καὶ προαπαυδᾷ τῆς τῶν ἀναγκαίων ἐπιθυμίας ὁ τῶν καλῶν ζῆλος, ὡς τὰ πρακτικὰ μέρη καὶ θεῖα τῆς ψυχῆς ἐξιτηλότερα τῶν παθητικῶν καὶ σωματικῶν ἐχούσης· ὅπερ οὐδὲ λέγειν καλὸν οὐδʼ ἀποδέχεσθαι τῶν λεγόντων, ὡς κερδαίνοντες μόνον οὐ κοπιῶμεν ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ Θουκυδίδου παράγειν ἐπὶ τὸ βέλτιον, μὴ τὸ φιλότιμον ἀγήρων μόνον ἡγουμένους, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ κοινωνικὸν καὶ πολιτικόν, ὃ καὶ μύρμηξιν ἄχρι τέλους παραμένει καὶ μελίτταις· οὐδεὶς γὰρ πώποτʼ εἶδεν ὑπὸ γήρως κηφῆνα γενομένην μέλιτταν, ὥσπερ ἔνιοι τοὺς πολιτικοὺς ἀξιοῦσιν, ὅταν παρακμάσωσιν, οἴκοι σιτουμένους καθῆσθαι καὶ ἀποκεῖσθαι, καθάπερ ἰῷ σίδηρον ὑπʼ ἀργίας τὴν πρακτικὴν ἀρετὴν σβεννυμένην περιορῶντας. ὁ γὰρ Κάτων ἔλεγεν, ὅτι πολλὰς ἰδίας ἔχοντι τῷ γήρᾳ κῆρας οὐ δεῖ τὴν ἀπὸ τῆς κακίας ἑκόντας ἐπάγειν αἰσχύνην· πολλῶν δὲ κακιῶν οὐδεμιᾶς ἧττον ἀπραξία καὶ δειλία καὶ μαλακία καταισχύνουσιν ἄνδρα πρεσβύτην, ἐκ πολιτικῶν ἀρχείων καταδυόμενον εἰς οἰκουρίαν γυναικῶν ἢ κατʼ ἀγρὸν ἐφορῶντα καλαμητρίδας καὶ θεριστάς· ὁ δʼ Οἰδίπους ποῦ καὶ τὰ κλείνʼ αἰνίγματα τὸ μὲν γὰρ ἐν γήρᾳ πολιτείας ἄρχεσθαι καὶ μὴ πρότερον, ὥσπερ Ἐπιμενίδην λέγουσι κατακοιμηθέντα νεανίαν ἐξεγρέσθαι γέροντα μετὰ πεντήκοντα ἔτη· εἶτα τὴν οὕτω μακρὰν καὶ συμβεβιωκυῖαν ἡσυχίαν ἀποθέμενον ἐμβαλεῖν ἑαυτὸν εἰς ἀγῶνας καὶ ἀσχολίας, ἀήθη καὶ ἀγύμναστον ὄντα καὶ μήτε πράγμασιν ἐνωμιληκότα πολιτικοῖς μήτʼ ἀνθρώποις, ἴσως ἂν αἰτιωμένῳ τινὶ παράσχοι τὸ τῆς Πυθίας εἰπεῖν ὄψʼ ἦλθες ἀρχὴν καὶ δημαγωγίαν διζήμενος, καὶ παρʼ ὥραν στρατηγίου κόπτεις θύραν, ὥσπερ τις ἀτεχνότερος ὢν νύκτωρ ἐπίκωμος ἀφιγμένος, ἢ ξένος οὐ τόπον οὐδὲ χώραν ἀλλὰ βίον, οὗ μὴ πεπείρασαι, μεταλλάττων. τὸ γάρ πόλις ἄνδρα διδάσκει κατὰ Σιμωνίδην ἀληθές ἐστιν ἐπὶ τῶν ἔτι χρόνον ἐχόντων μεταδιδαχθῆναι καὶ μεταμαθεῖν μάθημα, διὰ πολλῶν ἀγώνων καὶ πραγμάτων μόλις ἐκπονούμενον, ἄνπερ ἐν καιρῷ φύσεως ἐπιλάβηται καὶ πόνον ἐνεγκεῖν καὶ δυσημερίαν εὐκόλως δυναμένης. ταῦτα δόξει τις μὴ κακῶς λέγεσθαι πρὸς τὸν ἀρχόμενον ἐν γήρᾳ πολιτείας.

2Oysa aklı başında insanların delikanlıları ve gençleri kamu işlerinden uzak tuttuğunu görüyoruz. Kanunlar da bunu doğrular: halk meclislerinde tellal kürsüye önce Alkibiadesleri ya da Pytheasları çağırmaz, elli yaşını geçenleri konuşmaya ve öğüt vermeye davet eder. Çünkü alışkanlık yokluğu ve deneyim eksikliği […] Katon seksen yaşından sonra bir davada kendini savunurken, bir kuşakla yaşayıp başka bir kuşağa karşı savunma yapmanın zor olduğunu söylemişti. Antonius'u deviren Caesar'ın ömrünün sonuna doğru çok daha krala yakışır ve halka yararlı işler yaptığını herkes kabul eder. Kendisi de gençleri âdetler ve kanunlarla sertçe disipline ederken, gürültü çıkardıklarında “Gençler, yaşlılar bile genç iken dinlenen bu yaşlıyı dinleyin!” demişti. Perikles'in siyasî gücü de en büyük noktasına yaşlılığında ulaştı: Atinalıları savaşa o zaman ikna etti. Altmış bin ağır piyadeye karşı uygunsuz bir zamanda savaşmaya can atan halkı durdurdu; adeta halkın silahlarını ve şehir kapılarının anahtarlarını mühürledi. Ksenophon'un Agesilaos hakkında yazdıklarını ise aynen aktarmaya değer. “Onun yaşlılığı hangi gençlikten üstün görünmedi? Kim dinçliğinde düşmana, ömrünün sonuna gelmiş Agesilaos kadar korku saldı? Kimin ortadan kalkmasına düşmanlar, ihtiyar da olsa ölen Agesilaos'un ölümüne sevindiği kadar sevindi? Kim müttefiklere, ömrünün sınırına gelmiş Agesilaos'tan daha çok cesaret verdi? Dostlar hangi genci, yaşlıyken ölen Agesilaos'u özlediği kadar özledi?”

2

καίτοι τοὐναντίον ὁρῶμεν ὑπὸ τῶν νοῦν ἐχόντων τὰ μειράκια καὶ τοὺς νέους ἀποτρεπομένους τοῦ τὰ κοινὰ πράττειν· καὶ μαρτυροῦσιν οἱ νόμοι διὰ τοῦ κήρυκος ἐν ταῖς ἐκκλησίαις οὐκ Ἀλκιβιάδας οὐδὲ Πυθέας ἀνιστάντες ἐπὶ τὸ βῆμα πρώτους, ἀλλὰ τοὺς ὑπὲρ πεντήκοντʼ ἔτη γεγονότας, λέγειν καὶ συμβουλεύειν παρακαλοῦντες οὐ γὰρ τοσοῦτον ἀήθεια τόλμης καὶ τριβῆς ἔνδεια καὶ προτοόπαιον ἑκάστῳ στρατιωτῶν […] . ὁ δὲ Κάτων μετʼ ὀγδοήκοντʼ ἔτη δίκην ἀπολογούμενος ἔφη χαλεπὸν εἶναι βεβιωκότα μετʼ ἄλλων ἐν ἄλλοις ἀπολογεῖσθαι. Καίσαρος δὲ τοῦ καταλύσαντος Ἀντώνιον οὔτι μικρῷ βασιλικώτερα καὶ δημωφελέστερα γενέσθαι πολιτεύματα πρὸς τῇ τελευτῇ πάντες ὁμολογοῦσιν αὐτὸς δὲ τοὺς νέους ἔθεσι καὶ νόμοις αὐστηρῶς σωφρονίζων, ὡς ἐθορύβησαν, ἀκούσατʼ εἶπε νέοι γέροντος οὗ νέου γέροντες ἤκουον. ἡ δὲ Περικλέους πολιτεία τὸ μέγιστον ἐν γήρᾳ κράτος ἔσχεν, ὅτε καὶ τὸν πόλεμον ἄρασθαι τοὺς Ἀθηναίους ἔπεισε· καὶ προθυμουμένων οὐ κατὰ καιρὸν μάχεσθαι πρὸς ἑξακισμυρίους ὁπλίτας, ἐνέστη καὶ διεκώλυσε, μονονοὺ τὰ ὅπλα τοῦ δήμου καὶ τὰς κλεῖς τῶν πυλῶν ἀποσφραγισάμενος. ἀλλὰ μὴν ἅ γε Ξενοφῶν περὶ Ἀγησιλάου γέγραφεν, αὐτοῖς ὀνόμασιν ἄξιόν ἐστι παραθέσθαι ποίας γάρ φησὶ νεότητος οὐ κρεῖττον τὸ ἐκείνου γῆρας ἐφάνη; τίς μὲν γὰρ τοῖς ἐχθροῖς ἀκμάζων οὕτω φοβερὸς ἦν, ὡς Ἀγησίλαος τὸ μήκιστον τοῦ αἰῶνος ἔχων; τίνος δʼ ἐκποδὼν γενομένου μᾶλλον ἥσθησαν οἱ πολέμιοι ἢ Ἀγησιλάου, καίπερ γηραιοῦ τελευτήσαντος; τίς δὲ συμμάχοις θάρσος παρέσχεν ἢ Ἀγησίλαος, καίπερ ἤδη πρὸς τῷ τέρματι τοῦ βίου ὤν; τίνα δὲ νέον οἱ φίλοι πλέον ἐπόθησαν ἢ Ἀγησίλαον γηραιὸν ἀποθανόντα;

3Peki onlara bunları yapmakta yaş engel olmamışken biz, bugün, tiranlığın, savaşın, kuşatmanın olmadığı devletlerde rahat içinde yaşayan biz, çoğu kez kanun ve söz yoluyla adaletle sonuçlanan barışçı yarışlardan ve şeref mücadelelerinden korkacak mıyız? Böyle yaparsak yalnız o zamanın komutanlarından ve önderlerinden değil, şairlerinden, sofistlerinden ve oyuncularından da aşağı olduğumuzu kabul etmiş oluruz. Simonides yaşlılığında bile korolarla kazanıyordu; şu kitabenin son dizeleri bunu gösterir: “Öğretiminde şan, Leoprepes'in oğlu seksenlik Simonides'e eşlik etti.” Sophokles'in, oğulları tarafından aklını kaçırmakla suçlanıp mahkemeye verildiğinde, Kolonos'ta Oidipus'un parodosunu okuduğu anlatılır. Parodos şöyle başlar: “Bu güzel atlı diyarın, yabancı, en yiğit konağına, ak Kolonos'a geldin, burada sık sık ziyaret eden tiz sesli bülbül şakır yeşil vadilerin altında.” Şarkı olağanüstü bulununca, sanki tiyatrodan çıkıyormuş gibi, orada bulunanların alkış ve bağırışları arasında mahkemeden uğurlandı. Şu küçük kitabenin de Sophokles'e ait olduğu kabul edilir: “Sophokles Herodotos'a bir şarkı yazdı, elli beş yaşındayken.” Komedya yazarı Philemon ile Aleksis'i ölüm, sahnede yarışırken ve taçlandırılırken yakaladı. Eratosthenes ile Philokhoros, trajedi oyuncusu Polos'un yetmiş yaşında, ölümünden az önce, dört günde sekiz tragedyada oynadığını yazarlar.

3

εἶτʼ ἐκείνους μὲν τηλικαῦτα πράττειν ὁ χρόνος οὐκ ἐκώλυεν, ἡμεῖς δʼ οἱ νῦν τρυφῶντες ἐν πολιτείαις, μὴ τυραννίδα μὴ πόλεμόν τινα μὴ πολιορκίαν ἐχούσαις, ἀπολέμους δʼ ἁμίλλας καὶ φιλοτιμίας νόμῳ τὰ πολλὰ καὶ λόγῳ μετὰ δίκης περαινομένας, ἀπο-· δειλιῶμεν; οὐ μόνον στρατηγῶν τῶν τότε καὶ δημαγωγῶν, ἀλλὰ καὶ ποιητῶν καὶ σοφιστῶν καὶ ὑποκριτῶν ὁμολογοῦντες εἶναι κακίους· εἴγε Σιμωνίδης μὲν ἐν γήρᾳ χοροῖς ἐνίκα, ὡς τοὐπίγραμμα δηλοῖ τοῖς τελευταίοις ἔπεσιν ἀμφὶ διδασκαλίῃ δὲ Σιμωνίδῃ ἕσπετο κῦδος ὀγδωκονταέτει παιδὶ Λεωπρέπεος. Σοφοκλῆς δὲ λέγεται μὲν ὑπὸ παίδων παρανοίας δίκην φεύγων ἀναγνῶναι τὴν ἐν Οἰδίποδι τῷ ἐπὶ Κολωνῷ πάροδον, ᾗ ἐστιν ἀρχὴ εὐίππου, ξένε, τᾶσδε χώρας ἵκου τὰ κράτιστα γᾶς ἔπαυλα, τὸν ἀργῆτα Κολωνόν, ἔνθʼ ἁ λίγεια μινύρεται θαμίζουσα μάλιστʼ ἀηδὼν χλωραῖς ὑπὸ βάσσαις. θαυμαστοῦ δὲ τοῦ μέλους φανέντος, ὥσπερ ἐκ θεάτρου τοῦ δικαστηρίου προπεμφθῆναι μετὰ κρότου καὶ βοῆς τῶν παρόντων. τουτὶ δʼ ὁμολογουμένως Σοφοκλέους ἐστὶ τοὐπιγραμμάτιον ᾠδὴν Ἡροδότῳ τεῦξεν Σοφοκλῆς ἐτέων ὢν πέντʼ ἐπὶ πεντήκοντα. Φιλήμονα δὲ τὸν κωμικὸν καὶ Ἀλεξιν ἐπὶ τῆς σκηνῆς ἀγωνιζομένους καὶ στεφανουμένους ὁ θάνατος κατέλαβε. πῶλον δὲ τὸν τραγῳδὸν Ἐρατοσθένης καὶ Φιλόχορος ἱστοροῦσιν ἑβδομήκοντʼ ἔτη γεγενημένον ὀκτὼ τραγῳδίας ἐν τέτταρσιν ἡμέραις διαγωνίσασθαι μικρὸν ἔμπροσθεν τῆς τελευτῆς.

4Öyleyse kürsüden gelen ihtiyarların sahneden gelen ihtiyarlardan daha aşağı görünmesi, gerçekten kutsal olan yarışlardan ayrılmaları, siyaset maskesini çıkarıp yerine bilmem ne takmaları ayıp değil mi? Çünkü krallıktan çiftçiliğe inmek bile bir alçalmadır. Demosthenes, kutsal trirem Paralos'un Meidias'a odun, kazık ve hayvan taşımasını ona layık olmayan bir şey sayar. Yarışmaları yönetmeyi, Boiotarkhlığı ve Amphiktyonlardaki başkanlığı bırakıp arpa unu ve zeytin posası ölçerken, koyun yünleriyle uğraşırken görülen bir siyaset adamı için, kimse zorlamadan “at yaşlılığı” denen şeyi kendi başına çekmiş denmez mi? Siyasetten sonra kaba ve pazar yeri işlerine girişmek ise, özgür ve namuslu bir kadının giysilerini sıyırıp ona bir önlük verip meyhanede çalıştırmaya benzer. Çünkü siyasî aretē de ev idaresine ve para kazanmaya yönlendirilirse itibarını ve büyüklüğünü böyle yitirir. Geriye kalan şey, ki onlar zevk düşkünlüğüne ve lükse “rahat” ve “keyif” adını verir, siyaset adamını bunların içinde sessizce solarak yaşlanmaya çağırmaktır; o zaman hayatının iki çirkin benzetmeden hangisine daha uygun düşeceğini bilemem. Gemi limanda değil de hâlâ yolundayken, kalan bütün zamanı Aphrodite'nin bayramıyla geçiren denizciler gibi mi diyeceğiz? Yoksa bazılarının, Herakles'i şakaya alıp Omphale'nin yanında safran renkli giysilerle kendini Lidyalı hizmetçilere yelletip örgülettiğini yanlış yere çizdikleri gibi, biz de siyaset adamının aslan postunu çıkarıp yatırıp sürekli çalgılarla ziyafet mi çekeceğiz? Üstelik Büyük Pompeius'un Lucullus'a söylediği söz de bizi utandırmıyor. Lucullus, seferlerden ve siyasetten sonra kendini banyolara, akşam yemeklerine, gündüz cümbüşlerine, boş gezmelere ve yeni, gençlere yakışan binalar yaptırmaya vermişti; ama Pompeius'u iktidar tutkusu ve yaşına uymayan şeref hırsıyla suçluyordu. Pompeius, “İhtiyar için lüks, iktidardan daha vakitsizdir” dedi. Hastayken hekim ona ardıç kuşu yazmıştı, ama bu bulunması güç ve mevsimi dışındaydı; biri Lucullus'ta çok sayıda besleniyor deyince, Pompeius adam göndermedi, kuşu da almadı: “Lucullus zevk düşkünü olmasaydı Pompeius yaşamayacak mıydı?” dedi.

