Plutarkhos
Devlet Yönetimine Dair Öğütler
Πολιτικὰ παραγγέλματα
1Plutarkhos, Sardeisli genç Menemakhos'un isteği üzerine, Roma egemenliği altındaki bir Yunan şehrinde siyasete atılacak kişi için öğütler yazar: Siyasete nasıl niyetle girilir, halkın karakteri nasıl tanınır, söz nasıl kullanılır, düşmanlıklar nasıl yönetilir.
1. Bölüm
Menemakhos, şu sözü başka bir konuda kullanmak uygunsa, “Akhalar içinde hiç kimse sözünü kınamaz, karşı çıkmaz; ama sözünün sonuna varmadın”, filozoflar arasında insanı teşvik edip hiçbir şey öğretmeyen ve öğütlemeyenlere karşı da kullanılabilir. Bunlar kandilin fitilini kesip içine yağ koymayanlara benzerler. Görüyorum ki soyluluğuna yakışır biçimde vatanında “sözlerin konuşanı, işlerin yapanı” olmaya hevesleniyorsun. Bir filozofun siyasî işlerde ve halk önündeki mücadelelerde açık havada geçen hayatını inceleyecek ve sözle değil, işle gerçekleştirilen örneklerin seyircisi olacak vaktin yok; bu yüzden benden siyasî öğütler istiyorsun. Reddetmeyi kendime hiçbir şekilde yakıştıramam. Dilerim ki eser hem senin çabana hem benim isteğime layık olsun. Örnekleri de, istediğin gibi, epeyce çeşitlendirdim.
εὶ προς ἀλλο τι χρήσασθαι καλῶς ἐστιν ἔχου, ὦ Μενέμαχε, τῷ οὔτις τοι τὸν μῦθον ὀνόσσεται ὅσσοι Ἀχαιοί, οὐδὲ πάλιν ἐρέει· ἀτὰρ οὐ τέλος ἵκεο μύθων·ʼ καὶ πρὸς τοὺς προτρεπομένους τῶν φιλοσόφων διδάσκοντας δὲ μηδὲν μηδʼ ὑποτιθεμένους · ὅμοιοι γάρ εἰσι τοῖς τοὺς λύχνους προμύττουσιν ἔλαιον δὲ μὴ ἐγχέουσιν. ὁρῶν οὖν σε παρωρμημένον ἀξίως τῆς εὐγενείας ἐν τῇ πατρίδι μύθων τε ῥητῆρʼ ἔμεναι πρηκτῆρά τε ἔργων,ʼ ἐπειδὴ χρόνον οὐκ ἔχεις ἀνδρὸς φιλοσόφου βίον ὕπαιθρον ἐν πράξεσι πολιτικαῖς καὶ δημοσίοις ἀγῶσι κατανοῆσαι καὶ γενέσθαι παραδειγμάτων ἔργῳ μὴ λόγῳ περαινομένων θεατής, ἀξιοῖς δὲ παραγγέλματα λαβεῖν πολιτικά· τὴν μὲν ἄρνησιν οὐδαμῶς ἐμαυτῷ προσήκουσαν εἶναι νομίζω, τὸ δʼ ἔργον εὔχομαι καὶ τῆς σῆς ἄξιον σπουδῆς καὶ τῆς ἐμῆς προθυμίας γενέσθαι· τοῖς δὲ παραδείγμασι ποικιλωτέροις, ὥσπερ ἠξίωσας, ἐχρησάμην.
22. Bölüm
Her şeyden önce siyasetin altına sağlam ve güçlü bir zemin konsun: başlangıcı yargı ve logos olan bir prohairesis; yoksa boş şöhretten, bir tür rekabetten ya da başka bir iş bulamamaktan gelen bir heyecan değil. Evinde işe yarar bir şeyi olmayanlar, ihtiyaçları olmasa bile vakitlerinin çoğunu agorada geçirirler; bazı kişiler de kendilerine ait yapmaya değer başka bir iş bulamadıkları için kendilerini kamu işlerine atar, siyaseti vakit geçirmek için kullanırlar. Birçokları da rastlantıyla kamu işlerine bulaşıp doyduktan sonra artık kolayca ayrılamazlar. Dolaşmak için gemiye binip sonra açık denize sürüklenenlerin durumuna düşerler: bulantı ve sıkıntı içinde dışarı bakarlar, ama kalmak ve olanla yetinmek zorundadırlar: “Aydınlık deniz üzerinden güzel yüzlü aşklar geçti, kürek çeken geminin tanrısal küstahlığına doğru.” İşi en çok kötüleyenler de bunlardır; pişman olur, yakınırlar. Çünkü şöhret umarken şöhretsizliğe düşer ya da güçleri sayesinde başkalarına korku salacaklarını umarken tehlikeli ve karışık işlere sürüklenirler. Oysa kamu işlerine kendisine en yakışan ve en güzel iş olarak, düşünerek ve hesaplayarak başlayan kişi hiçbir şeyden sarsılmaz, kararından dönmez. Kamu işlerine ne iş ve kazanç için yaklaşılmalıdır, Stratokles ve Dromokleides'in “altın harmana”, yani kürsüye şakayla böyle ad vererek birbirlerini çağırmaları gibi; ne de ansızın bir hâle kapılmış gibi. Gaius Gracchus, kardeşinin felaketleri henüz tazeyken hayatını kamu işlerinden en uzakta sürdürüyordu. Sonra bazılarının ona ettiği hakaret ve küfürle öfkeden alev alıp kamu işlerine atıldı. Çabucak işlere ve şöhrete doydu, ama durmak isteyip değişiklik ve huzur aradığında, gücünün büyüklüğü yüzünden onu bırakacak yol bulamadı ve bundan önce öldü. Rekabet ya da şöhret için kendini sahnedeki oyuncu gibi kurgulayanlar da pişman olmak zorundadır: ya yönetmek istediklerinin kölesi olurlar ya da memnun etmek istediklerine çarparlar. Bana kalırsa siyaset bir kuyu gibidir: kendiliğinden, beklemedik biçimde düşenler telaşlanır ve pişman olur; hazırlıklı ve hesaplı inenler ise huzurla ve ölçülü davranırlar, hiçbir şeye sıkılmazlar, çünkü eylemlerinin güzelliğin kendisinden başka gayesi yoktur.
πρῶτον μὲν οὖν ὑποκείσθω πολιτείᾳ καθάπερ πραεξεπτα Οερενδαε ρειπωιβλιξαε. ἔδαφος βέβαιον καὶ ἰσχυρὸν ἡ προαίρεσις ἀρχὴν ἔχουσα κρίσιν καὶ λόγον, ἀλλὰ πτοίαν ὑπὸ δόξης κενῆς ἢ φιλονεικίας τινὸς; ἢ πράξεων ἑτέρων ἀπορίας. ὥσπερ γὰρ οἷς οὐδὲν ἔστιν οἴκοι χρηστόν, ἐν ἀγορᾷ διατρίβουσι, κἂν μὴ δέωνται, τὸν πλεῖστον χρόνον· οὕτως ἔνιοι τῷ μηδὲν ἔχειν ἴδιον ἄλλο πράττειν ἄξιον σπουδῆς ἐμβάλλουσιν ἑαυτοὺς εἰς δημόσια πράγματα, τῇ πολιτείᾳ διαγωγῇ χρώμενοι. πολλοὶ δʼ ἀπὸ τύχης ἁψάμενοι τῶν κοινῶν καὶ ἀναπλησθέντες οὐκέτι ῥᾳδίως ἀπελθεῖν δύνανται, ταὐτὸ τοῖς ἐμβᾶσιν εἰς πλοῖον αἰώρας χάριν εἶτʼ ἀποσπασθεῖσιν εἰς πέλαγος πεπονθότες· ἔξω βλέπουσι ναυτιῶντες καὶ ταραττόμενοι, μένειν δὲ καὶ χρῆσθαι τοῖς παροῦσιν ἀνάγκην ἔχοντες λευκᾶς καθύπερθε γαλάνας εὐπρόσωποι σφᾶς παρήισαν ἔρωτες ναΐας κλαΐδος χαραξιπόντου δαιμονίαν ἐς ὕβριν. οὗτοι καὶ μάλιστα διαβάλλουσι τὸ πρᾶγμα τῷ μετανοεῖν καὶ ἀσχάλλειν, ὅταν ἢ δόξαν ἐλπίσαντες ἀδοξίᾳ περιπέσωσιν, ἢ φοβεροὶ προσδοκήσαντες ἑτέροις ἔσεσθαι διὰ δύναμιν εἰς πράγματα κινδύνους ἔχοντα καὶ ταραχὰς; ἄγωνται. ὁ δʼ ὡς μάλιστα προσῆκον ἑαυτῷ καὶ κάλλιστον ἔργον ἀπὸ γνώμης καὶ λογισμῷ τὰ κοινὰ πράσσειν ἀρξάμενος ὑπʼ οὐδενὸς ἐκπλήττεται τούτων οὐδʼ ἀναστρέφεται τὴν γνώμην. οὔτε γὰρ ἐπʼ ἐργασίᾳ καὶ χρηματισμῷ προσιτέον τοῖς κοινοῖς, ὡς οἱ περὶ Στρατοκλέα καὶ Δρομοκλείδην ἐπὶ τὸ χρυσοῦν θέρος, τὸ βῆμα μετὰ παιδιᾶς οὕτως ὀνομάζοντες, ἀλλήλους παρεκάλουν οὔθʼ οἷον ἐπιλήπτους ὑπὸ πάθους ἄφνω γενομένους, ὡς Γάιος Γράκχος ἐπὶ θερμοῖς τοῖς περὶ τὸν ἀδελφὸν ἀτυχήμασιν ἀπωτάτω τῶν κοινῶν τὸν βίον θέμενος, εἶθʼ ὕβρει τινῶν καὶ λοιδορίᾳ πρὸς αὐτὸν ἀναφλεχθεὶς ὑπʼ ὀργῆς, ἐνέπεσε τοῖς κοινοῖς· καὶ ταχὺ μὲν ἐπλήσθη πραγμάτων καὶ δόξης, ζητῶν δὲ παύσασθαι καὶ δεόμενος μεταβολῆς καὶ ἡσυχίας οὐχ εὗρε καταθέσθαι τὴν δύναμιν αὐτοῦ διὰ μέγεθος ἀλλὰ προαπώλετο· τούς τε πρὸς ἅμιλλαν ἢ δόξαν ὥσπερ ὑποκριτὰς εἰς θέατρον ἀναπλάττοντας ἑαυτοὺς ἀνάγκη μετανοεῖν, ἢ δουλεύοντας ὧν ἄρχειν ἀξιοῦσιν ἢ προσκρούοντας οἷς ἀρέσκειν ἐθέλουσιν. ἀλλʼ ὥσπερ εἰς φρέαρ οἶμαι τὴν πολιτείαν τοὺς μὲν ἐμπίπτοντας αὐτομάτως καὶ παραλόγως ταράττεσθαι καὶ μετανοεῖν, τοὺς δὲ καταβαίνοντας ἐκ παρασκευῆς καὶ λογισμοῦ καθʼ ἡσυχίαν χρῆσθαί τε τοῖς πράγμασι μετρίως καὶ πρὸς μηδὲν δυσκολαίνειν, ἅτε δὴ τὸ καλὸν αὐτὸ καὶ μηδὲν ἄλλο τῶν πράξεων ἔχοντας τέλος·
33. Bölüm
Prohairesisi böylece kendi içinde dayandırıp değişmez ve sarsılmaz kıldıktan sonra vatandaşların karakterini anlamaya yönelmek gerekir; bu karakter, herkesten karışarak oluşur ve en çok kendini gösterip güç kazanır. Hemen halkın karakterini biçimlendirmeye ve tabiatını değiştirmeye kalkışmak ne kolaydır ne güvenli; bu, uzun zaman ve büyük güç ister. Şarap başlangıçta içenin karakterine yenilir, ama yavaş yavaş ısıtıp karışarak içeni biçimlendirir ve değiştirir. Siyaset adamı da şöhret ve güvenden önderlik gücü kazanana dek mevcut karakterlere uyum sağlamalı, onları hesaba katmalı, halkın neyden hoşlandığını ve tabiatça neyle yönetildiğini bilmelidir. Örneğin Atina halkı çabuk öfkelenir, kolayca acımaya döner, sessizce öğrenmektense hızlıca kuşkulanmayı yeğler. Şöhretsiz ve zayıf insanlara yardım etmekte nasıl daha istekliyse, sözlerde de şakacı ve gülünç olanları sever ve önemser. Kendisini övenlerden en çok hoşlanır, alay edenlere en az sıkılır. Yöneticilerine kadar korkunç, düşmanlarına kadar insan severdir. Kartaca halkının karakteri ise başkadır: acı, asık suratlı, yöneticilerine itaatkâr, yönetilenlere ağır, korkularda en bayağı, öfkelerde en vahşi, kararlarında direngen, şakaya ve zarafete karşı tatsız ve serttir. Bunlar, Kleon kurban kestiği ve yabancılara ziyafet vereceği için meclisi ertelemelerini isteseydi, gülüp alkışlayarak kalkmazlardı. Alkibiades'in konuşurken giysisinden kaçan bıldırcınını da yarışırcasına yakalayıp ona geri vermezlerdi; tersine, küstah ve zevk düşkünü diye onu öldürürlerdi. Hanno seferlerde yük hayvanı olarak aslan kullanınca onu tiranlık heveslisi diye suçlayıp sürmüşlerdi. Sanırım Thebaililer de, Atinalıların Philippos'un mektup taşıyıcılarını yakalayıp Olympias'a yazılmış bir mektubu açmadıkları ve yurtdışındaki bir adamın karısına duyduğu gizli sevgiyi ortaya çıkarmadıkları gibi, ellerine geçen düşman mektuplarına dokunmamazlık etmezlerdi. Atinalılar da Epameinondas'ın kendisine yöneltilen suçlamaya cevap vermek istemeyip tiyatrodan kalkıp meclisin içinden geçerek jimnasiona gitmesindeki küçümsemeye ve kibre kolayca katlanmazlardı. Spartalılar da Stratokles'in küstahlığına ve soytarılığına hiç dayanmazlardı. Stratokles onları zafer kazandıkları haberi için kurban kesmeye ikna etmiş, yenilgi gerçekten haber verilince öfkelenen halka, sayesinde üç gün mutlu geçirdiği için ne haksızlığa uğradığını sormuştu. Saraydaki dalkavuklar kuş avcıları gibi sesi taklit eder, kendilerini benzeterek krallara aldatmayla sokulurlar. Siyaset adamı ise halkın tarzını taklit etmemeli, ama her birine karşı nelerle yakalanabileceğini bilip kullanmalıdır. Çünkü karakterlerin bilinmemesi, siyasette de kralların dostluklarındaki kadar büyük yanılgılara ve düşüşlere yol açar.
οὕτω δὴ τὴν προαίρεσιν ἀπερείσαντας ἐν ἑαυτοῖς καὶ ποιήσαντας ἄτρεπτον καὶ δυσμετάθετον, τρέπεσθαι χρὴ πρὸς κατανόησιν τοῦ ἤθους τῶν πολιτῶν, ὃ μάλιστα συγκραθὲν ἐκ πάντων ἐπιφαίνεται καὶ ἰσχύει. τὸ μὲν γὰρ εὐθὺς αὐτὸν ἐπιχειρεῖν ἠθοποιεῖν καὶ μεθαρμόττειν τοῦ δήμου τὴν φύσιν οὐ ῥᾴδιον οὐδʼ ἀσφαλές, ἀλλὰ καὶ χρόνου δεόμενον πολλοῦ καὶ μεγάλης δυνάμεως. δεῖ δʼ, ὥσπερ οἶνος ἐν ἀρχῇ μὲν ὑπὸ τῶν ἠθῶν κρατεῖται τοῦ πίνοντος ἡσυχῆ δὲ διαθάλπων καὶ κατακεραννύμενος αὐτὸς ἠθοποιεῖ τὸν πίνοντα καὶ μεθίστησιν, οὕτω τὸν πολιτικόν, ἕως ἂν ἰσχὺν ἀγωγὸν ἐκ δόξης καὶ πίστεως κατασκευάσηται, τοῖς ὑποκειμένοις ἤθεσιν εὐάρμοστον εἶναι καὶ στοχάζεσθαι τούτων, ἐπιστάμενον οἷς χαίρειν ὁ δῆμος καὶ ὑφʼ ὧν ἄγεσθαι πέφυκεν· οἷον ὁ Ἀθηναίων εὐκίνητός ἐστι πρὸς ὀργήν, εὐμετάθετος πρὸς ἔλεον, μᾶλλον ὀξέως ὑπονοεῖν ἢ διδάσκεσθαι καθʼ ἡσυχίαν βουλόμενος· ὥσπερ τῶν ἀνδρῶν τοῖς ἀδόξοις καὶ ταπεινοῖς βοηθεῖν προθυμότερος, οὕτω τῶν λόγων τοὺς παιγνιώδεις καὶ γελοίους ἀσπάζεται καὶ προτιμᾷ τοῖς μὲν ἐπαινοῦσιν αὐτὸν μάλιστα χαίρει, τοῖς δὲ σκώπτουσιν ἣκιστα δυσχεραίνει φοβερός ἐστιν ἄχρι τῶν ἀρχόντων, εἶτα φιλάνθρωπος ἄχρι τῶν πολεμίων. ἕτερον ἦθος τοῦ Καρχηδονίων δήμου, πικρόν, σκυθρωπόν, ὑπήκοον τοῖς ἄρχουσι, βαρὺ τοῖς ὑπηκόοις, ἀγεννέστατον ἐν φόβοις, ἀγριώτατον ἐν ὀργαῖς, ἐπίμονον τοῖς γνωσθεῖσι, πρὸς παιδιὰν καὶ χάριν ἀνήδυντον καὶ σκληρόν· οὐκ ἂν οὗτοι, Κλέωνος; ἀξιοῦντος αὐτούς, ἐπεὶ τέθυκε καὶ ξένους ἑστιᾶν μέλλει, τὴν ἐκκλησίαν ὑπερθέσθαι, γελάσαντες ἂν καὶ κροτήσαντες ἀνέστησαν οῦδ’ Ἀλκιβιάδην ὄρτυγος ἐν τῷ λέγειν διαφυγόντος ἐκ τοῦ ἱματίου, φιλοτίμως συνθηρεύσαντες ἀπέδωκαν ἄν· ἀλλὰ καὶ ἀπέκτειναν ἄν, ὡς ὑβρίζοντας καὶ τρυφῶντας· ὅπου καὶ Ἄννωνα λέοντι χρώμενον σκευοφόρῳ παρὰ τὰς στρατείας αἰτιασάμενοι τυραννικὰ φρονεῖν ἐξήλασαν., οἶμαι δʼ ἂν ἔγωγε μηδὲ Θηβαίους ἀποσχέσθαι γραμμάτων πολεμίων κυρίους γενομένους, ὡς Ἀθηναῖοι Φιλίππου γραμματοφόρους λαβόντες ἐπιστολὴν ἐπιγεγραμμένην Ὀλυμπιάδι κομίζοντας οὐκ ἔλυσαν οὐδʼ ἀπεκάλυψαν ἀπόρρητον ἀνδρὸς ἀποδήμου πρὸς γυναῖκα φιλοφροσύνην οὐδέ γʼ αὖ πάλιν Ἀθηναίους, Ἐπαμεινώνδου πρὸς τὴν κατηγορίαν ἀπολογεῖσθαι μὴ θέλοντος ἀλλʼ ἀναστάντος ἐκ τοῦ θεάτρου καὶ διὰ τῆς ἐκκλησίας εἰς τὸ γυμνάσιον ἀπιόντος, εὐκόλως ἐνεγκεῖν τὴν ὑπεροψίαν καὶ τὸ φρόνημα τἀνδρός· πολλοῦ δʼ ἂν ἔτι καὶ Σπαρτιάτας δεῆσαι τὴν Στρατοκλέους ὕβριν ὑπομεῖναι καὶ βωμολοχίαν, πείσαντος μὲν αὐτοὺς εὐαγγέλια θύειν ὡς νενικηκότας, ἐπεὶ δέ, τῆς ἥττης ἀληθῶς ἀπαγγελθείσης, ἠγανάκτουν, ἐρωτῶντος τὸν δῆμον τί ἠδίκηται, τρεῖς ἡμέρας διʼ αὐτὸν ἡδέως γεγονώς. οἱ μὲν οὖν αὐλικοὶ κόλακες ὥσπερ ὀρνιθοθῆραι μιμούμενοι τῇ φωνῇ καὶ συνεξομοιοῦντες ἑαυτοὺς ὑποδύονται μάλιστα καὶ προσάγουσι διʼ ἀπάτης τοῖς βασιλεῦσι τῷ δὲ πολιτικῷ μιμεῖσθαι μὲν οὐ προσήκει τοῦ δήμου τὸν τρόπον, ἐπίστασθαι δὲ καὶ χρῆσθαι πρὸς ἕκαστον, οἷς ἁλώσιμός ἐστιν· ἡ γὰρ ἄγνοια τῶν ἠθῶν ἀστοχίας φέρει καὶ διαπτώσεις οὐχ ἥττονας ἐν ταῖς πολιτείαις ἢ ταῖς φιλίαις τῶν βασιλέων.
44. Bölüm
Güç ve güven kazandıktan sonra vatandaşların karakterini düzenlemeye çalışmak, onları yavaşça daha iyiye götürmek ve yumuşakça idare etmek gerekir; çünkü kalabalığı değiştirmek zahmetlidir. Sen de bundan sonra, sanki açık bir tiyatroda yaşayacakmış gibi, karakterini çalış ve süsle. Psykhēden kötülüğü tamamen atmak kolay değilse, en çok yüzeye çıkan ve göze çarpan hataları sök ve kırp. Duymuşsundur, Themistokles de siyasete girmeyi düşünürken içki âlemlerinden kendini çekmiş, geceleri uyumamış, ayık ve düşünceli kalmış, dostlarına Miltiades'in zafer anıtının kendisini uyutmadığını söylemişti. Perikles de bedenini ve yaşayışını değiştirip yavaş yürümeye, yumuşak konuşmaya, yüzünü hep ciddi tutmaya, elini giysisinin içinde saklamaya, yalnız kürsüye ve meclise giden yolu kullanmaya başlamıştı. Çünkü kalabalık, sıradan birine kolayca boyun eğecek ya da o kurtarıcı yakalanmaya kolayca girecek değildir; bakıştan ve sesten ürkmeden, kuşkulu ve karmaşık bir hayvan gibi yönetimi kabul ederse buna şükretmek gerekir. Bunları bile özensiz bırakmaması gereken kişi, hayatını ve karakterini her türlü kınama ve iftiradan temiz tutmayı ihmal edebilir mi? Çünkü siyasetle uğraşanlar yalnız kamu önünde söylediklerinden ve yaptıklarından hesap vermezler; akşam yemekleri, yatakları, evlilikleri, şakaları ve bütün ciddi işleri de incelenir. Alkibiades'ten ne diye söz etmeli? Kamu işlerinde herkesten etkin olan ve yenilmez bir komutan olan bu adamı yaşayışındaki kuralsızlık ve küstahlık mahvetti; lüksü ve ölçüsüzlüğü yüzünden şehir öteki iyi yanlarından yararlanamadı. Atinalılar Kimon'un şarabını, Romalılar başka bir şey bulamadıkları için Skipio'nun uykusunu suçladı. Büyük Pompeius'u da düşmanları, başını bir parmakla kaşırken yakalayıp yerdiler. Yüzdeki bir ben ya da siğil, bedenin başka yerindeki damga, sakatlık ve yara izlerinden daha çok rahatsız eder. Aynı şekilde yöneticilerin ve siyaset adamlarının hayatında görülen küçük hatalar da büyük görünür; çünkü insanların çoğu yönetimi ve siyaseti büyük ve her türlü yersizlikten ve yanlıştan temiz kalması gereken bir şey sayar. Halk önderi Livius Drusus'un takdir görmesi bu yüzden yerindedir. Evinin birçok bölümü komşulardan görünüyordu; bir usta sadece beş talanta bunu kapatıp düzenleyeceğini vadettiğinde, “On talant al, bütün evimi şeffaf yap ki bütün vatandaşlar nasıl yaşadığımı görsün” demişti. Çünkü ölçülü ve düzenli bir adamdı. Belki de bu şeffaflığa ihtiyacı yoktu. Çünkü kalabalık, siyaset adamlarının çok derinden örtülü görünen karakterlerini, planlarını, eylemlerini ve hayatlarını da görür; birini sevip ona hayran kalması, ötekine sıkılıp onu hor görmesi kamu işlerinden olduğu kadar özel uğraşlardan da gelir. Peki ne? Şehirler ahlaksız ve gevşek yaşayanları da kullanmıyor mu? Evet; aşerme nöbetindeki kadınlar taş, deniz tutan insanlar turşu ve benzeri şeyler ister, ama az sonra tükürüp yüz çevirirler. Halklar da lüks ve küstahlıkla, daha iyi önderler bulamadıkları için rastgele kişileri, iğrenip hor görerek kullanırlar. Sonra da, komedi yazarı Platon'un Halk'ın kendisine söylettiği gibi sözlerden hoşlanırlar: “Tut, elimden hemen tut, Agyrrhios'u komutan seçmek üzereyim.” Bir yerde de leğen ve kusmak için tüy ister, şöyle der: “Mantias kürsüde başıma dikiliyor ve kötü kokulu Kephalos'u, en nefret edilen hastalığı besliyor.” Roma halkı da Carbo bir şey vadedip yemin ve lanet ekleyince, hep birlikte ona inanmayacağına yemin etti. Lakedaimon'da da ahlaksız bir adam olan Demosthenes uygun bir öneri yapmış, halk reddetmişti. Ephorlar kura ile yaşlılardan birini seçip aynı sözü ona söylettiler; sanki kirli kaptan temiz kaba aktarır gibi, kalabalık kabul etsin diye. Karaktere duyulan güvenin ve güvensizliğin siyasette etkisi işte bu kadar büyüktür.