4

ἆρʼ οὖν οὐκ αἰσχρόν ἐστι τῶν ἀπὸ σκηνῆς γερόντων τοὺς ἀπὸ τοῦ βήματος ἀγεννεστέρους ὁρᾶσθαι, καὶ τῶν ἱερῶν ὡς ἀληθῶς ἐξισταμένους ἀγώνων ἀποτίθεσθαι τὸ πολιτικὸν πρόσωπον, οὐκ οἶδʼ ὁποῖον ἀντιμεταλαμβάνοντας; καὶ γὰρ τὸ τῆς γεωργίας ἐκ βασιλικοῦ ταπεινόν· ὅπου γὰρ ὁ Δημοσθένης φησὶν ἀνάξια πάσχειν τὴν Πάραλον, ἱερὰν οὖσαν τριήρη, ξύλα καὶ χάρακας καὶ βοσκήματα τῷ Μειδίᾳ παρακομίζουσαν, ἦ που πολιτικὸς ἀνὴρ ἀγωνοθεσίας καὶ βοιωταρχίας καὶ τὰς ἐν Ἀμφικτύοσι προεδρίας ἀπολιπών, εἶθʼ ὁρώμενος ἐν ἀλφίτων καὶ στεμφύλων διαμετρήσει καὶ πόκοις προβάτων οὐ παντάπασι δόξει τοῦτο δὴ τὸ καλούμενον ἵππου γῆρας ἐπάγεσθαι, μηδενὸς ἀναγκάζοντος; ἐργασίας γε μὴν βαναύσου καὶ ἀγοραίας ἅπτεσθαι μετὰ πολιτείαν ὅμοιόν ἐστι τῷ γυναικὸς ἐλευθέρας καὶ σώφρονος ἔνδυμα περισπάσαντα καὶ περίζωμα δόντα συνέχειν ἐπὶ καπηλείου· καὶ γὰρ τῆς πολιτικῆς ἀρετῆς οὕτως ἀπόλλυται τὸ ἀξίωμα καὶ τὸ μέγεθος πρός τινας οἰκονομίας καὶ χρηματισμοὺς ἀγομένης. ἂν δʼ, ὅπερ λοιπόν ἐστι, ῥᾳστώνας καὶ ἀπολαύσεις τὰς ἡδυπαθείας καὶ. τὰς τρυφὰς ὀνομάζοντες ἐν ταύταις μαραινόμενον ἡσυχῆ παρακαλῶσι γηράσκειν τὸν πολιτικόν, οὐκ οἶδα ποτέρᾳ δυεῖν εἰκόνων αἰσχρῶν πρέπειν δόξει μᾶλλον ὁ βίος· αὐτοῦ πότερον ἀφροδίσια ναύταις ἄγουσι πάντα τὸν λοιπὸν ἤδη χρόνον οὐκ ἐν λιμένι τὴν ναῦν ἔχουσιν ἀλλʼ ἔτι πλέουσαν ἀπολείπουσιν· ἢ καθάπερ ἔνιοι τὸν Ἡρακλέα παίζοντες οὐκ εὖ γράφουσιν ἐν Ὀμφάλης κροκωτοφόρον ἐνδιδόντα Λυδαῖς θεραπαινίσι ῥιπίζειν καὶ παραπλέκειν ἑαυτόν, οὕτω τὸν πολιτικὸν ἐκδύσαντες τὴν λεοντῆν καὶ κατακλίναντες εὐωχήσομεν ἀεὶ καταψαλλόμενον καὶ καταυλούμενον, οὐδὲ τῇ τοῦ Πομπηίου Μάγνου φωνῇ διατραπέντες τῇ πρὸς Λεύκολλον αὑτὸν μὲν εἰς λουτρὰ καὶ δεῖπνα καὶ συνουσίας μεθημερινὰς καὶ πολὺν ἄλυν καὶ κατασκευὰς οἰκοδομημάτων νεοπρεπεῖς μετὰ τὰς στρατείας καὶ πολιτείας ἀφεικότα, τῷ δὲ Πομπηίῳ φιλαρχίαν ἐγκαλοῦντα καὶ φιλοτιμίαν παρʼ ἡλικίαν· ἔφη γὰρ ὁ Πομπήιος ἀωρότερον εἶναι γέροντι τὸ τρυφᾶν ἢ τὸ ἄρχειν· ἐπεὶ δὲ νοσοῦντι συνέταξε κίχλην ὁ ἰατρός, ἦν δὲ δυσπόριστον καὶ παρʼ ὥραν, ἔφη δέ τις εἶναι παρὰ Λευκόλλῳ πολλὰς τρεφομένας, οὐκ ἔπεμψεν οὐδʼ ἔλαβεν εἰπών οὐκοῦν, εἰ μὴ Λεύκολλος ἐτρύφα, Πομπήιος οὐκ ἂν ἔζησε;

5Çünkü tabiat zevk ve sevinç arıyorsa bile, ihtiyarların bedeni, birkaç zorunlu olan dışında bütün hazlardan vazgeçmiştir. Euripides'in dediği gibi Aphrodite ihtiyarlara kızmakla kalmaz; onlar yemek içmek arzularını da körelmiş, dişsiz bulur, güçlükle bileyip keskinleştirmeye çalışırlar. Psykhēde ise soylu ve özgür hazlar hazırlamak gerekir. Simonides, kendisini para düşkünlüğüyle suçlayanlara, yaşlılık yüzünden öteki hazlardan yoksun kaldığını, yaşlılığında onu besleyen tek hazzın kazanç olduğunu söylemiş. Ama siyasetin içinde en güzel ve en büyük hazlar vardır; tanrıların da yalnız bunlardan ya da en çok bunlardan sevinmesi akla yatkındır. Bunlar iyilik etmekten ve güzel bir iş yapmaktan doğan hazlardır. Çünkü ressam Nikias, sanatının eserlerinden o kadar zevk alırdı ki hizmetkârlarına sık sık yıkanıp yıkanmadığını, kahvaltı edip etmediğini sorardı. Arkhimedes'i de levhasının başından hizmetkârları zorla ayırıp soyar, yağ sürerlerdi; o ise yağlanmış bedenine şekiller çizerdi. Senin de tanıdığın flütçü Kanos, insanların flüt çalarken kendisini başkalarından daha çok sevindirdiğini bilmediklerini, yoksa dinlemek isteyenlerin para almak yerine para vereceğini söylerdi. Öyleyse aretēlerin, güzel işlerden, toplumsal ve insan sever eylemlerden sahiplerine ne büyük hazlar sağladığını düşünmeyecek miyiz? Bu hazlar, bedene kaşıntı veren, yumuşak ve okşayıcı hareketler gibi gevşetmez. Bunların gıdıklaması ateşli, kararsız ve nabız gibi atan bir şeydir; doğru siyaset yapan kişinin yarattığı güzel işlerden doğan hazlar ise psykhēyi Euripides'in altın kanatlarına değil, Platon'un o semavî kanatlarına benzer biçimde, büyüklük ve yüksek ruh kazanıp sevinçle yukarı kaldırır.

5

καὶ γὰρ εἰ ζητεῖ πάντως ἡ φύσις τὸ ἡδὺ καὶ τὸ χαίρειν, τὸ μὲν σῶμα τῶν γερόντων ἀπείρηκε πρὸς πάσας, πλὴν ὀλίγων τῶν ἀναγκαίων, τὰς ἡδονάς, καὶ οὐχ ἡ Ἀφροδίτη τοῖς γέρουσιν ἄχθεται μόνον, ὡς Εὐριπίδης φησίν, ἀλλὰ καὶ τὰς περὶ πόσιν καὶ βρῶσιν ἐπιθυμίας ἀπημβλυμμένας τὰ πολλὰ καὶ νωδὰς κατέχοντες μόλις οἷον ἐπιθήγουσι καὶ χαράττουσιν ἐν δὲ τῇ ψυχῇ παρασκευαστέον ἡδονὰς οὐκ ἀγεννεῖς οὐδʼ ἀνελευθέρους, ὡς Σιμωνίδης ἔλεγε πρὸς τοὺς ἐγκαλοῦντας αὐτῷ φιλαργυρίαν, ὅτι τῶν ἄλλων ἀπεστερημένος διὰ τὸ γῆρας ἡδονῶν ὑπὸ μιᾶς ἔτι γηροβοσκεῖται τῆς ἀπὸ τοῦ κερδαίνειν. ἀλλʼ ἡ πολιτεία καλλίστας μὲν ἡδονὰς ἔχει καὶ μεγίστας, αἷς καὶ τοὺς θεοὺς εἰκός ἐστιν ἢ μόναις ἢ μάλιστα χαίρειν· αὗται δʼ εἰσίν, ἃς τὸ εὖ ποιεῖν καὶ καλόν τι πράττειν ἀναδίδωσιν. εἰ γὰρ Νικίας ὁ ζῳγράφος οὕτως; ἔχαιρε τοῖς τῆς τέχνης ἔργοις, ὥστε τοὺς οἰκέτας ἐρωτᾶν πολλάκις, εἰ λέλουται καὶ ἠρίστηκεν Ἀρχιμήδην δὲ τῇ σανίδι προσκείμενον ἀποσπῶντες βίᾳ καὶ ἀποδύοντες ἤλειφον οἱ θεράποντες, ὁ δʼ ἐπὶ τοῦ σώματος ἀληλιμμένου διέγραφε τὰ σχήματα Κάνος δʼ ὁ αὐλητής, ὃν καὶ σὺ γιγνώσκεις, ἔλεγεν ἀγνοεῖν τοὺς ἀνθρώπους, ὅτῳ μᾶλλον αὑτὸν αὐλῶν ἢ ἑτέρους εὐφραίνει λαμβάνειν γὰρ ἂν μισθὸν οὐ διδόναι τοὺς ἀκούειν ἐθέλοντας ἆρʼ οὐκ ἐπινοοῦμεν, ἡλίκας ἡδονὰς αἱ ἀρεταὶ τοῖς χρωμένοις ἀπὸ τῶν καλῶν πράξεων καὶ τῶν κοινωνικῶν ἔργων καὶ φιλανθρώπων παρασκευάζουσιν, οὐ κνῶσαι οὐδὲ θρύπτουσαι, ὥσπερ αἱ εἰς σάρκα λεῖαι καὶ προσηνεῖς γινόμεναι κινήσεις; ἀλλʼ αὗται μὲν οἰστρῶδες καὶ ἀβέβαιον καὶ μεμιγμένον σφυγμῷ τὸ γαργαλίζον ἔχουσιν, αἱ δʼ, ἐπὶ τοῖς καλοῖς ἔργοις, οἵων δημιουργὸς ὁ πολιτευόμενος ὀρθῶς ἐστιν, οὐ ταῖς Εὐριπίδου χρυσαῖς πτέρυξιν, ἀλλὰ τοῖς Πλατωνικοῖς ἐκείνοις καὶ οὐρανίοις πτεροῖς ὅμοια τὴν ψυχὴν μέγεθος καὶ φρόνημα μετὰ γήθους λαμβάνουσαν ἀναφέρουσιν.

6Sık sık duyduklarını kendine hatırlat. Epameinondas'a hayatının en zevkli şeyi neydi diye sorduklarında, Leuktra savaşını anne babası hâlâ hayattayken kazanmak olduğunu söyledi. Sulla da, İtalya'yı iç savaşlardan temizleyip Roma'ya ilk girdiği gece, büyük sevinç ve neşeyle psykhēsi sanki bir rüzgârla yukarı kaldırılmışçasına hiç uyuyamamıştı; bunu kendisi hatıralarında yazmıştır. Ksenophon'un dediği gibi övgüden daha tatlı bir söz olmasın; ama hiçbir görüntü, hatıra ya da düşünce, iktidarda ve siyasette, sanki parlak ve açık yerlerde gibi, insanın kendi eylemlerini seyretmesi kadar sevinç vermez. Üstelik eylemlere tanıklık eden iyiliksever minnet ve onlarla yarışan övgü, adaletli sevginin önderi olarak, aretēden sevinen kişiye bir ışık ve parlaklık ekler. Şöhretin, atletin tacı gibi yaşlılıkta kurumasına göz yummamalı, her zaman yeni ve taze bir şey ekleyerek eskilerin sevimliliğini canlandırmalı, onu daha iyi ve kalıcı kılmalıdır. Tıpkı Delos gemisinin sağlam kalmasına bakmakla görevli ustaların yıpranan tahtaların yerine yenilerini koyup birleştirerek onu o günden beri ebedî ve bozulmaz olarak korudukları gibi. Şöhreti ve alevi kurtarmak ve korumak zor değildir, küçük çıralar yeter; ama söndükten ve soğuduktan sonra ikisini de kimse zahmetsizce yeniden tutuşturamaz. Armatör Lampis'e servetini nasıl edindiğini sorduklarında, büyüğünü kolayca, küçüğünü ise güçlükle ve yavaşça kazandığını söylemişti. Siyasî şöhrete ve güce de başlangıçta ulaşmak kolay değildir; ama bir kez büyüyünce onu sıradan işlerle artırmak ve korumak kolaydır. Çünkü dost, bir kez dost olunca, dost kalmak için çok ve büyük hizmetler aramaz, küçük işaretlerle ve süreklilikle sevgiyi korur. Halkın dostluğu ve güveni de her zaman koro masrafını üstlenen, davasını savunan ya da yönetici olan birini aramaz; sadece isteklilikle ve ilgiyi, kaygıyı bırakmamakla sürer. Askerlikte de her zaman savaş düzeni, muharebe ve kuşatma yoktur; arada kurbanlar, toplantılar, oyunlar ve gevezeliklerle dolu bol boş zaman da olur. Öyleyse siyasetten, tesellisiz, yorucu ve ağır bir şey gibi niçin korkmalı? Oysa tiyatrolar, alaylar, dağıtımlar, korolar, Musa, Aglaia ve her zaman bir tanrıya gösterilen tören, kaşları çatık yüzleri yumuşatır, her yönetim binasını ve her meclisi kat kat fazla zevkli ve hoş kılar.

6

Ὑπομίμνησκε δὲ σεαυτὸν ὧν πολλάκις ἀκήκοας· ὁ μὲν γὰρ Ἐπαμεινώνδας ἐρωτηθεὶς τί ἥδιστον αὐτῷ γέγονεν, ἀπεκρίνατο τὸ τοῦ πατρὸς ἔτι ζῶντος καὶ τῆς μητρὸς νικῆσαι τὴν ἐν Λεύκτροις μάχην. ὁ δὲ Σύλλας, ὅτε τῶν ἐμφυλίων πολέμων τὴν Ἰταλίαν καθήρας προσέμιξε τῇ Ῥώμῃ πρῶτον, οὐδὲ μικρὸν ἐν τῇ νυκτὶ κατέδαρθεν, ὑπὸ γήθους καὶ χαρᾶς μεγάλης ὥσπερ πνεύματος ἀναφερόμενος τὴν ψυχήν· καὶ ταῦτα περὶ αὑτοῦ γέγραφεν ἐν τοῖς ὑπομνήμασιν. ἄκουσμα μὲν γὰρ ἔστω μηδὲν ἣδιον ἐπαίνου κατὰ τὸν Ξενοφῶντα, θέαμα δὲ καὶ μνημόνευμα καὶ διανόημα τῶν ὄντων οὐδὲν ἔστιν ὃ τοσαύτην φέρει χάριν, ὅσην πράξεων ἰδίων ἐν ἀρχαῖς καὶ πολιτείαις ὥσπερ ἐν τόποις λαμπροῖς καὶ δημοσίοις ἀναθεώρησις. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ χάρις εὐμενὴς συμμαρτυροῦσα τοῖς ἔργοις καὶ συναμιλλώμενος ἔπαινος, εὐνοίας δικαίας ἡγεμών, οἷόν τι φῶς καὶ γάνωμα τῷ χαίροντι τῆς ἀρετῆς προστίθησι καὶ δεῖ μὴ περιορᾶν ὥσπερ ἀθλητικὸν στέφανον ἐν γήρᾳ ξηρὰν γενομένην τὴν δόξαν, ἀλλὰ καινὸν ἀεί τι καὶ πρόσφατον ἐπιφέροντα τὴν τῶν παλαιῶν χάριν ἐγείρειν καὶ ποιεῖν ἀμείνω καὶ μόνιμον ὥσπερ οἱ τεχνῖται, οἷς ἐπέκειτο φροντίζειν σῶον εἶναι τὸ Δηλιακὸν πλοῖον, ἀντὶ τῶν πονούντων ξύλων ἐμβάλλοντες ἄλλα καὶ συμπηγνύντες ἀίδιον ἐκ τῶν τότε χρόνων καὶ ἄφθαρτον ἐδόκουν διαφυλάττειν. ἔστι δὲ καὶ δόξης καὶ φλογὸς οὐ χαλεπὴ σωτηρία καὶ τήρησις ἀλλὰ μικρῶν ὑπεκκαυμάτων δεομένη, κατασβεσθὲν δὲ καὶ ὑποψυχθὲν οὐδέτερον ἄν τις ἀπραγμόνως πάλιν ἐξάψειεν. ὡς δὲ Λάμπις ὁ ναύκληρος ἐρωτηθεὶς πῶς ἐκτήσατο τὸν πλοῦτον οὐ χαλεπῶς ἔφη τὸν μέγαν, τὸν δὲ βραχὺν ἐπιπόνως καὶ βραδέως· οὕτω τῆς πολιτικῆς δόξης καὶ δυνάμεως ἐν ἀρχῇ τυχεῖν οὐ ῥᾴδιόν ἐστι; τὸ δὲ συναυξῆσαι καὶ διαφυλάξαι μεγάλην γενομένην ἀπὸ τῶν τυχόντων ἕτοιμον. οὔτε γὰρ φίλος ὅταν γένηται πολλὰς λειτουργίας ἐπιζητεῖ καὶ μεγάλας, ἵνα μένῃ φίλος, μικροῖς δὲ σημείοις τὸ ἐνδελεχὲς· ἀεὶ διαφυλάττει τὴν εὔνοιαν· ἥ τε δήμου φιλία καὶ πίστις οὐκ ἀεὶ δεομένη χορηγοῦντος οὐδὲ προδικοῦντος οὐδʼ ἄρχοντος αὐτῇ τῇ προθυμίᾳ συνέχεται καὶ τῷ μὴ προαπολείποντι μηδʼ ἀπαγορεύοντι τῆς ἐπιμελείας καὶ φροντίδος. οὐδὲ γὰρ αἱ στρατεῖαι παρατάξεις ἀεὶ καὶ μάχας καὶ πολιορκίας ἔχουσιν, ἀλλὰ καὶ θυσίας ἔστιν ὅτε καὶ συνουσίας διὰ μέσου καὶ σχολὴν ἄφθονον ἐν παιδιαῖς καὶ φλυαρίαις δέχονται. πόθεν γε δὴ τὴν πολιτείαν φοβητέον, ὡς ἀπαραμύθητον καὶ πολύπονον καὶ βαρεῖαν, ὅπου καὶ θέατρα καὶ πομπαὶ καὶ νεμήσεις καὶ χοροὶ καὶ Μοῖσα καὶ Ἀγλαΐα καὶ θεοῦ τινος ἀεὶ τιμὴ τὰς ὀφρῦς λύουσα παντὸς ἀρχείου καὶ συνεδρίου πολλαπλάσιον τὸ ἐπιτερπὲς καὶ κεχαρισμένον ἀποδίδωσιν;

7Siyasetin en büyük kötülüğü olan kıskançlık da yaşlılıkta en az işler. Herakleitos'un dediği gibi “köpekler tanımadıklarına havlar”; kıskançlık da yeni başlayanla, sanki kürsünün kapısında savaşır, onu geçirmez. Ama birlikte büyüdüğü, alıştığı şöhrete vahşice ve sertçe değil, yumuşakça katlanır. Bu yüzden bazıları kıskançlığı dumana benzetir: tutuşan bir ateşte önce çok çıkar, parlayınca kaybolur. İnsanlar öteki üstünlüklere, aretēye, soya ve şeref hırsına karşı savaşır, tartışırlar; başkalarına teslim ettiklerini kendilerinden çaldıklarını düşünürler. Yaştan gelen üstünlük ise, ki asıl “ihtiyarlık hakkı” budur, kıskanılmaz, gönüllüce bırakılır. Çünkü ihtiyarlara gösterilen saygı kadar saygı göstereni, saygı görenden daha çok süsleyen başka bir şey yoktur. Üstelik herkes servetin, belagatin ya da bilgeliğin getirdiği güce kendisinin de ulaşacağını ummaz; ama siyasetle uğraşan hiç kimse yaşlılığın götürdüğü saygı ve şöhretten umudunu kesmez. Öyleyse uzun süre kıskançlıkla savaşıp, kıskançlık dinip durulunca siyasetten çekilen ve eylemleriyle birlikte ortaklıklarını ve dostluklarını da bırakan kişi, zıt dalga ve rüzgâra karşı tehlikeyle yol alıp hava açılınca limana girmeye çalışan dümenciden farksızdır. Çünkü zaman ne kadar uzunsa o kadar çok dost ve yoldaş yaratmıştır. Hepsini, bir koro öğretmeni gibi peşinden götürmek mümkün değildir, geride bırakmak da adil değildir. Eski ağaçlar gibi, uzun siyaset hayatını kökünden sökmek kolay değildir; çok köklüdür ve bırakıp gidenlere, kalanlara olduğundan daha çok kargaşa ve sarsıntı veren işlere sarılmıştır. Yaşlılara karşı siyasî mücadelelerden kalan bir kıskançlık ya da rekabet kırıntısı varsa, onu sırt dönüp çıplak ve silahsız ayrılmak yerine güçle söndürmek gerekir. Çünkü mücadele edenleri kıskançlıkla olduğu kadar, vazgeçenleri hor görüp saldırırlar.

7

ὃ τοίνυν μέγιστον κακὸν ἔχουσιν αἱ πολιτεῖαι, τὸν φθόνον, ἣκιστα διερείδεται πρὸς τὸ γῆρας· κύνες γὰρ καὶ βαΰζουσιν ὃν ἂν μὴ γινώσκωσι καθʼ Ἡράκλειτον, καὶ πρὸς τὸ ἀρχόμενον ὥσπερ ἐν θύραις τοῦ βήματος μάχεται καὶ πάροδον οὐ δίδωσι τὴν δὲ σύντροφον καὶ συνήθη δόξαν οὐκ ἀγρίως οὐδὲ χαλεπῶς ἀλλὰ πράως ἀνέχεται. διὸ τὸν φθόνον ἔνιοι τῷ καπνῷ παρεικάζουσι· πολὺς γὰρ ἐν τοῖς ἀρχομένοις διὰ τὸ φλέγεσθαι προεκπίπτων , ὅταν ἐκλάμψωσιν, ἀφανίζεται. καὶ ταῖς μὲν ἄλλαις ὑπεροχαῖς προσμάχονται καὶ διαμφισβητοῦσιν ἀρετῆς καὶ γένους καὶ φιλοτιμίας, ὡς ἀφαιροῦντες αὑτῶν ὅσον ἄλλοις ὑφίενται τὸ δʼ ἀπὸ τοῦ χρόνου πρωτεῖον, ὃ καλεῖται κυρίως πρεσβεῖον, ἀζηλοτύπητόν ἐστι; καὶ παραχωρούμενον οὐδεμιᾷ γὰρ οὕτω τιμῇ συμβέβηκε τὸν τιμῶντα μᾶλλον ἢ τὸν τιμώμενον κοσμεῖν, ὡς τῇ τῶν γερόντων. ἔτι τὴν μὲν ἀπὸ τοῦ πλούτου δύναμιν ἢ λόγου δεινότητος ἢ σοφίας οὐ πάντες αὑτοῖς γενήσεσθαι προσδοκῶσιν, ἐφʼ ἣν δὲ προάγει τὸ γῆρας αἰδῶ καὶ δόξαν οὐδεὶς ἀπελπίζει τῶν πολιτευομένων. οὐδὲν οὖν διαφέρει κυβερνήτου πρὸς ἐναντίον κῦμα καὶ πνεῦμα πλεύσαντος ἐπισφαλῶς, εὐδίας δὲ καὶ εὐαερίας γενομένης ὁρμίσασθαι ζητοῦντος, ὁ τῷ φθόνῳ διαναυμαχήσας πολὺν χρόνον, εἶτα παυσαμένου καὶ στορεσθέντος, ἀνακρουόμενος ἐκ τῆς πολιτείας καὶ προϊέμενος ἅμα ταῖς πράξεσι τὰς κοινωνίας καὶ τὰς ἑταιρείας. ὅσῳ γὰρ χρόνος γέγονε πλείων, καὶ φίλους πλείονας καὶ συναγωνιστὰς πεποίηκεν, οὓς οὔτε συνεξάγειν ἑαυτῷ πάντας ἐνδέχεται καθάπερ διδασκάλῳ χορὸν οὔτʼ ἐγκαταλείπειν δίκαιον· ἀλλʼ ὥσπερ τὰ παλαιὰ δένδρα τὴν μακρὰν πολιτείαν οὐ ῥᾴδιόν ἐστιν ἀνασπάσαι πολύρριζον οὖσαν καὶ πράγμασιν ἐμπεπλεγμένην, ἃ πλείονας παρέχει ταραχὰς καὶ σπαραγμοὺς ἀπερχομένοις ἢ μένουσιν. εἰ δέ τι καὶ περίεστι φθόνου λείψανον ἢ φιλονεικίας πρὸς τοὺς γέροντας ἐκ τῶν πολιτικῶν ἀγώνων, κατασβεστέον τοῦτο τῇ δυνάμει μᾶλλον ἢ δοτέον τὰ νῶτα, γυμνοὺς καὶ ἀόπλους ἀπιόντας· οὐ γὰρ οὕτως ἀγωνιζομένοις φθονοῦντες ὡς ἀπειπαμένοις καταφρονήσαντες ἐπιτίθενται.

8Büyük Epameinondas'ın Thebaililere söylediği söz de bunu doğrular. Kışın Arkadyalılar onları şehre girip evlerde kalmaya davet edince izin vermemiş, “Şimdi silah çalışırken, güreşirken size hayranlıkla bakıyorlar,” demişti, “ama ateşin başında oturup bakla yediğinizi görürlerse sizi kendilerinden farklı görmezler.” Bir şey söyleyip yapan ve saygı gören yaşlı da böyle saygın bir görüntüdür; bütün gün yatakta geçiren ya da revakın bir köşesinde oturup gevezelik eden, burnunu silen ise kolayca küçümsenir. Homeros da, doğru dinleyenlere bunu öğretir: Troya'da sefere katılan Nestor saygın ve çok değerliydi, evlerinde oturan Peleus ile Laertes ise bir kenara atılmış ve hor görülmüştü. Düşünme melekesi de kendini bırakanlarda aynı şekilde kalmaz. Tembellikle gevşer ve yavaş yavaş çözülür; düşünme ve eylem yetilerini uyandıracak ve temizleyecek bir kaygı alıştırmasını hep arar. “Çünkü işle parlar, güzel tunç gibi.” Yaşını aşmış olup kürsüye ve komutanlığa gidenlerin siyasetinde bedenin zayıflığı, sahip oldukları ihtiyat ve phronesis kadar büyük bir kötülük değildir. Onlar hata ederek ya da boş şöhretle kamu işlerine atılmazlar, kalabalığı rüzgârla çalkalanan deniz gibi peşlerinden sürüklemezler, karşılaştıkları kişilerle yumuşak ve ölçülü davranırlar. Bu yüzden şehirler bir felakete uğrayınca ya da korkuya kapılınca yaşlı insanların yönetimini özlerler. Sık sık, muhtaç da olmayan, istemeyen bir yaşlıyı tarlasından getirip, sanki dümeni tutturup işleri güvenli bir yere çıkarmaya zorlamışlardır. Yüksek sesle bağırabilen, soluksuz konuşabilen, hatta düşmanlara karşı bacaklarını açıp iyi savaşabilen komutanları ve önderleri bir yana itmişlerdir. Atina'da hatipler, Timotheos ve Iphikrates'e karşı Theokhares'in oğlu Khares'i soyup gösteriyor, bedeni dinç ve güçlü bu adamın Atina komutanının nasıl olması gerektiğini gösterdiğini söylüyordu. Timotheos ise, “Hayır, tanrılar adına,” demişti, “komutanın yatak takımını taşıyacak adam böyle olmalıdır; komutan ise işlerin hem önünü hem arkasını görmeli, yararlı şeyler hakkındaki düşünceleri hiçbir hâlle karışmamalıdır.” Sophokles yaşlanınca, Aphrodite'nin zevklerinden vahşi ve kuduz bir efendiden kaçar gibi sevinçle kurtulduğunu söylemişti. Siyasette ise tek bir efendiden, oğlanlara ya da kadınlara duyulan aşktan değil, ondan da deli pek çok efendiden kaçmak gerekir: rekabet, şöhret tutkusu, birinci ve en büyük olma arzusu. Bu sonuncusu kıskançlığı, hasedi ve bölünmeyi en çok doğuran hastalıktır. Yaşlılık bunların kimini gevşetip köreltir, kimini büsbütün söndürüp soğutur; eyleme yönelen atılımı azaltmaktan çok, ölçüsüz ve kızgın hâllerden alıkoyarak düşünmeye ayık ve dengeli bir akıl getirir.

8

μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ λεχθὲν ὑπʼ Ἐπαμεινώνδα τοῦ μεγάλου πρὸς τοὺς Θηβαίους, ὅτε χειμῶνος; ὄντος οἱ Ἀρκάδες παρεκάλουν αὐτοὺς ἐν ταῖς οἰκίαις διαιτᾶσθαι παρελθόντας εἰς τὴν πόλιν· οὐ γὰρ εἴασεν, ἀλλὰ νῦν μέν ἔφη θαυμάζουσιν ὑμᾶς καὶ θεῶνται πρὸς τὰ ὅπλα γυμναζομένους καὶ παλαίοντας ἂν δὲ πρὸς τῷ πυρὶ καθημένους ὁρῶσι τὸν κύαμον κάπτοντας, οὐδὲν αὑτῶν ἡγήσονται διαφέρειν οὕτω δὴ σεμνόν ἐστι θέαμα πρεσβύτης λέγων τι καὶ πράττων καὶ τιμώμενος, ὁ δʼ ἐν κλίνῃ διημερεύων ἢ καθήμενος ἐν γωνίᾳ στοᾶς φλυαρῶν καὶ ἀπομυττόμενος εὐκαταφρόνητος. τοῦτο δʼ ἀμέλει καὶ Ὅμηρος διδάσκει τοὺς ὀρθῶς ἀκούοντας· ὁ μὲν γὰρ Νέστωρ στρατευόμενος ἐν Τροίᾳ σεμνὸς ἦν καὶ πολυτίμητος, ὁ δὲ Πηλεὺς καὶ ὁ Λαέρτης οἰκουροῦντες ἀπερρίφησαν καὶ κατεφρονήθησαν. οὐδὲ γὰρ ἡ τοῦ φρονεῖν ἕξις ὁμοίως παραμένει τοῖς μεθεῖσιν αὑτούς, ἀλλʼ ὑπʼ ἀργίας ἐξανιεμένη καὶ ἀναλυομένη κατὰ μικρὸν ἀεί τινα ποθεῖ φροντίδος μελέτην, τὸ λογιστικὸν καὶ πρακτικὸν ἐγειρούσης καὶ διακαθαιρούσης· λάμπει γὰρ ἐν χρείαισιν, ὥσπερ εὐπρεπὴς χαλκός. οὐ γὰρ τόσον σώματος ἀσθένεια κακὸν πρόσεστι ταῖς πολιτείαις τῶν παρʼ ἡλικίαν ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ τὸ στρατήγιον βαδιζόντων, ὅσον ἔχουσιν ἀγαθὸν τὴν εὐλάβειαν καὶ τὴν φρόνησιν, καὶ τὸ μὴ φαινόμενον ἀλλὰ τὰ μὲν ἐσφαλμένα τὰ δʼ ὑπὸ δόξης κενῆς προσπίπτειν πρὸς τὰ κοινὰ καὶ συνεφέλκεσθαι τὸν ὄχλον, ὥσπερ θάλατταν ὑπὸ πνευμάτων ἐκταραττόμενον, ἀλλὰ πράως τε χρῆσθαι καὶ μετρίως τοῖς ἐντυγχάνουσιν. ὅθεν αἱ πόλεις, ὅταν πταίσωσιν ἢ φοβηθῶσι, πρεσβυτέρων ποθοῦσιν ἀρχὴν ἀνθρώπων · καὶ πολλάκις ἐξ ἀγροῦ κατάγουσαι γέροντα μὴ δεόμενον μηδὲ βουλόμενον ἠνάγκασαν ὥσπερ οἰάκων ἐφαψάμενον εἰς ἀσφαλὲς καταστῆσαι τὰ πράγματα, παρωσάμεναί τε στρατηγοὺς καὶ δημαγωγοὺς βοᾶν μέγα καὶ λέγειν ἀπνευστὶ καὶ νὴ Δία τοῖς πολεμίοις διαβάντας εὖ μάχεσθαι δυναμένους οἷον οἱ ῥήτορες Ἀθήνησι Τιμοθέῳ καὶ Ἰφικράτει Χάρητα τὸν Θεοχάρους ἐπαποδύοντες ἀκμάζοντα τῷ σώματι καὶ ῥωμαλέον ἠξίουν τοιοῦτον εἶναι τὸν τῶν Ἀθηναίων στρατηγόν, ὁ δὲ Τιμόθεος οὐ μὰ τοὺς θεούς εἶπεν ἀλλὰ τοιοῦτον μὲν εἶναι τὸν μέλλοντα τῷ στρατηγῷ τὰ στρώματα κομίζειν, τὸν δὲ στρατηγὸν ἅμα πρόσω καὶ ὀπίσω τῶν πραγμάτων ὁρῶντα καὶ μηδενὶ πάθει τοὺς περὶ τῶν συμφερόντων λογισμοὺς ἐπιταραττόμενον. ὁ γὰρ Σοφοκλῆς ἄσμενος ἔφη τὰ ἀφροδίσια γεγηρακὼς ἀποπεφευγέναι καθάπερ ἄγριον καὶ λυσσῶντα δεσπότην ἐν δὲ ταῖς πολιτείαις οὐχ ἕνα δεῖ δεσπότην, ἔρωτα παίδων ἢ γυναικῶν, ἀποφεύγειν, ἀλλὰ πολλοὺς μανικωτέρους τούτου, φιλονεικίαν, φιλοδοξίαν, τὴν τοῦ πρῶτον εἶναι καὶ μέγιστον ἐπιθυμίαν, γονιμώτατον φθόνου νόσημα καὶ ζηλοτυπίας καὶ διχοστασίας ὧν τὰ μὲν ἀνίησι καὶ παραμβλύνει τὰ δʼ ὅλως ἀποσβέννυσι καὶ καταψύχει τὸ γῆρας, οὐ τοσοῦτον τῆς πρακτικῆς ὁρμῆς παραιρούμενον, ὅσον τῶν ἀκρατῶν καὶ διαπύρων ἀπερύκει παθῶν, ὥστε νήφοντα καὶ καθεστηκότα τὸν λογισμὸν ἐπάγειν ταῖς φροντίσιν.

9Yine de, yaşlılığında gençlik heveslerine kapılmaya başlayan birine karşı bu sözlerin caydırıcı olduğu kabul edilsin: uzun bir ev köşesinden, sanki hastalıktan kalkıp komutanlığa ya da işe koşan bir yaşlıya şöyle denebilir: “Dur, zavallı, yatağında sessizce yat.” Ama siyasetle uğraşarak ömür tüketmiş, mücadele etmiş birini, ömrünün meşalesine ve son noktasına varmaktan alıkoyup, uzun bir yoldan dönermiş gibi çağıran kişi büsbütün anlayışsızdır ve öteki söyleyene hiç benzemez. Çünkü başına taç takmış, kokular sürünmüş, evlenmeye hazırlanan bir yaşlıyı vazgeçirip ona Philoktetes'e söylenen şu sözü söylemek yersiz değildir: “Hangi gelin, hangi genç kız seni kabul eder? Evlenmeye de çok uygunsun, zavallı!” Onlar da kendileriyle sık sık böyle şakalaşırlar: “İhtiyarlıkta evleniyorum, biliyorum, hem de komşular için.” Ama uzun süredir, kusursuz biçimde birlikte yaşadığı karısını yaşlılık yüzünden bırakıp tek başına yaşamayı ya da eşinin yerine bir metres almayı öneren kişi, ahmaklıkta en uç noktaya varmıştır. Aynı şekilde, halkın önüne yeni çıkan bir yaşlıyı, çiftçi Khlidon'u, armatör Lampon'u ya da Bahçe filozoflarından birini uyarıp alışık olduğu sessizliğe döndürmek akla yatkındır. Ama Phokion'u, Katon'u ya da Perikles'i yakalayıp şöyle diyen kişi: “Atinalı ya da Romalı dostum, kuru yaşlılığın bağlandığı yerde siyasete boşanma dilekçeni ver; kürsüyü ve komutanlığı, kaygıları bırak, kalan zamanı tarımla, onunla ilgilenen hizmetçiyle ya da ev idaresi ve hesapla geçirmek üzere tarlaya koş” diyen kişi, siyaset adamını adaletsiz ve nankörce bir şey yapmaya ikna etmektedir.