τὸ μὲν οὖν τῶν πολιτῶν ἦθος ἰσχύοντα δεῖ καὶ πιστευόμενον ἤδη πειρᾶσθαι ῥυθμίζειν ἀτρέμα πρὸς τὸ βέλτιον ὑπάγοντα καὶ πράως μεταχειριζόμενον· ἐργώδης γὰρ ἡ μετάθεσις τῶν πολλῶν. αὐτὸς δʼ ὥσπερ ἐν θεάτρῳ τὸ λοιπὸν ἀναπεπταμένῳ βιωσόμενος, ἐξάσκει καὶ κατακόσμει τὸν τρόπον· εἰ δὲ μὴ ῥᾴδιον ἀπαλλάξαι παντάπασι τῆς ψυχῆς τὴν κακίαν, ὅσα γοῦν ἐπανθεῖ μάλιστα καὶ προπίπτει τῶν ἁμαρτημάτων ἀφαιρῶν καὶ κολούων. ἀκούεις γάρ, ὅτι καὶ Θεμιστοκλῆς ἅπτεσθαι τῆς πολιτείας διανοούμενος ἀπέστησε τῶν πότων καὶ τῶν κώμων ἑαυτόν, ἀγρυπνῶν δὲ καὶ νήφων καὶ πεφροντικὼς ἔλεγε πρὸς τοὺς συνήθεις, ὡς οὐκ ἐᾷ καθεύδειν αὐτὸν τὸ Μιλτιάδου τρόπαιον· Περικλῆς δὲ καὶ περὶ τὸ σῶμα καὶ τὴν δίαιταν ἐξήλλαξεν αὑτὸν ἠρέμα βαδίζειν καὶ πράως διαλέγεσθαι καὶ τὸ πρόσωπον ἀεὶ συνεστηκὸς ἐπιδείκνυσθαι καὶ τὴν χεῖρα συνέχειν ἐντὸς τῆς περιβολῆς καὶ μίαν ὁδὸν πορεύεσθαι τὴν ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ τὸ βουλευτήριον. οὐ γὰρ εὐμεταχείριστον οὐδὲ ῥᾴδιον ἁλῶναι τὴν σωτήριον ἅλωσιν ὑπὸ τοῦ τυχόντος ὄχλος, ἀλλʼ ἀγαπητόν, εἰ μήτʼ ὄψει μήτε φωνῇ πτυρόμενος ὥσπερ θηρίον ὕποπτον καὶ ποικίλον ἐνδέχοιτο τὴν ἐπιστασίαν. ᾧ τοίνυν οὐδὲ τούτων ἐπιμελητέον ἐστὶ παρέργως, ἦπου τῶν περὶ τὸν βίον καὶ τὸ ἦθος ἀμελητέον ὅπως ψόγου καθαρὰ καὶ διαβολῆς ἁπάσης; οὐ γὰρ ὧν λέγουσιν ἐν κοινῷ καὶ πράττουσιν οἱ πολιτευόμενοι μόνον εὐθύνας διδόασιν, ἀλλὰ καὶ δεῖπνον αὐτῶν πολυπραγμονεῖται καὶ κοίτη καὶ γάμος καὶ παιδιὰ καὶ σπουδὴ πᾶσα. τί γὰρ δεῖ λέγειν Ἀλκιβιάδην; ὃν περὶ τὰ κοινὰ πάντων ἐνεργότατον ὄντα καὶ στρατηγὸν ἀήττητον ἀπώλεσεν ἡ περὶ τὴν δίαιταν ἀναγωγία καὶ θρασύτης, καὶ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν αὐτοῦ τὴν πόλιν ἀνόνητον ἐποίησε διὰ τὴν πολυτέλειαν καὶ τὴν ἀκολασίαν ὅπου καὶ Κίμωνος οὗτοι τὸν οἶνον, καὶ Ῥωμαῖοι Σκιπίωνος οὐδὲν ἄλλο ἔχοντες λέγειν τὸν ὕπνον ᾐτιῶντο· Πομπήιον δὲ Μάγνον ἐλοιδόρουν οἱ ἐχθροί, παραφυλάξαντες ἑνὶ δακτύλῳ τὴν κεφαλὴν κνώμενον. ὡς γὰρ ἐν προσώπῳ φακὸς καὶ ἀκροχορδὼν δυσχεραίνεται μᾶλλον ἢ στίγματα καὶ κολοβότητες καὶ οὐλαὶ τοῦ λοιποῦ σώματος, οὕτω τὰ μικρὰ φαίνεται μεγάλα τῶν ἁμαρτημάτων ἐν ἡγεμονικοῖς καὶ πολιτικοῖς ὁρώμενα βίοις διὰ δόξαν, ἣν οἱ πολλοὶ περὶ ἀρχῆς καὶ πολιτείας ἔχουσιν, ὡς πράγματος μεγάλου καὶ καθαρεύειν ἀξίου πάσης ἀτοπίας καὶ πλημμελείας. εἰκότως οὖν Λιούιος Δροῦσος ὁ δημαγωγὸς εὐδοκίμησεν ὅτι, τῆς οἰκίας αὐτοῦ πολλὰ μέρη κάτοπτα τοῖς γειτνιῶσιν ἐχούσης καὶ τῶν τεχνιτῶν τινος ὑπισχνουμένου ταῦτʼ ἀποστρέψειν καὶ μεταθήσειν ἀπὸ πέντε μόνων ταλάντων, δέκα ἔφη λαβὼν ὅλην μου ποίησον καταφανῆ τὴν οἰκίαν, ἵνα πάντες ὁρῶσιν οἱ πολῖται πῶς διαιτῶμαι· καὶ γὰρ ἦν ἀνὴρ σώφρων καὶ κόσμιος. ἴσως δὲ ταύτης οὐδὲν ἔδει τῆς καταφανείας αὐτῷ· διορῶσι γὰρ οἱ πολλοὶ καὶ τὰ πάνυ βαθέως περιαμπέχεσθαι δοκοῦντα τῶν πολιτευομένων ἢθη καὶ βουλεύματα καὶ πράξεις καὶ βίους, οὐχ ἧττον ἀπὸ τῶν ἰδίων ἢ τῶν δημοσίων ἐπιτηδευμάτων τὸν μὲν φιλοῦντες καὶ θαυμάζοντες τὸν δὲ δυσχεραίνοντες καὶ καταφρονοῦντες. τί οὖν δή; οὐχὶ καὶ τοῖς ἀσελγῶς καὶ τεθρυμμένως ζῶσιν αἱ πόλεις χρῶνται; καὶ γὰρ αἱ κιττῶσαι λίθους καὶ οἱ ναυτιῶντες ἁλμυρίδας καὶ τὰ τοιαῦτα βρώματα διώκουσι πολλάκις, εἶτʼ ὀλίγον ὕστερον ἐξέπτυσαν καὶ ἀπεστράφησαν· οὕτω καὶ οἱ δῆμοι διὰ τρυφὴν καὶ ὕβριν βελτιόνων ἀπορίᾳ δημαγωγῶν χρῶνται τοῖς ἐπιτυχοῦσι βδελυττόμενοι καὶ καταφρονοῦντες, εἶτα χαίρουσι τοιούτων εἰς αὐτοὺς λεγομένων, οἷα Πλάτων ὁ κωμικὸς τὸν Δῆμον αὐτὸν λέγοντα ποιεῖ λαβοῦ, λαβοῦ τῆς χειρὸς ὡς τάχιστά μου, μέλλω στρατηγὸν χειροτονεῖν Ἀγύρριον καὶ πάλιν αἰτοῦντα λεκάνην καὶ πτερόν, ὅπως ἐμέσῃ, λέγοντα προσίσταταί μου πρὸς τὸ βῆμα Μαντίας καὶ βόσκει δυσώδη Κέφαλον, ἐχθίστην νόσον. ὁ δὲ Ῥωμαίων δῆμος, ὑπισχνουμένου τι Κάρβωνος καὶ προστιθέντος ὅρκον δή τινα καὶ ἀράν, ἀντώμοσεν ὁμοῦ μὴ πιστεύειν. ἐν δὲ Λακεδαίμονι τινὸς Δημοσθένους ἀνδρὸς ἀκολάστου γνώμην εἰπόντος ἁρμόζουσαν, ἀπέρριψεν ὁ δῆμος, οἱ δʼ Ἔφοροι κληρώσαντες ἕνα τῶν γερόντων ἐκέλευσαν εἰπεῖν τὸν αὐτὸν λόγον ἐκεῖνον, ὥσπερ εἰς καθαρὸν ἀγγεῖον ἐκ ῥυπαροῦ μετεράσαντες, ὅπως εὐπρόσδεκτος γένηται τοῖς πολλοῖς. οὕτω μεγάλην ἔχει ῥοπὴν ἐν πολιτείᾳ πίστις ἤθους καὶ τοὐναντίον.
55. Bölüm
Yine de bu yüzden her şeyi aretēye bağlayıp sözün çekiciliğini ve gücünü ihmal etmemek gerekir. Retoriği ikna yaratıcısı değil, ikna yardımcısı sayıp Menandros'un sözünü düzeltmek gerekir: “İkna eden konuşanın karakteridir, sözü değil.” Hem karakter hem söz ikna eder. Meğer biri, gemiyi dümen değil dümenci, atı gem değil binici yönetir diyerek, siyasî aretēnin şehri söz değil karakter kullanarak ikna ettiğini söylesin; siyasî aretēnin karakteri dümen ve gem gibi kullandığını, Platon'un dediği gibi “en kolay yön değiştiren canlıyı” sanki kıçtan tutup yönlendirdiğini söylesin. Homeros'un dediği gibi Zeus soyundan olan o büyük krallar, mor giysilerle, asalarla, muhafızlarla ve tanrıların kehanetleriyle kendilerini büyütüp, halkı saygınlıklarıyla üstün varlıklar gibi köle kıldıkları hâlde yine de “sözlerin konuşanı” olmak istemişler, konuşmanın çekiciliğini ve “insanların parladığı meclisleri” ihmal etmemişlerdir. Yalnız Danışma Zeus'unu, Savaşçı Ares'i ve Ordu Athena'sını değil, Kalliope'yi de çağırmışlardır: “O, saygıdeğer krallara eşlik eder”, halkların inadını ve zorbalığını iknayla yumuşatıp büyüler. Öyleyse sıradan bir pelerin ve halktan biri görünüşüyle şehri yönetmek isteyen özel bir insan, ikna edip kendine çeken bir sözü olmasa, kalabalığa nasıl üstün gelebilir? Gemi kaptanları başkalarını kürek başı kullanırlar; siyaset adamı ise yöneten aklı kendi içinde, buyuran sözü de kendi içinde taşımalıdır. Böylece başkasının sesine ihtiyaç duymaz, Aristophon'un çevresi tarafından sözle yenilen Iphikrates gibi “Rakibimin oyuncusu daha iyi, ama benim oyunum daha iyi” demez. Euripides'in şu sözlerine de sık sık ihtiyaç duymaz: “Keşke zavallı ölümlülerin soyu dilsiz olsaydı” ve “Eyvah, eyvah! Keşke işlerin insanlar için bir sesi olsaydı, o zaman konuşmada usta olanlar hiçbir şey sayılmazdı.” Bu sözlerden kaçmak belki Alkamenes'e, Nesiotes'e, İktinos'a ve konuşma gücünü reddeden bütün zanaatkârlara ve el işçilerine bırakılabilir. Bir zamanlar Atina'da iki mimar kamu işi için sınanırken, tatlı dilli ve kurnaz konuşanı yapı hakkında çalışılmış bir söz söyleyip halkı etkilemiş, sanatta daha iyi ama konuşmaktan aciz olan öteki ise ortaya çıkıp “Atinalılar, onun söylediklerini ben yapacağım” demişti. Çünkü Sophokles'in dediği gibi Ergane'ye yalnız “örs başında ağır çekiçle” ve darbelerle itaat eden cansız maddeyi işleyenler hizmet eder. Şehir Athena'sının ve “erkeklerin meclislerini dağıtıp toplayan” Danışma Themis'in kâhini ise tek bir aleti, sözü kullanarak kimini biçimlendirir ve birbirine uydurur, işe direnen şeyleri, tahtadaki budaklar ve demirdeki katmanlar gibi yumuşatıp düzleştirir ve şehri süsler. Bu yüzden Perikles zamanındaki yönetim, Thukydides'in dediği gibi “sözde demokrasi, ama işte birinci adamın yönetimiydi”; bunu söz gücü sayesinde başarmıştı. Kimon, Ephialtes ve Thukydides de iyi adamlardı. Ama Thukydides'e Sparta kralı Arkhidamos, Perikles ile hangisinin daha iyi güreştiğini sorunca, “Bunu kimse bilemez,” demişti, “çünkü güreşte onu yere serdiğimde o düşmediğini söyleyerek kazanır ve seyircileri ikna eder.” Bu, yalnız ona şöhret değil, şehre de kurtuluş getirdi. Çünkü ona uyan şehir elindeki saadeti korudu, dışarıdaki şeylerden uzak durdu. Aynı prohairesise sahip olan Nikias ise bu ikna gücünden yoksundu; halkı kör bir gem gibi sözle çevirmeye çalıştı, tutamadı, üstün gelemedi, zorla sürüklenip Sicilya'ya gitti ve halkla birlikte boylu boyunca düştü. Kurdun kulağından tutulmaz derler; ama halk ve şehir en çok kulaklarından tutulup yönetilmelidir. Sözde hazırlıksız bazı kişiler gibi, kalabalıkta zevksiz ve ustalıksız yakalama yerleri arayıp karnından çekerek ziyafet vermek, cüzdanından çekerek para vermek, ya da hep pyrrikhe dansları ve gladyatör gösterileri düzenleyerek halk önderliği, daha doğrusu halk avcılığı yapmamalıdır. Çünkü halk önderliği sözle ikna olanların yönetimidir; kalabalığı bu şekilde evcilleştirmek, vahşi hayvan avından ve sığır gütmekten hiç farklı değildir.
οὐ μὴν ἀμελητέον γε διὰ τοῦτο τῆς περὶ τὸν λόγον χάριτος καὶ δυνάμεως ἐν ἀρετῇ θεμένους τὸ σύμπαν, ἀλλὰ τὴν ῥητορικὴν νομίσαντας μὴ δημιουργὸν ἀλλά τοι συνεργὸν εἶναι πειθοῦς, ἐπανορθωτέον τὸ τοῦ Μενάνδρου τρόπος ἔσθʼ ὁ πείθων τοῦ λέγοντος, οὐ λόγος· καὶ γὰρ ὁ τρόπος καὶ ὁ λόγος εἰ μὴ νὴ Δία φήσει τις, ὡς τὸν κυβερνήτην ἄγειν τὸ πλοῖον οὐ τὸ πηδάλιον, καὶ τὸν ἱππέα στρέφειν τὸν ἵππον οὐ τὸν χαλινόν, οὕτω πόλιν πείθειν οὐ λόγῳ, ἀλλὰ τρόπῳ χρωμένην ὥσπερ οἴακι καὶ χαλινῷ τὴν πολιτικὴν ἀρετήν, ὅπερ εὐστροφώτατον ζῷον, ὥς φησι Πλάτων, οἷον ἐκ πρύμνης ἁπτομένην καὶ κατευθύνουσαν. ὅπου γὰρ οἱ μεγάλοι βασιλεῖς ἐκεῖνοι καὶ διογενεῖς, ὡς Ὅμηρός φησιν, ἁλουργίσι καὶ σκήπτροις καὶ δορυφόροις καὶ θεῶν χρησμοῖς ἐξογκοῦσιν ἑαυτούς, καὶ δουλούμενοι τῇ σεμνότητι τοὺς πολλοὺς ὡς κρείττονες, ὅμως ἐβούλοντο μύθων ῥητῆρες εἶναι καὶ οὐκ ἠμέλουν τῆς τοῦ λέγειν χάριτος οὐδʼ ἀγορέων, ἵνα τʼ ἄνδρες ἀριπρεπέες τελέθουσιν οὐδὲ Διὸς Βουλαίου μόνον ἔχρῃζον οὐδʼ Ἄρεος Ἐνυαλίου καὶ Στρατίας Ἀθηνᾶς, ἀλλὰ καὶ τὴν Καλλιόπην παρεκάλουν ἣ δὴ βασιλεῦσιν ἅμʼ αἰδοίοισιν ὀπηδεῖ πραΰνουσα πειθοῖ καὶ κατᾴδουσα τῶν δήμων τὸ αὔθαδες καὶ βίαιον· ἦ που δυνατὸν ἄνθρωπον ἰδιώτην ἐξ ἱματίου καὶ σχήματος δημοτικοῦ πόλιν ἄγειν βουλόμενον ἐξισχῦσαι καὶ κρατῆσαι τῶν πολλῶν, εἰ μὴ λόγον ἔχοι συμπείθοντα καὶ προσαγόμενον; οἱ μὲν οὖν τὰ πλοῖα κυβερνῶντες ἑτέροις χρῶνται κελευσταῖς, ὁ δὲ πολιτικὸς ἐν ἑαυτῷ μὲν ὀφείλει τὸν κυβερνῶντα νοῦν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ δὲ τὸν ἐγκελευόμενον λόγον, ὅπως μὴ δέηται φωνῆς ἀλλοτρίας μηδʼ ὥσπερ Ἰφικράτης ὑπὸ τῶν περὶ Ἀριστοφῶντα καταρρητορευόμενος λέγῃ βελτίων μὲν ὁ τῶν ἀντιδίκων ὑποκριτὴς δρᾶμα δὲ τοὐμὸν ἄμεινον μηδὲ πολλάκις δέηται τῶν Εὐριπιδείων ἐκείνων εἴθʼ ἦν ἄφωνον σπέρμα δυστήνων βροτῶν· καὶ φεῦ φεῦ, τὸ μὴ τὰ πράγματʼ ἀνθρώποις ἔχειν φωνήν, ἵνʼ ἦσαν μηδὲν οἱ δεινοὶ λέγειν. ταῦτα μὲν γὰρ ἴσως Ἀλκαμένει καὶ Νησιώτῃ καὶ Ἰκτίνῳ καὶ πᾶσι τοῖς βαναύσοις καὶ χειρώναξι τὸ δύνασθαι λέγειν ἀπομνυμένοις δοτέον ἀποδιδράσκειν· ὥσπερ Ἀθήνησιν ἀρχιτεκτόνων ποτὲ δυεῖν ἐξεταζομένων πρὸς δημόσιον ἔργον ὁ μὲν αἱμύλος καὶ κομψὸς εἰπεῖν λόγον τινὰ διελθὼν περὶ· τῆς κατασκευῆς μεμελετημένον ἐκίνησε τὸν δῆμον, ὁ δὲ βελτίων τῇ τέχνῃ λέγειν δʼ ἀδύνατος, παρελθὼν εἰς μέσον εἶπεν ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ὡς οὗτος εἴρηκεν, ἐγὼ ποιήσω τὴν γὰρ Ἐργάνην οὗτοι μόνον θεραπεύουσιν, ὥς φησι Σοφοκλῆς, οἱ παρʼ ἄκμονι τυπάδι βαρείᾳ καὶ πληγαῖς ὑπακούουσαν ὕλην ἄψυχον δημιουργοῦντες· ὁ δὲ τῆς Πολιάδος Ἀθηνᾶς καὶ τῆς Βουλαίας Θέμιδος ἣ τʼ ἀνδρῶν ἀγορὰς ἠμὲν λύει ἠδὲ καθίζει προφήτης, ἑνὶ χρώμενος ὀργάνῳ τῷ λόγῳ τὰ μὲν πλάττων καὶ συναρμόττων, τὰ δʼ ἀντιστατοῦντα πρὸς τὸ ἔργον ὥσπερ ὄζους τινὰς ἐν ξύλῳ καὶ διπλόας ἐν σιδήρῳ μαλάσσων καὶ καταλεαίνων, κοσμεῖ τὴν πόλιν. διὰ τοῦτʼ ἦν ἡ κατὰ Περικλέα πολιτεία, λόγῳ μέν ὥς φησι Θουκυδίδης δημοκρατία, ἔργῳ δʼ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχὴ διὰ τὴν τοῦ λόγου δύναμιν. ἐπεὶ καὶ Κίμων ἀγαθὸς ἦν καὶ Ἐφιάλτης καὶ Θουκυδίδης, ἀλλʼ ἐρωτηθεὶς οὗτος ὑπʼ Ἀρχιδάμου τοῦ βασιλέως τῶν Σπαρτιατῶν πότερον αὐτὸς ἢ Περικλῆς παλαίει βέλτιον οὐκ ἂν εἰδείη τις εἶπεν· ὅταν γὰρ ἐγὼ καταβάλω παλαίων, ἐκεῖνος λέγων μὴ πεπτωκέναι, νικᾷ καὶ πείθει τοὺς θεωμένους. τοῦτο δʼ οὐκ αὐτῷ μόνον ἐκείνῳ δόξαν ἀλλὰ καὶ τῇ πόλει σωτηρίαν ἔφερε· πειθομένη γὰρ αὐτῷ τὴν ὑπάρχουσαν εὐδαιμονίαν ἔσῳζε, τῶν δʼ ἐκτὸς ἀπείχετο. Νικίας δὲ τὴν αὐτὴν προαίρεσιν ἔχων, πειθοῦς δὲ τοιαύτης ἐνδεὴς ὢν καὶ καθάπερ ἀμβλεῖ χαλινῷ τῷ λόγῳ πειρώμενος ἀποστρέφειν τὸν δῆμον, οὐ κατέσχεν οὐδʼ ἐκράτησεν, ἀλλʼ ᾤχετο βίᾳ φερόμενος εἰς Σικελίαν καὶ συνεκτραχηλιζόμενος. τὸν μὲν οὖν λύκον οὔ φασι τῶν ὤτων κρατεῖν, δῆμον δὲ καὶ πόλιν ἐκ τῶν ὤτων ἄγειν δεῖ μά λιστα, μή, καθάπερ ἔνιοι τῶν ἀγυμνάστων περὶ λόγον λαβὰς ἀμούσους καὶ ἀτέχνους ζητοῦντες ἐν τοῖς πολλοῖς τῆς γαστρὸς ἕλκουσιν εὐωχοῦντες ἢ τοῦ βαλλαντίου διδόντες, ἢ πυρρίχας τινὰς ἢ μονομάχων θεάματα παρασκευάζοντες ἀεὶ δημαγωγοῦσι, μᾶλλον δὲ δημοκοποῦσι. δημαγωγία γὰρ ἡ διὰ λόγου πειθομένων ἐστίν, αἱ δὲ τοιαῦται τιθασεύσεις τῶν ὄχλων οὐδὲν ἀλόγων ζῴων ἄγρας καὶ βουκολήσεως διαφέρουσιν.
66. Bölüm
Siyaset adamının sözü, bayramda çelenk örer gibi yumuşak ve çiçekli kelimelerle örülmüş genç ve tiyatroya özgü olmamalıdır. Pytheas'ın Demosthenes'in sözleri için söylediği gibi kandil yağı kokan, sofistçe özene boğulmuş, cetvel ve pergelle ölçülmüş acı akıl yürütmeler ve dönemlerle de dolu olmamalıdır. Müzikçiler telin dokunuşunun vurma değil, karakter taşıyan bir şey olarak duyulmasını isterler. Aynı şekilde siyaset yapan, öğüt veren ve yöneten kişinin sözünde de ustalık ve kurnazlık görünmesin; ona “alışkınlıkla”, “sanatla” ya da “bölümlemeyle” söylediği için övgü yazılmasın. Sözü yapmacıksız karakterle, gerçek bir yüksek ruhla, babaca açık sözlülükle, ilgili bir öngörü ve kavrayışla dolu olsun; güzelliğin üstüne saygın kelimelerden ve kendine özgü, inandırıcı düşüncelerden gelen bir çekicilik ve sürükleyicilik taşısın. Siyasî söz, mahkeme sözünden daha çok özdeyişleri, tarihî örnekleri, mitleri ve mecazları kabul eder; bunları ölçülü ve yerinde kullananlar en çok etkiyi yaratır. Örneğin “Yunanistan'ı tek gözlü bırakmayın” diyen hatip gibi; Demades'in “şehrin enkazını yönetmekten” söz etmesi gibi; Arkhilokhos'un “Tantalos'un taşı bu adanın üstünde asılı durmasın” demesi gibi; Perikles'in Peiraieus'un “gözündeki çapağı” temizlemeyi buyurması gibi; Phokion'un Leosthenes'in zaferinde “stadion iyi, ama savaşın uzun koşusundan korkuyorum” demesi gibi. Genel olarak ağırlık ve büyüklük siyaset adamına daha çok yakışır. Bunun örnekleri Philippikalar ile Thukydides'in halk konuşmaları arasında ephor Sthenelaidas'ın, Plataia'da Kral Arkhidamos'un ve vebadan sonra Perikles'in konuşmasıdır. Ephoros, Theopompos ve Anaksimenes'in, orduları silahlandırıp dizdikten sonra ağızlarına verdikleri nutuklar ve dönemler için ise şöyle denebilir: “Kılıcın yanında kimse böyle saçmalamaz.”
ὁ μέντοι λόγος ἔστω τοῦ πολιτικοῦ μήτε νεαρὸς καὶ θεατρικός, ὥσπερ πανηγυρίζοντος καὶ στεφανηπλοκοῦντος ἐξ ἁπαλῶν καὶ ἀνθηρῶν ὀνομάτων μήτʼ αὖ πάλιν, ὡς ὁ Πυθέας τὸν Δημοσθένους ἔλεγεν, ἐλλυχνίων ὄζων καὶ σοφιστικῆς περιεργίας ἐνθυμήμασι πικροῖς καὶ περιόδοις πρὸς κανόνα καὶ διαβήτην ἀπηκριβωμέναις· ἀλλʼ ὥσπερ οἱ μουσικοὶ τὴν θίξιν ἀξιοῦσι τῶν χορδῶν ἠθικὴν καταφαίνεσθαι μὴ κρουστικήν, οὕτω τῷ λόγῳ τοῦ πολιτευομένου καὶ συμβουλεύοντος καὶ ἄρχοντος ἐπιφαινέσθω μὴ δεινότης μηδὲ πανουργία, μηδʼ εἰς ἔπαινον αὐτοῦ τιθέσθω τὸ ἑκτικῶς ἢ τεχνικῶς ἢ διαιρετικῶς, ἀλλʼ ἤθους ἀπλάστου καὶ φρονήματος ἀληθινοῦ καὶ παρρησίας πατρικῆς καὶ προνοίας καὶ συνέσεως κηδομένης ὁ λόγος ἔστω μεστός, ἐπὶ τῷ καλῷ τὸ κεχαρισμένον ἔχων καὶ ἀγωγὸν ἔκ τε σεμνῶν ὀνομάτων καὶ νοημάτων ἰδίων καὶ πιθανῶν. δέχεται δʼ ὁ πολιτικὸς λόγος δικανικοῦ μᾶλλον καὶ γνωμολογίας καὶ ἱστορίας καὶ μύθους καὶ μεταφοράς, αἷς μάλιστα κινοῦσιν οἱ χρώμενοι μετρίως καὶ κατὰ καιρόν· ὡς ὁ εἰπὼν μὴ ποιήσητε ἑτερόφθαλμον τὴν Ἑλλάδα καὶ Δημάδης τὰ ναυάγια λέγων πολιτεύεσθαι τῆς πόλεως, καὶ Ἀρχίλοχος μηδʼ ὁ Ταντάλου λίθος τῆσδʼ ὑπὲρ νήσου κρεμάσθω καὶ Περικλῆς τὴν λήμην τοῦ Πειραιῶς ἀφελεῖν κελεύων· καὶ Φωκίων ἐπὶ τῆς Λεωσθένους νίκης καλὸν τὸ στάδιον εἶναι, δεδιέναι δὲ τοῦ πολέμου τὸν δόλιχον. καθόλου δʼ ὁ μὲν ὄγκος καὶ τὸ μέγεθος τῷ πολιτικῷ μᾶλλον ἁρμόττει, παράδειγμα δʼ οἵ τε Φιλιππικοὶ καὶ τῶν Θουκυδίδου δημηγοριῶν ἡ Σθενελαΐδα τοῦ Ἐφόρου καὶ Ἀρχιδάμου τοῦ βασιλέως ἐν Πλαταιαῖς καὶ Περικλέους ἡ μετὰ τὸν λοιμόν· ἐπὶ δὲ τῶν Ἐφόρου καὶ Θεοπόμπου καὶ Ἀναξιμένους ῥητορειῶν καὶ περιόδων, ἃς περαίνουσιν ἐξοπλίσαντες τὰ στρατεύματα καὶ παρατάξαντες, ἔστιν εἰπεῖν οὐδεὶς σιδήρου ταῦτα μωραίνει πέλας.
77. Bölüm
Yine de alay ve şaka bazen siyasî sözün bir parçası olur; yeter ki hakaret ya da soytarılık için değil, yararlı bir uyarı ya da küçümseme olarak söylensin. Bunlar en çok karşılıklı cevaplarda takdir görür. Çünkü önceden hazırlanmış ve söze başlarken yapılan şaka soytarıya yakışır, kötü niyet şüphesi de taşır. Cicero'nun, Yaşlı Katon'un ve Aristoteles'in dostu Euksitheos'un şakalarında bu vardı; çünkü sık sık ilk onlar alay ederdi. Karşılık verene ise fırsat hem bağışlama hem sevimlilik sağlar. Demosthenes, hırsızlıkla suçlanan ve gece yazmalarıyla alay eden adama “Kandil yakmamın seni üzdüğünü biliyorum” demişti. Demades “Demosthenes beni düzeltmek istiyor, domuz Athena'yı” diye bağırınca da “Ama bu Athena geçen yıl zina yaparken yakalandı” diye karşılık vermişti. Ksenainetos'un, komutan olarak kaçtığı için onu kınayan vatandaşlara “Evet, sizinle birlikte, sevgili canlarım” demesi de zariftir. Ama şakada aşırılıktan, dinleyicileri zamansız üzmekten ya da söyleyeni bayağı ve aşağılık göstermekten sakınmak gerekir. Demokrates'in sözleri böyleydi. Meclise çıkarken, şehir gibi “gücü az, sesi çok” olduğunu söylemiş; Khaironeia felaketinden sonra halkın önüne gelip, “Şehrin bu kadar kötü duruma düşüp benim öğütlerimi de dinlemek zorunda kalmanızı istemezdim” demişti. Bunların biri küçüklüktür, öteki deliliktir; hiçbiri siyaset adamına yakışmaz. Phokion'un kısa sözlülüğüne de hayran kalırlardı. Polyeuktos en büyük hatibin Demosthenes, en güçlü konuşanın ise Phokion olduğunu söylerdi; çünkü sözü en kısa ifadede en çok anlamı taşırdı. Ötekileri hor gören Demosthenes de Phokion ayağa kalkınca “Sözlerimin satırı kalkıyor” derdi.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ σκῶμμα καὶ γελοῖον ἔστιν ὅτε γίγνεται πολιτικοῦ λόγου μέρος, εἰ μὴ πρὸς ὕβριν ἢ βωμολοχίαν, ἀλλὰ χρησίμως ἐπιπλήττοντος ἢ διασύροντος λέγοιτο. μάλιστα δʼ εὐδοκιμεῖ τὰ τοιαῦτα περὶ τὰς ἀμείψεις καὶ τὰς ἀπαντήσεις· τὸ γὰρ ἐκ παρασκευῆς καὶ κατάρχοντα γελωτοποιοῦντος ἐστι καὶ δόξα κακοηθείας πρόσεστιν, ὡς προσῆν τοῖς· Κικέρωνος σκώμμασι καὶ τοῖς, Κάτωνος τοῦ πρεσβυτέρου καὶ Εὐξιθέου τοῦ Ἀριστοτέλους συνήθους οὗτοι γὰρ ἔσκωπτον ἀρχόμενοι πολλάκις. ἀμυνο μένῳ δὲ συγγνώμην ἅμα καὶ χάριν ὁ καιρὸς δίδωσι, καθάπερ Δημοσθένει πρὸς τὸν αἰτίαν ἔχοντα κλέπτειν χλευάζοντα δʼ αὐτοῦ τὰς νυκτογραφίας, οἶδʼ ὅτι σε λυπῶ λύχνον καίων· καὶ πρὸς Δημάδην βοῶντα Δημοσθένης ἐμὲ βούλεται διορθοῦν ἡ ὗς τὴν Ἀθηνᾶν, αὕτη μέντοι πέρυσιν ἡ Ἀθηνᾶ μοιχεύουσα ἐλήφθη χάριεν δὲ καὶ τὸ Ξεναινέτου πρὸς τοὺς πολίτας λοιδοροῦντας αὐτὸν ὅτι στρατηγὸς ὢν πέφευγε, μεθʼ ὑμῶν γʼ, ὦ φίλαι κεφαλαί. τὸ δʼ ἄγαν φυλακτέον ἐν τῷ γελοίῳ καὶ τὸ λυποῦν ἀκαίρως τοὺς ἀκούοντας ἢ τὸν λέγοντα ποιοῦν ἀγεννῆ καὶ ταπεινόν, ὥσπερ τὰ Δημοκράτους· ἀναβαίνων μὲν γὰρ εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἔφη, καθάπερ ἡ πόλις, μικρὸν ἰσχύειν καὶ μέγα φυσᾶν ἐν δὲ τοῖς Χαιρωνικοῖς παρελθὼν εἰς τὸν δῆμον, οὐκ ἂν ἐβουλόμην κακῶς οὕτω πεπραγέναι τὴν πόλιν, ὥστε κἀμοῦ συμβουλεύοντος ὑμᾶς ἀκούειν· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο μικροῦ κἀκεῖνο μανικοῦ, πολιτικῷ δʼ οὐδέτερον ἁρμόττον. Φωκίωνος δὲ καὶ τὴν βραχυλογίαν ἐθαύμαζον ὁ γοῦν Πολύευκτος ἀπεφαίνετο ῥήτορα μέγιστον εἶναι Δημοσθένην, δεινότατον δʼ εἰπεῖν Φωκίωνα πλεῖστον γὰρ αὐτοῦ τὸν λόγον ἐν λέξει βραχυτάτῃ νοῦν περιέχειν. καὶ ὁ Δημοσθένην τῶν ἄλλων καταφρονῶν εἰώθει λέγειν, ἀνισταμένου Φωκίωνος, ἡ τῶν ἐμῶν λόγων κοπὶς ἀνίσταται .