9

οὐ μὴν ἀλλʼ ἔστω καὶ δοκείτω διατρεπτικὸς εἶναι λόγος πρὸς τὸν ἀρχόμενον ἐν πολιαῖς νεανιεύεσθαι λεγόμενος καὶ καθαπτόμενος ἐκ μακρᾶς οἰκουρίας; ὥσπερ νοσηλείας ἐξανισταμένου καὶ κινουμένου γέροντος ἐπὶ στρατηγίαν ἢ πραγματείαν, μένʼ ὦ ταλαίπωρʼ, ἀτρέμα σοῖς ἐν δεμνίοις· ὁ δὲ τὸν ἐμβεβιωκότα πολιτικαῖς πράξεσι καὶ διηγωνισμένον οὐκ ἐῶν ἐπὶ τὴν δᾷδα καὶ τὴν κορωνίδα τοῦ βίου προελθεῖν, ἀλλʼ ἀνακαλούμενος καὶ κελεύων ὥσπερ ἐξ ὁδοῦ μακρᾶς μεταβαλέσθαι, παντάπασιν ἀγνώμων καὶ μηδὲν ἐκείνῳ προσεοικώς ἐστιν. ὥσπερ γὰρ ὁ γαμεῖν παρασκευαζόμενον γέροντʼ ἐστεφανωμένον καὶ μυριζόμενον ἀποτρέπων καὶ λέγων τὰ πρὸς τὸν Φιλοκτήτην τίς δʼ ἄν σε νύμφη, τίς δὲ παρθένος νέα δέξαιτʼ ἄν; εὖ γοῦν ὡς γαμεῖν ἔχεις τάλας οὐκ ἄτοπός ἐστι καὶ γὰρ αὐτοὶ πολλὰ τοιαῦτα παίζουσιν εἰς ἑαυτούς γαμῶ γέρων, εὖ οἶδα, καὶ τοῖς γείτοσιν· ὁ δὲ τὸν πάλαι συνοικοῦντα καὶ συμβιοῦντα πολὺν χρόνον ἀμέμπτως οἰόμενος δεῖν ἀφεῖναι διὰ τὸ γῆρας τὴν γυναῖκα καὶ ζῆν καθʼ ἑαυτὸν ἢ παλλακίδιον ἀντὶ τῆς γαμετῆς ἐπισπάσασθαι, σκαιότητος ὑπερβολὴν οὐκ ἀπολέλοιπεν οὕτως ἔχει τινὰ λόγον τὸ προσιόντα δήμῳ πρεσβύτην, ἢ Χλίδωνα τὸν γεωργὸν ἢ Λάμπωνα τὸν ναύκληρον ἤ τινα τῶν ἐκ τοῦ κήπου φιλοσόφων, νουθετῆσαι καὶ κατασχεῖν ἐπὶ τῆς συνήθους ἀπραγμοσύνης ὁ δὲ Φωκίωνος ἢ Κάτωνος ἢ Περικλέους ἐπιλαβόμενος καὶ λέγων ὦ ξένʼ Ἀθηναῖε ἢ Ῥωμαῖε, ἀζαλέῳ γήρᾳ κατανθιδῶν κήδῃʼ, γραψάμενος ἀπόλειψιν τῇ πολιτείᾳ καὶ τὰς περὶ τὸ βῆμα καὶ τὸ στρατήγιον ἀφεὶς διατριβὰς καὶ τὰς φροντίδας εἰς ἀγρὸν ἐπείγου σὺν ἀμφιπόλῳ τῇ γεωργίᾳ συνεσόμενος ἢ πρὸς οἰκονομίᾳ τινὶ καὶ λογισμοῖς διαθησόμενος τὸν λοιπὸν χρόνον,ἄδικα πείθει καὶ ἀχάριστα πράττειν τὸν πολιτικόν.

10Peki, biri şunu diyebilir: Komedyada askerin şunu söylediğini duymuyor muyuz: “Ak saçım beni artık ücretten düşürüyor”? Evet, dostum. Çünkü Ares'in hizmetkârlarının genç ve dinç olması gerekir, onlar “savaşı ve savaşın yorucu işlerini” yürütürler. Burada yaşlının ak saçlarını miğfer örtse bile “uzuvları gizlice ağırlaşır” ve güç hevesten önce tükenir. Oysa Danışma, Agora ve Şehir Zeus'unun hizmetkârlarından ayak ve el işi değil, danışma, öngörü ve söz isteriz. Bu söz de halk önünde dalga gürültüsü ve patırtı yapmaz; aklı ve ihtiyatlı düşüncesi, güvenilirliği vardır. Bunlarda alay edilen ak saç ve kırışıklık deneyimin tanığıdır, ona ikna gücü ve karakter şöhreti katar. Çünkü gençliğe itaat, yaşlılığa önderlik yakışır. Şehir en çok şöyle kurtulur: “İhtiyarların danışması ve genç adamların savaş yiğitliği orada yükselir.” “Önce yüce gönüllü ihtiyarların danışmasını topladı, Nestor'un gemisinin yanında” sözü de olağanüstü övülür. Bu yüzden Lakedaimon'da krallarla birlikte yöneten aristokrasiye Pythios “ihtiyar doğanlar”, Lykurgos ise açıkça “ihtiyarlar” adını vermiştir. Roma senatosuna da bugüne dek ihtiyarlar meclisi denir. Kanun nasıl tacı ve çelengi takarsa, tabiat da ak saçı önderlik itibarının saygın işareti olarak takar. Sanırım “geras” (onur payı) ve “gerairein” (onurlandırmak) sözleri de saygın bir ad olarak ihtiyarlardan (gerontes) gelir ve kalır; sıcak suyla yıkandıkları, daha yumuşak uyudukları için değil, şehirlerde phronēsise göre krallara yakışan bir yer tuttukları için. Tabiat bu yüzden, geç meyve veren bir bitkide olduğu gibi, phronēsisin kendine özgü ve tam iyiliğini ancak yaşlılıkta güçlükle verir. Kralların kralı tanrılara “Akhaların arasında böyle on danışmanım olsaydı” diye dua ettiğinde, Nestor'un yaşındaki gibi, savaşçı ve yiğitlik soluyan Akhalardan hiçbiri onu kınamadı. Herkes yalnız siyasette değil, savaşta da yaşlılığın büyük ağırlığı olduğunu kabul etti: “Çünkü bilge bir öğüt çok elden üstündür,” logos ve ikna gücü olan tek bir düşünce, kamu işlerinin en güzellerini ve en büyüklerini yapar.

10

τί οὖν; φήσαι τις ἄν, οὐκ ἀκούομεν ἐν κωμῳδίᾳ στρατιώτου λέγοντος λευκή με θρὶξ ἀπόμισθον ἐντεῦθεν ποιεῖ;ʼ πάνυ μὲν οὖν, ὦ ἑταῖρε· τοὺς γὰρ Ἄρεος θεράποντας ἡβᾶν πρέπει καὶ ἀκμάζειν, οἷα δὴ πόλεμον πολέμοιό τε μέρμερα ἔργα διέποντας, ἐν οἷς τοῦ γέροντος κἂν τὸ κράνος ἀποκρύψῃ τὰς πολιάς, ἀλλά τε λάθρῃ γυῖα βαρύνεται καὶ προαπολείπει τῆς προθυμίας ἡ δύναμις τοὺς δὲ τοῦ Βουλαίου καὶ Ἀγοραίου καὶ Πολιέως Διὸς ὑπηρέτας οὐ ποδῶν ἔργα καὶ χειρῶν ἀπαιτοῦμεν, ἀλλὰ βουλῆς καὶ προνοίας καὶ λόγου, μὴ ῥαχίαν ποιοῦντος ἐν δήμῳ καὶ ψόφον ἀλλὰ νοῦν ἔχοντος καὶ φροντίδα πεπνυμένην καὶ ἀσφάλειαν οἷς ἡ γελωμένη πολιὰ καὶ ῥυτὶς ἐμπειρίας μάρτυς ἐπιφαίνεται, καὶ πειθοῦς συνεργὸν αὐτῷ καὶ δόξαν ἤθους προστίθησι. πειθαρχικὸν γὰρ ἡ νεότης ἡγεμονικὸν δὲ τὸ γῆρας, καὶ μάλιστα σῷζεται πόλις ἔνθα βουλαὶ γερόντων, καὶ νέων ἀνδρῶν ἀρικαὶ τὸ στεύοισιν αἰχμαί καὶ τό βουλὴν δὲ πρῶτον μεγαθύμων ἷζε γερόντων Νεστορέῃ παρὰ νηὶ θαυμαστῶς ἐπαινεῖται. διὸ τὴν μὲν ἐν Λακεδαίμονι παραζευχθεῖσαν ἀριστοκρατίαν τοῖς βασιλεῦσιν ὁ Πύθιος πρεσβυγενέας ὁ δὲ Λυκοῦργος ἄντικρυς γέροντας ὠνόμασεν, ἡ δὲ Ῥωμαίων σύγκλητος ἄχρι νῦν γερουσία καλεῖται. καὶ καθάπερ ὁ νόμος τὸ διάδημα καὶ τὸν στέφανον, οὕτω τὴν πολιὰν φύσις ἔντιμον ἡγεμονικοῦ σύμβολον ἀξιώματος ἐπιτίθησι καὶ τὸ γέρας οἶμαι καὶ τὸ γεραίρειν ὄνομα σεμνὸν ἀπὸ τῶν γερόντων γενόμενον διαμένει, οὐχ ὅτι θερμολουτοῦσι καὶ καθεύδουσι μαλακώτερον, ἀλλʼ ὡς βασιλικὴν ἐχόντων τάξιν ἐν ταῖς πόλεσι κατὰ τὴν φρόνησιν, ἧς καθάπερ ὀψικάρπου φυτοῦ τὸ οἰκεῖον ἀγαθὸν καὶ τέλειον ἐν γήρᾳ μόλις ἡ φύσις ἀποδίδωσι. τὸν γοῦν βασιλέα τῶν βασιλέων εὐχόμενον τοῖς θεοῖς τοιοῦτοι δέκα μοι συμφράδμονες εἶεν Ἀχαιῶν οἷος ἦν ὁ Νέστωρ, οὐδεὶς ἐμέμψατο τῶν ἀρηίων καὶ μένεα πνεόντων Ἀχαιῶν, ἀλλὰ συνεχώρουν ἅπαντες οὐκ ἐν πολιτείᾳ μόνον ἀλλὰ καὶ ἐν πολέμῳ μεγάλην ἔχειν ῥοπὴν τὸ γῆρας· σοφὸν γὰρ ἓν βούλευμα τὰς πολλὰς χέρας νικᾷ καὶ μία γνώμη λόγον ἔχουσα καὶ πειθὼ τὰ κάλλιστα καὶ μέγιστα διαπράττεται τῶν κοινῶν.

11Bütün yönetim biçimlerinin en yetkini ve en büyüğü olan krallık da en çok kaygı, yorgunluk ve meşguliyet getirendir. Seleukos'un sık sık, insanlar sadece bu kadar mektup yazıp okumanın ne zahmetli olduğunu bilse yere atılmış bir tacı bile almayacaklarını söylediği anlatılır. Philippos da güzel bir yere ordugâh kurmak üzereyken yük hayvanları için ot olmadığını duyunca, “Herakles! Hayatımız nasıl bir şey ki eşeklerin ihtiyacına göre yaşamak zorundayız!” demiş. Öyleyse yaşlanan bir krala da tacı ve mor giysiyi çıkarmasını, bir pelerin ve kıvrık çoban değneği alıp tarlada vakit geçirmesini öğütlemenin zamanıdır; ak saçlarıyla krallık etmek gereksiz ve vakitsiz bir iş sayılmasın diye. Eğer bunu Agesilaos, Numa ve Dareios için söylemek uygun değilse, Solon'u Areopagos meclisinden, Katon'u senatodan yaşlılıkları yüzünden çıkarmayalım. Perikles'e de demokrasiyi bırakmasını öğütlemeyelim. Zaten gencen kürsüde sıçrayıp oynamak, o çılgın şeref hırslarını ve atılımları halkın üstüne boşalttıktan sonra, deneyimden gelen phronēsisi getiren yaş gelince siyaseti, sanki kullanıp attığın bir kadınmış gibi bırakıp gitmek de akla uygun değildir.

11

ἀλλὰ μὴν ἥ γε βασιλεία, τελεωτάτη πασῶν οὖσα καὶ μεγίστη τῶν πολιτειῶν, πλείστας φροντίδας ἔχει καὶ πόνους καὶ ἀσχολίας· τὸν γοῦν Σέλευκον ἑκάστοτε λέγειν ἔφασαν, εἰ γνοῖεν οἱ πολλοὶ τὸ γράφειν μόνον ἐπιστολὰς τοσαύτας καὶ ἀναγινώσκειν ὡς ἐργῶδές ἐστιν, ἐρριμμένον οὐκ ἂν ἀνελέσθαι διάδημα· τὸν δὲ Φίλιππον ἐν καλῷ χωρίῳ μέλλοντα καταστρατοπεδεύειν, ὡς ἤκουσεν ὅτι χόρτος οὐκ ἔστι τοῖς ὑποζυγίοις ὦ Ἡράκλεις εἰπεῖν οἷος ἡμῶν ὁ βίος, εἰ καὶ πρὸς τὸν τῶν ὄνων καιρὸν ὀφείλομεν ζῆν. ὥρα τοίνυν καὶ βασιλεῖ παραινεῖν πρεσβύτῃ γεγενημένῳ τὸ μὲν διάδημα καταθέσθαι καὶ τὴν πορφύραν, ἱμάτιον δʼ ἀναλαβόντα καὶ καμπύλην ἐν ἀγρῷ διατρίβειν, μὴ δοκῇ περίεργα καὶ ἄωρα πράττειν ἐν πολιαῖς βασιλεύων. εἰ δʼ οὐκ ἄξιον ταῦτα λέγειν περὶ Ἀγησιλάου καὶ Νομᾶ καὶ Δαρείου, μηδὲ τῆς ἐξ Ἀρείου πάγου βουλῆς Σόλωνα μηδὲ τῆς συγκλήτου Κάτωνα διὰ τὸ γῆρας ἐξάγωμεν, οὐκοῦν μηδὲ Περικλεῖ συμβουλεύωμεν ἐγκαταλιπεῖν τὴν δημοκρατίαν οὐδὲ γὰρ ἄλλως λόγον ἔχει νέον ὄντα κατασκιρτῆσαι τοῦ βήματος, εἶτʼ ἐκχέαντα τὰς μανικὰς ἐκείνας φιλοτιμίας; καὶ ὁρμὰς εἰς τὸ δημόσιον, ὅταν ἡ τὸ φρονεῖν ἐπιφέρουσα διʼ ἐμπειρίαν ἡλικία παραγένηται, προέσθαι καὶ καταλιπεῖν ὥσπερ γυναῖκα τὴν πολιτείαν καταχρησάμενον.

12Aisopos'un tilkisi, kirpinin üstündeki keneleri almak istemesine izin vermemiş, “Bunlar doymuş; kaldırırsan aç olanlar gelir” demişti. Siyaset de ihtiyarları hep atarsa, zorunlu olarak şöhrete ve güce susamış, ama siyasî aklı olmayan gençlerle dolar. Bu akıl nereden gelecek, eğer siyaset yapan bir yaşlının öğrencisi ya da seyircisi olmayacaklarsa? Kaptanlık kitapları, dümenin başında dalga, rüzgâr ve fırtınalı geceyle mücadeleyi sık sık seyretmemiş kimseleri gemi kaptanı yapamaz, “Tyndareos'un oğulları olan kardeşlere deniz adamını özlem sardığında.” Şehri yönetmeyi ve halkı ya da meclisi ikna etmeyi ise, kitap okumuş ya da Lykeion'da siyaset dersi yazmış bir genç doğru dürüst başarabilir mi? Üstelik önderlerin ve komutanların deneyim ve talihlerle mücadelesinde sık sık dizgin ve dümen başında durup iki yana birlikte eğilmeden, tehlike ve zorluk içinde öğrenmeden mi? Bunu söylemek mümkün değildir. Ama başka hiçbir sebep olmasa bile yaşlının gençlerin terbiyesi ve eğitimi için siyasette kalması gerekir. Okuma yazma ve müzik öğretmenleri öğrencilerine önce kendileri çalıp okuyarak yol gösterirler. Siyaset adamı da yalnız söyleyerek ya da dışarıdan dikte ederek değil, kamu işlerini kendisi görüp yöneterek genci doğru yola çeker; onu eylem ve sözle canlı biçimde yoğurur ve biçimlendirir. Çünkü böyle yetişen kişi, sofistlerin zarif palaistralarında ve tehlikesiz yağlı güreşlerinde değil, gerçekten Olympia ve Pythia yarışlarında yetişmiş sayılır, “sütten kesilmiş tay gibi atla birlikte koşar”, Simonides'in dediği gibi. Aristeides, Kleisthenes'le, Kimon, Aristeides'le, Phokion, Khabrias'la, Katon, Maximus Fabius'la, Pompeius, Sulla'yla, Polybios da Philopoimen'le böyle yetişmiştir. Genç yaşlarında yaşlılara bağlandılar, sonra sanki onların yanında filizlenip siyasetleri ve eylemleriyle birlikte yükselerek, şöhret ve güçle birlikte kamu işlerinde deneyim ve alışkanlık kazandılar.

12

ἡ μὲν γὰρ Αἰσώπειος ἀλώπηξ τὸν ἐχῖνον οὐκ εἴα τοὺς κρότωνας αὐτῆς ἀφαιρεῖν βουλόμενον· ἂν γὰρ τούτους ἔφη μεστοὺς ἀπαλλάξῃς, ἕτεροι προσίασι πεινῶντες· τὴν δὲ πολιτείαν ἀεὶ τοὺς γέροντας ἀποβάλλουσαν ἀναπίμπλασθαι νέων ἀνάγκη διψώντων δόξης καὶ δυνάμεως, νοῦν δὲ πολιτικὸν οὐκ ἐχόντων· πόθεν γὰρ, εἰ μηδενὸς ἔσονται μαθηταὶ μηδὲ θεαταὶ πολιτευομένου γέροντος; ἢ πλοίων μὲν ἄρχοντας οὐ ποιεῖ γράμματα κυβερνητικά, μὴ πολλάκις γενομένους ἐν πρύμνῃ θεατὰς τῶν πρὸς κῦμα καὶ πνεῦμα καὶ νύκτα χειμέριον ἀγώνων, ὅτε Τυνδαριδᾶν ἀδελφῶν ἅλιον ναύταν πόθος βάλλει; πόλιν δὲ μεταχειρίσασθαι καὶ πεῖσαι δῆμον ἢ βουλὴν δύναιτʼ ἂν ὀρθῶς νέος ἀναγνοὺς βίβλον ἢ σχολὴν περὶ πολιτείας ἐν Λυκείῳ γραψάμενος, ἂν μὴ παρʼ ἡνίαν καὶ παρʼ οἴακα πολλάκις στάς, δημαγωγῶν καὶ στρατηγῶν ἀγωνιζομένων ἐμπειρίαις ἅμα καὶ τύχαις συναποκλίνων ἐπʼ ἀμφότερα, μετὰ κινδύνων καὶ πραγμάτων λάβῃ τὴν μάθησιν; οὐκ ἔστιν εἰπεῖν· ἀλλʼ εἰ διὰ μηδὲν ἄλλο τῷ γέροντι παιδείας ἕνεκα τῶν νέων καὶ διδασκαλίας πολιτευτέον ἐστίν. ὡς γὰρ οἱ γράμματα καὶ μουσικὴν διδάσκοντες, αὐτοὶ προανακρούονται καὶ προαναγινώσκουσιν ὑφηγούμενοι τοῖς μανθάνουσιν, οὕτως ὁ πολιτικὸς οὐ λέγων μόνον οὐδʼ ὑπαγορεύων ἔξωθεν ἀλλὰ πράττων τὰ κοινὰ καὶ διοικῶν ἐπευθύνει τὸν νέον, ἔργοις ἅμα καὶ λόγοις πλαττόμενον ἐμψύχως καὶ κατασχηματιζόμενον. ὁ γὰρ τοῦτον ἀσκηθεὶς τὸν τρόπον οὐκ ἐν παλαίστραις καὶ κηρώμασιν ἀκινδύνοις εὐρύθμων σοφιστῶν, ἀλλʼ ὡς ἀληθῶς ἐν Ὀλυμπιακοῖς καὶ Πυθικοῖς ἀγῶσιν ἄθηλος ἵππῳ πῶλος ὣς ἅμα τρέχει κατὰ Σιμωνίδην, ὡς Ἀριστείδης Κλεισθένει καὶ Κίμων Ἀριστείδῃ καὶ Φωκίων Χαβρίᾳ καὶ Κάτων Μαξίμῳ Φαβίῳ καὶ Σύλλᾳ Πομπήιος καὶ Φιλοποίμενι Πολύβιος· νέοι γὰρ ὄντες πρεσβυτέροις ἐπιβάλλοντες, εἶθʼ οἷον παραβλαστάνοντες καὶ συνεξανιστάμενοι ταῖς ἐκείνων πολιτείαις καὶ πράξεσιν, ἐμπειρίαν καὶ συνήθειαν ἐκτῶντο πρὸς τὰ κοινὰ μετὰ δόξης καὶ δυνάμεως.

13Akademili Aiskhines, bazı sofistler onun Karneades'in öğrencisi olmadığı hâlde öyle göründüğünü söyleyince, “Karneades'i, sözü yaşlılıkla dalga gürültüsünü ve patırtıyı bırakıp yararlı ve toplumsal olana yöneldiği zaman dinlemiştim” demişti. Yaşlıların siyaseti de yalnız sözde değil, eylemde de gösterişten ve şöhret avcılığından arınmıştır. Süsen kökü eskiyince ağır ve bulanık kokusunu atıp daha hoş kokulu hâle gelir; aynı şekilde yaşlıda karmakarışık hiçbir öğreti ya da plan yoktur, her şey ağır başlı ve yerli yerindedir. Bu yüzden, söylendiği gibi, yaşlının gençler için de siyasette kalması gerekir. Platon'un suyla karışan saf şarap hakkında söylediği gibi, çılgın tanrı ayık bir başka tanrı tarafından yatıştırılır; yaşlıların ihtiyatı da halkın içinde kaynayan, şöhret ve şeref hırsıyla coşan gençliğe karışarak onun çılgınlığını ve aşırı katılığını alır.

13

ὁ μὲν οὖν Ἀκαδημαϊκὸς Αἰσχίνης, σοφιστῶν τινων λεγόντων ὅτι προσποιεῖται γεγονέναι Καρνεάδου μὴ γεγονὼς μαθητής, ἀλλὰ τότε γʼ εἶπεν ἐγὼ Καρνεάδου διήκουον, ὅτε τὴν ῥαχίαν καὶ τὸν ψόφον ἀφεικὼς ὁ λόγος αὐτοῦ διὰ τὸ γῆρας εἰς τὸ χρήσιμον συνῆκτο καὶ κοινωνικόν τῆς δὲ πρεσβυτικῆς πολιτείας οὐ τῷ λόγῳ μόνον ἀλλὰ καὶ ταῖς πράξεσιν ἀπηλλαγμένης πανηγυρισμοῦ καὶ δοξοκοπίας, ὥσπερ τὴν ἶριν λέγουσιν ὅταν παλαιὰ γενομένη τὸ βρομῶδες ἀποπνεύσῃ καὶ θολερὸν εὐωδέστερον τὸ ἀρωματικὸν ἴσχειν, οὕτως οὐδέν ἐστι δόγμα γεροντικὸν οὐδὲ βούλευμα τεταραγμένον ἀλλʼ ἐμβριθῆ πάντα καὶ καθεστῶτα. διὸ καὶ τῶν νέων ἕνεκα δεῖ, καθάπερ εἴρηται, πολιτεύεσθαι τὸν πρεσβύτην, ἵνα, ὃν τρόπον φησὶ Πλάτων ἐπὶ τοῦ μιγνυμένου πρὸς ὕδωρ ἀκράτου, μαινόμενον θεὸν ἑτέρῳ θεῷ νήφοντι σωφρονίζεσθαι κολαζόμενον, οὕτως εὐλάβεια γεροντικὴ κεραννυμένη πρὸς ζέουσαν ἐν δήμῳ νεότητα, βακχεύουσαν ὑπὸ δόξης καὶ φιλοτιμίας, ἀφαιρῇ τὸ μανικὸν καὶ λίαν ἄκρατον.

14Bunlardan başka, siyasete atılmayı denize açılmak ya da sefere çıkmak gibi, başka bir şey için yapılıp o şey elde edilince biten bir iş sayanlar da yanılır. Çünkü siyaset, sınırı ihtiyacı olan bir kamu hizmeti değil, evcil, siyasî ve toplumsal bir canlının hayatıdır ve bu canlının tabiatı gereken süre boyunca siyasî, güzel seven ve insan sever bir hayat sürmektir. Bu yüzden görev, “siyaset yapmış olmak” değil, “siyaset yapmaktır”; tıpkı “doğruyu söylemiş olmak” değil “doğruyu söylemek”, “adil davranmış olmak” değil “adil davranmak”, “sevmiş olmak” değil vatanı ve vatandaşları “sevmek” gerektiği gibi. Tabiat bizi bunlara götürür ve tembellik ve gevşeklikle tamamen yozlaşmamış kişilere şu sözleri fısıldar: “Baban seni ölümlüler için çok değerli doğurdu” “İnsanlara iyilik etmekten vazgeçmeyelim.”

14

ἄνευ δὲ τούτων ἁμαρτάνουσιν οἱ οἷον τὸ πλεῦσαι καὶ τὸ στρατεύσασθαι, τοιοῦτον ἡγούμενοι καὶ τὸ πολιτεύσασθαι πρὸς ἄλλο τι πραττόμενον, εἶτα καταλῆγον ἐν τῷ τυχεῖν ἐκείνου · λειτουργία γὰρ οὐκ ἔστιν ἡ πολιτεία τὴν χρείαν ἔχουσα πέρας, ἀλλὰ βίος ἡμέρου καὶ πολιτικοῦ καὶ κοινωνικοῦ ζῴου καὶ πεφυκότος ὅσον χρὴ χρόνον πολιτικῶς καὶ φιλοκάλως καὶ φιλανθρώπως ζῆν. διὸ πολιτεύεσθαι καθῆκόν ἐστιν οὐ πεπολιτεῦσθαι, καθάπερ ἀληθεύειν οὐκ ἀληθεῦσαι καὶ δικαιοπραγεῖν οὐ δικαιοπραγῆσαι καὶ φιλεῖν οὐ φιλῆσαι τὴν πατρίδα καὶ τοὺς πολίτας. ἐπὶ ταῦτα γὰρ ἡ φύσις ἄγει, καὶ ταύτας ὑπαγορεύει τὰς φωνὰς τοῖς μὴ διεφθορόσι τελείως ὑπʼ ἀργίας καὶ μαλακίας· καὶ πολλοῦ σε θνητοῖς ἄξιον τίκτει πατήρ μή τι παυσώμεσθα δρῶντες εὖ βροτούς

15Hastalıkları ve güçsüzlükleri öne sürenler yaşlılığı değil, hastalığı ve sakatlığı suçlamış olur. Çünkü hastalıklı gençler de vardır, güçlü ihtiyarlar da. Öyleyse ihtiyarları değil, güçsüzleri geri çevirmeli, gençleri değil, gücü yetenleri çağırmalıdır. Arrhidaios gençti, Antigonos ise ihtiyar; ama Antigonos Asya'nın neredeyse tamamını ele geçirdi, Arrhidaios ise sahnedeki sözsüz bir muhafız gibi kralın adıydı ve her seferinde iktidarda olanların sarhoşça eğlendiği bir maskeydi. Sofist Prodikos'tan ya da şair Philetas'tan, genç ama zayıf, hastalıklı ve çoğu kez yatağa düşmüş insanlardan siyaset yapmalarını isteyen kişi nasıl ahmaksa, Phokion, Libyalı Masanassa ve Romalı Katon gibi yaşlıların yönetmesini ve komutanlık etmesini engelleyen de öyledir. Atinalılar vakitsiz savaşa heveslenince Phokion, altmış yaşına kadar olanların silah alıp kendisini izlemesini emretti. Onlar öfkelenince, “Bunda korkulacak bir şey yok,” dedi, “çünkü ben seksenini aşmış biri olarak sizinle birlikte komutan olacağım.” Polybios, Masanassa'nın doksan yaşında, dört yaşında öz oğlunu bırakarak öldüğünü anlatır. Ölümünden az önce Kartacalıları büyük bir savaşta yenmiş, ertesi gün çadırının önünde kuru ekmek yerken görülmüş, şaşıranlara bunu yaptığını söylemiş […] “Çünkü işle parlar, güzel tunç gibi; zamanla işlemeyince evin çatısı çöker”, Sophokles'in dediği gibi. Bizim dediğimize göre ise parlayan şey, psykhēnin düşünmemizi, hatırlamamızı ve anlamamızı sağlayan o parıltısı ve ışığıdır.

15

οἱ δὲ τὰς ἀρρωστίας προβαλλόμενοι καὶ τὰς ἀδυναμίας νόσου καὶ πηρώσεως μᾶλλον ἢ γήρως κατηγοροῦσι καὶ γὰρ νέοι πολλοὶ νοσώδεις καὶ ῥωμαλέοι γέροντες· ὥστε δεῖ μὴ τοὺς γέροντας ἀλλὰ τοὺς ἀδυνάτους ἀποτρέπειν, μηδὲ τοὺς νέους παρακαλεῖν ἀλλὰ τοὺς δυναμένους. καὶ γὰρ καὶ Ἀριδαῖος ἦν νέος γέρων δʼ Ἀντίγονος, ἀλλʼ ὁ μὲν ἅπασαν ὀλίγου δεῖν κατεκτήσατο τὴν Ἀσίαν, ὁ δʼ ὥσπερ ἐπὶ σκηνῆς δορυφόρημα κωφὸν ἦν ὄνομα βασιλέως καὶ πρόσωπον ὑπὸ τῶν ἀεὶ κρατούντων παροινούμενον. ὥσπερ οὖν ὁ Πρόδικον τὸν σοφιστὴν ἢ Φιλήταν τὸν ποιητὴν ἀξιῶν πολιτεύεσθαι, νέους μὲν ἰσχνοὺς δὲ καὶ νοσώδεις καὶ τὰ πολλὰ κλινοπετεῖς διʼ ἀρρωστίαν ὄντας, ἀβέλτερός ἐστιν· οὕτως ὁ κωλύων ἄρχειν καὶ στρατηγεῖν τοιούτους γέροντας, οἷος ἦν Φωκίων οἷος ἦν Μασανάσσης ὁ Λίβυς οἷος Κάτων ὁ Ῥωμαῖος, ὁ μὲν γὰρ Φωκίων, ὡρμημένων πολεμεῖν ἀκαίρως τῶν Ἀθηναίων, παρήγγειλε τοὺς ἄχρι ἑξήκοντʼ ἐτῶν ἀκολουθεῖν ὅπλα λαβόντας ὡς δʼ ἠγανάκτουν, οὐδέν ἔφη δεινόν· ἐγὼ γὰρ ἔσομαι μεθʼ ὑμῶν ὁ στρατηγὸς ὑπὲρ ὀγδοήκοντʼ ἔτη γεγονώς. Μασανάσσην δʼ ἱστορεῖ Πολύβιος ἐνενήκοντα μὲν ἐτῶν ἀποθανεῖν, τετράετες καταλιπόντα παιδάριον ἐξ αὐτοῦ γεγενημένον, ὀλίγῳ δʼ ἔμπροσθεν τῆς τελευτῆς μάχῃ νικήσαντα μεγάλῃ Καρχηδονίους ὀφθῆναι τῇ ὑστεραίᾳ πρὸ τῆς σκηνῆς ῥυπαρὸν ἄρτον ἐσθίοντα, καὶ πρὸς τοὺς θαυμάζοντας εἰπεῖν, ὅτι τοῦτο ποιεῖ λάμπει γὰρ ἐν χρείαισιν ὥσπερ εὐπρεπὴς χαλκός· χρόνῳ δʼ ἀργῆσαν ἤμυσε στέγος,ʼ ὥς φησι Σοφοκλῆς· ὡς δʼ ἡμεῖς φαμεν, ἐκεῖνο τῆς ψυχῆς τὸ γάνωμα καὶ τὸ φέγγος, ᾧ λογιζόμεθα καὶ μνημονεύομεν καὶ φρονοῦμεν.

16Bu yüzden kralların da savaşlarda ve seferlerde, boş vakit geçirdiklerinden daha iyi oldukları söylenir. Eumenes'in kardeşi Attalos uzun tembellik ve barışla büsbütün gevşemişti; arkadaşlarından Philopoimen onu adeta semiz bir hayvan gibi güdüyordu. Romalılar da Asya'dan dönenlere şakayla, kralın Philopoimen'in yanında bir söz sahibi olup olmadığını sorardı. Romalılar arasında Lucullus'tan daha yetenekli pek az komutan bulunur; ama bu, eylemi phronēsisle birleştirdiği zamanlardadır. Kendini işsiz, evine kapalı ve kaygısız bir hayata bırakınca, durgun suda duran süngerler gibi cansızlaştı ve soldu; yaşlılığını azatlılarından Kallisthenes'in eline verdi. Adamın ona büyü ve ilaçlarla etki ettiği sanıldı, ta ki kardeşi Marcus adamı kovup Lucullus'un fazla uzun sürmeyen ömrünün geri kalanında işlerini görüp ona bakana dek. Kserkses'in babası Dareios tehlikeler karşısında kendisinin daha akıllı olduğunu söylerdi. İskit Ateas boş kaldığında kendini seyislerinden farklı görmezdi. Yaşlı Dionysios'a da boş vakti olup olmadığını soran kişiye “Hiç başıma gelmesin!” demişti. Çünkü derler ki yay gerilince kırılır, psykhē ise gevşeyince. Armoni bilenler kulağı uyuma alıştırmayı, geometriciler çözümlemeyi, hesap bilenler hesapta sürekliliği bırakırlarsa, fiilleriyle birlikte melekelerini de yaşla karartırlar; üstelik bunların ustalıkları eylemsel değil, düşüncesel olduğu hâlde. Siyaset adamlarının melekesi ise, iyi danışma, phronēsis ve adalet, bunlara ek olarak fırsatları ve sözleri kestiren deneyim, yani ikna üreten bir güç olarak, sürekli konuşmak, yapmak, düşünmek ve yargılamakla ayakta durur. Bunlardan kaçıp bu kadar büyük ve bu kadar çok aretēnin psykhēden akıp gitmesine göz yummak korkunç olurdu. Çünkü insan sevgisinin, toplumsallığın ve minnettarlığın da solması akla yakındır; oysa bunların hiçbir sonu ya da sınırı olmamalıdır.

16

διὸ καὶ τοὺς βασιλεῖς φασι γίγνεσθαι βελτίονας ἐν τοῖς πολέμοις καὶ ταῖς στρατείαις ἢ σχολὴν ἄγοντας. Ἄτταλον γοῦν τὸν Εὐμένους ἀδελφόν, ὑπʼ ἀργίας μακρᾶς καὶ εἰρήνης ἐκλυθέντα κομιδῇ, Φιλοποίμην εἷς τῶν ἑταίρων ἐποίμαινεν ἀτεχνῶς πιαινόμενον· ὥστε καὶ τοὺς Ῥωμαίους παίζοντας ἑκάστοτε διαπυνθάνεσθαι παρὰ τῶν ἐξ Ἀσίας πλεόντων, εἰ δύναται παρὰ τῷ Φιλοποίμενι βασιλεύς Λευκόλλου δὲ Ῥωμαίων οὐ πολλοὺς ἄν τις εὕροι δεινοτέρους στρατηγούς, ὅτε τῷ πράττειν τὸ φρονεῖν συνεῖχεν· ἐπεὶ δὲ μεθῆκεν ἑαυτὸν εἰς βίον ἄπρακτον καὶ δίαιταν οἰκουρὸν καὶ ἄφροντιν, ὥσπερ οἱ σπόγγοι ταῖς γαλήναις ἐννεκρωθεὶς καὶ καταμαρανθείς, εἶτα Καλλισθένει τινὶ τῶν ἀπελευθέρων βόσκειν καὶ τιθασεύειν παρέχων τὸ γῆρας, ἐδόκει καταφαρμακεύεσθαι φίλτροις ὑπʼ αὐτοῦ καὶ γοητεύμασιν, ἄχρι οὗ Μάρκος ὁ ἀδελφὸς ἀπελάσας τὸν ἄνθρωπον αὐτὸς ᾠκονόμει καὶ ἐπαιδαγώγει τὸν λοιπὸν αὐτοῦ βίον, οὐ πολὺν γενόμενον. ἀλλὰ Δαρεῖος ὁ Ξέρξου πατὴρ ἔλεγεν αὐτὸς αὑτοῦ παρὰ τὰ δεινὰ γίγνεσθαι φρονιμώτερος, ὁ δὲ Σκύθης Ἀτέας μηδὲν οἴεσθαι τῶν ἱπποκόμων διαφέρειν ἑαυτόν, ὅτε σχολάζοι Διονύσιος δʼ ὁ πρεσβύτερος πρὸς τὸν πυθόμενον εἰ σχολάζοι μηδέποτʼ εἶπεν ἐμοὶ τοῦτο συμβαίη τόξον μὲν γάρ, ὥς φασιν, ἐπιτεινόμενον ῥήγνυται, ψυχὴ δʼ ἀνιεμένη. καὶ γὰρ ἁρμονικοὶ τὸ κατακούειν ἡρμοσμένου καὶ γεωμέτραι τὸ ἀναλύειν καὶ ἀριθμητικοὶ τὴν ἐν τῷ λογίζεσθαι συνέχειαν ἐκλιπόντες ἅμα ταῖς ἐνεργείαις ἀμαυροῦσι ταῖς ἡλικίαις τὰς ἕξεις, καίπερ οὐ πρακτικὰς ἀλλὰ θεωρητικὰς τέχνας ἔχοντες· ἡ δὲ τῶν πολιτικῶν ἕξις, εὐβουλία καὶ φρόνησις καὶ δικαιοσύνη, πρὸς δὲ τούτοις ἐμπειρία στοχαστικὴ καιρῶν καὶ λόγων, πειθοῦς δημιουργὸς δύναμις οὖσα, τῷ λέγειν ἀεί τι καὶ πράττειν καὶ λογίζεσθαι καὶ δικάζειν συνέχεται καὶ δεινόν, εἰ τούτων ἀποδρᾶσα περιόψεται τηλικαύτας ἀρετὰς καὶ τοσαύτας ἐκρυείσας τῆς ψυχῆς καὶ γὰρ τὸ φιλάνθρωπον εἰκός ἐστιν ἀπομαραίνεσθαι καὶ τὸ κοινωνικὸν καὶ τὸ εὐχάριστον, ὧν οὐδεμίαν εἶναι δεῖ τελευτὴν οὐδὲ πέρας.