88. Bölüm
Halk önünde mümkün olduğunca düşünülmüş ve dolu bir sözü güvenle kullanmaya çalış. O büyük Perikles'in de halka seslenmeden önce işe yabancı tek bir kelimenin aklına gelmemesi için dua ettiğini bil. Ama cevaplar için de sözünü çevik ve alıştırılmış tutmak gerekir. Çünkü fırsatlar hızlıdır ve siyasette pek çok ani şey getirir. Demosthenes de, söylendiğine göre, fırsat anında çekilip geciktiği için birçok kişiden geride kalırdı. Theophrastos'a göre Alkibiades, yalnız ne söyleyeceğini değil, nasıl söyleyeceğini de düşündüğü için, konuşurken sık sık kelimeleri arayıp dizerken duraksar ve başarısız olurdu. Oysa işlerin kendisinin ve fırsatların kaldırdığı kişi kalabalığı en çok sarsar, kendine çeker ve yönünü değiştirir. Örneğin Bizanslı Leon bir kez iç kavgaya tutuşmuş Atinalılara konuşmaya gelmişti. Küçük görünüşü yüzünden gülününce, “Ya karımı, dizime ancak uzanan karımı görseniz?” dedi. Kahkaha büyüdü. “Ama biz bu kadar küçük olduğumuz hâlde birbirimizle kavga ettiğimizde,” dedi, “Bizans şehri bize yetmez.” Hatip Pytheas, İskender'e tanınan şereflere karşı konuşurken biri, “Sen bu yaşta bu kadar büyük işler hakkında konuşmaya cesaret mi ediyorsun?” deyince, “Oysa tanrı ilan ettiğiniz İskender benden gençtir” demişti.
μάλιστα μὲν οὖν ἐσκεμμένῳ πειρῶ καὶ μὴ διακένῳ τῷ λόγῳ χρῆσθαι πρὸς; τοὺς πολλοὺς μετʼ ἀσφαλείας, εἰδὼς ὅτι καὶ Περικλῆς ἐκεῖνος εὔχετο πρὸ τοῦ δημηγορεῖν μηδὲ ῥῆμα μηδὲν ἀλλότριον τῶν πραγμάτων ἐπελθεῖν αὐτῷ. δεῖ δʼ ὅμως καὶ πρὸς τὰς ἀπαντήσεις τὸν λόγον εὔστροφον ἔχειν καὶ γεγυμνασμένον ὀξεῖς γὰρ οἱ καιροὶ καὶ πολλὰ φέροντες ἐν ταῖς πολιτείαις αἰφνίδια. διὸ καὶ Δημοσθένης ἠλαττοῦτο πολλῶν, ὥς φασι, παρὰ τὸν καιρὸν ἀναδυόμενος καὶ κατοκνῶν· Ἀλκιβιάδην δʼ ὁ Θεόφραστος ἱστορεῖ, μὴ μόνον ἃ δεῖ λέγειν ἀλλὰ καὶ ὡς δεῖ βουλευόμενον, πολλάκις ἐν αὐτῷ τῷ λέγειν ζητοῦντα καὶ συντιθέντα τὰς λέξεις ἐνίσχεσθαι καὶ διαπίπτειν. ὁ δʼ ὑπὸ τῶν πραγμάτων αὐτῶν ἀνιστάμενος καὶ ὑπὸ τῶν καιρῶν ἐκπλήττει μάλιστα καὶ προσάγεται τοὺς πολλοὺς καὶ μετατίθησιν οἷον ὁ Βυζάντιος Λέων ἧκε δή ποτε τοῖς Ἀθηναίοις στασιάζουσι διαλεξόμενος· ὀφθεὶς δὲ μικρὸς καὶ γελασθεὶς τί δʼ εἶπεν εἰ τὴν γυναῖκά μου θεάσαισθε μόλις ἐξικνουμένην πρὸς τὸ γόνυ; πλείων οὖν ἐγένετο γέλως· ἀλλʼ ἡμᾶς ἔφη μικροὺς οὕτως ὄντας, ὅταν διαφερώμεθα πρὸς ἀλλήλους, ἡ Βυζαντίων πόλις οὐ χωρεῖ. Πυθέας δʼ ὁ ῥήτωρ, ὅτε πρὸς τὰς Ἀλεξάνδρου τιμὰς ἀντέλεγεν, εἰπόντος τινὸς οὕτω σὺ νέος ὢν περὶ πραγμάτων τολμᾷς λέγειν τηλικούτων; καὶ μὴν Ἀλέξανδρος εἶπεν ἐμοῦ νεώτερός ἐστιν, ὃν ψηφίζεσθε θεὸν εἶναι.
99. Bölüm
Siyasetin sıradan değil, her şeye izin veren bir güreş olan mücadelesine, sesin sağlamlığı ve soluğun gücüyle çalışılmış sözü getirmek gerekir. Yoksa söz sık sık yorulup sönerken “kapkaççı, cırlak, Kykloboros'un sesli” biri onu geçer. Katon, iyilikler ve gayretlerle halkın ya da senatonun önceden ele geçirildiği konularda ikna edemeyeceğini düşündüğünde ayağa kalkıp bütün gün konuşur, böylece fırsatı kaçırtırdı. Sözün hazırlığı ve kullanımı hakkında bunlar, devamını kendi bulabilecek kişi için yeterlidir.
δεῖ δὲ καὶ φωνῆς εὐεξίᾳ καὶ πνεύματος ῥώμῃ πρὸς οὐ φαῦλον ἀλλὰ πάμμαχον ἀγῶνα τὸν τῆς πολιτείας ἠθληκότα κομίζειν τὸν λόγον, ὡς μὴ πολλάκις ἀπαγορεύοντα καὶ σβεννύμενον ὑπερβάλλῃ τις αὐτὸν ἅρπαξ κεκράκτης, κυκλοβόρου φωνὴν ἔχων. Κάτων δέ, περὶ ὧν οὐκ ἤλπιζε πείσειν τῷ προκατέχεσθαι χάρισι καὶ σπουδαῖς τὸν δῆμον ἢ τὴν βουλήν, ἔλεγε τὴν ἡμέραν ὅλην ἀναστὰς καὶ τὸν καιρὸν οὕτως ἐξέκρουε. περὶ μὲν οὖν τῆς τοῦ λόγου παρασκευῆς καὶ χρείας ἱκανὰ ταῦτα τῷ δυναμένῳ τὸ ἀκόλουθον προσεξευρίσκειν.
1010. Bölüm
Siyasete girişin iki yolu vardır. Biri hızlı ve şöhrete parlak bir yoldur, ama tehlikesiz değildir; öteki daha yaya, daha yavaştır, ama daha güvenlidir. Kimileri, sanki açık denize uzanan bir burundan, gösterişli, büyük ama cesaret isteyen bir eylemle yelken açıp doğrudan siyasete atılır; Pindaros'un şu sözünü doğru bulurlar: “İşe başlarken cepheyi parlak yapmak gerekir.” Çünkü kalabalık, alıştıklarından usanıp doyduğu için yeni başlayanı, seyircilerin bir yarışçıyı kabul ettiği gibi daha istekle kabul eder. Parlak ve hızlı büyüyen makamlar ve güçler kıskançlığı da sarsar. Ariston'un dediği gibi, ateş dumana, şöhret kıskançlığa yol açmaz, eğer hemen ve hızla parlarsa. Kıskançlık, azar azar ve yavaşça büyüyenlere ise dört bir yandan saldırır. Bu yüzden pek çok kişi kürsüde çiçek açmadan solmuştur. Ama Ladas için söylendiği gibi, “başlangıç ipinin sesi kulaklarındayken” taçlanıyorsa, elçilikte, zafer alayında ya da komutanlıkta parlak biçimde başarıyorsa, böyle kişilere karşı ne kıskananlar ne hor görenler aynı derecede güçlüdür. Aratos şöhrete böyle ulaştı: siyasete tiran Nikokles'i devirerek başladı. Alkibiades de Lakedaimonlulara karşı Mantineia ittifakını kurarak böyle yaptı. Pompeius henüz senatoya girmeden zafer alayı istedi. Sulla izin vermeyince, “Doğan güneşe batan güneşten daha çok insan tapar” dedi; Sulla da bunu duyunca geri çekildi. Cornelius Scipio'yu da Roma halkı aedillik için aday olduğu sırada kanuna aykırı olarak birdenbire konsül yaptıysa, bu rastgele bir başlangıçtan değildi. Delikanlıyken İspanya'daki teke tek çarpışmasına ve zaferine, az sonra Kartaca önünde askerî tribün olarak yaptıklarına hayran kalmışlardı. Bunlar hakkında Yaşlı Katon da şöyle bağırmıştı: “Yalnız o akıllıdır, ötekiler gölge gibi uçuşur.” Peki şimdi, şehirlerin işlerinde savaş komutanlıkları, tiranlık yıkmalar ve ittifak eylemleri yokken, biri parlak ve gösterişli bir siyasete neyle başlayabilir? Geriye kamu davaları ve imparatora elçilikler kalıyor; bunlar hem ateşli hem cesur hem akıllı bir adam ister. Şehirlerde ihmal edilmiş güzel şeylerden pek çoğunu yeniden canlandırarak ya da kötü âdetle sızıp şehre utanç ya da zarar veren şeyleri kaldırarak dikkati kendine çekmek de mümkündür. Bazılarını büyük bir davanın iyi yönetilmesi, zayıf biri için güçlü bir rakibe karşı sadakatli avukatlık, kötü bir yöneticiye karşı adalet uğruna açık sözlülük siyasette şerefli bir başlangıca taşımıştır. Az sayılmayacak kişiler de düşmanlık yoluyla, kıskanılan ve korkulan itibara sahip insanlara saldırarak yükselmiştir. Çünkü devrilenin gücü hemen daha iyi bir şöhretle üstün gelene geçer. İyi bir adama, aretēsiyle önde olana kıskançlıkla saldırmak ise, Simmias'ın Perikles'e, Alkmeon'un Themistokles'e, Clodius'un Pompeius'a, hatip Menekleides'in Epameinondas'a yaptığı gibi, ne şöhret için güzeldir ne başka bakımdan yararlıdır. Çünkü halk iyi bir adama karşı hata edip sonra, öfkede çabuk olduğu gibi, pişman olunca, en kolay savunmayı en adil savunma sayar: ikna eden ve işi başlatan adamı ezmek. Ama Atina'da Kleon ve Kleophon gibi, kötü olup küstahlık ve ustalıkla şehri kendine bağlamış birine karşı ayaklanıp onu indirmek ve küçültmek, siyaset sahnesine parlak bir giriş sağlar. Bazılarının ağır ve oligarşik bir meclisi kırparak, Ephialtes'in Atina'da ve Phormion'un Elis'te yaptığı gibi, güç ve şöhret kazandığını da biliyorum. Ama siyasete yeni başlayan için bu tehlike büyüktür. Bu yüzden Solon daha iyi bir başlangıç yaptı. Şehir üç parçaya, Tepeliler, Ovalılar ve Kıyılılar diye ayrılmıştı. O hiçbirine karışmadı, herkese ortak kaldı, her şeyi uzlaşma için söyleyip yaptı; bu yüzden uzlaştırmak üzere kanun koyucu seçildi ve yönetimini böyle kurdu. Siyasete daha parlak girişin başlangıçları işte bunlardır.
εἰσβολαὶ δὲ καὶ ὁδοὶ δύο τῆς πολιτείας εἰσίν, ἡ μὲν ταχεῖα καὶ λαμπρὰ πρὸς δόξαν οὐ μὴν ἀκίνδυνος, ἡ δὲ πεζοτέρα καὶ βραδυτέρα τὸ δʼ ἀσφαλὲς ἔχουσα μᾶλλον. οἱ μὲν γὰρ εὐθὺς ὥσπερ ἐζ ἄκρας πελαγίου πράξεως ἐπιφανοῦς καὶ μεγάλης ἐχούσης δὲ τόλμαν ἄραντες ἀφῆκαν ἐπὶ τὴν πολιτείαν, ἡγούμενοι λέγειν ὀρθῶς τὸν Πίνδαρον ὡς ἀρχομένου δʼ ἔργου πρόσωπον χρὴ θέμεν τηλαυγές· καὶ γὰρ δέχονται προθυμότερον οἱ πολλοὶ κόρῳ τινὶ καὶ πλησμονῇ τῶν συνήθων τὸν ἀρχόμενον, ὥσπερ ἀγωνιστὴν θεαταί, καὶ τὸν φθόνον ἐκπλήττουσιν αἱ λαμπρὰν ἔχουσαι καὶ ταχεῖαν αὔξησιν ἀρχαὶ καὶ δυνάμεις. οὔτε γὰρ πῦρ φησιν ὁ Ἀρίστων καπνὸν ποιεῖν οὔτε δόξαν φθόνον, ἢν εὐθὺς ἐκλάμψῃ καὶ ταχέως, ἀλλὰ τῶν κατὰ μικρὸν αὐξανομένων καὶ σχολαίως ἄλλον ἀλλαχόθεν ἐπιλαμβάνεσθαι διὸ πολλοὶ πρὶν ἀνθῆσαι περὶ τὸ βῆμα κατεμαράνθησαν. ὅπου δʼ, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Λάδα λέγουσιν, ὁ ψόφος ἦν ὕσπληγος ἐν οὔασιν,ʼ ἔνθα κἀστεφανοῦτο πρεσβεύων ἢ θριαμβεύων ἢ στρατηγῶν ἐπιφανῶς, οὔθʼ οἱ φθονοῦντες; οὔθʼ οἱ καταφρονοῦντες ὁμοίως ἐπὶ τοιούτων ἰσχύουσιν. οὕτω παρῆλθεν εἰς δόξαν Ἄρατος, ἀρχὴν ποιησάμενος πολιτείας τὴν Νικοκλέους τοῦ τυράννου κατάλυσιν· οὕτως Ἀλκιβιάδης, τὰ Μαντινικὰ συστήσας ἐπὶ Λακεδαιμονίους. Πομπήιος δὲ καὶ θριαμβεύειν ἠξίου μήπω παριὼν εἰς σύγκλητον οὐκ ἐῶντος δὲ Σύλλα, πλείονες ἔφη τὸν ἥλιον ἀνατέλλοντα προσκυνοῦσιν ἢ δυόμενον· καὶ Σύλλας ὑπεῖξε τοῦτʼ ἀκούσας. καὶ Σκιπίωνα δὲ Κορνήλιον οὐκ ἀφʼ ἧς ἔτυχεν ἀρχῆς ὁ Ῥωμαίων δῆμος ἀγορανομίαν μετερχόμενον ἐξαίφνης ὕπατον ἀπέδειξε παρὰ τὸν νόμον, ἀλλὰ θαυμάσας αὐτοῦ μειρακίου μὲν ὄντος τὴν ἐν Ἰβηρίᾳ μονομαχίαν καὶ νίκην, μικρὸν δʼ ὕστερον τὰ πρὸς Καρχηδόνι χιλιαρχοῦντος ἔργα, περὶ ὧν καὶ Κάτων ὁ πρεσβύτερος ἀνεφώνησεν οἶος πέπνυται, τοὶ δὲ σκιαὶ ἀίσσουσιν. νῦν οὖν ὅτε τὰ πράγματα τῶν πόλεων οὐκ ἔχει πολέμων ἡγεμονίας οὐδὲ τυραννίδων καταλύσεις οὐδὲ συμμαχικὰς πράξεις, τίνʼ ἄν τις ἀρχὴν ἐπιφανοῦς λάβοι καὶ λαμπρᾶς πολιτείας; αἱ δίκαι, τε λείπονται αἱ δημόσιαι καὶ πρεσβεῖαι πρὸς αὐτοκράτορα ἀνδρὸς διαπύρου καὶ θάρσος ἅμα καὶ νοῦν ἔχοντος δεόμεναι. πολλὰ δʼ ἔστι καὶ τῶν παρειμένων ἐν ταῖς πόλεσι καλῶν ἀναλαμβάνοντα καὶ τῶν ἐξ ἔθους φαύλου παραδυομένων ἐπʼ αἰσχύνῃ τινὶ τῆς πόλεως ἢ βλάβῃ μεθιστάντα πρὸς αὑτὸν ἐπιστρέφειν. ἤδη δὲ καὶ δίκη μεγάλη καλῶς δικασθεῖσα καὶ πίστις ἐν συνηγορίᾳ πρὸς ἀντίδικον ἰσχυρὸν ὑπὲρ ἀσθενοῦς καὶ παρρησία πρὸς ἡγεμόνα μοχθηρὸν ὑπὲρ τοῦ δικαίου κατέστησεν ἐνίους εἰς ἀρχὴν πολιτείας ἔνδοξον. οὐκ ὀλίγοι δὲ καὶ διʼ ἔχθρας ηὐξήθησαν, ἐπιχειρήσαντες ἀνθρώποις ἐπίφθονον ἔχουσιν ἀξίωμα καὶ φοβερόν· εὐθὺς γὰρ ἡ τοῦ καταλυθέντος ἰσχὺς τῷ κρατήσαντι μετὰ βελτίονος δόξης ὑπάρχει. τὸ μὲν γὰρ ἀνδρὶ χρηστῷ καὶ διʼ ἀρετὴν πρωτεύοντι προσμάχεσθαι κατὰ φθόνον, ὡς Περικλεῖ Σιμμίας, Ἀλκμέων δὲ Θεμιστοκλεῖ, Πομπηίῳ δὲ Κλώδιος, Ἐπαμεινώνδᾳ δὲ Μενεκλείδης ὁ ῥήτωρ, οὔτε πρὸς δόξαν καλὸν οὔτʼ ἄλλως συμφέρον· ὅταν γὰρ ἐξαμαρτόντες οἱ πολλοὶ πρὸς ἄνδρα χρηστόν, εἶθʼ ὃ γίγνεται ταχέως ἐπʼ ὀργῇ μετανοήσωσι, πρὸς τοῦτο τὴν ῥᾴστην ἀπολογίαν δικαιοτάτην νομίζουσιν, ἐπιτρῖψαι τὸν ἀναπεί σαντα καὶ καταρξάμενον. τὸ μέντοι φαῦλον ἄνθρωπον, ἀπονοίᾳ δὲ καὶ δεινότητι πεποιημένον ὑφʼ αὑτῷ τὴν πόλιν, οἷος ἦν Κλέων Ἀθήνησι καὶ Κλεοφῶν,, ἐπαναστάντα καθελεῖν καὶ ταπεινῶσαι λαμπρὰν ποιεῖται τὴν πάροδον ὥσπερ δράματος τῆς πολιτείας. οὐκ ἀγνοῶ δʼ ὅτι καὶ βουλήν τινες ἐπαχθῆ καὶ ὀλιγαρχικὴν κολούσαντες, ὥσπερ Ἐφιάλτης Ἀθήνησι καὶ Φορμίων παρʼ Ἠλείοις, δύναμιν ἅμα καὶ δόξαν ἔσχον· ἀλλὰ μέγας ἀρχομένῳ πολιτείας οὗτος ὁ κίνδυνός ἐστι. διὸ καὶ βελτίονα Σόλων ἔλαβεν ἀρχήν, διεστώσης ἐς τρία μέρη τῆς πόλεως, τὸ τῶν Διακρίων λεγομένων καὶ τὸ τῶν Πεδιέων καὶ τὸ τῶν Παραλίων οὐδενὶ γὰρ ἐμμίξας ἑαυτόν, ἀλλὰ κοινὸς ὢν πᾶσι καὶ πάντα λέγων καὶ πράττων πρὸς ὁμόνοιαν ᾑρέθη νομοθέτης ἐπὶ τὰς διαλύσεις καὶ κατέστησεν οὕτω τὴν ἀρχήν. ἡ μὲν οὖν ἐπιφανεστέρα πάροδος εἰς τὴν πολιτείαν τοσαύτας ἔχει καὶ τοιαύτας ἀρχάς.
1111. Bölüm
Ünlülerin çoğu ise güvenli ve yavaş yolu seçti: Aristeides, Phokion, Thebaili Pammenes, Roma'da Lucullus, Katon ve Lakedaimonlu Agesilaos. Bunların her biri, güçlü ağaçlara sarılıp onlarla yükselen sarmaşıklar gibi, gençken ve ünsüzken yaşlı ve ünlü bir adama yanaşmış, onun çevresindeki güçle azar azar yükselerek büyümüş ve kendini siyasete dayayıp köklendirmiştir. Aristeides'i Kleisthenes, Phokion'u Khabrias, Lucullus'u Sulla, Katon'u Maximus, Pammenes'i Epameinondas, Agesilaos'u Lysandros yükseltti. Ama Agesilaos vakitsiz bir şeref hırsı ve şöhret kıskançlığıyla yol göstericisine hakaret edip onu çabucak bir kenara attı. Ötekiler ise sonuna dek güzel ve siyasete yakışır biçimde ona hizmet ettiler ve onu birlikte yücelttiler; güneşin altına konan cisimler gibi, kendilerini parlatanı kendilerinden yansıyan ışıkla büyüttüler. Skipio'yu kıskananlar onun eylemlerin oyuncusu, arkadaşı Laelius'un ise şairi olduğunu söylerdi. Ama Laelius bunlardan hiç kapılmadı; hep Skipio'nun aretēsi ve şöhretiyle birlikte gurur duydu. Pompeius'un dostu Afranius çok aşağıdan gelse de konsül seçilmesi bekleniyordu. Pompeius başkalarından yana çalışınca hevesinden vazgeçti; konsüllüğü Pompeius istemeden ve yardım etmeden elde etmenin kendisine parlak olmaktan çok acı ve zor geleceğini söyledi. Bir yıl bekledi, hem makamı kaçırmadı hem dostluğunu korudu. Başkalarının böyle eliyle şöhrete götürülenler, hem birçok kişiye iyilik edebilir hem bir sıkıntı çıkarsa daha az düşmanlık görürler. Bu yüzden Philippos da İskender'e, başkası krallık ederken, fırsat varken insanlarla hoşa gidecek biçimde görüşüp dost edinmesini öğütlüyordu.
τὴν δʼ ἀσφαλῆ καὶ σχολαίαν εἵλοντο πολλοὶ τῶν ἐνδόξων, Ἀριστείδης, Φωκίων, Παμμένης ὁ Θηβαῖος, Λεύκολλος ἐν Ῥώμῃ, Κάτων, Ἀγησίλαος ὁ Λακεδαιμόνιος· τούτων γὰρ ἕκαστος, ὥσπερ οἱ κιττοὶ τοῖς ἰσχύουσι τῶν δένδρων περιπλεκόμενοι συνεξανίστανται, προσδραμὼν ἀνδρὶ πρεσβυτέρῳ νέος ἔτι καὶ ἄδοξος ἐνδόξῳ, κατὰ μικρὸν αἰρόμενος ὑπὸ τῆς περὶ ἐκεῖνον δυνάμεως καὶ συναυξανόμενος ἤρεισε καὶ κατερρίζωσεν ἑαυτὸν εἰς τὴν πολιτείαν. Ἀριστείδην μὲν γὰρ ηὔξησε Κλεισθένης καὶ Φωκίωνα Χαβρίας, Λεύκολλον δὲ Σύλλας Κάτωνα δὲ Μάξιμος, Ἐπαμεινώνδας δὲ Παμμένη καὶ Λύσανδρος Ἀγησίλαον ἀλλʼ οὗτος μὲν ὑπὸ φιλοτιμίας ἀκαίρου καὶ ζηλοτυπίας διὰ δόξαν ὑβρίσας ἀπέρριψε ταχὺ τὸν καθηγεμόνα τῶν πρακτέων· οἱ δʼ ἄλλοι καλῶς καὶ πολιτικῶς καὶ ἄχρι τέλους ἑθεράπευσαν καὶ συνεπεκόσμησαν ὥσπερ τὰ πρὸς ἣλιον ὑφιστάμενα σώματα τὸ λαμπρῦνον αὑτοὺς πάλιν ἀφʼ ἑαυτῶν αὔξοντις καὶ συνεκφωτίζοντες. οἱ γοῦν Σκιπίωνι βασκαίνοντες ὑποκριτὴν αὐτὸν ἀπεφαίνοντο τῶν πράξεων ποιητὴν δὲ Λαίλιον τὸν ἑταῖρον, ὁ δὲ Λαίλιος ὑπʼ οὐδενὸς ἐπήρθη τούτων ἀλλʼ ἀεὶ διετέλεσε τῇ Σκιπίωνος ἀρετῇ καὶ δόξῃ συμφιλοτιμούμενος. Ἀφράνιος δὲ Πομπηίου φίλος, εἰ καὶ πάνυ ταπεινὸς ἦν, ὅμως ἐπίδοξος ὢν ὕπατος αἱρεθήσεσθαι, Πομπηίου σπουδάζοντος ἑτέροις, ἀπέστη τῆς φιλοτιμίας εἰπὼν οὐκ ἂν οὕτω λαμπρὸν αὐτῷ γενέσθαι τὸ τυχεῖν ὑπατείας, ὡς ἀνιαρὸν ἅμα καὶ δυσχερές, εἰ Πομπηίου μὴ θέλοντος μηδὲ συμπράττοντος· ἐνιαυτὸν οὖν ἀνασχόμενος μόνον οὔτε τῆς ἀρχῆς ἀπέτυχε καὶ τὴν φιλίαν διετήρησε. τοῖς δʼ οὕτω χειραγωγουμένοις ὑφʼ ἑτέρων ἐπὶ δόξαν ἅμα συμβαίνει χαρίζεσθαί τε πολλοῖς, κἄν τι συμβαίνῃ δύσκολον, ἧττον ἀπεχθάνεσθαι διὸ καὶ Φίλιππος Ἀλεξάνδρῳ παρῄνει κτᾶσθαι φίλους, ἕως ἔξεστι, βασιλεύοντος ἑτέρου πρὸς χάριν ὁμιλοῦντα καὶ φιλοφρονούμενον.
1212. Bölüm
Siyasete yeni atılan kişi, kılavuz olarak yalnızca ünlü ve güçlü birini değil, bunu aretēsi sayesinde olmuş birini seçmelidir. Nasıl ki her ağaç üzerine sarılan asmayı kabul edip taşımaz, bazıları onu boğar ve büyümesini mahveder; şehirlerde de güzel olanı sevmeyip yalnız şan ve makam düşkünü olanlar gençlere iş fırsatı tanımaz, kendi gıdaları olan şöhreti ellerinden alıyorlarmış gibi onları kıskançlıkla ezer, soldururlar. Marius da Libya'da ve sonra Galya'da Sulla sayesinde pek çok başarı kazandıktan sonra ondan yararlanmaya son verdi; aslında yükselişine içerlemişti ama mührü bahane ederek onu bir kenara attı. Olay şöyleydi: Sulla, komutan Marius'un yanında Libya'da kuaestor olarak görev yaparken onun tarafından Bocchus'a gönderilmiş ve Iugurtha'yı tutsak olarak getirmişti. Şöhreti yeni tatmış, hırslı bir genç olarak bu başarıyı ölçülü karşılayamadı; olayın resmini, yani Iugurtha'nın kendisine teslim edilişini bir mühür taşına kazıtıp taşımaya başladı. Marius da bunu suç sayıp onu yanından attı. Sulla ise Marius'la arası açık olan yiğit adamlar Catulus ile Metellus'un tarafına geçti ve kısa sürede, iç savaşla Roma'yı yıkmasına ramak kalmış olan Marius'u sürüp alaşağı etti. Yine de Sulla, Pompeius'u daha gençken yükseltti: o gelince ayağa kalkar, başını açardı. Öteki gençlere de komutanlık işlerinde fırsat verir, bazılarını istemeseler bile kışkırtırdı; böylece orduları şan hırsı ve rekabetle doldurdu. Hepsine de hâkim oldu, çünkü tek başına değil, pek çok büyük adam arasında birinci ve en büyük olmak istiyordu. İşte böyle adamlara tutunmalı, onlarla kaynaşmalıdır. Aisopos'un çalıkuşu gibi yapmamalıdır: o, kartalın omuzlarında taşındıktan sonra birden uçup önüne geçmişti. Bu kişi de onların şöhretini kapıp kaçmamalı, şöhreti onlardan iyi niyet ve dostlukla birlikte almalıdır; çünkü Platon'un dediği gibi, önce doğru hizmet etmemiş olanlar iyi yönetemez.