17Örneğin baban Tithonos olsaydı, ölümsüz olup yaşlılık yüzünden sürekli çok bakıma ihtiyaç duysaydı, bence uzun süre hizmet ettin diye ona bakmaktan, seslenmekten ve yardım etmekten kaçmaz, vazgeçmezdin. Giritlilerin “anavatan” dediği vatan ise anne babadan daha eski ve daha büyük haklara sahiptir. Uzun ömürlüdür, ama yaşlanmaz değildir ve kendi kendine yetmez; her zaman ilgi, yardım ve kaygı ister, siyaset adamını çeker ve tutar: “Elbisesine yapışıp, koşanı bile durdurur.” Biliyorsun ki Pythios'un hizmetinde pek çok Pythia oyunu geçirdim. Yine de şunu demezdin: “Plutarkhos, yeterince kurban kestin, alay yürüttün, koro yönettin; artık yaşlandığın için tacını çıkarıp kehanet yerini bırakmanın zamanı.” Öyleyse sen de siyasî ayinlerin önderi ve kâhini olarak, Şehir ve Agora Zeus'unun çoktan beri içine erdiğin törenlerini bırakman gerektiğini sanma.

17

εἰ γοῦν πατέρα τὸν Τιθωνὸν εἶχες,· ἀθάνατον μὲν ὄντα χρείαν δʼ ἔχοντα διὰ γῆρας ἀεὶ πολλῆς ἐπιμελείας, οὐκ ἂν οἶμαὶ σε φυγεῖν οὐδʼ ἀπείπασθαι τὸ θεραπεύειν καὶ προσαγορεύειν καὶ βοηθεῖν ὡς λελειτουργηκότα πολὺν χρόνον ἡ δὲ πατρὶς καὶ μητρὶς ὡς Κρῆτες καλοῦσι, πρεσβύτερα καὶ μείζονα δίκαια γονέων ἔχουσα, πολυχρόνιος μὲν ἐστιν οὐ μὴν ἀγήρως οὐδʼ αὐτάρκης, ἀλλʼ ἀεὶ πολυωρίας δεομένη καὶ βοηθείας καὶ φροντίδος ἐπισπᾶται καὶ κατέχει τὸν πολιτικὸν εἱανοῦ ἁπτομένη καὶ τʼ ἐσσύμενον κατερύκει. καὶ μὴν οἶσθά με τῷ Πυθίῳ λειτουργοῦντα πολλὰς Πυθιάδας· ἀλλʼ οὐκ ἂν εἴποις ἱκανά σοι, ὦ Πλούταρχε, τέθυται καὶ πεπόμπευται καὶ κεχόρευται, νῦν δʼ ὥρα πρεσβύτερον ὄντα τὸν στέφανον ἀποθέσθαι καὶ τὸ χρηστήριον ἀπολιπεῖν διὰ τὸ γῆρας. οὐκοῦν μηδὲ σεαυτὸν οἴου δεῖν, τῶν πολιτικῶν ἱερῶν ἔξαρχον ὄντα καὶ προφήτην, ἀφεῖναι τὰς τοῦ Πολιέως καὶ Ἀγοραίου τιμὰς Διός, ἔκπαλαι κατωργιασμένον αὐταῖς.

18Ama istersen siyasetten koparan bu sözü bırakalım, artık şunu inceleyelim: yaşlılığa yakışmayan ya da ağır gelen bir mücadele yüklemeyelim, çünkü siyasetin bu yaştakilere uygun ve yaraşan pek çok bölümü vardır. Eğer şarkı söylemeye devam etmek gerekseydi, müzikçilerin armoni dediği sesin pek çok tonu ve tarzı olduğundan, yaşlanınca tiz ve gergin olanı aramamak, kolaylığın uygun karakterle birleştiği tonu aramak gerekirdi. Aynı şekilde, eylemek ve konuşmak insan için, kuğuların son nefeslerine dek şarkı söylemesinden daha tabiidir; bu yüzden eylemi, sanki gergin bir lir gibi, bırakmamak, onu gevşetip yaşlılara uygun, hafif ve ölçülü siyasî işlere uyarlamak gerekir. Bedenleri de, eskisi gibi kürek kullanamadığımızda, halter kaldıramadığımızda, disk atamadığımızda ve silah talimi yapamadığımızda tamamen hareketsiz ve çalışmasız bırakmayız; salıncak ve yürüyüşle, kimileri topla hafifçe oynayıp sohbet ederek soluğu hareket ettirir ve sıcaklığı canlandırır. Böylece kendimizi eylemsizlikle tamamen dondurup soğutmaya bırakmayalım, ama yine her makamı üstlenip her siyasî işe yapışarak yaşlılığın sınanıp şu sözlere düşmesine de zorlamayalım: “Ey sağ elim, mızrak almak için ne kadar can atıyorsun! Ama güçsüzlükte özlemini yitirdin.” Dinç ve güçlü bir adam bile, bütün kamu işlerini topyekûn üstlenip hiçbir şeyi başkasına bırakmak istemiyorsa, Stoacıların Zeus'tan söz ettiği gibi kendini her şeye katıp her şeye karışıyorsa, doymak bilmez şöhret tutkusu ya da şehirde şeref ve güce biraz ortak olanları kıskanması yüzünden övülmez. Tam bir yaşlıda ise, şöhretsizliği bir yana bıraksan bile, her kurada koşan iktidar hırsı, her mahkeme ve meclis fırsatını kollayan işgüzarlık, her elçiliği ve davayı kapan şeref tutkusu yorucu ve sefildir. Bunları iyi niyetle yapmak bile bu yaş için ağırdır; üstelik sonucu tersi olur. Gençler onlardan nefret eder, çünkü kendilerine iş fırsatı bırakmadıklarını, ortaya çıkmalarına izin vermediklerini düşünürler. Öteki insanlar nezdinde de birincilik ve iktidar tutkuları, başka ihtiyarların zenginlik ve zevk tutkularından daha az kötü bir ad kazandırmaz.

18

ἀλλʼ ἀφέντες, εἰ βούλει, τὸν ἀποσπῶντα τῆς πολιτείας λόγον ἐκεῖνο σκοπῶμεν ἤδη καὶ φιλοσοφῶμεν, ὅπως μηδὲν ἀπρεπὲς μηδὲ βαρὺ τῷ γήρᾳ προσάξωμεν ἀγώνισμα, πολλὰ μέρη τῆς πολιτείας ἐχούσης ἁρμόδια καὶ πρόσφορα τοῖς τηλικούτοις ὥσπερ γάρ, εἰ καθῆκον ἦν ᾅδοντας διατελεῖν, ἔδει, πολλῶν τόνων καὶ τρόπων ὑποκειμένων φωνῆς, οὓς ἁρμονίας οἱ μουσικοὶ καλοῦσι, μὴ τὸν ὀξὺν ἅμα καὶ σύντονον διώκειν γέροντας γενομένους, ἀλλʼ ἐν ᾧ τὸ ῥᾴδιον ἔπεστι μετὰ τοῦ πρέποντος ἤθους οὕτως, ἐπεὶ τὸ πράττειν καὶ λέγειν μᾶλλον ἀνθρώποις ἢ κύκνοις τὸ ᾄδειν ἄχρι τελευτῆς κατὰ φύσιν ἔστιν, οὐκ ἀφετέον τὴν πρᾶξιν ὥσπερ τινὰ λύραν σύντονον ἀλλʼ ἀνετέον ἐπὶ τὰ κοῦφα καὶ μέτρια καὶ προσῳδὰ πρεσβύταις πολιτεύματα μεθαρμοττομένους. οὐδὲ γὰρ τὰ σώματα παντελῶς ἀκίνητα καὶ ἀγύμναστα περιορῶμεν, ὅτε μὴ δυνάμεθα σκαφείοις μηδʼ ἁλτῆρσι χρῆσθαι μηδὲ δισκεύειν μηδʼ ὁπλομαχεῖν ὡς καὶ πρότερον, ἀλλʼ αἰώραις καὶ περιπάτοις, ἔνιοι δὲ καὶ σφαίρᾳ προσπαλαίοντες ἐλαφρῶς καὶ διαλεγόμενοι κινοῦσι τὸ πνεῦμα καὶ τὸ θερμὸν ἀναρριπίζουσι · μήτε δὴ τελέως ἐκπαγέντας ἑαυτοὺς καὶ καταψυχθέντας ἀπραξίᾳ περιίδωμεν μήτʼ αὖ πάλιν πᾶσαν ἀρχὴν ἐπαιρόμενοι καὶ παντὸς ἐπιδραττόμενοι πολιτεύματος ἀναγκάζωμεν τὸ γῆρας ἐξελεγχόμενον ἐπὶ τοιαύτας φωνὰς καταφέρεσθαι ὦ δεξιὰ χείρ, ὡς ποθεῖς λαβεῖν δόρυ· ἐν δʼ ἀσθενείᾳ τὸν πόθον διώλεσας. οὐδὲ γὰρ ἀκμάζων καὶ δυνάμενος ἀνὴρ ἐπαινεῖται, πάντα συλλήβδην ἀνατιθεὶς; ἑαυτῷ τὰ κοινὰ πράγματα καὶ μηδὲν ἑτέρῳ παριέναι βουλόμενος, ὥσπερ οἱ Στωικοὶ τὸν Δία λέγουσιν, εἰς πάντα παρενείρων καὶ πᾶσι καταμιγνὺς ἑαυτὸν ἀπληστίᾳ δόξης ἢ φθόνῳ τῶν μεταλαμβανόντων ἁμωσγέπως τιμῆς τινος ἐν τῇ πόλει καὶ δυνάμεως· πρεσβύτῃ δὲ κομιδῇ, κἂν τὸ ἄδοξον ἀφέλῃς, ἐπίπονος καὶ ταλαίπωρος ἡ πρὸς πᾶν μὲν ἀεὶ κληρωτήριον ἀπαντῶσα φιλαρχία, παντὶ δʼ ἐφεδρεύουσα δικαστηρίου καιρῷ καὶ συνεδρίου πολυπραγμοσύνη, πᾶσαν δὲ πρεσβείαν καὶ προδικίαν ὑφαρπάζουσα φιλοτιμία. καὶ γὰρ ταῦτα πράττειν καὶ μετʼ εὐνοίας βαρὺ παρʼ ἡλικίαν, συμβαίνει δέ γε τἀναντία μισοῦνται μὲν γὰρ ὑπὸ τῶν νέων, ὡς οὐ προϊέμενοι πράξεων αὐτοῖς ἀφορμὰς μηδʼ εἰς μέσον ἐῶντες προελθεῖν, ἀδοξεῖ δὲ παρὰ τοῖς ἄλλοις τὸ φιλόπρωτον αὐτῶν καὶ φίλαρχον οὐχ ἧττον ἢ τὸ φιλόπλουτον ἑτέρων γερόντων καὶ φιλήδονον.

19İskender, yaşlanan Bukephalos'u yormak istemediğinden savaştan önce başka atlara biner, falanksı dolaşır ve düzene sokardı; sonra parola verip ona geçer, hemen düşmana sürüp tehlikeye atılırdı. Aynı şekilde aklı başında olan siyaset adamı, yaşlanınca kendi kendisinin arabacısı olup zorunlu olmayan şeylerden uzak durur, küçük işlerde şehri dinçlerin kullanmasına izin verir, büyüklerde ise kendisi istekle mücadele eder. Atletler bedenlerini zorunlu işlerden uzak ve sağlam tutup yararsız şeyler için saklarlar; biz ise tersine, küçük ve önemsiz şeyleri bırakıp kendimizi çabaya değer şeylere saklayacağız. Çünkü gence, Homeros'un dediği gibi, belki her şey yakışır. İnsanlar çok küçük işler yapana halkçı ve çalışkan, parlak ve saygın işler yapana soylu ve yüce gönüllü diyerek onu kabul eder ve severler. Hatta bazen rekabetin ve atılganlığın bile bu yaştakilere yakışan bir güzelliği ve zarafeti vardır. Ama vergi ihalesi, liman ve pazar denetimi gibi hizmet işlerine katlanan, üstelik zorunlu ya da saygın hiçbir şeyi olmayıp yalnız yaltaklanma ve hoşa gitme içeren elçilikler ve yöneticilere, hükümdarlara yolculuklar peşinde koşan yaşlı bir siyaset adamı, dostum, bana acınacak ve imrenilmeyecek görünür, başkalarına ise belki yükten ve bayağı.

19

ʼ · ὥσπερ οὖν τὸν Βουκέφαλον ὁ Ἀλέξανδρος πρεσβύτερον ὄντα μὴ βουλόμενος πιέζειν ἑτέροις ἐπωχεῖτο πρὸ τῆς μάχης ἵπποις, ἐφοδεύων τὴν φάλαγγα καὶ καθιστὰς εἰς τὴν τάξιν, εἶτα δοὺς τὸ σύνθημα καὶ μεταβὰς ἐπʼ ἐκεῖνον εὐθὺς ἐπῆγε τοῖς πολεμίοις καὶ διεκινδύνευεν · οὕτως ὁ πολιτικός, ἂν ἔχῃ νοῦν, αὐτὸς αὑτὸν ἡνιοχῶν πρεσβύτην γενόμενον ἀφέξεται τῶν οὐκ ἀναγκαίων καὶ παρήσει τοῖς ἀκμάζουσι χρῆσθαι πρὸς τὰ μικρότερα τὴν πόλιν, ἐν δὲ τοῖς μεγάλοις αὐτὸς ἀγωνιεῖται προθύμως. οἱ μὲν γὰρ ἀθληταὶ τὰ σώματα τῶν· ἀναγκαίων πόνων ἄθικτα τηροῦσι καὶ ἀκέραια πρὸς τοὺς ἀχρήστους· ἡμεῖς δὲ τοὐναντίον, ἐῶντες τὰ μικρὰ καὶ φαῦλα, τοῖς ἀξίοις σπουδῆς φυλάξομεν ἑαυτούς· νέῳ μὲν γὰρ ἴσως ἐπέοικε καθʼ Ὅμηρον πάντα, καὶ δέχονται καὶ ἀγαπῶσι τὸν μὲν μικρὰ καὶ πολλὰ πράττοντα δημοτικὸν καὶ φιλόπονον τὸν δὲ λαμπρὰ καὶ σεμνὰ γενναῖον καὶ μεγαλόφρονα καλοῦντες· ἔστι δʼ ὅπου καὶ τὸ φιλόνεικον καὶ παράβολον ὥραν ἔχει τινὰ καὶ χάριν ἐπιπρέπουσαν τοῖς τηλικούτοις ὁ πρεσβύτης δʼ ἀνὴρ ἐν πολιτείᾳ διακονικὰς λειτουργίας ὑπομένων, οἷα τελῶν πράσεις καὶ λιμένων ἐπιμελείας καὶ ἀγορᾶς, ἔτι δὲ πρεσβείας καὶ ἀποδημίας πρὸς ἡγεμόνας καὶ δυνάστας ὑποτρέχων, ἐν αἷς ἀναγκαῖον οὐδὲν οὐδὲ σεμνὸν ἔνεστιν ἀλλὰ θεραπεία καὶ τὸ πρὸς χάριν, ἐμοὶ μὲν οἰκτρόν, ὦ φίλε, φαίνεται καὶ ἄζηλον, ἑτέροις δʼ ἴσως καὶ ἐπαχθὲς φαίνεται καὶ φορτικόν.

20Bu yaştaki birinin makamlara koşması da, büyüklüğü ve itibarı olanlar dışında, zamanıdır denemez. Şimdi senin Atina'da yürüttüğün Areopagos meclisi başkanlığı gibi, ya da vatanının sana ömür boyu verdiği Amphiktyonluk görevi gibi, ki bu “tatlı bir zahmet, hoş bir yorgunluk” taşır. Bu şerefleri de kovalamak değil, kaçarken yönetmek, istemek değil geri çevirmek, yönetimi kendine almak değil kendini yönetime vermek gerekir. Çünkü Caesar Tiberius'un dediği gibi, altmışını geçmişken hekime el uzatmak ayıp değildir; asıl ayıp, oy ya da seçim sesi isteyerek halka el uzatmaktır. Bu bayağı ve alçaltıcıdır. Tersine, vatan seni seçip çağırır ve beklerken, şeref ve sevgiyle inip gerçekten saygın ve herkesin baktığı bir insan olarak o şerefi selamlayıp kabul etmekte bir saygınlık ve güzellik vardır.

20

οὐδὲ γὰρ ἐν ἀρχαῖς τὸν τηλικοῦτον ὥρα φέρεσθαι, πλὴν· ὅσαι γε μέγεθός τι κέκτηνται καὶ ἀξίωμα· καθάπερ ἣν σὺ νῦν Ἀθήνησι μεταχειρίζῃ τῆς ἐξ Ἀρείου πάγου βουλῆς ἐπιστασίαν καὶ νὴ Δία τὸ πρόσχημα τῆς· Ἀμφικτυονίας, ἥν σοι διὰ τοῦ βίου παντὸς ἡ πατρὶς ἀνατέθεικε πόνον ἡδὺν κάματὸν τ̓ εὐκάματον ἔχουσαν. δεῖ δὲ καὶ ταύτας μὴ διώκειν τὰς τιμὰς ἀλλὰ φεύγοντας ἄρχειν, μηδʼ αἰτουμένους ἀλλὰ παραιτουμένους, μηδʼ ὡς αὑτοῖς τὸ ἄρχειν λαμβάνοντας ἀλλʼ ὡς αὑτοὺς τῷ ἄρχειν ἐπιδιδόντας. οὐ γάρ, ὡς Τιβέριος ὁ Καῖσαρ ἔλεγε, τὸ τὴν χεῖρα τῷ ἰατρῷ προτείνειν ὑπὲρ ἑξήκοντʼ ἔτη γεγονότας αἰσχρόν ἐστιν, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τὴν χεῖρα τῷ δήμῳ προτείνειν ψῆφον αἰτοῦντας ἢ φωνὴν ἀρχαιρεσιάζουσαν· ἀγεννὲς γὰρ τοῦτο καὶ ταπεινόν ὡς τοὐναντίον ἔχει τινὰ σεμνότητα καὶ κόσμον, αἱρουμένης τῆς πατρίδος καὶ καλούσης καὶ περιμενούσης, κατιόντα μετὰ τιμῆς καὶ φιλοφροσύνης γεραρὸν ὡς ἀληθῶς καὶ περίβλεπτον ἀσπάσασθαι καὶ δεξιώσασθαι τὸ γέρας.

21Yaşlanmış biri halk meclisinde sözü de aşağı yukarı böyle kullanmalıdır. Sürekli kürsüye sıçramamalı, konuşanlara her zaman horoz gibi karşılık vermemeli. Tartışarak ve kışkırtarak gençlerin ona duyduğu saygının dizginini bırakmamalı, onlarda itaatsizlik ve dinlememe alışkanlığı yaratmamalı. Bazen geri durup onların şöhret için şahlanıp cüret göstermesine izin vermeli; ortak kurtuluş ya da güzel ve yakışır olan için büyük bir tehlike olmayan yerde bulunmamalı, işe karışmamalıdır. Ama böyle bir tehlike varsa, kimse çağırmasa da gücünü aşarak koşmalı, kendini yol gösterenlere bırakmalı ya da taşınarak gitmelidir. Roma'da Claudius Appius için anlatılan budur. Pyrrhos'a karşı büyük bir savaşta yenildikleri ve senatonun barış görüşmelerini kabul ettiği duyulunca, iki gözünü de yitirmiş olmasına rağmen buna katlanamadı; agoradan taşınarak meclise geldi. İçeri girip ortada durunca, daha önce gözlerini yitirdiğine üzüldüğünü, ama şimdi onların bu kadar utanç verici ve bayağı şeyler düşünüp yaptığını duymamak için dua edeceğini söyledi. Sonra kimini azarlayıp kimini aydınlatıp yüreklendirerek, onları hemen silaha sarılmaya ve İtalya için Pyrrhos'la sonuna dek savaşmaya ikna etti. Solon da, Peisistratos'un halk önderliğinin tiranlık için bir tertip olduğu ortaya çıkıp hiç kimse savunmaya ya da engellemeye cesaret edemeyince, silahlarını çıkarıp evinin önüne koydu ve vatandaşlardan yardım istedi. Peisistratos ona adam gönderip neye güvenerek bunu yaptığını sorunca, “Yaşlılığıma” dedi.

21

οὕτω δέ πως καὶ λόγῳ χρηστέον ἐν ἐκκλησίᾳ πρεσβύτην γενόμενον, μὴ ἐπιπηδῶντα συνεχῶς τῷ βήματι μηδʼ ἀεὶ δίκην ἀλεκτρυόνος ἀντᾴδοντα τοῖς φθεγγομένοις, μηδὲ τῷ συμπλέκεσθαι καὶ διερεθίζειν ἀποχαλινοῦντα τὴν πρὸς αὐτὸν αἰδῶ τῶν νέων μηδὲ μελέτην ἐμποιοῦντα καὶ συνήθειαν ἀπειθείας καὶ δυσηκοΐας, ἀλλὰ καὶ παριέντα ποτὲ καὶ διδόντα πρὸς δόξαν ἀναχαιτίσαι καὶ θρασύνασθαι, μηδὲ παρόντα μηδὲ πολυπραγμονοῦντα, ὅπου μὴ μέγα τὸ κινδυνευόμενόν ἐστι πρὸς σωτηρίαν κοινὴν ἢ τὸ καλὸν καὶ πρέπον. ἐκεῖ δὲ χρὴ καὶ μηδενὸς καλοῦντος ὠθεῖσθαι δρόμῳ παρὰ δύναμιν, ἀναθέντα χειραγωγοῖς αὑτὸν ἢ φοράδην κομιζόμενον, ὥσπερ ἱστοροῦσιν ἐν Ῥώμῃ Κλαύδιον Ἄππιον · ἡττημένων γὰρ ὑπὸ Πύρρου μάχῃ μεγάλῃ, πυθόμενος τὴν σύγκλητον ἐνδέχεσθαι λόγους περὶ σπονδῶν καὶ εἰρήνης οὐκ ἀνασχετὸν ἐποιήσατο, καίπερ ἀμφοτέρας ἀποβεβληκὼς τὰς ὄψεις, ἀλλʼ ἧκε διʼ ἀγορᾶς φερόμενος πρὸς τὸ βουλευτήριον εἰσελθὼν δὲ καὶ καταστὰς εἰς μέσον ἔφη πρότερον μὲν ἄχθεσθαι τῷ τῶν ὀμμάτων στέρεσθαι, νῦν δʼ ἂν εὔξασθαι μηδʼ ἀκούειν οὕτως αἰσχρὰ καὶ ἀγεννῆ βουλευομένους καὶ πράττοντας ἐκείνους. ἐκ δὲ τούτου τὰ μὲν καθαψάμενος αὐτῶν τὰ δὲ διδάξας καὶ παρορμήσας, ἔπεισεν εὐθὺς ἐπὶ τὰ ὅπλα χωρεῖν καὶ διαγωνίζεσθαι περὶ τῆς Ἰταλίας πρὸς τὸν Πύρρον. ὁ δὲ Σόλων, τῆς Πεισιστράτου δημαγωγίας, ὅτι τυραννίδος ἦν μηχάνημα, φανερᾶς γενομένης, μηδενὸς ἀμύνεσθαι μηδὲ κωλύειν τολμῶντος, αὐτὸς ἐξενεγκάμενος τὰ ὅπλα καὶ πρὸ τῆς οἰκίας θέμενος ἠξίου βοηθεῖν τοὺς πολίτας· πέμψαντος δὲ τοῦ Πεισιστράτου πρὸς αὐτὸν καὶ πυνθανομένου τίνι πεποιθὼς ταῦτα πράττει, τῷ γήρᾳ εἶπεν.

22Böyle zorunlu durumlar, soluk alabildikleri sürece büsbütün sönmüş ihtiyarları bile tutuşturur ve ayağa kaldırır. Başka konularda ise, söylendiği gibi, bazen aşağılık ve hizmetkârca işlerden, yapılanlara faydasından çok yapanlara meşguliyet veren işlerden uygun biçimde çekilir; bazen de vatandaşların evinden çağırmasını, özlemesini ve ona gelmesini bekler, onların isteğiyle daha inandırıcı olarak iner. Çoğu zaman ise orada bulunur ama susar, gençlerin konuşmasına izin verir, sanki siyasî şeref yarışının hakemidir. Yarış ölçüyü aşarsa yumuşakça uyarır ve iyilikle rekabeti, küfürleri ve öfkeyi giderir; düşüncelerde yanılanı kınamadan teselli edip öğretir, doğru yapanı çekinmeden över, gönüllüce yenilir, gençler büyüsün ve cesaretlensin diye sık sık ikna etmeyi ve üstün gelmeyi onlara bırakır. Bazılarının eksiğini de övgüyle tamamlar, Nestor gibi: “Akhalar içinde hiç kimse sözünü kınamaz, karşı çıkmaz; ama sözünün sonuna varmadın. Gençsin elbette, oğlum olacak yaştasın.”

22

ἀλλὰ μὲν οὕτως ἀναγκαῖα καὶ τοὺς ἀπεσβηκότας κομιδῇ γέροντας·, ἂν μόνον ἐμπνέωσιν, ἐξάπτει καὶ διανίστησιν ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ποτὲ μέν, ὥσπερ εἴρηται, παραιτούμενος ἐμμελὴς ἔσται τὰ γλίσχρα καὶ διακονικὰ καὶ μείζονας ἔχοντα τοῖς πράττουσιν ἀσχολίας ἢ διʼ οὓς πράττεται χρείας καὶ ὠφελείας· ἔστι δʼ ὅπου περιμένων καλέσαι καὶ ποθῆσαι καὶ μετελθεῖν οἴκοθεν τοὺς πολίτας ἀξιοπιστότερος δεομένοις κάτεισι. τὰ δὲ πλεῖστα καὶ παρὼν σιωπῇ τοῖς νεωτέροις λέγειν παρίησιν, οἷον βραβεύων φιλοτιμίας πολιτικῆς ἅμιλλαν ἐὰν δʼ ὑπερβάλλῃ τὸ μέτριον, καθαπτόμενος ἠπίως καὶ μετʼ εὐμενείας ἀφαιρῶν φιλονεικίας καὶ βλασφημίας καὶ ὀργάς, ἐν δὲ ταῖς γνώμαις τὸν ἁμαρτάνοντα παραμυθούμενος ἄνευ ψόγου καὶ διδάσκων, ἐπαινῶν δʼ ἀφόβως τὸν κατορθοῦντα καὶ νικώμενος ἑκουσίως καὶ προϊέμενος τὸ πεῖσαι καὶ περιγενέσθαι πολλάκις ὅπως αὐξάνωνται καὶ θαρσῶσιν, ἐνίοις δʼ καὶ συναναπληρῶν μετʼ εὐφημίας τὸ ἐλλεῖπον, ὡς ὁ Νέστωρ οὔτις τοι τὸν μῦθον ὀνόσσεται ὅσσοι Ἀχαιοί, οὐδὲ πάλιν ἐρέει· ἀτὰρ οὐ τέλος ἵκεο· μύθων, ἦ μὴν καὶ νέος ἐσσί, ἐμὸς δέ κε καὶ πάις εἴης.

23Bundan daha siyasî olanı ise yalnız açıkça ve herkesin önünde, hırpalayıp küçülten bir ısırık olmadan kınamak değil, siyasete yatkın tabiatlı gençlere daha çok özelde yol göstermek, onlara iyilikle faydalı sözler ve siyasî işler önermek, güzel şeylere birlikte koşmak, yüksek ruhlarını parlatmak ve at binmeyi öğreten ustalar gibi başlangıçta halkı onlara uysal ve yumuşak bir binek olarak sunmaktır. Genç bir hata yaparsa cesaretini yitirmesine göz yummamalı, onu kaldırıp teselli etmelidir. Aristeides Kimon'u, Mnesiphilos da Themistokles'i böyle yapmıştır: onlar şehirde önce küstah ve başına buyruk diye hoşnutsuzluk ve kötü söz gördüklerinde, onları yükseltip yüreklendirmişlerdi. Demosthenes de halk önünde başarısız olup çok üzülünce, Perikles'i dinlemiş yaşlı bir adamın ona dokunup o adama tabiatça benzediğini, kendini haksız yere suçladığını söylediği anlatılır. Euripides de yenilikleri yüzünden ıslıklanan ve müziğe karşı kanunsuzluk yaptığı düşünülen Timotheos'a cesaretli olmasını, çok geçmeden tiyatroların ayağına kapanacağını söylemişti.

23

τούτου δὲ πολιτικώτερον, μὴ μόνον ἐμφανῶς μηδὲ δημοσίᾳ ὀνειδίζων ἄνευ δηγμοῦ σφόδρα κολούοντος καὶ ταπεινοῦντος, ἀλλὰ μᾶλλον ἰδίᾳ τοῖς εὖ πεφυκόσι πρὸς πολιτείαν ὑποτιθέμενος καὶ συνεισηγούμενος εὐμενῶς λόγους τε χρηστοὺς; καὶ πολιτεύματα, συνεξορμῶν πρὸς τὰ καλὰ καὶ συνεπιλαμπρύνων τὸ φρόνημα καὶ παρέχων, ὥσπερ οἱ διδάσκοντες ἱππεύειν, ἐν ἀρχῇ χειροήθη καὶ πρᾶον ἐπιβῆναι τὸν δῆμον· εἰ, δέ τι σφαλείη, μὴ περιορῶν ἐξαθυμοῦντα τὸν νέον; ἀλλʼ· ἀνιστὰς καὶ παραμυθούμενος, ὡς Ἀριστείδης Κίμωνα καὶ Μνησίφιλος Θεμιστοκλέα, δυσχεραινομένους καὶ κακῶς ἀκούοντας ἐν τῇ πόλει τὸ πρῶτον ὡς ἰταμοὺς καὶ ἀκολάστους, ἐπῆραν καὶ ἀνεθάρρυναν. λέγεται δὲ καὶ Δημοσθένους ἐκπεσόντος ἐν τῷ δήμῳ καὶ βαρέως φέροντος ἅψασθαι παλαιόν τινα γέροντα τῶν ἀκηκοότων Περικλέους καὶ εἰπεῖν, ὡς ἐκείνῳ, τἀνδρὶ προσεοικὼς τὴν φύσιν οὐ δικαίως αὑτοῦ κατέγνωκεν. οὕτω δὲ καὶ Τιμόθεον Εὐριπίδης συριττόμενον ἐπὶ τῇ καινοτομίᾳ καὶ παρανομεῖν εἰς τὴν μουσικὴν δοκοῦντα θαρρεῖν ἐκέλευσεν, ὡς ὀλίγου χρόνου τῶν θεάτρων ὑπʼ αὐτῷ γενησομένων.

24Genel olarak, Roma'da Vesta rahibelerinin zamanı nasıl bir öğrenme, bir yerine getirme ve üçüncü olarak öğretme dönemine bölünmüşse, Ephesos'ta Artemis rahibelerine de sırayla önce Melliere, sonra Hiere, üçüncü olarak Pariere denir. Aynı şekilde tam siyaset adamı da önce öğrenip gizemlere girerek, en sonunda öğretip başkalarını gizemlere sokarak siyaset yapar. Başkalarının yarışmasına nezaret etmek kendisi yarışmak değildir; ama genci kamu işlerinde ve halk önündeki yarışlarda yetiştiren ve vatanına “sözlerin konuşanı, işlerin yapanı” olarak hazırlayan kişi, siyasetin küçük ya da önemsiz olmayan bir kısmında yararlıdır. Lykurgos da kendini en çok ve ilk olarak bu işe vermiş, gençleri her yaşlıya bir kanun koyucuya itaat eder gibi uymaya alıştırmıştır. Lysandros, Lakedaimon'da en iyi yaşlanıldığını söylerken neye bakıyordu? Orada yaşlıların en çok tembellik edebilmesine, faizle borç vermesine, oturup zar atmasına ya da erkenden içmeye toplanmasına mı? Bunu söyleyemezsin. Çünkü bu yaştakilerin hepsi bir bakıma yönetici ya da eğitmen ve gözetici konumundadır; yalnız kamu işlerini gözetmekle kalmaz, gençlerin jimnastikte, oyunlarda ve yaşayışlarında yaptığı her şeyi ciddiyetle öğrenirler. Hata edenlere korkulu, iyilere saygıdeğer ve özlenen kişilerdir. Çünkü gençler onların peşinden gider ve onlara hizmet eder; onlar da gençlerin düzenini ve soyluluğunu kıskançlık duymadan büyütür ve onlarla övünürler.

24

καθόλου δʼ ὥσπερ ἐν Ῥώμῃ ταῖς Ἑστιάσι παρθένοις τοῦ χρόνου διώρισται τὸ μὲν μανθάνειν τὸ δὲ δρᾶν τὰ νενομισμένα τὸ δὲ τρίτον ἤδη διδάσκειν, καὶ τῶν ἐν Ἐφέσῳ περὶ τὴν Ἄρτεμιν ὁμοίως ἑκάστην Μελλιέρην τὸ πρῶτον εἶθʼ Ἱέρην τὸ δὲ τρίτον Παριέρην καλοῦσιν· οὕτως ὁ τελέως πολιτικὸς ἀνὴρ τὰ μὲν πρῶτα μανθάνων ἔτι πολιτεύεται καὶ μυούμενος τὰ δʼ ἔσχατα διδάσκων καὶ μυσταγωγῶν · τὸ μὲν γὰρ ἐπιστατεῖν ἀθλοῦσιν ἑτέροις οὐκ ἔστιν αὐτὸν ἀθλεῖν, ὁ δὲ παιδοτριβῶν νέον ἐν πράγμασι κοινοῖς καὶ δημοσίοις ἀγῶσι καὶ παρασκευάζων τῇ πατρίδι μύθων τε ῥητῆρʼ ἔμεναι πρηκτῆρά τε ἔργων ἐν οὐ μικρῷ μέρει πολιτείας οὐδὲ φαύλῳ χρήσιμός ἐστιν, ἀλλʼ εἰς ὃ μάλιστα καὶ πρῶτον ὁ Λυκοῦργος ἐντείνας ἑαυτὸν εἴθισε· τοὺς νέους παντὶ πρεσβύτῃ καθάπερ νομοθέτῃ πειθομένους διατελεῖν· ἐπεὶ πρὸς τί βλέψας ὁ Λύσανδρος· εἶπεν, ὡς ἐν Λακεδαίμονι κάλλιστα γηρῶσιν; ἆρʼ ὅτι γʼ ἀργεῖν ἔξεστι μάλιστα τοῖς πρεσβυτέροις ἐκεῖ καὶ δανείζειν ἢ κυβεύειν συγκαθεζομένους ἢ πίνειν ἐν ὥρᾳ συνάγοντας; οὐκ ἂν εἴποις· ἀλλʼ ὅτι τρόπον τινὰ πάντες οἱ τηλικοῦτοι τάξιν ἀρχόντων ἤ τινων πατρονόμων ἢ παιδαγωγῶν ἔχοντες; οὐ τὰ κοινὰ μόνον ἐπισκοποῦσιν, ἀλλὰ καὶ τῶν νέων ἕκαστʼ ἀεὶ περί τε τὰ γυμνάσια καὶ παιδιὰς καὶ διαίτας καταμανθάνουσιν οὐ παρέργως, φοβεροὶ μὲν ὄντες τοῖς ἁμαρτάνουσιν αἰδεστοὶ δὲ τοῖς ἀγαθοῖς καὶ ποθεινοί· θεραπεύουσι γὰρ ἀεὶ καὶ διώκουσιν αὐτοὺς οἱ νέοι, τὸ κόσμιον καὶ τὸ γενναῖον αὔξοντας; καὶ συνεπιγαυροῦντας ἄνευ φθόνου.

25Çünkü kıskançlık hâli hiçbir yaşa yakışmaz, ama gençlerde “yarış”, “heves” ve “şeref tutkusu” gibi güzel adlar bulur; yaşlılarda ise tamamen vakitsiz, vahşi ve bayağıdır. Bu yüzden siyasetteki yaşlı kıskançlıktan en uzakta olmalı, çevresinde filizlenen ve altından çıkan fidanların sürgününü ve büyümesini açıkça kesip kıran kıskanç yaşlı ağaçlar gibi davranmamalıdır. Tersine, kendisine tutunanları ve sarılanları iyilikle kabul etmeli, kendini onlara vermeli; onları doğrultmalı, elinden tutmalı ve beslemeli. Bunu yalnız iyi yol göstermelerle ve öğütlerle değil, şerefi ve şöhreti olan siyasî işleri onlara bırakarak ya da halka hoş gelecek ve zarar vermeyecek bazı hizmetlerle yapmalıdır. Ama sert ve yokuş olan, ilaçlar gibi başlangıçta ısırıp acı veren ama sonra güzel ve yararlı sonuçlar veren işlere gençleri sokmamalı, nankör kalabalıklara alışık olmayanları kargaşanın altına itmemeli; yararlı şeyler uğruna gelen düşmanlıkları kendisi üstlenmelidir. Böylece gençleri kendisine daha iyi niyetli ve öteki hizmetlerde daha istekli kılar.