αἱρεῖσθαι δὲ δεῖ τὸν ἀρχόμενον πολιτείας ἡγεμόνα μὴ ἁπλῶς τὸν ἔνδοξον καὶ δυνατόν, ἀλλὰ καὶ τὸν διʼ ἀρετὴν τοιοῦτον. ὡς γὰρ οὐ πᾶν δένδρον ἐθέλει προσίεσθαι καὶ φέρειν περιπλεκομένην τὴν ἄμπελον ἀλλʼ ἔνια καταπνίγει καὶ διαφθείρει τὴν αὔξησιν αὐτῆς, οὕτως ἐν ταῖς πόλεσιν οἱ μὴ φιλόκαλοι, φιλότιμοι δὲ καὶ φίλαρχοι μόνον, οὐ προΐενται τοῖς νέοις πράξεων ἀφορμάς, ἀλλʼ ὥσπερ τροφὴν ἑαυτῶν τὴν δόξαν ἀφαιρουμένους πιέζουσιν ὑπὸ φθόνου καὶ καταμαραίνουσιν ὡς Μάριος ἐν Λιβύῃ καὶ πάλιν ἐν Γαλατίᾳ πολλὰ διὰ Σύλλα κατορθώσας ἐπαύσατο χρώμενος, ἀχθεσθεὶς μὲν αὐτοῦ τῇ αὐξήσει, πρόφασιν δὲ τὴν σφραγῖδα ποιησάμενος ἀπέρριψεν ὁ γὰρ Σύλλας, ὅτε τῷ Μαρίῳ στρατηγοῦντι συνῆν ταμιεύων ἐν Λιβύῃ, πεμφθεὶς ὑπʼ αὐτοῦ πρὸς Βῶκχον ἤγαγεν Ἰογόρθαν αἰχμάλωτον οἷα δὲ νέος φιλότιμος, ἄρτι δόξης γεγευμένος, οὐκ ἤνεγκε μετρίως τὸ εὐτύχημα, γλυψάμενος δʼ εἰκόνα τῆς πράξεως ἐν σφραγῖδι τὸν Ἰογόρθαν αὐτῷ παραδιδόμενον ἐφόρει καὶ τοῦτʼ ἐγκαλῶν ὁ Μάριος ἀπέρριψεν αὐτόν· ὁ δὲ πρὸς Κάτουλον καὶ Μέτελλον ἄνδρας ἀγαθοὺς καὶ Μαρίῳ διαφόρους μεταστὰς ταχὺ τὸν Μάριον ἐξήλασε καὶ κατέλυσε τῷ ἐμφυλίῳ πολέμῳ μικροῦ δεήσαντα τὴν Ῥώμην ἀνατρέψαι. Σύλλας μέντοι καὶ Πομπήιον ἐκ νέου μὲν ἦρεν ὑπεξανιστάμενος αὐτῷ καὶ τὴν κεφαλὴν ἀποκαλυπτόμενος ἐπιόντι, καὶ τοῖς ἄλλοις νέοις πράξεων ἡγεμονικῶν μεταδιδοὺς ἀφορμάς, ἐνίους δὲ καὶ παροξύνων ἄκοντας, ἐνέπλησε φιλοτιμίας καὶ ζήλου τὰ στρατεύματα· καὶ πάντων ἐκράτησε βουλόμενος εἶναι μὴ μόνος ἀλλὰ πρῶτος καὶ μέγιστος ἐν πολλοῖς καὶ μεγάλοις. τούτων οὖν ἔχεσθαι δεῖ τῶν ἀνδρῶν καὶ τούτοις ἐμφύεσθαι, μή, καθάπερ ὁ Αἰσώπου βασιλίσκος ἐπὶ τῶν· ὤμων τοῦ ἀετοῦ κομισθεὶς αἰφνίδιον ἐξέπτη καὶ προέφθασεν, οὕτω τὴν ἐκείνων δόξαν ὑφαρπάζοντας αὐτοὺς ἀλλὰ παρʼ ἐκείνων ἅμα μετʼ εὐνοίας καὶ φιλίας λαμβάνοντας, ὡς οὐδʼ ἄρξαι καλῶς τοὺς μὴ πρότερον ὀρθῶς δουλεύσαντας, ᾗ φησιν ὁ Πλάτων, δυναμένους.
13-113. Bölüm
Bunun ardından dost seçimi gelir. Burada ne Themistokles'in ne de Kleon'un düşüncesi övülebilir. Kleon siyasete atılmaya ilk karar verdiğinde dostlarını bir araya toplamış, dostluğun siyasette doğru ve adil prohairesisi çoğu kez yumuşatıp saptırdığını söyleyerek onlarla ilişkisini kesmişti. Oysa psykhēsinden para hırsını ve kavgacılığı söküp atsa, kendini kıskançlıktan ve kötü niyetten arındırsaydı daha iyi ederdi; çünkü şehirlerin ihtiyacı dostsuz, arkadaşsız adamlara değil, iyi ve itidalli adamlaradır. Oysa o dostlarını kovdu, “yüz baş, canı cehenneme dalkavuklar, çepeçevre” onu yalayıp duruyordu, komedi yazarlarının dediği gibi. Dürüst insanlara karşı sert ve ağır olan bu adam, bu kez kalabalığın gönlünü hoş etmek için kendini onların ayaklarının altına atıyordu: “ihtiyarları yedeğine alıp ücret dağıtarak” Halkın en bayağı ve en hasta kesimini de en iyilere karşı kendine arkadaş ediniyordu. Themistokles ise, herkese eşit davranırsa iyi yöneteceğini söyleyen adama, “Dostlarımın bende, dost olmayanlardan fazla hakkı olmayacaksa, böyle bir tahta asla oturmayayım” demişti. O da doğru söylemiyordu: siyaseti dostluğa adıyor, kamunun ortak işlerini kişisel iyilik ve kayırmaların altına koyuyordu. Gerçi Simonides ondan adil olmayan bir şey isteyince ona şöyle demişti: “Melodiye aykırı söyleyen iyi şair olmaz, kanuna aykırı iyilik eden de dürüst yönetici.”
Gerçekten de korkunç ve akıl almaz bir şey: kaptan tayfasını, gemi sahibi de kaptanı, “kıçta dümeni iyi tutmasını, rüzgâr kalkınca sereni iyi germesini bilen” kişiler arasından seçer; mimar da işini bozmayacak, onu en iyi biçimde birlikte tamamlayacak yardımcılar ve zanaatkârlar seçer. Peki Pindaros'un deyişiyle “usta zanaatkâr”, iyi kanunun ve adaletin yaratıcısı olan devlet adamı, kendisi gibi hisseden, güzel olan uğruna onunla birlikte coşan dostları ve yardımcıları seçmeyecek de, her seferinde başka bir ihtiyaç için kendisini haksızlığa ve zorbalığa eğip büken başkalarını mı seçecek? O zaman görülecektir ki, tecrübesizlik ve beceriksizlikle, işi eğri büğrü edecek gönyeler, cetveller ve çekül ipleri kullanan bir duvarcıdan ya da marangozdan farkı yoktur. Çünkü dostlar, devlet adamının canlı ve düşünen aletleridir. Onlar yoldan çıkınca birlikte kaymamalı, hatta kendisi farkında değilken bile suç işlemesinler diye uyanık olmalıdır. Solon'u utandıran ve vatandaşlarının gözünden düşüren de budur. Borçları hafifletmeyi ve seisakhtheiayı (borçların silinmesinin süslü adıydı bu) getirmeyi aklına koyunca bunu dostlarına açtı. Onlar da son derece adaletsiz bir iş yaptılar: önden davranıp bol miktarda para borç aldılar. Kısa süre sonra kanun gün yüzüne çıkınca, bu kişilerin borç aldıkları parayla gösterişli evler ve pek çok toprak satın aldıkları ortaya çıktı; Solon ise kendisine haksızlık edilmişken haksızlığa ortak olmakla suçlandı.
Agesilaos, dostlarının ricaları söz konusu olunca kendine söz geçiremez, son derece zayıf ve aciz bir hâle gelirdi; Euripides'in Pegasos'u gibi, “çok istenince daha çok boyun eğip sinerdi.” Başları derde girince de gereğinden fazla hevesle yardıma koştuğu için onların haksızlıklarına ortak olmuş gibi görünürdü. Nitekim Kadmeia'yı emir almadan ele geçirdiği için yargılanan Phoibidas'ı, böyle işlerin insanın kendi başına yapılması gerektiğini söyleyerek kurtardı. Sphodrias kanunsuz ve korkunç bir iş yüzünden yargılanırken de (dost ve müttefik olan Attika'ya saldırmıştı) oğlunun aşk dolu yalvarışlarına yumuşayarak beraatını sağladı. Bir hükümdara yazdığı şöyle bir pusula da anlatılır: “Nikias suçlu değilse bırak; suçluysa benim için bırak; her hâlükârda bırak.” Phokion ise damadı Kharikles Harpalos meselesinde yargılanırken mahkemeye onunla birlikte girmedi; “Seni yalnız her konuda adil olanı yapman şartıyla damat edinmiştim” deyip çekip gitti. Korinthoslu Timoleon da kardeşini öğüt ve yalvarışla tiranlıktan vazgeçiremeyince onu öldürenlerle iş birliği yaptı. İnsan, Perikles'in bir keresinde dediği gibi yalnız sunağa kadar, yani yalan yere yemin etmeyecek kadar dost olmamalı, bütün kanun, adalet ve fayda sınırlarına kadar dost olmalıdır. Bu sınırlar göz ardı edilirse herkesi etkileyen büyük bir zarara yol açar; Sphodrias'la Phoibidas'ın ceza görmemesi de öyle oldu, çünkü Sparta'yı Leuktra savaşına sürükleyenlerin başında bunlar gelir.
Yoksa siyaset aklı devlet adamını dostlarının ölçülü kusurlarını ağır biçimde ezmeye zorlamaz. Tersine, kamu işlerinin en önemlilerini güvenceye aldıktan sonra artan imkânla dostlarına yardım etmesine, yanlarında durup onlar için uğraşmasına izin verir. Kıskançlık uyandırmayan iyilikler de vardır: dostunun bir makama gelmesine yardım etmek, ona saygın bir idari görev ya da güler yüzlü bir elçilik vermek, örneğin bir valiye onur sunma görevi veya bir şehirle dostluk ve uyum için görüşme görevi. Zahmetli ama göz alıcı ve büyük bir iş varsa, önce kendini o işe atamalı, sonra dostunu yanına almalıdır; Diomedes gibi: “Arkadaşımı kendim seçmemi buyuruyorsanız tanrısal Odysseus'u nasıl unutabilirim?” O da övgüyü yakışır biçimde geri verir: “Sorduğun bu atlar, ey ihtiyar, yeni gelmiştir, Trakyalıdır; efendilerini yiğit Diomedes öldürdü, yanında on iki arkadaşını, hepsi en seçkinlerden.” Çünkü dostlar karşısında böyle geri çekilmek, övülenler kadar övenleri de süsler. Kibir ise, der Platon, yalnızlıkla aynı evde oturur. Ayrıca güzel ve insanca iyiliklere dostları da ortak etmeli, iyilik görenlere de onları övüp sevmelerini söylemelidir, çünkü iyiliğe vesile olan ve öğüt veren onlardır. Kötü ve yersiz istekleri ise acı acı değil yumuşakça geri çevirmeli, bunların onların aretēsine ve şöhretine yaraşmadığını anlatarak gönüllerini almalıdır. Bunu en güzel yapan Epameinondas'tır: Pelopidas'ın, meyhaneciyi hapisten salıvermesi ricasını reddetmiş, az sonra adamın metresi isteyince salıvermiş ve “Pelopidas, böyle iyilikler komutanlara değil, sürtüklere yaraşır” demiştir. Katon ise bunu sert ve küstahça yaptı. Sansör Catulus en yakın dostu ve ahbabıydı; Katon kuaestorken, yargıladığı birini ondan isteyince şöyle dedi: “Gençleri, yani bizi akıllandırması gereken sen, hizmetlilerimiz tarafından dışarı atılırsan ayıp olur.” Oysa iyiliği fiilen geri çevirirken sözündeki sertliği ve acılığı kaldırabilir, işin can sıkan yanını kendi isteğiyle değil, kanun ve adalet yüzünden, zorunlu olarak yaptığını gösterebilirdi.
Siyasette ihtiyacı olan dostlara para kazanmada yardım etmenin soylu yolları da vardır. Themistokles savaştan sonra altın kolye ve gerdanlık takmış bir ölü görünce kendisi yanından geçip gitmiş, ama dostuna dönüp “Al bunları, sen Themistokles olmadın ya” demiştir. Şartlar da dostları için devlet adamına çoğu kez böyle imkânlar sunar; çünkü herkes Menemakhos değildir. Birine haklı bir davada ücretli avukatlık ver, birini bakım ve himaye arayan bir zengine tanıştır, bir başkasına kârlı bir müteahhitlik ya da kira işi bulmasında yardım et. Epameinondas bir dostuna, zengin birine gidip kendi buyruğuyla ondan bir talant istemesini söylemişti. Adam gelip sebebini sorunca şöyle dedi: “Çünkü bu iyi adam yoksul, sen ise şehrin çok malını zimmetine geçirerek zengin oldun.” Ksenophon da Agesilaos'un dostlarını zengin etmekten övünç duyduğunu, kendisinin ise paradan üstün olduğunu söyler.
ἕπεται δὲ τούτοις ἡ περὶ φίλων κρίσις, μήτε τὴν Θεμιστοκλέους ἐπαινοῦσα μήτε τὴν Κλέωνος διάνοιαν. ὁ μὲν γὰρ Κλέων, ὅτε πρῶτον ἔγνω τῆς πολιτείας ἅπτεσθαι, τοὺς φίλους συναγαγὼν εἰς ταὐτὸ διελύσατο τὴν φιλίαν πρὸς αὐτούς, ὡς πολλὰ τῆς ὀρθῆς καὶ δικαίας προαιρέσεως μαλάσσουσαν ἐν τῇ πολιτείᾳ καὶ παράγουσαν· ἄμεινον δʼ ἂν ἐποίησε τὴν φιλοπλουτίαν ἐκβαλὼν τῆς ψυχῆς καὶ τὴν φιλονεικίαν καὶ φθόνου καὶ κακοηθείας καθήρας αὑτόν· οὐ γὰρ ἀφίλων αἱ πόλεις ἀνδρῶν καὶ ἀνεταίρων ἀλλὰ χρηστῶν καὶ σωφρόνων δέονται· νυνὶ δὲ τοὺς μὲν φίλους ἀπήλασεν, ἑκατὸν δὲ κύκλῳ κεφαλαὶ κολάκων οἰμωξομένων ἐλιχμῶντο περὶ αὐτόν, ὡς οἱ κωμικοὶ λέγουσι· καὶ τραχὺς ὢν πρὸς τοὺς ἐπιεικεῖς καὶ βαρὺς αὖθις ὑπέβαλλε τοῖς πολλοῖς πρὸς χάριν ἑαυτὸν γερονταγωγῶν κἀναμισθαρνεῖν διδούς καὶ τὸ· φαυλότατον καὶ τὸ νοσοῦν μάλιστα τοῦ δήμου προσεταιριζόμενος ἐπὶ τοὺς ἀρίστους. ὁ δὲ Θεμιστοκλῆς πάλιν πρὸς τὸν ἀποφηνάμενον, ὡς ἄρξει καλῶς ἅπασι ἅπασι παρέχων ἑαυτόν, μηδέποτʼ εἶπεν εἰς τοιοῦτον ἐγὼ καθίσαιμι θρόνον, ἐν ᾧ πλέον οὐχ ἕξουσιν οἱ φίλοι παρʼἐμοῦ τῶν μὴ φίλων, οὐδʼ οὗτος ὀρθῶς; τῇ φιλίᾳ κατεπαγγελλόμενος τὴν πολιτείαν καὶ τὰ κοινὰ καὶ δημόσια ταῖς ἰδίαις χάρισι καὶ σπουδαῖς ὑφιέμενος. καίτοι πρός γε Σιμωνίδην ἀξιοῦντά τι τῶν μὴ δικαίων οὔτε ποιητής ἔφη σπουδαῖός ἐστιν ᾄδων παρὰ μέλος οὔτʼ ἄρχων ἐπιεικὴς παρὰ τὸν νόμον χαριζόμενος. δεινὸν γὰρ ὡς ἀληθῶς καὶ σχέτλιον, εἰ ναύτας μὲν ἐκλέγεται κυβερνήτης καὶ κυβερνήτην ναύκληρος εὖ μὲν ἐνὶ πρύμνῃ οἰήιον, εὖ δὲ κεραίην εἰδότας ἐντείνασθαι ἐπορνυμένου ἀνέμοιο· καί τις ἀρχιτέκτων ὑπουργοὺς καὶ χειροτέχνας, οἳ μὴ διαφθεροῦσιν αὐτοῦ τοὔργον ἀλλʼ ἄριστα συνεκπονήσουσιν· ὁ δὲ πολιτικός, ἀριστοτέχνας τις ὢν κατὰ Πίνδαρον καὶ δημιουργὸς εὐνομίας καὶ δίκης, οὐκ εὐθὺς αἱρήσεται φίλους ὁμοιοπαθεῖς καὶ ὑπηρέτας καὶ συνενθουσιῶντας αὐτῷ πρὸς τὸ καλόν, ἀλλʼ ἄλλους πρὸς ἄλλην ἀεὶ χρείαν κάμπτοντας αὐτὸν ἀδίκως καὶ βιαίως· οὐδέν τʼ ὀφθήσεται διαφέρων οἰκοδόμου τινὸς ἢ τέκτονος ἀπειρίᾳ καὶ πλημμελείᾳ γωνίαις χρωμένου καὶ κανόσι καὶ στάθμαις, ὑφʼ ὧν διαστρέφεσθαι τοὔργον ἔμελλεν· ὄργανα γὰρ οἱ φίλοι ζῶντα καὶ φρονοῦντα τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν εἰσι, καὶ οὐ δεῖ συνολισθάνειν αὐτοῖς παραβαίνουσιν, ἀλλὰ προσέχειν ὅπως μηδʼ ἀγνοούντων αὐτῶν ἐξαμαρτάνωσι. τοῦτο γὰρ καὶ Σόλωνα κατῄσχυνε καὶ διέβαλε πρὸς τοὺς πολίτας· ἐπεὶ γὰρ ἐν νῷ λαβὼν τὰ ὀφλήματα κουφίσαι καὶ τὴν σεισάχθειαν (τοῦτο δʼ ἦν ὑποκόρισμα χρεῶν ἀποκοπῆς) εἰσενεγκεῖν ἐκοινώσατο τοῖς φίλοις· οἱ δ’ ἔργον ἀδικώτατον ἔπραξαν · ἐδανείσαντο γὰρ ὑποφθάσαντες ἀργύριον πολὺ καὶ μετʼ ὀλίγον χρόνον εἰς φῶς τοῦ νόμου προαχθέντος οἱ μὲν ἐφάνησαν οἰκίας τε λαμπρὰς καὶ γῆν συνεωνημένοι πολλὴν ἐξ ὧν ἐδανείσαντο χρημάτων, ὁ δὲ Σόλων αἰτίαν ἔσχε συναδικεῖν ἠδικημένος. Ἀγησίλαος δὲ περὶ τὰς τῶν φίλων σπουδὰς αὐτὸς αὑτοῦ γιγνόμενος ἀσθενέστατος καὶ ταπεινότατος ὥσπερ ὁ Εὐριπίδου Πήγασος ἔπτηξʼ ὑπείκων μᾶλλον εἰ μᾶλλον θέλοι,ʼ καὶ ταῖς ἀτυχίαις προθυμότερον βοηθῶν τοῦ δέοντος ἐδόκει συνεξομοιοῦσθαι ταῖς ἀδικίαις· καὶ γάρ τοι Φοιβίδαν κρινόμενον ἔσωσεν ἐπὶ τῷ τὴν Καδμείαν καταλαβεῖν ἄνευ προστάγματος, φήσας τὰ τοιαῦτα δεῖν αὐτοματίζειν καὶ Σφοδρίαν ἐπʼ ἔργῳ παρανόμῳ καὶ δεινῷ φεύγοντα δίκην ʽ ἐνέβαλε γὰρ εἰς τὴν Ἀττικὴν φίλων ὅντων καὶ συμμάχωνʼ ἀφεθῆναι διεπράξατο, δεήσεσιν ἐρωτικαῖς τοῦ παιδὸς μαλαχθείς· καὶ πρός τινα δυνάστην ἐπιστόλιον αὐτοῦ τοιοῦτον φέρεται Νικίαν, εἰ μὲν οὐκ, ἀδικεῖ, ἄφες· εἰ δʼ ἀδικεῖ, ἐμοὶ ἄφες· πάντως δʼ ἄφες. ἀλλὰ Φωκίων οὐδὲ τῷ γαμβρῷ Χαρίκλῳ δίκην ἔχοντι περὶ τῶν Ἁρπαλείων συνεισῆλθεν, ἀλλʼ ἐγώ σε φήσας ἐπὶ πᾶσι τοῖς δικαίοις ἐποιησάμην κηδεστήν ᾤχετʼ ἀπιών. καὶ Τιμολέων ὁ Κορίνθιος τὸν ἀδελφὸν ἐπεὶ διδάσκων καὶ δεόμενος οὐκ ἀπέστησε τῆς τυραννίδος, συνέπραξε τοῖς ἀνελοῦσι., δεῖ γὰρ οὐκ ἄχρι τοῦ βωμοῦ φίλον εἶναι τῷ μὴ συνεπιορκεῖν, ὥς ποτε Περικλῆς εἶπεν, ἀλλʼ ἄχρι παντὸς νόμου καὶ δικαίου καὶ συμφέροντος, ὃ παροφθὲν εἴς τινα μεγάλην βλάβην ἀναφέρει καὶ κοινήν, ὡς ἀνέφερε τὸ μὴ. δοῦναι δίκην Σφοδρίαν μηδὲ Φοιβίδαν· οὗτοι γὰρ οὐχ ἥκιστα τὴν Σπάρτην ἐνέβαλον εἰς τὸν Λευκτρικὸν πόλεμον. ἐπεὶ τοῖς γε μετρίοις ἁμαρτήμασι τῶν φίλων ἐπεμβαίνειν βαρὺν ὁ πολιτικὸς οὐκ ἀναγκάζει λόγος, ἀλλὰ καὶ δίδωσιν εἰς ἀσφαλὲς θεμένους τὰ μέγιστα τῶν κοινῶν ἐκ περιουσίας βοηθεῖν τοῖς φίλοις καὶ παρίστασθαι ʼκαὶ συνεκπονεῖν ὑπὲρ αὐτῶν. εἰσὶ δὲ καὶ χάριτες ἀνεπίφθονοι, συλλαβέσθαι πρὸς ἀρχὴν τῷ φίλῳ μᾶλλον, ἐγχειρίσαι τινὰ διοίκησιν ἔνδοξον ἢ πρεσβείαν φιλάνθρωπον, οἷον ἡγεμόνος τιμὰς ἔχουσαν, ἢ πρὸς πόλιν ὑπὲρ φιλίας καὶ ὁμονοίας ἔντευξιν· ἂν δʼ ᾖ τις ἐργώδης ἐπιφανὴς δὲ καὶ μεγάλη πρᾶξις, αὑτὸν ἐπὶ ταύτην τάξαντα πρῶτον εἶτα προσελέσθαι τὸν φίλον, ὡς ὁ Διομήδης εἰ μὲν δὴ ἕταρόν γε κελεύετὲ μʼ αὐτὸν ἑλέσθαι, πῶς ἂν ἔπειτʼ Ὀδυσῆος ἐγὼ θείοιο λαθοίμην κἀκεῖνος; αὖ πάλιν ἀνταποδίδωσιν οἰκείως τὸν ἔπαινον ἵπποι δʼ οἵδε, γεραιέ, νεήλυδες, οὓς ἐρεείνεις, Θρηίκιοι, τὸν δέ σφιν ἄνακτʼ ἀγαθὸς Διομήδης ἔκτανε, πὰρ δʼ ἑτάρους δυοκαίδεκα πάντας ἀρίστους. αὕτη γὰρ ἡ πρὸς τοὺς φίλους ὕφεσις· οὐχ ἧττον ἐπικοσμεῖ τῶν ἐπαινουμένων τοὺς ἐπαινοῦντας· ἡ δʼ αὐθάδεια, φησὶν ὁ Πλάτων, ἐρημίᾳ σύνοικος. ἔτι τοίνυν ταῖς καλαῖς καὶ φιλανθρώποις χάρισι δεῖ τοὺς φίλους συνεισποιεῖν καὶ κελεύειν τοὺς εὖ παθόντας; ἐκείνους ἐπαινεῖν καὶ ἀγαπᾶν, ὡς αἰτίους ἅμα καὶ συμβούλους γεγενημένους· τὰς δὲ φαύλας καὶ ἀτόπους ἀξιώσεις ἀποτρίβεσθαι μὴ πικρῶς ἀλλὰ πράως, διδάσκοντα καὶ παραμυθούμενον ὡς οὐκ ἄξιαι τῆς ἐκείνων ἀρετῆς εἰσι καὶ δόξης. ἄριστα ὁ ἀνθρώπων, ὁ Ἐπαμεινώνδας, ἀρνησάμενος δεηθέντι τῷ Πελοπίδᾳ τὸν κάπηλον ἐκ τῆς εἱρκτῆς ἀφεῖναι καὶ μετʼ ὀλίγον τῆς ἐρωμένης δεηθείσης ἀφείς, τοιαύτας ἔφη χάριτας, ἐκ Πελοπίδα, λαμβάνειν ἑταιριδίοις οὐ στρατηγοῖς πρέπον ἐστίν. ὁ δὲ Κάτων βαρέως καὶ αὐθάδως, ἐπεὶ Κάτλος ὁ τιμητής, φίλος ὢν ἐν τοῖς μάλιστα καὶ συνήθης, ἐξῃτεῖτό τινα τῶν κρινομένων ὑπʼ αὐτοῦ ταμιεύοντος αἰσχρόν ἐστιν ἔφη σὲ τὸν ὀφείλοντα τοὺς νέους ἡμᾶς σωφρονίζειν ὑπὸ τῶν ἡμετέρων ὑπηρετῶν ἐκβάλλεσθαι τῷ γὰρ ἔργῳ τὴν χάριν ἐξῆν ἀπειπάμενον ἀφελεῖν τοῦ λόγου τὴν τραχύτητα καὶ πικρίαν, ὡς μηδὲ τῇ πράξει τὸ λυπηρὸν ἑκουσίως ἀλλʼ ἀναγκαίως ἐπιφέροντα διὰ τὸν νόμον καὶ τὸ δίκαιον. εἰσὶ δὲ καὶ πρὸς χρηματισμὸν οὐκ ἀγεννεῖς ἐν πολιτείᾳ τοῖς δεομένοις τῶν φίλων αἱ συλλήψεις οἷον ὁ Θεμιστοκλῆς, μετὰ τὴν μάχην ἰδὼν νεκρὸν στρεπτὰ χρυσᾶ καὶ μανιάκην περικείμενον αὐτὸς μὲν παρῆλθεν, ἐπιστραφεὶς δὲ πρὸς τὸν φίλον ἀνελοῦ ταῦτʼ εἶπεν· οὐ γὰρ καὶ σὺ Θεμιστοκλῆς γέγονας. δίδωσι γὰρ καὶ τοῦτο πολλάκις τῷ πολιτικῷ τὰ πράγματα πρὸς τοὺς φίλους. οὐ γὰρ δὴ Μενέμαχοι πάντες εἰσὶ · τῷ μὲν οὖν ἐγχείρισον συνηγορίαν ἔμμισθον ὑπὲρ τοῦ δικαίου, τῷ δὲ σύστησον πλούσιον ἐπιμελείας καὶ προστασίας δεόμενον· ἄλλῳ δʼ εἰς ἐργολαβίαν τινὰ σύμπραξον ἢ μίσθωσιν ὠφελείας ἔχουσαν. Ἐπαμεινώνδας δὲ καὶ πλουσίῳ τινὶ προσελθόντα φίλον αἰτεῖν ἐκέλευσε τάλαντον, ὡς αὐτοῦ δοῦναι κελεύσαντος· ἐπεὶ δʼ ὁ αἰτηθεὶς ἐλθὼν ἐπυνθάνετο τὴν αἰτίαν, ὅτι χρηστός εἶπεν οὗτος ὢν πένης ἐστί, σὺ δὲ πλουτεῖς πολλὰ τῆς πόλεως νενοσφισμένος. καὶ τὸν Ἀγησίλαον ὁ Ξενοφῶν ἀγάλλεσθαί φησι πλουτίζοντα τοὺς φίλους, αὐτὸν ὄντα κρείττονα χρημάτων.
1414. Bölüm
Simonides'e göre her tarlakuşunun başında bir tepelik bulunması gerektiği gibi, her siyaset hayatı da bazı düşmanlıklar ve anlaşmazlıklar getirir; bu yüzden devlet adamının bunları da düşünmüş olması gerekir. Çoğu kişi, elçilik ya da komutanlık için her dışarı çıktıklarında düşmanlıklarını sınırda bırakıp sonra yeniden yüklenen Themistokles ile Aristeides'i över. Bazıları da Magnesialı Kretinas'ın yaptığına hayran kalır. Kretinas, güçlü olmayan ama hırslı ve yüksek ruhlu bir adam olan Hermias'la siyasette rakipti. Mithridates savaşı patlayıp şehri tehlikede görünce, Hermias'a komutayı devralıp işleri yönetmesini, kendisinin çekileceğini söyledi; ya da kendisi komutan olmayı dilerse Hermias gitsin, birbirleriyle yarışırken şehri mahvetmesinler. Bu öneri Hermias'ın hoşuna gitti ve Kretinas'ın kendisinden daha iyi asker olduğunu söyleyerek çocukları ve karısıyla birlikte oradan ayrıldı. Kretinas da onu yolcu etti, kendi parasından kaçanlara kuşatılanlardan daha çok lazım olacak şeyleri verdi, sonra şehri çok iyi yöneterek, mahvolmasına ramak kalmışken umulmadık biçimde kurtardı. Eğer “Çocuklarımı severim ama vatanımı daha çok severim” diye haykırmak soylu ve yüce bir davranışsa, onların her birinin “Şu adamdan nefret ediyorum, ona kötülük etmek istiyorum, ama vatanımı daha çok seviyorum” demesi neden daha kolay olmasın? Uğruna dostu bile feda etmek gereken şeyler için düşmanla uzlaşmaya yanaşmamak korkunç bir yabanilik, hayvanlıktır. Yine de Phokion ve Katon gibileri daha iyi yapmıştır: siyasi anlaşmazlıklar yüzünden hiç düşmanlık beslemez, yalnız kamusal mücadelelerde kamu yararını elden bırakmamak için çetin ve amansız olur, özel hayatta ise oradaki rakiplerine kin tutmadan ve insanca davranırlardı.