25

τοῦτο γὰρ τὸ πάθος οὐδενὶ χρόνῳ πρέπον ἡλικίας, ὅμως ἐν νέοις εὐπορεῖ χρηστῶν ὀνομάτων, ἅμιλλα καὶ ζῆλος καὶ φιλοτιμία προσαγορευόμενον, ἐν δὲ πρεσβύταις παντελῶς ἄωρόν ἐστι καὶ ἄγριον καὶ ἀγεννές. διὸ δεῖ πορρωτάτω τοῦ φθονεῖν ὄντα τὸν πολιτικὸν γέροντα, μὴ καθάπερ τὰ βάσκανα γεράνδρυα τῶν παραβλαστανόντων καὶ ὑποφυομένων σαφῶς ἀφαιρεῖσθαι καὶ κολούειν τὴν βλάστην καὶ, τὴν αὔξησιν, ἀλλʼ εὐμενῶς προσδέχεσθαι καὶ παρέχειν τοῖς ἀντιλαμβανομένοις καὶ προσπλεκομένοις ἑαυτὸν ὀρθοῦντα καὶ χειραγωγοῦντα καὶ τρέφοντα μὴ μόνον ὑφηγήσεσι καὶ συμβουλίαις ἀγαθαῖς, ἀλλὰ καὶ παραχωρήσεσι πολιτευμάτων τιμὴν ἐχόντων καὶ δόξαν ἤ τινας ὑπουργίας ἀβλαβεῖς μὲν ἡδείας δὲ τοῖς πολλοῖς καὶ πρὸς χάριν ἐσομένας· ὅσα δʼ ἐστὶν ἀντίτυπα καὶ προσάντη καὶ καθάπερ, τὰ φάρμακα δάκνει παραχρῆμα καὶ λυπεῖ τὸ δὲ καλὸν καὶ λυσιτελὲς ὕστερον ἀποδίδωσι, μὴ τοὺς νέους ἐπὶ ταῦτα προσάγοντα μηδʼ ὑποβάλλοντα θορύβοις, ὄχλων ἀγνωμονούντων ἀήθεις ὄντας, ἀλλʼ αὐτὸν ἐκδεχόμενον τὰς ὑπὲρ τῶν συμφερόντων ἀπεχθείας· τούτῳ γὰρ εὐνουστέρους τε ποιήσει τοὺς νέους καὶ προθυμοτέρους ἐν ταῖς ἄλλαις ὑπηρεσίαις.

26Bütün bunların yanında şunu hatırlamak gerekir: siyaset yapmak yalnız makam tutmak, elçilik yapmak, meclis önünde yüksek sesle bağırmak, kürsü çevresinde konuşarak ya da yazarak coşmak değildir. Çoğu insan siyasetin bu olduğunu sanır; tıpkı felsefe yapmanın sandalyeden konuşmak ve kitaplar üzerine ders vermek olduğunu sandıkları gibi. Eylem ve işlerde her gün düzenli olarak görülen sürekli siyaseti ve felsefeyi fark etmezler. Dikaiarkhos'un dediği gibi, revaklarda bir ileri bir geri yürüyenlere “dolaşıyor” derler de tarlaya ya da dostuna gidenlere demezler. Siyaset yapmak da felsefe yapmaya benzer. Sokrates ne sıra koydu, ne kürsüye oturdu, ne de öğrencilerine sabit bir ders ve gezinti saati tuttu; rastgeldikçe onlarla şakalaştı, içti, bazılarıyla sefere çıktı, agorada dolaştı, sonunda zincire vuruldu ve zehri içti ve felsefe yaptı. Hayatın her zamanda, her bölümünde, her hâl ve işte felsefeye açık olduğunu ilk o gösterdi. Siyaseti de böyle düşünmek gerekir. Akılsız insanlar komutanlık, kâtiplik ya da hatiplik yaparken bile siyaset yapmaz, yalnız kalabalık avlar, gösteri yapar, fitne çıkarır ya da zorla hizmet ederler. Toplumsal, insan sever, şehrini seven, onunla ilgilenen ve gerçek siyaset adamı ise, kaputu hiç giymese de her zaman siyaset yapar: gücü olanları teşvik eder, ihtiyacı olanlara yol gösterir, danışanların yanında bulunur, kötülük yapanları caydırır, iyi niyetlileri güçlendirir. Kamu işlerine özensiz bakmadığı, tiyatroya ve meclise yalnız bir gayret ya da birincilik çağrısı olunca gitmediği, başka zaman da boş vakit geçirmek için bir gösteriye ya da dinletiye gider gibi uğramadığı bellidir. Bedenen orada olmasa bile düşüncesiyle ve sorup öğrenerek oradadır; yapılanların kimini onaylar, kimine sıkılır.

26

παρὰ πάντα δὲ ταῦτα χρὴ μνημονεύειν, ὡς οὐκ ἔστι πολιτεύεσθαι μόνον τὸ ἄρχειν καὶ πρε σβεύειν καὶ μέγα βοᾶν ἐν ἐκκλησίᾳ καὶ περὶ τὸ βῆμα βακχεύειν λέγοντας ἢ γράφοντας, ἃ οἱ πολλοὶ τοῦ πολιτεύεσθαι νομίζουσιν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ φιλοσοφεῖν τοὺς ἀπὸ τοῦ δίφρου διαλεγομένους καὶ σχολὰς ἐπὶ βιβλίοις περαίνοντας· ἡ δὲ συνεχὴς ἐν ἔργοις καὶ πράξεσιν ὁρωμένη καθʼ ἡμέραν ὁμαλῶς πολιτεία καὶ φιλοσοφία λέληθεν αὐτούς. καὶ γὰρ τοὺς ἐν ταῖς στοαῖς ἀνακάμπτοντας περιπατεῖν φασιν, ὡς ἔλεγε Δικαίαρχος, οὐκέτι δὲ τοὺς εἰς ἀγρὸν ἢ πρὸς φίλον βαδίζοντας. ὅμοιον δʼ ἐστὶ τῷ φιλοσοφεῖν τὸ πολιτεύεσθαι. Σωκράτης γοῦν οὔτε βάθρα θεὶς οὔτʼ εἰς θρόνον καθίσας οὔθʼ ὥραν διατριβῆς ἢ περιπάτου τοῖς γνωρίμοις τεταγμένην φυλάττων, ἀλλὰ καὶ συμπαίζων, ὅτε τύχοι, καὶ συμπίνων καὶ συστρατευόμενος ἐνίοις καὶ συναγοράζων, τέλος δὲ καὶ δεδεμένος καὶ πίνων τὸ φάρμακον, ἐφιλοσόφει πρῶτος ἀποδείξας τὸν βίον ἅπαντι χρόνῳ καὶ μέρει καὶ πάθεσι καὶ πράγμασιν ἁπλῶς ἅπασι φιλοσοφίαν δεχόμενον. οὕτω δὴ διανοητέον καὶ περὶ πολιτείας, ὡς τοὺς μὲν ἀνοήτους, οὐδʼ ὅταν στρατηγῶσιν ἢ γραμματεύωσιν ἢ δημηγορῶσι, πολιτευομένους ἀλλʼ ὀχλοκοποῦντας ἢ πανηγυρίζοντας στασιάζοντας ἢ λειτουργοῦντας ἀναγκαίως· τὸν δὲ κοινωνικὸν καὶ φιλάνθρωπον καὶ φιλόπολιν καὶ κηδεμονικὸν καὶ πολιτικὸν ἀληθῶς, κἂν μηδέποτε τὴν χλαμύδα περί; θηται, πολιτευόμενον ἀεὶ τῷ παρορμᾶν τοὺς δυναμένους, ὑφηγεῖσθαι τοῖς δεομένοις, συμπαρεῖναι τοῖς βουλευομένοις, διατρέπειν τοὺς κακοπραγμονοῦντας, ἐπιρρωννύναι τοὺς εὐγνώμονας, φανερὸν εἶναι μὴ παρέργως προσέχοντα τοῖς κοινοῖς μηδʼ ὅπου σπουδή τις ἢ παράκλησις διὰ τὸ πρωτεῖον εἰς τὸ θέατρον βαδίζοντα καὶ τὸ βουλευτήριον, ἄλλως δὲ διαγωγῆς χάριν ὡς ἐπὶ θέαν ἢ ἀκρόασιν, ὅταν ἐπέλθῃ, παραγιγνόμενον, ἀλλά, κἂν μὴ παραγένηται τῷ σώματι, παρόντα τῇ γνώμῃ καὶ τῷ πυνθάνεσθαι τὰ μὲν ἀποδεχόμενον τοῖς δὲ δυσκολαίνοντα τῶν πραττομένων.

27Atinalılar arasında Aristeides, Romalılar arasında Katon da sık sık yönetici olmadılar, ama bütün hayatlarını her zaman vatanlarının hizmetinde etkin geçirdiler. Epameinondas komutanken pek çok büyük başarı kazandı. Ama ne komutan ne yönetici iken Teselya'da yaptığı iş de daha az anılmaz. Komutanlar falanksı zor bir yere sokmuş, düşman ok atarak baskı yaptığı için karışıklığa düşmüşlerdi; ağır piyadeler arasından çağrılan Epameinondas önce ordunun kargaşasını ve korkusunu yüreklendirerek durdurdu, sonra karışmış falanksı düzenleyip kolayca çıkardı ve düşmanın karşısına dikti, onlar da dönüp gittiler. Kral Agis Arkadya'da orduyu savaş düzeninde düşmana sürerken, yaşlı Spartalılardan biri onun kötülüğü kötülükle iyileştirmeyi düşündüğünü bağırdı; yani Argos'tan suçlanan geri çekilişi, Thukydides'in dediği gibi, şimdiki vakitsiz hevesle telafi etmek istediğini gösteriyordu. Agis bunu duyunca uydu ve geri çekildi. Menekrates için de her gün yönetim binasının kapısında bir sandalye konurdu; ephorlar sık sık kalkıp yanına gelir, en önemli işleri ona sorup danışırdı. Çünkü aklı başında ve anlayışlı biri olarak görülür, bilgisine başvurulurdu. Bu yüzden bedeninin gücü büsbütün tükenip gününün çoğunu yatakta geçirmeye başlayınca, ephorlar onu agoraya çağırdığında kalkıp yürümeye çalıştı, güçlükle ilerledi. Sonra yolda rastladığı küçük çocuklara, efendiye itaat etmekten daha zorunlu bir şey bilip bilmediklerini sordu. Onlar “Yapamamak” deyince, bunu hizmetin sınırı sayıp eve döndü. Çünkü heves güçten önce tükenmemeli, geride kalınca da zorlanmamalıdır. Skipio da komutanken ve siyaset yaparken Gaius Laelius'u hep danışman olarak kullandı; hatta bazıları Skipio'nun eylemlerin oyuncusu, Gaius'un ise şairi olduğunu söylerdi. Cicero da konsüllüğü sırasında vatanını düzelttiği en güzel ve en büyük önerileri filozof Publius Nigidius ile birlikte hazırladığını kendisi kabul eder.

27

οὐδὲ γὰρ Ἀθηναίων Ἀριστείδης οὐδὲ Ῥωμαίων Κάτων ἦρξε πολλάκις, ἀλλὰ πάντα τὸν αὑτῶν βίον ἐνεργὸν ἀεὶ· ταῖς πατρίσι παρέσχον. Ἐπαμεινώνδας δὲ πολλὰ μὲν καὶ μεγάλα κατώρθωσε στρατηγῶν, οὐκ ἔλαττον δʼ αὐτοῦ μνημονεύεται μηδὲ στρατηγοῦντος μηδʼ ἄρχοντος ἔργον περὶ Θετταλίαν, ὅτε τῶν στρατηγῶν εἰς τόπους χαλεποὺς; ἐμβαλόντων τὴν φάλαγγα καὶ θορυβουμένων (ἐπέκειντο γὰρ οἱ πολέμιοι βάλλοντες), ἀνακληθεὶς ἐκ τῶν ὁπλιτῶν πρῶτον μὲν ἔπαυσε θαρρύνας τὸν τοῦ στρατεύματος τάραχον καὶ φόβον, ἔπειτα διατάξας καὶ διαρμοσάμενος τὴν φάλαγγα συγκεχυμένην ἐξήγαγε ῥᾳδίως καὶ κατέστησεν ἐναντίαν τοῖς πολεμίοις, ὥστʼ ἀπελθεῖν ἐκείνους μεταβαλομένους. Ἄγιδος δὲ τοῦ βασιλέως ὠς ἐν Ἀρκαδίᾳ τοῖς πολεμίοις ἐπάγοντος ἤδη τὸ στράτευμα συντεταγμένον εἰς μάχην, τῶν πρεσβυτέρων τις Σπαρτιατῶν ἐπεβόησεν, ὅτι διανοεῖται κακὸν κακῷ ἰᾶσθαι, δηλῶν τῆς ἐξ Ἄργους ἐπαιτίου ἀναχωρήσεως τὴν παροῦσαν ἄκαιρον προθυμίαν ἀνάληψιν βουλόμενον εἶναι, ὡς ὁ Θουκυδίδης φησίν· ὁ δʼ Ἆγις ἀκούσας ἐπείσθη καὶ ἀνεχώρησε. Μενεκράτει δὲ καὶ δίφρος ἔκειτο καθʼ ἡμέραν παρὰ ταῖς θύραις τοῦ ἀρχείου, καὶ πολλάκις ἀνιστάμενοι πρὸς αὐτὸν οἱ Ἔφοροι διεπυνθάνοντο καὶ συνεβουλεύοντο 1 περὶ τῶν μεγίστων. ἐδόκει ἔμφρων εἶναι καὶ συνετὸς ἱστορεῖσθαι διὸ καὶ παντάπασιν ἤδη τὴν, τοῦ σώματος ἐξημαυρωμένος δύναμιν καὶ τὰ πολλὰ κλινήρης διημερεύων, μεταπεμπομένων εἰς ἀγορὰν τῶν Ἐφόρων, ὥρμησε μὲν ἐξαναστὰς βαδίζειν, μόλις καὶ χαλεπῶς προερχόμενος, εἶτα παιδαρίοις ἐντυχὼν καθʼ ὁδόν, ἠρώτησεν, εἴ τι γινώσκουσιν ἀναγκαιότερον ὂν τοῦ πείθεσθαι δεσπότῃ· τῶν δὲ φησάντων τὸ μὴ δύνασθαι τοῦτο τῆς ὑπουργίας λογισάμενος πέρας ἀνέστρεψεν οἴκαδε. δεῖ γὰρ μὴ προαπολείπειν τὴν προθυμίαν τῆς δυνάμεως, ἐγκαταλειφθεῖσαν δὲ μὴ βιάζεσθαι. καὶ μὴν Γαΐῳ Λαιλίῳ Σκιπίων ἐχρῆτο συμβούλῳ στρατηγῶν ἀεὶ καὶ πολιτευόμενος, ὥστε καὶ λέγειν ἐνίους ὑποκριτὴν τῶν πράξεων Σκιπίωνα ποιητὴν δὲ τὸν Γάιον εἶναι. Κικέρων δ’ αὐτὸς ὁμολογεῖ τὰ κάλλιστα καὶ μέγιστα τῶν συμβουλευμάτων, οἷς ὤρθωσεν ὑπατεύων τὴν πατρίδα, μετὰ Ποπλίου Νιγιδίου τοῦ φιλοσόφου συνθεῖναι.

28Böylece yaşlıların, siyasetin pek çok yolundan, en iyi yanlarıyla, şairlerin dediği gibi söz, düşünce, açık sözlülük ve bilge kaygıyla kamuya yararlı olmasını hiçbir şey engellemez. Çünkü şehrin malı ve parçası yalnız ellerimiz, ayaklarımız ve bedenimizin gücü değildir; önce psykhē ve onun güzellikleridir: adalet, itidal ve phronēsis. Bunlar kendilerine özgü yetkinliğe geç ve yavaş ulaştıklarına göre, evin, tarlanın ve öteki servetlerin bunlardan yararlanması, vatanın ve vatandaşların ise yaş yüzünden yararlanamaması saçma olurdu. Yaş, hizmet edici kuvvetlerden aldığı kadar, önderliğe ve siyasete dönük kuvvetlere ekler. Bu yüzden yaşlı Hermes heykellerini elsiz ve ayaksız, ama üreme uzvu gergin yaparlar; böylece ima ederler ki ihtiyarların bedenle iş yapmaya çok az ihtiyacı vardır, yeter ki logosları, olması gerektiği gibi, etkin ve verimli olsun.

28

οὕτω διὰ πολλῶν τρόπων τῆς πολιτείας οὐδὲν ἀποκωλύει τοὺς γέροντας ὠφελεῖν τὸ κοινὸν ἀπὸ τῶν βελτίστων, λόγου καὶ γνώμης καὶ παρρησίας καὶ φροντίδος πινυτῆς, ὡς δὴ ποιηταὶ λέγουσιν. οὐ γὰρ αἱ χεῖρες ἡμῶν οὐδʼ οἱ πόδες, οὐδʼ ἡ τοῦ σώματος ῥώμη κτῆμα καὶ μέρος ἐστὶ τῆς πόλεως μόνον, ἀλλὰ πρῶτον ἡ ψυχὴ καὶ τὰ τῆς ψυχῆς κάλλη, δικαιοσύνη καὶ σωφροσύνη καὶ φρόνησις ὧν ὀψὲ καὶ βραδέως τὸ οἰκεῖον ἀπολαμβανόντων, ἄτοπόν ἐστι τὴν μὲν οἰκίαν καὶ τὸν ἀγρὸν ἀπολαύειν καὶ τὰ λοιπὰ χρήματα καὶ κτήματα, κοινῇ δὲ τῇ πατρίδι καὶ τοῖς πολίταις μηκέτι χρησίμους εἶναι διὰ τὸν. χρόνον, οὐ τοσοῦτον τῶν ὑπηρετικῶν παραιρούμενον δυνάμεων, ὅσον ταῖς ἡγεμονικαῖς καὶ πολιτικαῖς προστίθησι. διὸ καὶ τῶν Ἑρμῶν τοὺς πρεσβυτέρους ἄχειρας καὶ ἄποδας ἐντεταμένους δὲ τοῖς μορίοις δημιουργοῦσιν, αἰνιττόμενοι τῶν γερόντων ἐλάχιστα δεῖσθαι διὰ τοῦ σώματος ἐνεργούντων, ἐὰν τὸν λόγον ἐνεργόν, ὡς προσήκει, καὶ γόνιμον ἔχωσιν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…