Çünkü hiçbir vatandaş düşman sayılmamalıdır; ancak Aristion, Nabis ya da Catilina gibi biri şehrin içinde bir hastalık ve çıban olarak belirirse başka. Uyumsuz düşen öbürlerini ise, bir mûsikişinas gibi telleri gerip gevşeterek yumuşakça uyuma getirmelidir. Yanlış yapanların üzerine öfkeyle ve hakaretle atılmamalı, Homeros'un daha nazik bir dille yaptığı gibi konuşmalıdır: “Dostum, seni aklıyla başkalarından üstün sanırdım” ya da “bundan daha iyi bir söz düşünmeyi de bilirsin.” İyi bir şey söyler ya da yaparlarsa aldıkları şereflere içerlememeli, güzel işlerine güzel söz esirgememelidir. Böylece gerektiğinde yapılan kınama da inandırıcı olur ve aretēyi yücelterek, onu kötülükle karşılaştırıp daha değerli ve yakışır göstererek onlara kötülüğü tiksindirmiş oluruz. Ben devlet adamının rakipleri için de doğru olana tanıklık etmesini, onlar iftiracılarca yargılanınca yardım etmesini, prohairesislerine yabancı suçlamalara inanmamasını isterim. O Neron bile, Thrasea'dan en çok nefret edip korktuğu sırada, onu öldürtmeden kısa süre önce, biri onun bir davada kötü ve adaletsiz hüküm verdiğinden yakınınca şöyle demişti: “Keşke Thrasea beni, en iyi yargıç olduğu kadar sevseydi.” Tabiatça daha kötü olanlar suç işlediğinde, onları azarlarken daha ince huylu bir düşmanı anıp “Ama o bunu ne söylerdi ne yapardı” demek de fena olmaz. Yanlış yapanlara kimi zaman iyi babalarını da hatırlatmak gerekir; Homeros'un yaptığı gibi: “Tydeus'un, kendine pek az benzeyen bir oğlu olmuş.” Appius de seçimlerde Afrikalı Scipio ile yarışırken şöyle demişti: “Ey Paulus, oğlunun sansörlük için meydana inerken vergi tahsildarı Philonikos'un ona korumalık ettiğini duysaydın, yerin altında nasıl inlerdin!” Bu tür sözler yanlış yapanları uyarır, uyaranları da yüceltir. Sophokles'in Nestor'u da Aias'ın hakaretine siyaset adamı gibi karşılık verir: “Seni kınamam; davranışın iyi, sözün kötü olsa da.” Katon da Pompeius'un Caesar'la birlikte şehri zorladığı konularda ona karşı çıkmıştı, ama savaş patlayınca komutanın Pompeius'a verilmesini istedi ve “Büyük kötülükleri yapanlar, onları durdurmayı da bilirler” diye ekledi. Çünkü övgüyle karışan kınama, hakaret değil açık sözlülük taşır, öfke değil ısırgan bir pişmanlık uyandırır; bu yüzden iyi niyetli ve tedavi edici görünür. Küfür ise siyaset adamlarına hiç yakışmaz. Demosthenes'in Aiskhines'e, Aiskhines'in Demosthenes'e söylediklerine, Hypereides'in Demades'e yazdıklarına bir bak: bunları Solon, Perikles, Lakedaimonlu Lykurgos ya da Lesboslu Pittakos söyler miydi? Üstelik Demosthenes'in küfürbazlığı yalnız mahkeme söylevlerindedir, Philippikoslar her türlü alaydan ve soytarılıktan temizdir. Çünkü bu tür sözler dinleyenlerden çok söyleyeni utandırır, ayrıca işleri karıştırır, meclisleri ve halk toplantılarını birbirine katar. Bu yüzden Phokion en iyisini yapmıştır: kendisine küfreden adama yol verip konuşmasını kesmiş, adam zar zor susunca tekrar kürsüye gelerek “Süvarileri ve ağır piyadeleri duydunuz; şimdi bana hafif piyadeler ve peltastlar hakkında konuşmak kaldı” demiştir.
Ama bu çoğu kişi için tutulması zor bir şey olduğundan, küfürbazların ağzı karşılık vererek kapatılması da çoğu kez faydasız olmadığından, verilen karşılık kısa olsun; öfke ve sinir göstermesin, şaka ve zarafetle karışmış, bir şekilde ısıran bir yumuşaklık göstersin. En iyi karşılıklar da söyleyenin üzerine dönenlerdir. Çünkü atana geri dönen oklar, vurulan şeyin gücü ve sertliği yüzünden geri sekmiş gibi görünür; bunun gibi söz de, hakaret edilen kişinin gücü ve zekâsı sayesinde hakaret edene dönmüş görünür. Epameinondas'ın, Thebailılara ve Argoslulara Oidipus'un babasını, Orestes'in annesini öldürmesini başlarına kakan Kallistratos'a söylediği söz böyledir: “Bunları yapanları biz kovduk, siz kabul ettiniz.” Spartalı Antalkidas da “Sizi Kephisos'tan çok kovaladık” diyen Atinalıya şu karşılığı vermiştir: “Biz sizi Eurotas'tan hiç kovalamadık ama.” Phokion da nüktelidir: Demades “Atinalılar seni öldürecek” diye bağırınca, “Delirirlerse beni, akıllanırlarsa seni” demiştir. Hatip Crassus'a da Domitius “Havuzunda besleyip ölen murena balığına ağlayan sen değil misin?” deyince, o da “Üç karısını gömüp ağlamayan sen değil misin?” diye karşılık vermiştir. Bu tür sözlerin hayatın başka alanlarında da faydası vardır.
ἐπεὶ δὲ πάσαις κορυδαλλίσι κατὰ Σιμωνίδην χρὴ λόφον ἐγγενέσθαι καὶ πᾶσα πολιτεία φέρει τινὰς ἔχθρας καὶ διαφοράς, οὐχ ἥκιστα προσήκει καὶ περὶ τούτων ἐσκέφθαι τὸν πολιτικόν. οἱ μὲν οὖν πολλοὶ τὸν Θεμιστοκλέα καὶ τὸν Ἀριστείδην ἐπαινοῦσιν ἐπὶ τῶν ὅρων τὴν ἔχθραν ἀποτιθεμένους, ὁσάκις ἐπὶ πρεσβείαν ἢ στρατηγίαν ἐξίοιεν, εἶτα πάλιν ἀναλαμβάνοντας. ἐνίοις δὲ καὶ τὸ Κρητίνου, τοῦ Μάγνητος ὑπερφυῶς ἀρέσκει Ἑρμείᾳ γὰρ ἀντιπολιτευόμενος ἀνδρὶ μὲν οὐ δυνατῷ φιλοτίμῳ δὲ καὶ λαμπρῷ τὴν ψυχήν, ἐπεὶ κατέσχεν ὁ Μιθριδατικὸς πόλεμος, τὴν πόλιν ὁρῶν κινδυνεύουσαν ἐκέλευσε τὸν Ἑρμείαν τὴν ἀρχὴν παραλαβόντα χρῆσθαι τοῖς πράγμασιν, αὐτοῦ μεταστάντος· εἰ δὲ βούλεται στρατηγεῖν ἐκεῖνον, αὐτὸν ἐκποδὼν ἀπελθεῖν, ὡς μὴ φιλοτιμούμενοι πρὸς ἀλλήλους ἀπολέσειαν τὴν πόλιν. ἤρεσεν ἡ πρόκλησις τῷ Ἑρμείᾳ, καὶ φήσας ἑαυτοῦ πολεμικώτερον εἶναι τὸν Κρητίναν ὑπεξῆλθε μετὰ παίδων καὶ γυναικός. ὁ δὲ Κρητίνας ἐκεῖνόν τε προύπεμψε, τῶν ἰδίων χρημάτων ἐπιδοὺς ὅσα φεύγουσιν ἦν ἢ πολιορκουμένοις χρησιμώτερα, καὶ τὴν πόλιν ἄριστα στρατηγήσας παρʼ οὐδὲν ἐλθοῦσαν ἀπολέσθαι περιεποίησεν ἀνελπίστως. εἰ γὰρ εὐγενὲς καὶ φρονήματος μεγάλου τὸ ἀναφωνῆσαι φιλῶ τέκνʼ, ἀλλὰ πατρίδʼ ἐμὴν μᾶλλον φιλῶ, πῶς οὐκ ἐκείνοις γε προχειρότερον εἰπεῖν ἑκάστῳ μισῶ τὸν δεῖνα καὶ βούλομαι ποιῆσαι κακῶς, ἀλλὰ πατρίδʼ ἐμὴν μᾶλλον φιλῶ; τὸ γὰρ μὴ θέλειν διαλυθῆναι πρὸς ἐχθρόν, ὧν ἕνεκα δεῖ καὶ φίλον προέσθαι, δεινῶς ἄγριον καὶ θηριῶδες. οὐ μὴν ἀλλὰ βέλτιον οἱ περὶ Φωκίωνα καὶ Κάτωνα, μηδʼ ὅλως ἔχθραν τινὰ πρὸς πολιτικὰς· τιθέμενοι διαφοράς, ἀλλὰ δεινοὶ καὶ ἀπαραίτητοι μόνον ἐν τοῖς δημοσίοις ἀγῶσιν ὄντες μὴ προέσθαι τὸ συμφέρον, ἐν δὲ τοῖς ἰδίοις ἀμηνίτως καὶ φιλανθρώπως χρώμενοι τοῖς ἐκεῖ διαφερομένοις. δεῖ γὰρ ἐχθρὸν μηδένα πολίτην νομίζειν, ἂν μή τις, οἷος Ἀριστίων ἢ Νάβις ἢ Κατιλίνας νόσημα καὶ ἀπόστημα πόλεως ἐγγένηται τοὺς δʼ ἄλλως ἀπᾴδοντας ὥσπερ ἁρμονικὸν ἐπιτείνοντα καὶ χαλῶντα πράως εἰς τὸ ἐμμελὲς ἄγειν, μὴ τοῖς ἁμαρτάνουσι σὺν ὀργῇ καὶ πρὸς ὕβριν ἐπιφυόμενον, ἀλλʼ ὡς Ὅμηρος ἠθικώτερον ὦ πέπον, ἦ τʼ ἐφάμην σε περὶ φρένας ἔμμεναι ʽἄλλων καὶ οἶσθα καὶ ἄλλον μῦθον ἀμείνονα τοῦδε νοῆσαι ἂν τέ τι χρηστὸν εἴπωσιν ἢ πράξωσι, μὴ τιμαῖς ἀχθόμενον αὐτῶν μηδὲ λόγων εὐφήμων ἐπὶ καλοῖς ἔργοις φειδόμενον· οὕτω γὰρ 3 τε ψόγος ὅπου δεῖ πίστιν ἕξει, καὶ πρὸς τὴν κακίαν διαβαλοῦμεν αὐτοὺς αὔξοντες τὴν ἀρετὴν καὶ ταῦτα παραβάλλοντες ἐκείνοις ὡς ἄξια καὶ πρέποντα μᾶλλον. ἐγὼ δὲ καὶ μαρτυρεῖν ἀξιῶ τὰ δίκαια καὶ τοῖς διαφόροις τὸν πολιτικὸν ἄνδρα καὶ βοηθεῖν κρινομένοις πρὸς τοὺς συκοφάντας καὶ ταῖς διαβολαῖς ἀπιστεῖν, ἂν ὦσιν ἀλλότριαι τῆς προαιρέσεως αὐτῶν· ὥσπερ ὁ Νέρων ἐκεῖνος ὀλίγον ἔμπροσθεν ἢ κτεῖναι τὸν Θρασέαν μάλιστα μισῶν καὶ φοβούμενος, ὅμως ἐγκαλοῦντός τινος ὡς κακῶς κεκριμένου καὶ ἀδίκως, ἐβουλόμην ἄν ἔφη Θρασέαν οὕτως ἐμὲ φιλεῖν, ὡς δικαστὴς ἄριστός ἐστιν. Οὐ χεῖρον δὲ καὶ πρὸς ἐπίπληξιν ἑτέρων φύσει πονηρῶν μᾶλλον ἁμαρτανόντων ἐχθροῦ μνησθέντα κομψοτέρου τὸ ἦθος εἰπεῖν ἀλλʼ ἐκεῖνος οὐκ ἂν τοῦτʼ εἶπεν οὐδʼ ἐποίησεν. ὑπομνηστέον δὲ καὶ πατέρων ἀγαθῶν ἐνίους, ὅταν ἐξαμαρτάνωσιν οἷον Ὅμηρος ἦ ὀλίγον οἷ παῖδα ἐοικότα γείνατο Τυδεύς· καὶ πρὸς Σκιπίωνα τὸν Ἀφρικανὸν Ἄππιος ἐν ἀρχαιρεσίαις διαγωνιζόμενος, ἡλίκον ἄν εἶπεν ὦ Παῦλε, στενάξειας ὑπὸ γῆς, αἰσθόμενος ὅτι σου τὸν υἱὸν ἐπὶ τιμητικὴν ἀρχὴν καταβαίνοντα Φιλόνικος ὁ τελώνης δορυφορεῖ τὰ γὰρ τοιαῦτα νουθετεῖ τοὺς ἁμαρτάνοντας ἅμα καὶ κοσμεῖ τοὺς νουθετοῦντας. πολιτικῶς δὲ καὶ ὁ Νέστωρ ὁ τοῦ Σοφοκλέους ἀποκρίνεται λοιδορούμενος ὑπὸ τοῦ Αἴαντος οὐ μέμφομαί σε· δρῶν γὰρ εὖ κακῶς λέγεις. καὶ Κάτων διενεχθεὶς πρὸς τὸν Πομπήιον ἐν οἷς ἐβιάζετο τὴν πόλιν μετὰ Καίσαρος, ἐπεὶ κατέστησαν εἰς πόλεμον, ἐκέλευσε Πομπηίῳ παραδοῦναι τὴν ἡγεμονίαν, ἐπειπὼν ὅτι τῶν αὐτῶν ἐστι καὶ ποιεῖν τὰ μεγάλα κακὰ καὶ παύειν. ὁ γὰρ μεμιγμένος ἐπαίνῳ ψόγος οὐκ ἔχων ὕβριν ἀλλὰ παρρησίαν, οὐδὲ θυμὸν ἀλλὰ δηγμὸν ἐμποιῶν καὶ μετάνοιαν, εὐμενὴς φαίνεται καὶ θεραπευτικός· αἱ δὲ λοιδορίαι τοῖς πολιτικοῖς ἣκιστα πρέπουσιν. ὅρα δὲ τὰ πρὸς Αἰσχίνην ὑπὸ Δημοσθένους εἰρημένα καὶ τὰ πρὸς τοῦτον ὑπʼ Αἰσχίνου, καὶ πάλιν ἃ πρὸς Δημάδην γέγραφεν Ὑπερείδης, εἰ Σόλων ἂν εἶπεν ἢ Περικλῆς ἢ Λυκοῦργος ὁ Λακεδαιμόνιος ἢ Πιττακὸς ὁ Λέσβιος. καίτοι γε καὶ Δημοσθένης ἐν τῷ δικανικῷ τὸ λοίδορον ἔχει μόνον, οἱ δὲ Φιλιππικοὶ καθαρεύουσι καὶ σκώμματος καὶ βωμολοχίας ἁπάσης· τὰ γὰρ τοιαῦτα τῶν ἀκουόντων μᾶλλον αἰσχύνει τοὺς λέγοντας, ἔτι δὲ καὶ σύγχυσιν ἀπεργάζεται τῶν πραγμάτων καὶ διαταράττει τὰ βουλευτήρια καὶ τὰς ἐκκλησίας. ὅθεν ἄρισθʼ ὁ Φωκίων ὑπεκστὰς τῷ λοιδοροῦντι καὶ παυσάμενος τοῦ λέγειν, ἐπεὶ μόλις ἐσιώπησεν ὁ ἄνθρωπος, αὖθις παρελθὼν οὐκοῦν ἔφη περὶ μὲν τῶν ἱππέων καὶ τῶν ὁπλιτῶν ἀκηκόατε, λείπεται δέ μοι περὶ τῶν ψιλῶν καὶ πελταστῶν διελθεῖν ἀλλʼ ἐπεὶ πολλοῖς γε δυσκάθεκτὸν ἐστι τὸ πρᾶγμα καὶ πολλάκις οὐκ ἀχρήστως οἱ λοιδοροῦντες ἐπιστομίζονται ταῖς ἀπαντήσεσιν, ἔστω βραχεῖα τῇ λέξει καὶ μὴ θυμὸν ἐμφαίνουσα μηδʼ ἀκραχολίαν, ἀλλὰ πραότητα μετὰ παιδιᾶς καὶ χάριτος ἁμωσγέπως δάκνουσαν· αἱ δʼ ἀντεπιστρέφουσαι μάλιστα τοιαῦται. καθάπερ γὰρ τῶν βελῶν ὅσα πρὸς τὸν βαλόντα φέρεται πάλιν ῥώμῃ τινὶ δοκεῖ καὶ στερεότητι τοῦ πληγέντος ἀνακρουόμενα τοῦτο πάσχειν· οὕτω τὸ λεχθὲν ὑπὸ ῥώμης καὶ συνέσεως τοῦ λοιδορηθέντος ἐπὶ τοὺς λοιδορήσαντας ἀναστρέφειν ἔοικεν· ὡς τὸ Ἐπαμεινώνδου πρὸς Καλλίστρατον, ὀνειδίζοντα Θηβαίοις καὶ Ἀργείοις τὴν Οἰδίποδος πατροκτονίαν καὶ τὴν Ὀρέστου μητροκτονίαν, ὅτι τοὺς ταῦτα ποιήσαντας ἡμῶν ἐκβαλόντων ὑμεῖς ἐδέξασθε καὶ τὸ Ἀνταλκίδου τοῦ Σπαρτιάτου πρὸς τὸν Ἀθηναῖον τὸν φήσαντα πολλάκις ὑμᾶς ἀπὸ τοῦ Κηφισοῦ ἐδιώξαμεν ἀλλʼ ἡμεῖς γʼ ὑμᾶς ἀπὸ τοῦ Εὐρώτα οὐδέποτε. χαριέντως δὲ καὶ ὁ Φωκίων, τοῦ Δημάδου κεκραγότος Ἀθηναῖοί σε ἀποκτενοῦσιν· ἄν γε μανῶσιν ἔφη σὲ δέ, ἂν σωφρονῶσι καὶ Κράσσος ὁ ῥήτωρ, Δομιτίου πρὸς αὐτὸν εἰπόντος οὐ σὺ μυραίνης ἐν κολυμβήθρᾳ σοι τρεφομένης εἶτʼ ἀποθανούσης ἔκλαυσας; ἀντηρώτησεν οὐ σὺ τρεῖς γυναῖκας ἔθαψας καὶ οὐκ ἐδάκρυσας; ταῦτα μὲν οὖν ἔχει τινὰ χρείαν καὶ πρὸς τὸν ἄλλον βίον.
1515. Bölüm
Kimileri, Katon gibi, siyasetin her alanına girer; iyi vatandaşın elinden geldiğince hiçbir kaygıdan ve görevden geri kalmaması gerektiğini düşünür. Epameinondas'ı da över: Thebailılar onu kıskançlık ve hakaret olsun diye telearkhos seçince görevi ihmal etmemiş, “Yalnız makam adamı değil, adam da makamı gösterir” diyerek, daha önce sokaklardaki gübrenin atılmasına ve yağmur sularının yönlendirilmesine bakmaktan ibaret bir hiç olan telearkhosluğu büyük ve saygın bir mevkiye çıkarmıştı. Ben de elbette şehrimize gelen ziyaretçilerin gülmesine yol açıyorum, çünkü sık sık sokakta bu tür işlerle uğraşırken görülüyorum. Ama Antisthenes'in anlatılan sözü bana yardımcı oluyor: Biri onun pazardan kendi tuzlu balığını kendisinin taşımasına şaşırınca “Kendim için” demişti. Ben ise tersine, kiremit ölçülürken, harç ve taş taşınırken başında durduğum için beni suçlayanlara şöyle diyorum: “Bu işleri kendim için değil, vatanım için yapıyorum.” Çünkü insan kendi hesabına, kendi işi için uğraşırsa daha pek çok konuda küçük ve cimri görünür; ama kamu için, şehir için yapıyorsa bu alçaklık değildir, tersine, küçük şeylere kadar uzanan gayret ve özen daha büyüktür.
Başkaları ise Perikles'in yolunu daha saygın ve daha görkemli bulur. Peripatetik Kritolaos da bunlardandır. Ona göre Atina'daki Salaminia ve Paralos gemileri her iş için değil, zorunlu ve büyük işler için denize indirildiği gibi, insan da kendini en önemli ve en büyük işler için kullanmalıdır; kâinatın kralı gibi. Euripides'in dediği üzere: “Çünkü tanrı aşırı olanla ilgilenir, küçükleri talihe bırakıp geçer.” Theagenes'in aşırı şan hırsını ve yarış tutkusunu da övmeyiz. O yalnız büyük oyunların hepsini kazanmakla kalmamış, pek çok yarışmada, yalnız pankrationda değil boksta ve uzun koşuda da üstün gelmişti. Sonunda, bir ölüyü anmak için verilen kahraman yemeğinde, âdet olduğu üzere herkese payı konulduğunda ayağa fırlayıp pankration yapmış, kendisi varken kimsenin kazanmaması gerektiğini düşünmüştü. Böylece bin iki yüz çelenk topladı, ama bunların çoğunu değersiz yığın saymak gerekir. Her siyasi iş için soyunanların da ondan farkı yoktur. Kısa sürede kalabalığın gözünden düşer, yük hâline gelirler; başarınca kıskanılırlar, başarısız olunca sevinçle karşılanırlar. Yaptıkları işlerin başında hayranlık uyandıran şey de zamanla alay ve gülme konusu olur. Şu sözler bunun örneğidir: “Metiokhos komutanlık eder, Metiokhos yolları yönetir, Metiokhos ekmeğe bakar, Metiokhos arpa ununa, Metiokhos her şeyi düzeltir, Metiokhos cehennemin dibine gitsin.” Bu adam Perikles'in arkadaşlarından biriydi ve anlaşılan onun sayesinde kazandığı gücü kıskanç bakışları çekecek kadar bıkkınlık verici biçimde kullanıyordu. Derler ki devlet adamı halka, sevgilisine yaklaşır gibi yaklaşmalı ve yokken ardında özlem bırakmalıdır. Afrikalı Scipio da uzun süre kırda yaşayarak bunu yapıyor, hem kıskançlığın yükünü hafifletiyor hem de şöhretinin altında ezildiğini düşünenlere nefes aldırıyordu. Klazomenaili Timesias şehri için her bakımdan iyi bir adamdı, ama her işi kendisi yaptığı için kıskanıldığını ve nefret edildiğini fark etmiyordu. Sonunda başına şöyle bir şey geldi. O geçerken yolda bir çukurdan bir aşık kemiğini vurup çıkarmaya çalışan çocuklar vardı. Bazıları kemiğin yerinde durduğunu söylüyordu, ama vuran çocuk “Bu nasıl çıktıysa ben de Timesias'ın beynini öyle çıkarırım” dedi. Timesias bunu duyunca kıskançlığın herkese işlediğini anladı; eve dönüp olayı karısına anlattı, ona eşyalarını toplayıp ardından gelmesini söyledi ve hemen kapıdan çıkıp şehri terk etti. Themistokles de Atinalılardan böyle bir davranış görünce “Ey talihliler, neden aynı kişilerden tekrar tekrar iyilik görmekten yoruluyorsunuz?” demişe benzer.
Bu sözlerin bir kısmı doğru, bir kısmı yanlıştır. İnsan iyi niyet ve özen bakımından hiçbir kamu işinden uzak durmamalı, hepsine dikkat etmeli ve her birini bilmelidir; gemide şehrin son ihtiyaçlarını ve felaketlerini bekleyen kutsal bir eşya gibi köşede saklanmamalıdır. Ama kaptanlar bazı işleri kendi elleriyle yapar, bazılarını da uzakta oturup başkalarının eliyle, başka aletlerle döndürüp çevirir, tayfalardan, pruva gözcülerinden, kürekçi başlarından yararlanır, bunlardan bazılarını da sık sık kıça çağırıp dümeni onlara bırakır. Devlet adamı da böyle başkalarına yönetme imkânı tanımalı, onları iyi niyetle ve insanca kürsüye davet etmelidir. Şehrin bütün işlerini kendi konuşmaları, kararları ve eylemleriyle yürütmemeli, güvenilir ve iyi adamlar bulundurup her birini kendine uygun ihtiyaca yerleştirmelidir. Perikles'in komutanlıkta Menippos'u kullanması, Areios Pagos Meclisini Ephialtes aracılığıyla alçaltması, Megaralılar aleyhindeki kararı Kharinos aracılığıyla onaylatması, Lampon'u da Thurii'nin kurucusu olarak göndermesi gibi. Çünkü güç birçok kişiye dağılmış görünürse, kıskançlığın ağırlığı daha az rahatsız eder, işler de daha iyi görülür. Elin parmaklara bölünmesi onu zayıflatmamış, tersine maharetli bir alet hâline getirmiştir; bunun gibi siyasette başkalarıyla iş paylaşan da ortaklık sayesinde eylemi daha etkili kılar. Doymak bilmez şöhret ya da güç hırsıyla şehrin bütün yükünü üstüne alan, tabiatının uygun olmadığı, eğitimini almadığı işlere girişen adam ise, Kleon'un komutanlığa, Philopoimen'in donanma komutanlığına, Hannibal'in halk önünde konuşmaya girişmesi gibi, yanıldığında mazeret bulamaz. Euripides'in şu sözünü de duyar: “Marangoz olduğun hâlde tahta işi yapmıyordun.” İkna kabiliyetin yokken elçilik ediyordun, tembelken idarecilik yapıyordun, hesap kitap bilmeden hazineyi yönetiyordun, yaşlı ve zayıfken komutanlık ediyordun, denir. Perikles ise gücü Kimon ile paylaşmıştı: kendisi şehirde yönetecek, Kimon gemileri donatıp barbarlarla savaşacaktı. Çünkü biri siyasete, öbürü savaşa daha yatkındı. Anaphlystoslu Euboulos da övülür: çok güven ve güç sahibi olmakla birlikte Yunan işlerinin hiçbirini üstlenmemiş, komutanlığa da gelmemiş, kendini mali işlere vererek kamu gelirlerini artırmış ve bununla şehre büyük fayda sağlamıştır. Iphikrates ise evinde çok sayıda kişinin önünde söylev alıştırması yaptığı için alay konusu olmuştu. Çünkü iyi bir hatip olsa bile, kötü olmasa bile, silahtaki şöhretiyle yetinip okulu sofistlere bırakmalıydı.
πολιτείας δʼ οἱ μὲν εἰς ἅπαν ἐνδύονται μέρος, ὥσπερ ὁ Κάτων, οὐδεμιᾶς ἀξιοῦντες εἰς δύναμιν ἀπολείπεσθαι φροντίδος οὐδʼ ἐπιμελείας τὸν ἀγαθὸν πολίτην· καὶ τὸν Ἐπαμεινώνδαν ἐπαινοῦσιν, ὅτι φθόνῳ καὶ πρὸς ὕβριν ἀποδειχθεὶς τελέαρχος ὑπὸ τῶν Θηβαίων οὐκ ἠμέλησεν, ἀλλʼ εἰπὼν ὡς οὐ μόνον ἀρχὴ ἄνδρα δείκνυσιν ἀλλὰ καὶ ἀρχὴν ἀνήρ, εἰς μέγα καὶ σεμνὸν ἀξίωμα προήγαγε τὴν τελεαρχίαν, οὐδὲν οὖσαν πρότερον ἀλλʼ περὶ τοὺς στενωποὺς ἐκβολῆς κοπρίων καὶ ῥευμάτων ἀποτροπῆς ἐπιμέλειάν τινα. κἀγὼ δʼ ἀμέλει παρέχω γέλωτα τοῖς παρεπιδημοῦσιν, ὁρώμενος ἐν δημοσίῳ περὶ τὰ τοιαῦτα πολλάκις· ἀλλὰ βοηθεῖ μοι τὸ τοῦ Ἀντισθένους μνημονευόμενον · θαυμάσαντος γάρ τινος, εἰ διʼ ἀγορᾶς αὐτὸς φέρει τάριχος, ἐμαυτῷ γʼ εἶπεν ἐγὼ δʼ ἀνάπαλιν πρὸς τοὺς ἐγκαλοῦντας, εἰ κεράμῳ παρέστηκα διαμετρουμένῳ καὶ φυράμασι καὶ λίθοις παρακομιζομένοις, οὐκ ἐμαυτῷ γέ φημι ταῦτʼ οἰκονομεῖν ἀλλὰ τῇ πατρίδι. καὶ γὰρ εἰς ἄλλα πολλὰ μικρὸς ἄν τις εἴη καὶ γλίσχρος αὑτῷ διοικῶν καὶ διʼ αὑτὸν πραγματευόμενος· εἰ δὲ δημοσίᾳ καὶ διὰ τὴν πόλιν, οὐκ ἀγεννής, ἀλλὰ μεῖζον τὸ μέχρι μικρῶν ἐπιμελὲς καὶ πρόθυμον. ἕτεροι δὲ σεμνότερον οἴονται καὶ μεγαλοπρεπέστερον εἶναι τὸ τοῦ Περικλέους· ὧν καὶ Κριτόλαός ἐστιν ὁ Περιπατητικὸς ἀξιῶν, ὥσπερ ἡ Σαλαμινία ναῦς Ἀθήνησι καὶ ἡ Πάραλος οὐκ ἐπὶ πᾶν ἔργον ἀλλʼ ἐπὶ τὰς ἀναγκαίας καὶ μεγάλας κατεσπῶντο πράξεις, οὕτως ἑαυτῷ πρὸς τὰ κυριώτατα καὶ μέγιστα χρῆσθαι, ὡς ὁ τοῦ κόσμου βασιλεύς, τῶν ἄγαν γὰρ ἅπτεται θεός, τὰ μικρὰ δʼ εἰς τύχην ἀνεὶς ἐᾷ κατὰ τὸν Εὐριπίδην. οὐδὲ γὰρ τοῦ Θεαγένους τὸ φιλότιμον ἄγαν καὶ φιλόνεικον ἐπαινοῦμεν, ὃς οὐ μόνον τὴν περίοδον νενικηκὼς ἀλλὰ καὶ πολλοὺς ἀγῶνας, οὐ παγκρατίῳ μόνον ἀλλὰ καὶ πυγμῇ καὶ δολίχῳ, τέλος ἡρῷα δειπνῶν ἐπιταφίου τινός, ὥσπερ εἰώθει, προτεθείσης ἅπασι τῆς μερίδος, ἀναπηδήσας διεπαγκρατίασεν, ὡς οὐδένα νικᾶν δέον αὐτοῦ παρόντος· ὅθεν ἤθροισε χιλίους καὶ διακοσίους στεφάνους, ὧν συρφετὸν ἄν τις ἡγήσαιτο τοὺς πλείστους. οὐδὲν οὖν τούτου διαφέρουσιν οἱ πρὸς πᾶσαν ἀποδυόμενοι πολιτικὴν πρᾶξιν, ἀλλὰ μεμπτούς τε ταχὺ ποιοῦσιν ἑαυτοὺς τοῖς πολλοῖς, ἐπαχθεῖς τε γίγνονται καὶ κατορθοῦντες ἐπίφθονοι, κἂν σφαλῶσιν, ἐπίχαρτοι, καὶ τὸ θαυμαζόμενον αὐτῶν ἐν ἀρχῇ τῆς ἐπιμελείας εἰς χλευασμὸν ὑπονοστεῖ καὶ γέλωτα. τοιοῦτον τὸ Μητίοχος μὲν γὰρ στρατηγεῖ, Μητίοχος δὲ τὰς ὁδούς, Μητίοχος δʼ ἄρτους ἐπωπᾷ, Μητίοχος δὲ τἄλφιτα, Μητίοχος δὲ πάντʼ ἀκεῖται, Μητίοχος δʼ οἰμώξεται. τῶν Περικλέους οὗτος εἷς ἦν ἑταίρων, τῇ διʼ ἐκεῖνον, ὡς ἔοικε, δυνάμει χρώμενος ἐπιφθόνως καὶ κατακόρως. δεῖ δέ, ὥς φασιν, ἐρῶντι τῷ δήμῳ τὸν πολιτικὸν προσφέρεσθαι καὶ μὴ παρόντος ἑαυτοῦ πόθον ἐναπολείπειν · ὃ καὶ Σκιπίων ὁ Ἀφρικανὸς ἐποίει πολὺν χρόνον ἐν ἀγρῷ διαιτώμενος, ἅμα καὶ τοῦ φθόνου τὸ βάρος ἀφαιρῶν καὶ διδοὺς ἀναπνοὴν τοῖς πιέζεσθαι δοκοῦσιν ὑπὸ τῆς ἐκείνου δόξης. Τιμησίας δʼ ὁ Κλαζομένιος τὰ μὲν ἄλλα ἦν περὶ τὴν πόλιν ἀνὴρ ἀγαθός, τῷ δὲ πάντα πράσσειν διʼ ἑαυτοῦ φθονούμενος ἠγνόει καὶ μισούμενος, ἕως αὐτῷ συνέβη τι τοιοῦτον · ἔτυχον ἐν ὁδῷ παῖδες ἐκ λάκκου τινὸς ἀστράγαλον ἐκκόπτοντες, ἐκείνου παριόντος· ὧν οἱ μὲν ἔφασκον μένειν, ὁ δὲ πατάξας οὕτως εἶπεν ἐκκόψαιμι Τιμησίου τὸν ἐγκέφαλον, ὡς οὗτος ἐκκέκοπται. τοῦθʼ ὁ Τιμησίας ἀκούσας καὶ συνεὶς τὸν διήκοντα διὰ πάντων αὑτοῦ φθόνον, ἀναστρέψας ἔφρασε τὸ πρᾶγμα τῇ γυναικί, καὶ κελεύσας ἕπεσθαι συνεσκευασμένην εὐθὺς ἀπὸ τῶν θυρῶν ᾤχετʼ ἀπιὼν ἐκ τῆς πόλεως. ἔοικε δὲ καὶ Θεμιστοκλῆς, τοιούτου τινὸς ἀπαντῶντος αὐτῷ παρὰ τῶν Ἀθηναίων, εἰπεῖν τί, μακάριοι, κοπιᾶτε πολλάκις εὖ πάσχοντες; Τῶν δὲ τοιούτων τὰ μὲν ὀρθῶς τὰ δʼ οὐκ εὖ λέλεκται. τῇ μὲν γὰρ εὐνοίᾳ καὶ κηδεμονίᾳ δεῖ μηδενὸς ἀφεστάναι τῶν κοινῶν, ἀλλὰ πᾶσι προσέχειν καὶ γιγνώσκειν ἕκαστα, μηδʼ ὥσπερ ἐν πλοίῳ σκεῦος ἱερὸν ἀποκεῖσθαι τὰς ἐσχάτας περιμένοντα χρείας τῆς πόλεως καὶ τύχας ἀλλʼ ὡς οἱ κυβερνῆται τὰ μὲν ταῖς χερσὶ διʼ αὑτῶν πράττουσι, τὰ δʼ ὀργάνοις ἑτέροις διʼ ἑτέρων ἄπωθεν καθήμενοι περιάγουσι καὶ στρέφουσι, χρῶνται δὲ καὶ ναύταις καὶ πρῳρεῦσι καὶ κελευσταῖς, καὶ τούτων ἐνίους ἀνακαλούμενοι πολλάκις εἰς πρύμναν ἐγχειρίζουσι τὸ πηδάλιον οὕτω τῷ πολιτικῷ προσήκει παραχωρεῖν μὲν ἑτέροις ἄρχειν καὶ προσκαλεῖσθαι πρὸς τὸ βῆμα μετʼ εὐμενείας καὶ φιλανθρωπίας, κινεῖν δὲ μὴ πάντα τὰ τῆς πόλεως τοῖς αὑτοῦ λόγοις καὶ ψηφίσμασιν ἢ πράξεσιν, ἀλλʼ ἔχοντα πιστοὺς καὶ ἀγαθοὺς ἄνδρας ἕκαστον ἑκάστῃ χρείᾳ κατὰ τὸ οἰκεῖον προσαρμόττειν ὡς Περικλῆς Μενίππῳ μὲν ἐχρῆτο πρὸς τὰς στρατηγίας, διʼ Ἐφιάλτου δὲ τὴν ἐξ Ἀρείου πάγου βουλὴν ἐταπείνωσε, διὰ δὲ Χαρίνου τὸ κατὰ Μεγαρέων ἐκύρωσε ψήφισμα, Λάμπωνα δὲ Θουρίων οἰκιστὴν ἐξέπεμψεν. οὐ γὰρ μόνον, τῆς δυνάμεως εἰς πολλοὺς διανέμεσθαι δοκούσης, ἧττον ἐνοχλεῖ τῶν φθόνων τὸ μέγεθος, ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν χρειῶν ἐπιτελεῖται μᾶλλον. ὡς γὰρ ὁ τῆς χειρὸς εἰς τοὺς δακτύλους μερισμὸς οὐκ ἀσθενῆ πεποίηκεν ἀλλὰ τεχνικὴν καὶ ὀργανικὴν αὐτῆς τὴν χρῆσιν, οὕτως ὁ πραγμάτων ἑτέροις ἐν πολιτείᾳ μεταδιδοὺς ἐνεργοτέραν ποιεῖ τῇ κοινωνίᾳ τὴν πρᾶξιν ὁ δʼ ἀπληστίᾳ δόξης ἢ δυνάμεως πᾶσαν αὑτῷ τὴν πόλιν ἀνατιθεὶς καὶ πρὸς ὃ μὴ πέφυκε μηδʼ ἤσκηται προσάγων αὑτόν, ὡς Κλέων πρὸς τὸ στρατηγεῖν Φιλοποίμην δὲ πρὸς τὸ ναυαρχεῖν Ἀννίβας δὲ πρὸς τὸ δημηγορεῖν, οὐκ ἔχει παραίτησιν ἁμαρτάνων ἀλλὰ προσακούει τὸ τοῦ Εὐριπίδου τέκτων γὰρ ὢν ἔπρασσες οὐ ξυλουργικά λέγειν ἀπίθανος ὢν ἐπρέσβευες ἢ ῥᾴθυμος ὢν ὠκονόμεις, ψήφων ἄπειρος ἐταμίευες ἢ γέρων καὶ ἀσθενὴς ἐστρατήγεις. Περικλῆς δὲ καὶ πρὸς Κίμωνα διενείματο τὴν δύναμιν, αὐτὸς μὲν ἄρχειν ἐν ἄστει, τὸν δὲ πληρώσαντα τὰς ναῦς τοῖς βαρβάροις πολεμεῖν· ἦν γὰρ ὁ μὲν πρὸς πολιτείαν ὁ δὲ πρὸς πόλεμον εὐφυέστερος. ἐπαινοῦσι δὲ καὶ τὸν Ἀναφλύστιον Εὔβουλον, ὅτι πίστιν ἔχων ἐν τοῖς μάλιστα καὶ δύναμιν οὐδὲν τῶν Ἑλληνικῶν ἔπραξεν οὐδʼ ἐπὶ στρατηγίαν ἦλθεν, ἀλλʼ ἐπὶ τὰ χρήματα τάξας; ἑαυτὸν ηὔξησε τὰς κοινὰς προσόδους καὶ μεγάλα τὴν πόλιν ἀπὸ τούτων ὠφέλησεν. Ἰφικράτης δὲ καὶ μελέτας λόγων, ποιούμενος ἐν οἴκῳ πολλῶν παρόντων, ἐχλευάζετο καὶ γὰρ εἰ λογεὺς ἀγαθὸς ἀλλὰ μὴ φαῦλος ἦν, ἔδει τὴν, ἐν τοῖς ὅπλοις δόξαν ἀγαπῶντα τῆς σχολῆς ἐξίστασθαι τοῖς σοφισταῖς.
1616. Bölüm
Her halkta siyasetçilere karşı bir kötü niyet ve kusur arama eğilimi vardır. Yararlı işlerin çoğu, karşı çıkılmadan ve itiraz edilmeden yapılırsa bunların gizli bir anlaşmayla yürütüldüğünden kuşkulanırlar; siyasi arkadaşlıkları ve dostlukları en çok kötüleyen şey de budur. Elbette gerçek bir düşmanlığı ya da anlaşmazlığı bir kenarda saklamak söz konusu değildir. Khioslu halk önderi Onomademos, iç mücadelede üstün gelince karşıtlarının hepsinin sürülmesine izin vermemiş ve “Düşmanlardan büsbütün kurtulup dostlarla kavga etmeye başlamayalım” demiştir. Bu saflıktır. Ama kalabalık büyük ve kurtarıcı bir konuda kuşkuya düşerse, herkes önceden anlaşmış gibi aynı görüşü söylememelidir. İki üç dost ayrılıp hafifçe itiraz etmeli, sonra çürütülmüş gibi görüş değiştirmelidir; böylece çıkarın yönlendirdiği izlenimi verip halkı da peşlerinden sürüklerler. Daha küçük, büyük bir sonuca varmayan işlerde ise dostların gerçekten anlaşmazlığa düşmesine, her birinin kendi aklıyla davranmasına izin vermek kötü olmaz; böylece en önemli ve en büyük işlerde en iyi olan için önceden hazırlanmadan görüş birliğine varmış gibi görünürler.
ἐπεὶ δὲ παντὶ· δήμῳ τὸ κακόηθες καὶ φιλαίτιον ἔνεστι πρὸς τοὺς πολιτευομένους καὶ πολλὰ τῶν χρησίμων, ἂν μὴ στάσιν ἔχῃ μηδʼ ἀντιλογίαν, ὑπονοοῦσι πράττεσθαι συνωμοτικῶς, καὶ τοῦτο διαβάλλει μάλιστα τὰς ἑταιρείας καὶ φιλίας· ἀληθινὴν μὲν ἔχθραν ἢ διαφορὰν οὐδεμίαν ἑαυτοῖς ὑπολειπτέον, ὡς ὁ τῶν Χίων δημαγωγὸς Ὀνομάδημος οὐκ εἴα τῇ στάσει κρατήσας πάντας ἐκβάλλειν τοὺς ὑπεναντίους ὅπως ἔφη μὴ πρὸς τοὺς φίλους ἀρξώμεθα διαφέρεσθαι, τῶν ἐχθρῶν παντάπασιν. ἀπαλλαγέντες. τοῦτο μὲν γὰρ εὔηθες· ἀλλʼ, ὅταν ὑπόπτως ἔχωσιν οἱ πολλοὶ πρός τι πρᾶγμα καὶ μέγα καὶ σωτήριον, οὐ δεῖ πάντας ὥσπερ ἀπὸ συντάξεως ἥκοντας τὴν αὐτὴν λέγειν γνώμην, ἀλλὰ καὶ δύο καὶ τρεῖς διαστάντας ἀντιλέγειν ἠρέμα τῶν φίλων, εἶθʼ ὥσπερ ἐξελεγχομένους μετατίθεσθαι συνεφέλκονται γὰρ οὕτω τὸν δῆμον, ὑπὸ τοῦ συμφέροντος ἄγεσθαι δόξαντες ἐν μέντοι τοῖς ἐλάττοσι καὶ πρὸς μέγα μηδὲν διήκουσιν οὐ χεῖρόν ἐστι καὶ ἀληθῶς; ἐᾶν διαφέρεσθαι τοὺς φίλους,ἕκαστον ἰδίῳ λογισμῷ χρώμενον, ὅπως περὶ τὰ κυριώτατα καὶ μέγιστα φαίνωνται πρὸς τὸ βέλτιστον οὐκ ἐκ παρασκευῆς ὁμοφρονοῦντες.
1717. Bölüm
Devlet adamı tabiatça her zaman şehrin yöneticisidir, tıpkı arılardaki bey gibi; kamu işlerini bu bilinçle ele almalıdır. Seçimle verilen ve “yetki” denen makamların peşinden ise ne aşırı ne de sık sık koşmalıdır, çünkü makam düşkünlüğü ne saygın ne de halka uygundur. Halk kanuna uygun olarak verip çağırdığında da bunları geri çevirmemelidir; şöhretinin altında kalsalar bile kabul etmeli ve onları yüceltmelidir. Çünkü büyük makamların kendisini süslediği kişinin küçük makamları da süslemesi adildir. Atina'da komutanlık, Rodos'ta prytanlık, bizde boiotarkhlık gibi daha ağır makamlarda ölçülü davranıp biraz geri durmalı, biraz taviz vermeli; küçük makamlara ise itibar ve ağırlık katmalıdır. Böylece bunlarda küçümsenmez, onlarda kıskanılmayız.
Herhangi bir makama geçerken yalnız Perikles'in khlamysini giyerken kendine hatırlattığı düşünceleri aklında tutmamalıdır: “Dikkat et, Perikles, özgür insanları yönetiyorsun, Yunanları yönetiyorsun, Atinalı vatandaşları yönetiyorsun.” Şunu da kendine söylemelidir: “Yöneten sen de yönetilensin; şehrin prokonsüllere, Caesar'ın vekillerine tabi. Bu, ova mızrağı değil, eski Sardeis değil, o eski Lydia gücü değil.” Khlamysini daha sade giymeli, komutanlık makamından Romalı valinin kürsüsüne bakmalı, başının üzerinde Romalı çizmelerini görüp çelengine çok güvenmemeli, gururlanmamalıdır. Oyuncuları taklit etmelidir: onlar sahnedeki oyuna kendi duygularını, karakterlerini ve itibarlarını katar, ama suflörü dinler, egemenlerin verdiği yetkinin ritmini ve ölçüsünü aşmazlar. Çünkü burada sahneden düşüş ıslıkla, alayla ya da yuhalamayla sonuçlanmaz; pek çokları için “korkunç cezacı, boyun kesen balta” üzerlerine inmiştir; sizin Pardalas ve arkadaşlarının sınırları unuttuklarında başına geldiği gibi. Bir diğeri de bir adaya sürülüp Solon'un dediği gibi olmuştur: “Pholegandroslu ya da Sikinoslu, vatanını, Atinalı olmak yerine değiştirmiş.”
Küçük çocukların babalarının ayakkabılarını giymeye, çelenklerini takmaya çalıştıklarını görünce eğlenerek güleriz. Ama şehirlerdeki yöneticiler, atalarının şimdiki şartlara ve zamana uygun olmayan işlerini, düşüncelerini ve eylemlerini taklit etmeyi halka akılsızca emredip kalabalıkları coşturursa, gülünç duruma düşerler; başlarına da artık gülünecek olmayan işler gelir, meğer ki iyice hor görülsünler. Çünkü eski Yunanların bugünkülere anlatılarak ahlaklarını düzeltecek, onları akıllandıracak daha pek çok işi vardır. Atina'da savaşları değil, Otuzlar için alınan af kararını hatırlatmak gibi; Miletos'un Düşüşü tragedyasını sahneye koyan Phrynikhos'un cezalandırılmasını; Kassandros Thebai'yi yeniden kurarken çelenk takmalarını; Argos'ta Argosluların kendilerinden bin beş yüz kişiyi öldürdüğü sopa katliamını duyunca meclisin çevresinde arınma kurbanı dolaştırılmasını emretmelerini; Harpalos olayında evleri ararken yalnız yeni evlenmiş adamın evini atlamalarını hatırlatmak gibi. Bugün de bunlara özenerek atalara benzemek mümkündür. Marathon'u, Eurymedon'u, Plataia'yı ve kalabalıkları boş yere kabartan, şişiren bütün örnekleri ise sofistlerin okullarına bırakmalıdır.
φύσει μὲν οὖν ἄρχων ἀεὶ πόλεως ὁ πολιτικὸς ὥσπερ ἡγεμὼν ἐν μελίτταις, καὶ τοῦτο χρὴ διανοούμενον ἔχειν τὰ δημόσια διὰ χειρός· ἃς δʼ ὀνομάζουσιν ἐξουσίας καὶ χειροτονοῦσιν ἀρχὰς μήτʼ ἄγαν διώκειν καὶ πολλάκις, οὐ γὰρ σεμνὸν οὐδὲ δημοτικὸν ἡ φιλαρχία· μήτʼ ἀπωθεῖσθαι, τοῦ δήμου κατὰ νόμον διδόντος καὶ καλοῦντος ἀλλὰ κἂν ταπεινότεραι τῆς δόξης ὦσι, δέχεσθαι καὶ συμφιλοτιμεῖσθαι δίκαιον γὰρ ὑπὸ τῶν μειζόνων κοσμουμένους ἀρχῶν ἀντικοσμεῖν τὰς,·ʼ ἐλάττονας, καὶ τῶν μὲν βαρυτέρων οἷον στρατηγίας Ἀθήνησι καὶ πρυτανείας ἐν Ῥόδῳ καὶ βοιωταρχίας παρʼ ἡμῖν, ὑφίεσθαὶ τι καὶ παρενδιδόναι μετριάζοντα ταῖς δὲ μικροτέραις ἀξίωμα προστιθέναι καὶ ὄγκον, ὅπως μήτε περὶ ταύτας εὐκαταφρόνητοι μήτε ἐπίφθονοι περὶ ἐκείνας ὦμεν. εἰσιόντα δʼ εἰς ἅπασαν ἀρχὴν οὐ μόνον ἐκείνους δεῖ προχειρίζεσθαι τοὺς λογισμούς, οὓς ὁ Περικλῆς αὑτὸν ὑπεμίμνησκεν ἀναλαμβάνων τὴν χλαμύδα πρόσεχε, Περίκλεις ἐλευθέρων ἄρχεις, Ἑλλήνων ἄρχεις, πολιτῶν Ἀθηναίων· ἀλλὰ κἀκεῖνο λέγειν πρὸς ἑαυτὸν ἀρχόμενος ἄρχεις, ὑποτεταγμένης πόλεως ἀνθυπάτοις, ἐπιτρόποις Καίσαρος· οὐ ταῦτα λόγχη πεδιάς, οὐδʼ αἱ παλαιαὶ Σάρδεις οὐδʼ ἡ Λυδῶν ἐκείνη δύναμις εὐσταλεστέραν δεῖ τὴν χλαμύδα ποιεῖν, καὶ βλέπειν ἀπὸ τοῦ στρατηγίου πρὸς τὸ βῆμα, καὶ τῷ στεφάνῳ μὴ πολὺ φρονεῖν μηδὲ πιστεύειν, ὁρῶντα τοὺς καλτίους ἐπάνω τῆς κεφαλῆς· ἀλλὰ μιμεῖσθαι τοὺς ὑποκριτάς, πάθος; μὲν ἴδιον καὶ ἦθος καὶ ἀξίωμα τῷ ἀγῶνι προστιθέντας, τοῦ δʼ ὑποβολέως ἀκούοντας καὶ μὴ παρεκβαίνοντας τοὺς ῥυθμοὺς καὶ τὰ μέτρα τῆς διδομένης ἐξουσίας ὑπὸ τῶν κρατούντων. ἡ γὰρ ἔκπτωσις οὐ φέρει συριγμὸν οὐδὲ χλευασμὸν οὐδὲ κλωγμόν, ἀλλὰ πολλοῖς μὲν ἐπέβη δεινὸς κολαστὴς πέλεκυς αὐχένος τομεύς, ὡς τοῖς περὶ Παρδάλαν· τὸν ὑμέτερον ἐκλαθομένοις τῶν ὅρων ὁ δέ τις ἐκριφεὶς εἰς νῆσον γέγονε κατὰ τὸν Σόλωνα Φολεγάνδριος ἢ Σικινήτης, ἀντί.,γʼ Ἀθηναίου πατρίδʼ ἀμειψάμενος. τὰ μὲν γὰρ μικρὰ παιδία τῶν πατέρων ὁρῶντες ἐπιχειροῦντα τὰς κρηπῖδας ὑποδεῖσθαι καὶ τοὺς στεφάνους περιτίθεσθαι μετὰ παιδιᾶς γελῶμεν, οἱ δʼ ἄρχοντες ἐν ταῖς πόλεσιν ἀνοήτως τὰ τῶν προγόνων ἔργα καὶ φρονήματα καὶ πράξεις ἀσυμμέτρους τοῖς παροῦσι καιροῖς καὶ πράγμασιν οὔσας μιμεῖσθαι κελεύοντες ἐξαίρουσι τὰ πλήθη, γέλωτά τε ποιοῦντες οὐκέτι γέλωτος ἄξια πάσχουσιν, ἂν μὴ πάνυ καταφρονηθῶσι. πολλὰ γὰρ ἔστιν ἄλλα τῶν πρότερον Ἑλλήνων διεξιόντα τοῖς νῦν ἠθοποιεῖν καὶ σωφρονίζειν, ὡς Ἀθήνησιν ὑπομιμνήσκοντα μὴ τῶν πολεμικῶν, ἀλλʼ οἷόν ἐστι τὸ ψήφισμα τὸ τῆς ἀμνηστίας ἐπὶ τοῖς τριάκοντα· καὶ τὸ ζημιῶσαι Φρύνιχον τραγῳδίᾳ διδάξαντα τὴν Μιλήτου ἅλωσιν· καὶ ὅτι, Θήβας Κασάνδρου κτίζοντος, ἐστεφανηφόρησαν τὸν δʼ ἐν Ἄργει πυθόμενοι σκυταλισμόν, ἐν ᾧ πεντακοσίους καὶ χιλίους ἀνῃρήκεσαν ἐξ αὑτῶν οἱ Ἀργεῖοι, περιενεγκεῖν καθάρσιον περὶ τὴν ἐκκλησίαν ἐκέλευσαν ἐν· δὲ τοῖς Ἁρπαλείοις τὰς οἰκίας ἐρευνῶντες μόνην τὴν τοῦ γεγαμηκότος νεωστὶ παρῆλθον. ταῦτα γὰρ καὶ νῦν ἔξεστι ζηλοῦντας ἐξομοιοῦσθαι τοῖς προγόνοις· τὸν δὲ Μαραθῶνα καὶ τὸν Εὐρυμέδοντα καὶ τὰς Πλαταιάς, καὶ ὅσα τῶν παραδειγμάτων οἰδεῖν ποιεῖ καὶ φρυάττεσθαι διακενῆς τοὺς πολλούς, ἀπολιπόντας ἐν ταῖς σχολαῖς τῶν σοφιστῶν.
1818. Bölüm
Kendini ve vatanını yöneticiler karşısında suçsuz tutmakla yetinmemeli, yukarıdaki en güçlü kişilerden birini her zaman dost edinmelidir; bu, siyasetin sağlam dayanağıdır. Çünkü Romalılar da dostlarının siyasi çabalarına büyük bir istekle destek olur. Polybios ile Panaitios'un Scipio'nun kendilerine duyduğu iyi niyet sayesinde vatanlarına büyük fayda sağlaması gibi, yöneticilerle dostluğun meyvesini alıp kamunun saadetine taşımak güzeldir. Caesar da Alexandreia'yı ele geçirdiğinde Areios'u elinden tutarak şehre birlikte girmiş ve yakınları arasında yalnız onunla konuşmuştu. Sonra en kötüsünü bekleyip yalvaran Alexandreialılara, onlarla şehrin büyüklüğü, kurucusu İskender ve üçüncü olarak “şu dostumun hatırı” için barıştığını söyledi. Pek çok talant getiren vekilliklerle eyalet yönetimlerini bu iyilikle karşılaştırmaya değer mi? Çoğu insan bunların peşinde koşarak, kendi evini bırakıp başkalarının kapısında yaşlanır. Yoksa Euripides'in dizelerini düzeltip şöyle mi söylemeli: Geceleri uyumamak, başkasının kapısına gidip gelmek, kendini bir yöneticinin yakınlığına teslim etmek gerekiyorsa, bunu vatan için yapmak en güzelidir; bunun dışında eşitlik ve adalet üzerine kurulu dostlukları sevip korumalıdır.
οὐ μόνον δὲ δεῖ παρέχειν αὑτόν τε καὶ τὴν πατρίδα πρὸς τοὺς ἡγεμόνας ἀναίτιον, ἀλλὰ καὶ φίλον ἔχειν ἀεί τινα τῶν ἄνω δυνατωτάτων, ὥσπερ ἕρμα τῆς πολιτείας βέβαιον· αὐτοὶ γάρ εἰσι Ῥωμαῖοι πρὸς· τὰς πολιτικὰς σπουδὰς προθυμότατοι τοῖς φίλοις καὶ καρπὸν ἐκ φιλίας ἡγεμονικῆς λαμβάνοντας, οἷον ἔλαβε Πολύβιος καὶ Παναίτιος τῇ Σκιπίωνος εὐνοίᾳ πρὸς αὐτοὺς μεγάλα τὰς πατρίδας ὠφελήσαντες, εἰς εὐδαιμονίαν δημοσίαν ἐξενέγκασθαι καλόν. ἄρειόν τε Καῖσαρ, ὅτε τὴν Ἀλεξάνδρειαν εἷλε, διὰ χειρὸς ἔχων καὶ μόνῳ προσομιλῶν τῶν συνήθων συνεισήλασεν, εἶτα τοῖς Ἀλεξανδρεῦσι τὰ ἔσχατα προσδοκῶσι καὶ δεομένοις ἔφη διαλλάττεσθαι διά τε τὸ μέγεθος τῆς πόλεως καὶ διὰ τὸν οἰκιστὴν Ἀλέξανδρον, καὶ τρίτον ἔφη τῷ φίλῳ μου τούτῳ χαριζόμενος. ἆρὰ γʼ ἄξιον τῇ χάριτι ταύτῃ παραβαλεῖν τὰς πολυταλάντους ἐπιτροπὰς καὶ διοικήσεις τῶν ἐπαρχιῶν, ἃς διώκοντες οἱ πολλοὶ γηράσκουσι πρὸς ἀλλοτρίαις θύραις, τὰ οἴκοι προλιπόντες· ἢ τὸν Εὐριπίδην ἐπανορθωτέον ᾄδοντα καὶ λέγοντα, ὡς εἴπερ ἀγρυπνεῖν χρὴ καὶ φοιτᾶν ἐπʼ αὔλειον ἑτέρου καὶ ὑποβάλλειν ἑαυτὸν ἡγεμονικῇ συνηθείᾳ, πατρίδος πέρι κάλλιστον ἐπὶ ταῦτα χωρεῖν, τὰ δʼ ἄλλα τὰς ἐπὶ τοῖς ἴσοις καὶ δικαίοις φιλίας ἀσπάζεσθαι καὶ φυλάττειν;
1919. Bölüm
Vatanını egemenlere itaatkâr hâle getirirken onu daha fazla alçaltmamalı, ayağı bağlıyken boynunu da uzatmamalıdır. Oysa bazıları küçük büyük her işi yöneticilere taşıyarak köleliği başa kakar, daha doğrusu siyaseti bütünüyle yok eder; onu korkak, ürkek ve hiçbir şeyde söz sahibi olmayan bir hâle getirirler. Doktorsuz ne yemek yemeye ne de yıkanmaya alışan insanlar, sağlığın tabiatça verdiği kadarından bile yararlanamaz. Bunun gibi her kararı, her meclisi, her iyiliği ve her idari işi yöneticinin hükmüne götürenler de yöneticileri kendilerine istediklerinden fazla efendi olmaya zorlar. Bunun başlıca sebebi önde gelenlerin açgözlülüğü ve kavgacılığıdır. Çünkü ya daha aşağıdakilere zarar verdikleri işlerde onları şehirden kaçmaya zorlarlar ya da aralarındaki anlaşmazlıklarda vatandaşlar arasında geride kalmaya razı olmadıkları için daha güçlüleri işe karıştırırlar. Bunun sonucunda meclis, halk, mahkemeler ve bütün makamlar yetkilerini kaybeder.
Devlet adamı sıradan insanları eşitlikle, güçlüleri karşılıklı tavizle yatıştırıp siyasetin içinde tutmalı, işleri çözmelidir. Bu, onların hastalıklarına uygulanan gizli bir siyasi tedavidir. Kendisi de vatandaşları arasında yenilmeyi, hakaretle ve yerel hukuku çiğneyerek kazanmaya tercih etmeli, herkesin tek tek yardımını istemeli, onlara kavganın ne büyük bir kötülük olduğunu öğretmelidir. Bugün ise insanlar vatandaşlara, soydaşlara, komşulara, makam arkadaşlarına saygıyla ve iyilikle boyun eğmemek için anlaşmazlıklarını büyük zarar ve utançla hatiplerin kapısına ve hukukçuların eline taşıyor. Doktorlar büsbütün yok edemedikleri hastalıkları dışarı, bedenin yüzeyine çevirir. Devlet adamı ise şehrini büsbütün dertsiz tutamazsa, içindeki huzursuzluğu ve fesadı saklayarak kendi içinde tedavi edip yönetmeye çalışır; öyle ki dışarıdan doktora ve ilaca en az ihtiyaç duysun. Devlet adamının prohairesisi, yukarıda söylendiği gibi, güvenliğe sarılsın, boş şöhretin kargaşacı çılgınlığından kaçsın. Ama tavrında yüksek ruh ve cesur bir atılganlık bulunsun: “korkusuz, tıpkı vatan için savaşanların içine girdiği gibi,” düşman adamlara, zor işlere ve şartlara karşı durup direnenlerin ruhu gibi. Çünkü kendisi fırtına çıkarmamalı, ama fırtına kopunca da yerini terk etmemelidir; şehri tehlikeye sürüklememeli, ama şehir sarsılıp tehlikeye düştüğünde ona yardım etmelidir. En büyük işlerde açık sözlülüğü, yerinden kaldırılan kutsal çapa gibi kullanmalıdır. Neron zamanında Pergamonluların, yakın zamanda Domitianus zamanında Rodosluların, daha önce Augustus zamanında Petraios'u diri diri yakan Thessalialıların başına gelen işler böyleydi. Orada gerçek devlet adamını uyuklarken ya da sinerken, başkalarını suçlayıp kendini tehlikenin dışında tutarken görmezsin. Tersine, elçiliğe gider, denize açılır, önce şunu söyler: “Geldik, öldürenler biziz; felaketi uzaklaştır, Apollon.” Üstelik halkın suçuna ortak olmasa bile onlar için tehlikeyi üstlenir. Bu hem güzeldir hem de, üstelik, tek bir adamın aretēsi ve yüksek ruhu hayranlık uyandırarak çoğu kez herkese duyulan öfkeyi hafifletir, tehdidin korkunç ve acı yanını dağıtır. Pers kralının Spartalı Boulis ve Sperkhis karşısında başına gelen de buna benzer. Pompeius'un Sthennon karşısında başına gelen de öyledir: Mamertinleri ayaklanmaları yüzünden cezalandırmak üzereyken Sthennon, bir suçlu yüzünden çok sayıda suçsuzu mahvederse adil davranmayacağını söylemişti; şehri ayaklandıran kendisiydi, dostlarını ikna etmiş, düşmanlarını zorlamıştı. Bu söz Pompeius'u öyle etkiledi ki hem şehri bağışladı hem de Sthennon'a insanca davrandı. Sulla'nın bir konuk dostu ise aynı aretēyi aynı derecede iyi olmayan bir adama karşı göstererek soylu biçimde öldü. Sulla Praeneste'yi ele geçirince herkesi boğazlamaya, yalnız konukluk hatırına onu bırakmaya hazırlanıyordu. Adam ise vatanının katiline hayatını borçlu olmak istemediğini söyleyip vatandaşlarının arasına karıştı ve onlarla birlikte kesildi. Böyle zamanların gelmemesi için dua etmeli ve daha iyisini ummalıdır.
ποιοῦντα μέντοι καὶ παρέχοντα τοῖς κρατοῦσιν εὐπειθῆ τὴν πατρίδα δεῖ μὴ προσεκταπεινοῦν, μηδὲ τοῦ σκέλους δεδεμένου προσυποβάλλειν καὶ τὸν τράχηλον, ὥσπερ ἔνιοι, καὶ μικρὰ καὶ μείζω φέροντες ἐπὶ τοὺς ἡγεμόνας ἐξονειδίζουσι τὴν δουλείαν, μᾶλλον δʼ ὅλως τὴν πολιτείαν ἀναιροῦσι, καταπλῆγα καὶ περιδεᾶ καὶ πάντων ἄκυρον ποιοῦντες. ὥσπερ γὰρ οἱ χωρὶς ἰατροῦ μήτε δειπνεῖν μήτε λούεσθαι συνεθισθέντες οὐδʼ ὅσον ἡ φύσις δίδωσι χρῶνται τῷ ὑγιαίνειν, οὕτως οἱ παντὶ δόγματι καὶ συνεδρίῳ καὶ χάριτι καὶ διοικήσει προσάγοντες ἡγεμονικὴν κρίσιν ἀναγκάζουσιν ἑαυτῶν μᾶλλον ἢ βούλονται δεσπότας εἶναι τοὺς ἡγουμένους. αἰτία δὲ τούτου μάλιστα πλεονεξία καὶ φιλονεικία τῶν πρώτων· ἢ γὰρ ἐν οἷς βλάπτουσι τοὺς ἐλάττονας ἐκβιάζονται φεύγειν τὴν πόλιν ἢ περὶ ὧν διαφέρονται πρὸς ἀλλήλους οὐκ ἀξιοῦντες ἐν τοῖς πολίταις ἔχειν ἔλαττον ἐπάγονται τοὺς κρείττονας· ἐκ τούτου δὲ καὶ βουλὴ καὶ δῆμος καὶ δικαστήρια καὶ ἀρχὴ πᾶσα τὴν ἐξουσίαν ἀπόλλυσι. δεῖ δὲ τοὺς μὲν ἰδιώτας ἰσότητι, τοὺς δὲ δυνατοὺς ἀνθυπείξει πραΰνοντα κατέχειν ἐν τῇ πολιτείᾳ καὶ διαλύειν τὰ πράγματα, πολιτικήν τινα ποιούμενον αὐτῶν ὥσπερ νοσημάτων ἀπόρρητον ἰατρείαν, αὐτόν τε μᾶλλον ἡττᾶσθαι βουλόμενον ἐν τοῖς πολίταις ἢ νικᾶν ὕβρει, καὶ καταλύσει τῶν οἴκοι δικαίων, τῶν τʼ ἄλλων ἑκάστου δεόμενον καὶ διδάσκοντα τὴν φιλονεικίαν ὅσον ἐστὶ κακόν· νῦν δʼ ὅπως μὴ πολίταις καὶ φυλέταις οἴκοι καὶ γείτοσι καὶ συνάρχουσιν ἀνθυπείξωσι μετὰ τιμῆς καὶ χάριτος, ἐπὶ ῥητόρων θύρας καὶ πραγματικῶν χεῖρας ἐκφέρουσι σὺν πολλῇ βλάβῃ καὶ αἰσχύνῃ τὰς διαφοράς. οἱ μὲν γὰρ ἰατροὶ τῶν νοσημάτων ὅσα μὴ δύνανται παντάπασιν ἀνελεῖν ἔξω, τρέπουσιν· εἰς τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ σώματος· ὁ δὲ πολιτικός, ἂν μὴ δύνηται τὴν πόλιν ἀπράγμονα παντελῶς διαφυλάττειν; ἐν αὐτῇ γε πειράσεται τὸ ταρασσόμενον αὐτῆς καὶ στασιάζον ἀποκρύπτων ἰᾶσθαι καὶ διοικεῖν, ὡς ἂν ἥκιστα τῶν ἐκτὸς ἰατρῶν καὶ φαρμάκων δέοιτο. ἡ μὲν γὰρ προαίρεσις ἔστω τοῦ πολιτικοῦ τῆς ἀσφαλείας ἐχομένη καὶ φεύγουσα τὸ ταρακτικὸν τῆς κενῆς δόξης καὶ μανικόν, ὡς εἴρηται· τῇ μέντοι διαθέσει φρόνημα καὶ μένος πολυθαρσὲς ἐνέστω ἄτρομον, οἷὸν τʼ ἄνδρας ἐσέρχεται, οἳ περὶ πάτρης ἀνδράσι δυσμενέεσσι καὶ πράγμασι δυσκόλοις καὶ καιροῖς ἀντερείδουσι καὶ διαμάχονται. δεῖ γὰρ οὐ ποιεῖν χειμῶνας αὐτὸν ἀλλὰ μὴ προλείπειν ἐπιπεσόντων, οὐδὲ κινεῖν τὴν πόλιν ἐπισφαλῶς, σφαλλομένῃ δὲ καὶ κινδυνευούσῃ βοηθεῖν, ὥσπερ ἄγκυραν ἱερὰν ἀράμενον ἐξ αὐτοῦ τὴν παρρησίαν ἐπὶ τοῖς μεγίστοις· οἷα Περγαμηνοὺς ἐπὶ Νέρωνος κατέλαβε πράγματα, καὶ Ῥοδίους ἔναγχος ἐπὶ Δομετιανοῦ, καὶ Θεσσαλοὺς πρότερον ἐπὶ τοῦ Σεβαστοῦ Πετραῖον ζῶντα κατακαύσαντας. ἔνθʼ οὐκ ἂν βρίζοντα ἴδοις οὐδὲ καταπτώσσοντα τὸν ἀληθῶς πολιτικὸν οὐδʼ αἰτιώμενον ἑτέρους αὑτὸν δὲ τῶν δεινῶν ἔξω τιθέμενον, ἀλλὰ καὶ πρεσβεύοντα καὶ πλέοντα καὶ λέγοντα πρῶτον οὐ μόνον ἥκομεν οἱ κτείναντες, ἀπότρεπε λοιγόν, Ἄπολλον· ἀλλά, κἂν τῆς ἁμαρτίας μὴ μετάσχῃ τοῖς πολλοῖς, τοὺς κινδύνους ὑπὲρ αὐτῶν ἀναδεχόμενον. καὶ γὰρ καλὸν τοῦτο καὶ πρὸς τῷ καλῷ πολλάκις ἑνὸς ἀνδρὸς ἀρετὴ καὶ φρόνημα θαυμασθὲν ἠμαύρωσε τὴν πρὸς πάντας ὀργὴν καὶ διεσκέδασε τὸ φοβερὸν καὶ πικρὸν τῆς ἀπειλῆς οἷα καὶ πρὸς Βοῦλιν ἔοικε καὶ Σπέρχιν τοὺς Σπαρτιάτας παθεῖν ὁ Πέρσης, καὶ πρὸς Σθέννωνα Πομπήιος ἔπαθεν, ὅτε, Μαμερτίνους μέλλοντος αὐτοῦ κολάζειν διὰ τὴν ἀπόστασιν, οὐκ ἔφη δίκαια πράξειν αὐτὸν ὁ Σθέννων, εἰ πολλοὺς ἀναιτίους ἀπολεῖ. διʼ ἕνα τὸν αἴτιον· ὁ γὰρ ἀποστήσας τὴν πόλιν αὐτὸς εἶναι τοὺς μὲν φίλους πείσας τοὺς δʼ ἐχθροὺς βιασάμενος. οὕτω ταῦτα διέθηκε τὸν Πομπήιον, ὥστε καὶ τὴν πόλιν ἀφεῖναι καὶ τῷ Σθέννωνι χρήσασθαι φιλανθρώπως. ὁ δὲ Σύλλα ξένος ὁμοίᾳ μὲν ἀρετῇ πρὸς οὐχ ὁμοίαν δὲ χρησάμενος εὐγενῶς ἐτελεύτησεν ἐπεὶ γὰρ ἑλὼν Πραινεστὸν ὁ Σύλλας ἔμελλε τοὺς ἄλλους ἅπαντας ἀποσφάττειν ἕνα δʼ ἐκεῖνον ἠφίει διὰ τὴν ξενίαν, εἰπὼν ὡς οὐ βούλεται σωτηρίας χάριν εἰδέναι τῷ φονεῖ τῆς πατρίδος, ἀνέμιξεν ἑαυτὸν καὶ συγκατεκόπη τοῖς πολίταις. τοιούτους μὲν οὖν καιροὺς ἀπεύχεσθαι δεῖ καὶ τὰ βελτίονα προσδοκᾶν.
2020. Bölüm
Her makam kutsal ve büyük bir şeydir; bu yüzden makam sahibi herkesten önce ona saygı göstermelidir. Bir makamın şerefi de çelenklerden ve mor kenarlı khlamysten çok, makam arkadaşlarıyla uyum ve dostluktur. Birlikte askerlik yapmayı ve birlikte ephebe olmayı dostluğun başlangıcı sayıp birlikte komutanlık etmeyi ve aynı makamda bulunmayı düşmanlık sebebi görenler üç kötülükten birine düşer: makam arkadaşlarını eşit görüp onlarla çekişir, daha üstün görüp kıskanır ya da daha aşağı görüp hor görürler. Oysa üstüne hizmet etmeli, altındakini süslemeli, eşitini onurlandırmalı, hepsini sevip benimsemelidir; çünkü onlar sofrada, içki kabının başında, ocak başında değil, kamunun oyuyla dost olmuşlardır ve vatandan gelen bir tür babadan kalma iyi niyet taşırlar. Scipio Roma'da, Herakles tapınağının kutsanması vesilesiyle dostlarına verdiği yemeğe makam arkadaşı Mummius'u çağırmadığı için kınanmıştı. Çünkü başka bakımdan kendilerini dost saymasalar bile, böyle durumlarda makam hatırına karşılıklı saygı ve nezaket gösterilmesini bekliyorlardı. Her bakımdan hayranlık uyandıran bir adam olan Scipio'nun böyle küçük bir nezaketi atlaması ona kibir şöhreti getirdiyse, makam arkadaşının itibarını kesen, şan getiren işlerinde ona engel çıkaran, küstahlıkla her şeyi kendine mal edip ondan alan biri nasıl ölçülü ve iyi görünebilir?
Hâlâ genç iken, bir başkasıyla birlikte bir prokonsüle elçi gönderildiğimi hatırlıyorum. Yoldaşım bir sebeple geride kalmış, görüşmeyi tek başıma yapıp işi başarmıştım. Dönüp görevimin raporunu vermek üzereyken babam kalktı, beni bir kenara çekti ve “gittim” değil “gittik”, “söyledim” değil “söyledik” demem gerektiğini, geri kalanı da böyle ortaklaşa anlatmamı söyledi. Çünkü bu hem dürüst ve insanca bir davranıştır hem de şöhretten kıskançlığın can yakıcılığını kaldırır. Bu yüzden büyük adamlar başarılarına daimōnu ve talihi de ortak eder. Sicilya'daki tiranlıkları yıkan Timoleon, Kendiliğinden Olan'a bir tapınak yaptırmıştır. Kotys'u öldürdüğü için Atinalılar tarafından hayranlık ve şerefle karşılanan Python da “Bunu tanrı yaptı, elimi ödünç alarak” demiştir. Lakedaimon kralı Theopompos da, Sparta'nın kralları yönetmeyi bildiği için kurtulduğunu söyleyen adama, “Daha çok halk itaat etmeyi bildiği için” demiştir.
ἱερὸν δὲ χρῆμα καὶ μέγα πᾶσαν ἀρχὴν οὖσαν καὶ ἄρχοντα δεῖ μάλιστα τιμᾶν, τιμὴ δʼ ἀρχῆς ὁμοφροσύνη καὶ φιλία ʼπρὸς συνάρχοντας πολὺ μᾶλλον ἢ στέφανοι καὶ χλαμὺς περιπόρφυρος. οἱ δὲ τὸ συστρατεύσασθαι καὶ συνεφηβεῦσαι φιλίας ἀρχὴν τιθέμενοι, τὸ δὲ συστρατηγεῖν καὶ συνάρχειν ἔχθρας αἰτίαν λαμβάνοντες, ἓν τῶν τριῶν κακῶν οὐ διαπεφεύγασιν· ἢ γὰρ ἴσους ἡγούμενοι τοὺς συνάρχοντας αὐτοὶ στασιάζουσιν ἢ κρείττονας φθονοῦσιν ἢ ταπεινοτέρους καταφρονοῦσι. δεῖ δὲ καὶ θεραπεύειν τὸν κρείττονα καὶ κοσμεῖν τὸν ἥττονα καὶ τιμᾶν τὸν ὅμοιον, ἀσπάζεσθαι δὲ καὶ φιλεῖν ἅπαντας, ὡς οὐ διὰ τραπέζης οὐδὲ κώθωνος οὐδʼ ἐφʼ ἑστίας, ἀλλὰ κοινῇ καὶ δημοσίᾳ ψήφῳ φίλους γεγονότας καὶ τρόπον τινὰ πατρῴαν τὴν ἀπὸ τῆς πατρίδος εὔνοιαν ἔχοντας. ὁ γοῦν Σκιπίων ἤκουσεν ἐν Ῥώμῃ κακῶς, ὅτι φίλους ἑστιῶν ἐπὶ τῇ καθιερώσει τοῦ Ἡρακλείου τὸν συνάρχοντα Μόμμιον οὐ παρέλαβε· καὶ γάρ, εἰ τἄλλα μὴ φίλους ἐνόμιζον ἑαυτούς, ἐν τοῖς γε τοιούτοις ἠξίουν τιμᾶν καὶ φιλοφρονεῖσθαι διὰ τὴν ἀρχήν. ὅπου τοίνυν ἀνδρὶ τἄλλα θαυμασίῳ τῷ Σκιπίωνι μικρὸν οὕτω φιλανθρώπευμα παραλειφθὲν ὑπεροψίας ἤνεγκε δόξαν, ἦπου κολούων ἄν τις ἀξίωμα συνάρχοντος ἢ πράξεσιν ἐχούσαις φιλοτιμίαν ἐπηρεάζων ἢ πάντα. συλλήβδην ἀνατιθεὶς ἅμα καὶ περιάγων ὑπʼ αὐθαδείας εἰς ἑαυτὸν ἐκείνου δʼ ἀφαιρούμενος, ἐπιεικὴς ἂν φανείη καὶ μέτριος; μέμνημαι νέον ἐμαυτὸν ἔτι πρεσβευτὴν μεθʼ ἑτέρου πεμφθέντα πρὸς ἀνθύπατον,ʼ ἀπολειφθέντος δέ πως ἐκείνου, μόνον ἐντυχόντα καὶ διαπραξάμενον ὡς οὖν ἔμελλον ἐπανελθὼν ἀποπρεσβεύειν, ἀναστὰς ὁ πατὴρ κατʼ ἰδίαν ἐκέλευσε μὴ λέγειν ᾠχόμην ἀλλʼ ᾠχόμεθα, μηδʼ εἶπον ἀλλʼ εἴπομεν, καὶ τἄλλα συνεφαπτόμενον οὕτω καὶ κοινούμενον ἀπαγγέλλειν. οὐ γὰρ μόνον ἐπιεικὲς τὸ τοιοῦτον καὶ φιλάνθρωπόν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ τὸ λυποῦν τὸν φθόνον ἀφαιρεῖ τῆς δόξης;. ὅθεν οἱ μεγάλοι καὶ δαίμονα καὶ τύχην τοῖς κατορθώμασι συνεπιγράφουσιν, ὡς Τιμολέων ὁ τὰς ἐν Σικελίᾳ καταλύσας τυραννίδας Αὐτοματίας ἱερὸν ἱδρύσατο · καὶ Πύθων ἐπὶ τῷ Κότυν ἀποκτεῖναι θαυμαζόμενος καὶ τιμώμενος ὑπὸ τῶν Ἀθηναίων ὁ θεός ἔφη ταῦτʼ ἔπραξε, τὴν χεῖρα παρʼ ἐμοῦ χρησάμενος. Θεόπομπος δʼ ὁ βασιλεὺς τῶν Λακεδαιμονίων πρὸς τὸν εἰπόντα σῴζεσθαι τὴν Σπάρτην διὰ τοὺς βασιλεῖς ἀρχικοὺς ὄντας μᾶλλον ἔφη διὰ τοὺς πολλοὺς πειθαρχικοὺς ὄντας .
2121. Bölüm
Bu ikisi birbirinden doğar. Çoğu kişi, siyaset terbiyesinin işinin insanları iyi yönetilir hâle getirmek olduğunu söyler ve buna inanır. Çünkü her şehirde yönetilenler yönetenlerden daha çoktur; demokraside yaşayan biri kısa süre yönetir, ama bütün ömründe yönetilir. Bu yüzden öğrenilecek en güzel ve en yararlı şey, güç ve şöhret bakımından daha aşağıda olsalar bile yöneticilere itaattir. Tragedyada Theodoros ya da Polos gibi bir başoyuncu bile, üçüncü rolleri söyleyen ücretli bir oyuncunun başında taç, elinde asa varsa çoğu kez onun peşinden gider, onunla saygıyla konuşur. Gerçek işlerde, siyasette ise zengin ve ünlü kişinin sıradan ve yoksul bir yöneticiyi önemsememesi ve hor görmesi, kendi itibarıyla şehrin itibarını hakaretle yıkması ne kadar yersizdir! Tersine, kendi şöhretini ve gücünü makama katıp onu yüceltmelidir. Sparta'da krallar eforlar için ayağa kalkar, çağrılan kişi de yürüyerek değil, koşarak ve telaşla pazar yerinden geçerek itaat ederdi; böylece yöneticilere saygı göstermekten gurur duyarak vatandaşlara itaatkârlıklarını gösterirlerdi. Kimi görgüsüz ve kaba insanlar gibi, güçlerinin fazlalığıyla böbürlenerek yarışmalarda hakemlere çamur atmaz, Dionysia şenliklerinde khoregoslara küfretmez, komutanlarla ve gymnasiarkhoslarla alay etmezlerdi. Çünkü bunlar, şeref göstermenin çoğu kez şeref görmekten daha şanlı olduğunu bilmez, öğrenmez. Şehirde büyük gücü olan bir adam için, yöneticinin onun tarafından korunması ve uğurlanması, kendisinin korunup uğurlanmasından daha büyük bir süstür. Daha doğrusu öteki tiksinti ve kıskançlık getirir, bu ise iyi niyetten doğan gerçek şöhreti getirir. Bu kişi bazen yöneticinin kapısında görünür, ilk selamı kendisi verir, gezintide onu ortaya alırsa, kendinden hiçbir şey eksiltmeden şehri süslemiş olur.
γίγνεται μὲν οὖν διʼ ἀλλήλων ἀμφότερα ταῦτα. λέγουσι δ’ οἱ πλεῖστοι καὶ νομίζουσι πολιτικῆς παιδείας ἔργον· εἶναι τὸ καλῶς ἀρχομένους παρασχεῖν καὶ γὰρ πλέον ἐστὶ τοῦ ἄρχοντος ἐν ἑκάστῃ πόλει τὸ ἀρχόμενον· καὶ χρόνον ἕκαστος ἄρχει βραχύν, ἄρχεται δὲ τὸν ἅπαντα χρόνον ἐν δημοκρατίᾳ πολιτευόμενος· ὥστε κάλλιστον εἶναι μάθημα καὶ χρησιμώτατον τὸ πειθαρχεῖν τοῖς ἡγουμένοις, κἂν ὑποδεέστεροι δυνάμει καὶ δόξῃ τυγχάνωσιν ὄντες. ἄτοπον γάρ ἐστι τὸν μὲν ἐν τραγῳδίᾳ γῳδίᾳ πρωταγωνιστήν, Θεόδωρον ἢ Πῶλον ὄντα μισθωτὸν τῷ τὰ τρίτα λέγοντι πολλάκις ἕπεσθαι καὶ προσδιαλέγεσθαι ταπεινῶς, ἂν ἐκεῖνος; ἔχῃ τὸ διάδημα καὶ τὸ σκῆπτρον· ἐν δὲ πράξεσιν ἀληθιναῖς καὶ πολιτείᾳ τὸν πλούσιον καὶ ἔνδοξον ὀλιγωρεῖν καὶ καταφρονεῖν ἄρχοντος; ἰδιώτου καὶ πένητος, ἐνυβρίζοντα καὶ καθαιροῦντα τῷ περὶ αὑτὸν ἀξιώματι τὸ τῆς πόλεως, ἀλλὰ μὴ μᾶλλον αὔξοντα καὶ προστιθέντα τὴν ἀπʼ αὑτοῦ δόξαν καὶ δύναμιν τῇ ἀρχῇ. καθάπερ ἐν Σπάρτῃ τοῖς ἐφόροις οἵ τε βασιλεῖς ὑπεξανίσταντο, καὶ τῶν ἄλλων ὁ κληθεὶς οὐ βάδην ὑπήκουεν ἀλλὰ δρόμῳ καὶ σπουδῇ διʼ ἀγορᾶς θέοντες ἐπεδείκνυντο τὴν εὐπείθειαν τοῖς πολίταις, ἀγαλλόμενοι τῷ τιμᾶν τοὺς ἄρχοντας· οὐχ ὥσπερ ἔνιοι τῶν ἀπειροκάλων καὶ σολοίκων, οἷον ἰσχύος ἑαυτῶν καλλωπιζόμενοι περιουσίᾳ, βραβευτὰς ἐν ἀγῶσι προπηλακίζουσι καὶ χορηγοὺς ἐν Διονυσίοις λοιδοροῦσι καὶ στρατηγῶν καὶ γυμνασιάρχων καταγελῶσιν, οὐκ εἰδότες οὐδὲ μανθάνοντες ὅτι τοῦ τιμᾶσθαι τὸ τιμᾶν πολλάκις ἐστὶν ἐνδοξότερον. ἀνδρὶ γὰρ ἐν πόλει δυναμένῳ μέγα μείζονα φέρει κόσμον ἄρχων δορυφορούμενος ὑπʼ αὐτοῦ καὶ προπεμπόμενος ἢ δορυφορῶν καὶ προπέμπων μᾶλλον δὲ τοῦτο μὲν ἀηδίαν καὶ φθόνον, ἐκεῖνο δὲ τὴν ἀληθινὴν φέρει, τὴν ἀπʼ εὐνοίας, δόξαν· ὀφθεὶς δʼ ἐπὶ θύραις ποτὲ καὶ πρότερος ἀσπασάμενος καὶ λαβὼν ἐν περιπάτῳ μέσον, οὐδὲν ἀφαιρούμενος ἑαυτοῦ, τῇ πόλει κόσμον περιτίθησι.
2222. Bölüm
Bir yöneticinin hakaretine ve öfkesine katlanmak da halk adamına yakışır; ya Diomedes'in dediği gibi söylemeli: “Çünkü şan onun peşinden gidecek,” ya da Demosthenes'in dediği gibi: “Şimdi ben yalnız Demosthenes değilim, thesmothetesim, khoregosum, çelenk taşıyanım.” Karşılığı zamana bırakmalıdır. Ya makamı bitince ona karşı harekete geçeriz ya da beklerken öfkenin dinmesiyle kazançlı çıkarız.
δημοτικὸν δὲ καὶ βλασφημίαν ἐνεγκεῖν καὶ ὀργὴν ἄρχοντος ἢ τὸ τοῦ. Διομήδους ὑπειπόντα, τούτῳ μὲν γὰρ κῦδος ἅμʼ ἕψεται ἢ τὸ τοῦ Δημοσθένους, ὅτι νῦν οὐκ ἔστι Δημοσθένης μόνον ἀλλὰ καὶ θεσμοθέτης ἢ χορηγὸς ἢ στεφανηφόρος;. ἀναθετέον οὖν τὴν ἄμυναν εἰς τὸν χρόνον ἢ γὰρ ἐπέξιμεν ἀπαλλαγέντι τῆς ἀρχῆς ἢ κερδανοῦμεν ἐν τῷ περιμένειν τὸ παύσασθαι τῆς ὀργῆς.
2323. Bölüm
Ama kamu işlerinde gayret, öngörü ve özen bakımından her makam sahibiyle sürekli yarışmalıdır. Yöneticiler nazik insanlarsa, yapılması gerekeni onlara kendisi önermeli, göstermeli, iyi düşünülmüş kararları kullanmalarına ve kamuya yarar sağlayarak itibar kazanmalarına imkân vermelidir. Onlarda iş karşısında bir çekingenlik, ağırdan alma ya da kötü niyet varsa, kendisi öne çıkıp halka konuşmalı, başkası yönetirken işe karışmak ve yönetime burnunu sokmak yakışık almaz diye kamu işlerini ihmal etmemeli, onlardan geri durmamalıdır. Çünkü kanun, adil olanı yapana ve faydalı olanı bilene siyasette her zaman birinci yeri verir. Ksenophon “Orduda ne komutan ne de bölük başı olan bir adam vardı” der; ama gerekeni düşünüp cesaret ederek kendini yönetime getirdi ve Yunanları kurtardı. Philopoimen'in en parlak işi de budur: Nabis Messene'yi ele geçirdiğinde Akhaia komutanı yardıma gitmek istemeyip korkuya kapılınca, kendisi en gönüllülerle birlikte, karar çıkmadan harekete geçti ve şehri kurtardı. Ama küçük ve rastgele sebeplerle yenilik yapmamalıdır. Bunu ya Philopoimen gibi zorunlu işlerde ya da Epameinondas gibi güzel işlerde yapmalıdır; o, kanuna aykırı olarak boiotarkhlığa dört ay eklemiş, bu sürede Lakonike'ye girmiş ve Messene işlerini düzene koymuştu. Böylece buna suçlama ya da kınama gelirse, zorunluluk bizim için savunma, işin büyüklüğü ve güzelliği de tehlikenin tesellisi olsun.
σπουδῇ μέντοι καὶ προνοίᾳ· περὶ τὰ κοινὰ καὶ φροντίδι πρὸς ἅπασαν ἀρχὴν ἀεὶ διαμιλλητέον, ἂν μὲν ὦσι χαρίεντες, αὐτὸν ὑφηγούμενον ἃ δεῖ καὶ φράζοντα καὶ διδόντα χρῆσθαι τοῖς βεβουλευμένοις ὀρθῶς καὶ τὸ κοινὸν εὐδοκιμεῖν ὠφελοῦντα 25, ἐὰν δʼ ἐνῇ τις ἐκείνοις ὄκνος ἢ μέλλησις ἢ κακοήθεια πρὸς τὴν πρᾶξιν, οὕτω χρὴ παρεῖναι καὶ λέγειν αὐτὸν εἰς τοὺς πολλοὺς καὶ μὴ παραμελεῖν μηδʼ ὑφίεσθαι τῶν κοινῶν, ὡς, οὐ προσῆκον, ἄρχοντος ἑτέρου, πολυπραγμονεῖν καὶ παραδιοικεῖν. ὁ γὰρ νόμος ἀεὶ τῷ τὰ δίκαια πράσσοντι καὶ γιγνώσκοντι τὰ συμφέροντα τὴν πρώτην τάξιν ἐν τῇ πολιτείᾳ δίδωσιν. ἦν δέ τις φησὶν ἐν τῷ στρατεύματι Ξενοφῶν, οὔτε στρατηγὸς οὔτε λοχαγός ἀλλὰ τῷ φρονεῖν τὰ δέοντα καὶ τολμᾶν αὑτὸν εἰς τὸ ἄρχειν καταστήσας διέσῳσε τοὺς Ἕλληνας. καὶ τῶν Φιλοποίμενος ἔργων ἐπιφανέστατόν ἐστι τό, τοῦ Νάβιδος Μεσσήνην καταλαβόντος; οὐκ ἐθέλοντος δὲ τοῦ στρατηγοῦ τῶν Ἀχαιῶν βοηθεῖν ἀλλʼ ἀποδειλιῶντος, αὐτὸν ὁρμήσαντα μετὰ τῶν προθυμοτάτων ἄνευ · δόγματος ἐξελέσθαι τὴν πόλιν. οὐ μὴν διὰ μικρὰ δεῖ καὶ τὰ τυχόντα καινοτομεῖν, ἀλλʼ ἐπὶ τοῖς ἀναγκαίοις ὡς ὁ Φιλοποίμην, ἢ τοῖς καλοῖς ὡς Ἐπαμεινώνδας, ἐπιβαλὼν τέτταρας μῆνας τῇ βοιωταρχίᾳ παρὰ τὸν νόμον, ἐν οἷς εἰς τὴν Λακωνικὴν ἐνέβαλε καὶ τὰ περὶ Μεσσήνην ἔπραξεν· ὅπως, κἂν ἀπαντᾷ τις ἐωξὶ τούτῳ κατηγορία καὶ μέμψις,; ἀπολογίαν τῆς αἰτίας τὴν ἀνάγκην ἔχωμεν ἢ παραμυθίαν τοῦ κινδύνου τὸ μέγεθος τῆς πράξεως καὶ τὸ κάλλος.
2424. Bölüm
Thessalia hükümdarı Iason, birilerini zorlayıp rahatsız ettiği işlerde şu sözü her zaman söylermiş: “Büyük işlerde adil olmak isteyenler küçük işlerde adaletsizlik etmek zorundadır.” Bu sözün bir zorbanın sözü olduğu hemen anlaşılır. Daha siyasi bir öğüt şudur: Büyük işlerde karşı çıkıp kalabalığın yanlış yapmasını engellemek için küçük işleri ona lütfetmek. Çünkü her konuda aşırı titiz ve sert olan, hiçbir şeyde geri çekilmeyen, boyun eğmeyen, hep çetin ve amansız kalan kişi, halkı kendisiyle kavga etmeye ve ona karşı huysuzlaşmaya alıştırır. “Büyük dalga gücüne ipi biraz gevşetmeli.” Bazen kendisi gevşemeli, kurbanlarda, yarışlarda, tiyatrolarda onlarla hoş bir eğlenceye katılmalıdır; bazen de bir evdeki gençlerin hatalarını görmezden, duymazdan gelir gibi yapmalıdır. Öyle ki uyarma ve açık sözlülük gücü, bir ilaç gibi tükenip bayatlamasın, gücünü ve güvenilirliğini korusun, büyük işlerde kalabalığı daha çok yakalayıp ısırsın. İskender kız kardeşinin güzel bir gençle ilişkiye girdiğini duyunca kızmamış ve “Onun da krallıktan biraz yararlanması gerekir” demişti. Ama böyle müsamaha doğru değildir, ona da yakışmaz; çünkü makamın yıkılması ve hakarete uğraması bir yararlanma sayılmamalıdır.
Devlet adamı, gücü yettiğince, halkın vatandaşlara hakaret etmesine, başkalarının malına el koymasına ya da kamu malını dağıtmasına izin vermez. Tersine, ikna ederek, öğreterek ve korkutarak bu tür arzularla savaşır. Kleon ve arkadaşları bu arzuları besleyip büyüterek, Platon'un dediği gibi, şehre iğneli büyük bir erkek arı salmışlardır. Ama kalabalık, atalardan kalma bir bayramı ve tanrıya şerefi bahane edip bir gösteriye, hafif bir dağıtıma, insancıl bir iyiliğe ya da cömertliğe yönelirse, özgürlüklerinin ve bolluklarının tadını bu tür şeylerde çıkarsınlar. Perikles'in ve Demetrios'un siyasetinde de bunlardan pek çok vardır. Kimon da pazar yerini çınarlarla ve gezinti yollarıyla süslemiştir. Katon da halkın Catilina olayı sırasında Caesar yüzünden karıştığını, yönetimin değişmesine tehlikeli biçimde yöneldiğini görünce, senatoyu yoksullara dağıtım yapılmasını oylamaya ikna etmişti; bu dağıtım kargaşayı durdurdu ve isyanı bastırdı. Doktor bozulmuş kanın büyük kısmını aldıktan sonra biraz zararsız gıda verir. Bunun gibi devlet adamı da kötü ya da zararlı büyük bir şeyi kaldırdıktan sonra, hafif ve insancıl bir iyilikle huysuzlanan ve kaderinden yakınan kesimi yatıştırır.
Ἰάσονος τοῦ Θεσσαλῶν μονάρχου γνώμην ἀπομνημονεύουσιν, ἐφʼ οἷς ἐβιάζετο καὶ παρηνώχλει τινάς, ἀεὶ λεγομένην, ὡς ἀναγκαῖον ἀδικεῖν τὰ μικρὰ τοὺς βουλομένους τὰ μεγάλα δικαιοπραγεῖν. τοῦτον μὲν οὖν ἄν τις εὐθὺς καὶ καταμάθοι τὸν λόγον ὡς ἔστι δυναστευτικός· ἐκεῖνο δὲ πολιτικώτερον παράγγελμα, τὸ τὰ μικρὰ τοῖς πολλοῖς προΐεσθαι χαριζόμενον ἐπὶ τῷ τοῖς μείζοσιν ἐνίστασθαι καὶ κωλύειν ἐξαμαρτάνοντας. ὁ γὰρ αὖ περὶ πάντα λίαν ἀκριβὴς καὶ σφοδρός, οὐδὲν ὑποχωρῶν οὐδʼ ὑπείκων ἀλλὰ τραχὺς ἀεὶ καὶ ἀπαραίτητος, ἀντιφιλονεικεῖν τὸν δῆμον αὐτῷ καὶ προσδυσκολαίνειν ἐθίζει, μικρὸν δέου ποδὸς χαλάσαι μεγάλῃ κύματος ἀλκῇ τὰ μὲν αὐτὸν ἐνδιδόντα καὶ συμπαίζοντα, κεχαρισμένως οἷον ἐν θυσίαις καὶ ἀγῶσι καὶ θεάτροις, τὰ δʼ ὥσπερ ἐν οἰκίᾳ νέων ἁμαρτήματα προσποιούμενον παρορᾶν καὶ παρακούειν, ὅπως ἡ τοῦ νουθετεῖν καὶ παρρησιάζεσθαι δύναμις ὥσπερ φαρμάκου μὴ κατακεχρημένη μηδʼ ἕωλος ἀλλʼ ἀκμὴν ἔχουσα καὶ πίστιν ἐν τοῖς μείζοσι μᾶλλον καθάπτηται καὶ δάκνῃ τοὺς πολλούς. Ἀλέξανδρος μὲν γὰρ ἀκούσας τὴν ἀδελφὴν ἐγνωκέναι τινὰ τῶν καλῶν καὶ νέων οὐκ ἠγανάκτησεν εἰπών, ὅτι κἀκείνῃ τι δοτέον ἀπολαῦσαι τῆς βασιλείας· οὐκ ὀρθῶς τὰ τοιαῦτα συγχωρῶν οὐδʼ ἀξίως ἑαυτοῦ· δεῖ γὰρ ἀρχῆς τὴν κατάλυσιν καὶ ὕβριν ἀπόλαυσιν μὴ νομίζειν. δήμῳ δʼ ὕβριν μὲν οὐδεμίαν εἰς πολίτας οὐδὲ δήμευσιν ἀλλοτρίων οὐδὲ κοινῶν διανέμησιν ὁ πολιτικὸς ἐφήσει κατὰ δύναμιν, ἀλλὰ πείθων καὶ διδάσκων καὶ δεδιττόμενος διαμαχεῖται ταῖς τοιαύταις ἐπιθυμίαις, οἵας οἱ περὶ Κλέωνα βόσκοντες καὶ αὔξοντες πολύν, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, κηφῆνα τῇ πόλει κεκεντρωμένον ἐνεποίησαν. ἐὰν δʼ ἑορτὴν πάτριον οἱ πολλοὶ καὶ θεοῦ τιμὴν πρόφασιν λαβόντες ὁρμήσωσι πρός τινα θέαν ἢ νέμησιν ἐλαφρὰν ἢ χάριν τινὰ φιλάνθρωπον ἢ φιλοτιμίαν, ἔστω πρὸς τὰ τοιαῦτα ἡ τῆς ἐλευθερίας ἅμα καὶ τῆς εὐπορίας ἀπόλαυσις αὐτοῖς. καὶ γὰρ τοῖς· Περικλέους πολιτεύμασι καὶ τοῖς Δημητρίου πολλὰ τοιαῦτʼ ἔνεστι, καὶ Κίμων ἐκόσμησε τὴν ἀγορὰν πλατάνων φυτείαις καὶ περιπάτοις· Κάτων δὲ τὸν δῆμον ὑπὸ Καίσαρος ὁρῶν ἐν τοῖς περὶ Κατιλίναν διαταρασσόμενον καὶ πρὸς μεταβολὴν τῆς πολιτείας ἐπισφαλῶς ἔχοντα συνέπεισε τὴν βουλὴν ψηφίσασθαι νεμήσεις τοῖς πένησι, καὶ τοῦτο δοθὲν ἔστησε τὸν θόρυβον καὶ κατέπαυσε τὴν ἐπανάστασιν. ὡς γὰρ ἰατρός, ἀφελὼν πολὺ τοῦ διεφθορότος αἵματος, ὀλίγον ἀβλαβοῦς τροφῆς προσήνεγκεν, οὕτως ὁ πολιτικὸς ἀνήρ, μέγα τι τῶν ἀδόξων ἢ βλαβερῶν παρελόμενος, ἐλαφρᾷ πάλιν χάριτι καὶ φιλανθρώπῳ τὸ δυσκολαῖνον καὶ μεμψιμοιροῦν παρηγόρησεν.
2525. Bölüm
Halkın hevesini başka yararlı işlere çevirmek de fena olmaz. Şehrin gelirlerini elinde tutan Demades böyle yapmıştır. Halk, İskender'e karşı ayaklananlara yardım için kadırga göndermeye heveslenip ondan para istediğinde şöyle dedi: “Paranız var; çünkü Khoes bayramı için hazırladım, her birinize yarım mina düşüyor. Bu işe harcamak isterseniz kendi paranızı harcarsınız.” Bu yolla, dağıtımdan yoksun kalmamak için seferden vazgeçtiler ve o da halkın İskender'e karşı suçunu ortadan kaldırdı. Çünkü pek çok zararlı şey doğrudan bertaraf edilemez, bir tür dolambaçlı yol gerekir. Phokion da böyle bir yol izlemiştir: Zamansız olarak Boiotia'ya sefere çıkması emredilince, hemen delikanlılıktan altmış yaşına kadar herkesin ordunun peşinden gelmesini ilan etti. Yaşlılar gürültü koparınca “Ne var bunda?” dedi, “Seksen yaşındaki komutanınız sizinle olacak.” Böylece zamansız elçilikler de buna uygun olmayan kişileri de listeye eklenerek, gereksiz yapılar katkı istenerek, yersiz davalar birlikte hazır bulunmak ve birlikte yolculuk yapmak istenerek önlenmelidir. Böyle önerileri yazanları ve kışkırtanları ilk önce işe çekip yanına almalıdır; ya işten kaçarak onu bozanlar kendileri olur ya da orada bulunup zahmetine ortak olurlar.
οὐ χεῖρον δὲ καὶ μετάγειν ἐπʼ ἄλλα χρειώδη τὸ σπουδαζόμενον, ὡς ἐποίησε Δημάδης, ὅτε τὰς προσόδους εἶχεν ὑφʼ ἑαυτῷ τῆς πόλεως· ὡρμημένων γὰρ ἐκπέμπειν τριήρεις βοηθοὺς τοῖς ἀφισταμένοις Ἀλεξάνδρου καὶ χρήματα κελευόντων παρέχειν ἐκεῖνον, ἔστιν ὑμῖν ἔφη χρήματα· παρεσκευασάμην γὰρ εἰς τοὺς χόας, ὥσθʼ ἕκαστον ὑμῶν λαβεῖν ἡμιμναῖον· εἰ δʼ εἰς ταῦτα βούλεσθε μᾶλλον, αὐτοὶ καταχρῆσθε τοῖς ἰδίοις. καὶ τοῦτον τὸν τρόπον, ὅπως μὴ στεροῖντο τῆς διανομῆς, ἀφέντων τὸν ἀπόστολον, ἔλυσε τὸ πρὸς Ἀλέξανδρον ἔγκλημα τοῦ δήμου. πολλὰ γὰρ ἀπʼ εὐθείας οὐκ ἔστιν ἐξῶσαι τῶν ἀλυσιτελῶν, ἀλλὰ δεῖ τινος ἁμωσγέπως καμπῆς καὶ περιαγωγῆς, οἵᾳ καὶ Φωκίων ἐχρῆτο· κελευόμενος εἰς Βοιωτίαν ἐμβαλεῖν παρὰ καιρόν· ἐκήρυξε γὰρ εὐθὺς ἀκολουθεῖν ἀφʼ ἥβης τοὺς μέχρι ἐτῶν ἑξήκοντα· καὶ θορύβου τῶν πρεσβυτέρων γενομένου τί δεινόν; εἶπεν· ἐγὼ γὰρ, ὁ στρατηγὸς ὀγδοήκοντα γεγονὼς ἔτη μεθʼ ὑμῶν ἔσομαι. τούτῳ δὴ τῷ τρόπῳ καὶ πρεσβείας διακοπτέον ἀκαίρους, συγκαταλέγοντα πολλοὺς τῶν ἀνεπιτηδείως ἐχόντων, καὶ κατασκευὰς ἀχρήστους, κελεύοντα συνεισφέρειν, καὶ δίκας ἀπρεπεῖς, ἀξιοῦντα συμπαρεῖναι καὶ συναποδημεῖν. πρώτους δὲ τοὺς γράφοντας τὰ τοιαῦτα καὶ παροξύνοντας ἕλκειν δεῖ καὶ παραλαμβάνειν ἢ γὰρ ἀναδυόμενοι τὴν πρᾶξιν αὐτοὶ διαλύειν δόξουσιν ἢ μεθέξουσι τῶν δυσχερῶν παρόντες.
2626. Bölüm
Yerine getirilmesi gereken, büyük ve yararlı ama çok mücadele ve çaba isteyen bir iş varsa, dostların en güçlülerini ya da en güçlüler arasından en yumuşak huylularını seçmeye çalış. Çünkü bunlar en az engel olur, en çok yardım eder; akılları vardır ama kavgacı değildirler. Kendi tabiatını da bilmeli, başkasından daha zayıf olduğun konuda kendine benzeyenler yerine daha yetenekli olanları seçmelisin. Diomedes de keşfe çıkarken cesurları geçip akıllı olanı seçmiştir. Böylece işler daha dengeli olur, farklı aretēler ve yetenekler bakımından yarışanlar arasında kavga çıkmaz. Konuşma gücün yoksa dava yardımcısı ve elçilik ortağı olarak hitabeti olan birini al, Pelopidas'ın Epameinondas'ı aldığı gibi. Kalabalıkla konuşmakta ikna gücün yoksa ve yukarıdan bakıyorsan, Kallikratidas gibi, hoş ve yumuşak birini al. Bedenin zayıf ve hantalsa, Nikias'ın Lamakhos'u aldığı gibi çalışkan ve güçlü birini al. Geryon da çok bacağı, çok eli ve çok gözü ile, hepsini tek bir psykhē ile yönetseydi imrenilecek biri olurdu. Devlet adamları ise, uyum içinde olurlarsa yalnız bedenlerini ve paralarını değil talihlerini, yeteneklerini ve aretēlerini de tek bir ihtiyaca birleştirerek aynı işte daha büyük bir ün kazanabilir. Argonotlar gibi yapmamalıdırlar: onlar Herakles'i bırakıp kadınlar dairesine başvurmak, büyü ve ilaçlarla kendilerini kurtarmak, postu çalmak zorunda kalmışlardı.
Bazı tapınaklara girerken altın dışarıda bırakılır, ama demir, kısacası hiçbirine sokulmaz. Kürsü de Danışma Zeus'unun, Şehir Zeus'unun, Themis'in ve Dike'nin ortak tapınağı olduğuna göre, para hırsını ve zenginlik düşkünlüğünü, paslı demir ve psykhē hastalığı gibi hemen orada üzerinden çıkar, meyhanecilerin ve tefecilerin pazar yerine at, “kendin de uzağa dön.” Kamu malından kazanç sağlayan adamın tapınaktan, mezardan, dostlardan çaldığını, ihanetten ve yalancı tanıklıktan kazandığını, güvenilmez bir danışman, yalancı yeminli bir yargıç, rüşvetçi bir yönetici, kısacası hiçbir adaletsizlikten arınmamış biri olduğunu düşün. Bu yüzden bu konuda fazla söze gerek yok.
ὅπου μέντοι μέγα δεῖ τι περανθῆναι καὶ χρήσιμον ἀγῶνος δὲ πολλοῦ καὶ σπουδῆς δεόμενον, ἐνταῦθα πειρῶ τῶν φίλων αἱρεῖσθαι τοὺς κρατίστους ἢ τῶν κρατίστων τοὺς πραοτάτους· ἣκιστα γὰρ ἀντιπράξουσιν οὗτοι καὶ μάλιστα συνεργήσουσι, τὸ φρονεῖν ἄνευ τοῦ φιλονεικεῖν ἔχοντες. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῆς ἑαυτοῦ φύσεως ἔμπειρον ὄντα δεῖ πρὸς ὃ χείρων ἑτέρου πέφυκας αἱρεῖσθαι τοὺς μᾶλλον δυναμένους ἀντὶ τῶν ὁμοίων, ὡς ὁ Διομήδης ἐπὶ τὴν κατασκοπὴν μεθʼ ἑαυτοῦ τὸν φρόνιμον εἵλετο, τοὺς ἀνδρείους παρελθών. καὶ γὰρ αἱ πράξεις μᾶλλον ἰσορροποῦσι καὶ τὸ φιλόνεικον οὐκ ἐγγίγνεται πρὸς ἀλλήλους τοῖς ἀφʼ ἑτέρων ἀρετῶν καὶ δυνάμεων φιλοτιμουμένοις. λάμβανε δὴ καὶ δίκης συνεργὸν καὶ πρεσβείας κοινωνόν, ἂν λέγειν μὴ δυνατὸς ᾖς, τὸν ῥητορικόν, ὡς Πελοπίδας Ἐπαμεινώνδαν κἂν ᾖς ἀπίθανος πρὸς ὁμιλίαν τῷ πλήθει καὶ ὑψηλός, ὡς Καλλικρατίδας, τὸν εὔχαριν καὶ θεραπευτικὸν κἂν ἀσθενὴς καὶ δύσεργος; τὸ σῶμα, τὸν φιλόπονον καὶ ῥωμαλέον, ὡς Νικίας Λάμαχον. οὕτω γὰρ ἂν ἦν ὁ Γηρυόνης ζηλωτὸς ἔχων σκέλη πολλὰ καὶ χεῖρας καὶ ὀφθαλμούς, εἰ πάντα μιᾷ ψυχῇ διῴκει. τοῖς δὲ πολιτικοῖς ἔξεστι μὴ σώματα μηδὲ χρήματα μόνον, ἀλλὰ καὶ τύχας καὶ δυνάμεις καὶ ἀρετάς, ἂν ὁμονοῶσιν, εἰς μίαν χρείαν συντιθέντας εὐδοκιμεῖν μᾶλλον ἀπʼ ἄλλου περὶ τὴν αὐτὴν πρᾶξιν οὐχ ὥσπερ οἱ Ἀργοναῦται τὸν Ἡρακλέα καταλιπόντες ἠναγκάζοντο διὰ τῆς γυναικωνίτιδος κατᾳδόμενοι καὶ φαρμακευόμενοι σῴζειν ἑαυτοὺς καὶ κλέπτειν τὸ νάκος. χρυσὸν μὲν εἰς ἔνια τῶν ἱερῶν εἰσιόντες ἔξω καταλείπουσι, σίδηρον δʼ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν εἰς οὐδὲν συνεισφέρουσιν. ἐπεὶ δὲ κοινόν ἐστιν ἱερὸν τὸ βῆμα Βουλαίου τε Διὸς καὶ Πολιέως καὶ Θέμιδος καὶ Δίκης, αὐτόθεν μὲν ἤδη φιλοπλουτίαν καὶ φιλοχρηματίαν, ὥσπερ σίδηρον μεστὸν ἰοῦ καὶ νόσημα τῆς ψυχῆς, ἀποδυσάμενος εἰς ἀγορὰς καπήλων ἢ δανειστῶν ἀπόρριψον, αὐτὸς δʼ ἀπονόσφι τραπέσθαι τὸν ἀπὸ δημοσίων χρηματιζόμενον ἡγούμενος ἀφʼ ἱερῶν κλέπτειν, ἀπὸ τάφων, ἀπὸ φίλων, ἐκ προδοσίας, ἀπὸ ψευδομαρτυρίας, σύμβουλον ἄπιστον εἶναι, δικαστὴν ἐπίορκον, ἄρχοντα δωροδόκον, οὐδεμιᾶς ἁπλῶς; καθαρὸν ἀδικίας. ὅθεν οὐ δεῖ πολλὰ περὶ τούτων λέγειν.
2727. Bölüm
Şan hırsı, kazanç hırsından daha gösterişli olsa da siyasette daha az felakete yol açmaz. Çünkü ona cüret daha çok eşlik eder; tembel ve aşağı değil, en güçlü ve en genç prohairesislerde yetişir. Kalabalıktan gelen coşku dalgası da çoğu kez övgüleriyle onu kaldırıp iterek zaptedilmez ve idare edilmez kılar. Platon, gençlerin küçüklükten itibaren dışarıdan altın takmalarının, hatta edinmelerinin doğru olmadığını, çünkü psykhēlerinde kendilerine has altının karışmış olduğunu duymaları gerektiğini söylemişti; sanırım bununla soylarından tabiatlarına uzanan aretēyi kastediyordu. Biz de şan hırsını böyle teselli edelim: kendi içimizde, bozulmaz, karışmamış, kıskançlık ve kınamanın lekelemediği bir altın, yani yaptığımız işlerin ve siyasetin düşünülüp gözden geçirilmesiyle artan bir şeref taşıdığımızı söyleyelim. Bu yüzden boyalı, kalıplanmış ya da tunçtan dökülmüş şereflere gerek yoktur; onlarda övülen şey de başkasınındır. Çünkü övülen, heykeli yapılan değil, onu yapandır, tıpkı borazancı ya da mızraklı muhafız heykelindeki gibi. Katon, Roma heykellerle dolmaya başlamışken kendi heykelinin dikilmesine izin vermemiş ve “İnsanların heykelimin neden dikilmediğini sormasını, neden dikildiğini sormasına tercih ederim” demişti. Çünkü bu tür şeyler kıskançlık uyandırır. Halk, heykel almamış olanlara kendisinin borçlu olduğunu, almış olanların ise kendisine yük olduğunu, hizmetlerine ücret ister gibi davrandıklarını düşünür.
Syrtis'i geçip sonra Boğaz'da batan kişi büyük ve onurlu bir şey yapmış sayılmaz. Bunun gibi hazineye ve vergi kiralamasına dikkat edip başkanlık ya da prytaneion işinde yakalanan kişi de, yüksek bir burna çarpmıştır ama aynı şekilde batmaktadır. Bu şeylerin hiçbirine ihtiyaç duymayan, onlardan kaçıp geri çeviren adam en iyisidir. Halkın iyiliğini ve bu yöndeki sevgisini geri çevirmek kolay değilse, para ya da hediye için değil, gerçekten kutsal, çelenkli bir siyaset yarışına girenler için bir yazıt, bir levha, bir karar ve bir zeytin dalı yeter. Epimenides şehri arındırdıktan sonra Akropolis'ten böyle bir dal almıştı. Anaksagoras verilen şerefleri reddedip, öleceği gün çocukların oynamaya bırakılmasını ve derslerden muaf olmasını istemişti. Magları öldüren yedi Perse, kendilerine ve soylarına tacı önden bacaklarını başa bağlayarak takma hakkı verilmişti; anlaşılan bunu eyleme çıkarken işaret olarak yapmışlardı. Pittakos'un şerefinde de siyasete yakışan bir şey vardır: Vatandaşlarına kazandırdığı topraktan dilediği kadar almasını söylediklerinde, mızrağını atıp ulaştığı yere kadar olan toprağı aldı. Romalı Cocles ise topal hâliyle bir günde sürebildiği kadarını aldı. Çünkü şeref, işin ücreti değil sembolü olmalıdır ki, o eski şerefler gibi uzun zaman yaşasın. Phaleronlu Demetrios'un üç yüz heykelinden hiçbiri pas ve kir tutmadı, hepsi daha o yaşarken yıkıldı. Demades'in heykelleri de eritilip lazımlık yapıldı. Pek çok şeref, yalnız onu alanın kötülüğü yüzünden değil, verilenin büyüklüğü yüzünden de benzer şeylere uğramıştır. Bu yüzden şerefin en güzel ve en sağlam koruyucusu mütevazılığıdır; büyük, aşırı ve ağır olanlar, biçimsiz heykeller gibi çabucak devrilir.
ἡ δὲ φιλοτιμία, καίπερ οὖσα σοβαρωτέρα τῆς φιλοκερδείας, οὐκ ἐλάττονας ἔχει κῆρας ἐν πολιτείᾳ· καὶ γὰρ τὸ τολμᾶν αὐτῇ πρόσεστι μᾶλλον ἐμφύεται γὰρ οὐκ ἀργαῖς οὐδὲ ταπειναῖς ἀλλʼ ἐρρωμέναις μάλιστα καὶ νεανικαῖς προαιρέσεσι, καὶ τὸ παρὰ τῶν ὄχλων ῥόθιον πολλάκις συνεξαῖρον αὐτὴν καὶ συνεξωθοῦν τοῖς ἐπαίνοις ἀκατάσχετον ποιεῖ καὶ δυσμεταχείριστον. ὥσπερ οὖν ὁ Πλάτων ἀκουστέον εἶναι τοῖς νέοις ἔλεγεν ἐκ παίδων εὐθύς, ὡς οὔτε περικεῖσθαι χρυσὸν αὐτοῖς ἔξωθεν οὔτε κεκτῆσθαι θέμις, οἰκεῖον ἐν τῇ ψυχῇ συμμεμιγμένον ἔχοντας, αἰνιττόμενος οἶμαι τὴν ἐκ γένους διατείνουσαν εἰς τὰς φύσεις αὐτῶν ἀρετήν· οὕτω παραμυθώμεθα τὴν φιλοτιμίαν, λέγοντες ἐν ἑαυτοῖς ἔχειν χρυσὸν ἀδιάφθορον καὶ ἀκήρατον καὶ ἄχραντον ὑπὸ φθόνου καὶ μώμου τιμήν, ἅμα λογισμῷ καὶ παραθεωρήσει τῶν πεπραγμένων ἡμῖν καὶ πεπολιτευμένων αὐξανόμενον διὸ μὴ δεῖσθαι γραφομένων τιμῶν ἢ πλαττομένων ἢ χαλκοτυπουμένων, ἐν αἷς καὶ τὸ εὐδοκιμοῦν ἀλλότριόν ἐστιν· ἐπαινεῖται γὰρ οὐχ ᾧ γέγονεν ἀλλʼ ὑφʼ οὗ γέγονεν ὡς ὁ σαλπικτὴς καὶ ὁ δορυφόρος. ὁ δὲ Κάτων, ἤδη τότε τῆς Ῥώμης καταπιμπλαμένης ἀνδριάντων, οὐκ ἐῶν αὑτοῦ γενέσθαι μᾶλλον ἔφη βούλομαι πυνθάνεσθαί τινας, διὰ τί μου ἀνδριὰς οὐ κεῖται ἢ διὰ τί κεῖται καὶ γὰρ φθόνον ἔχει τὰ τοιαῦτα καὶ νομίζουσιν οἱ πολλοὶ τοῖς μὴ λαβοῦσιν αὐτοὶ χάριν ὀφείλειν, τοὺς δὲ λαβόντας αὑτοῖς καὶ βαρεῖς εἶναι, οἷον ἐπὶ μισθῷ τὰς χρείας ἀπαιτοῦντας. ὥσπερ οὖν ὁ παραπλεύσας τὴν Σύρτιν εἶτʼ ἀνατραπεὶς περὶ τὸν πορθμὸν οὐδὲν μέγα πεποίηκεν οὐδὲ σεμνόν, οὕτως ὁ τὸ ταμιεῖον φυλαξάμενος καὶ τὸ δημοσιώνιον ἁλοὺς δὲ περὶ τὴν προεδρίαν ἢ τὸ πρυτανεῖον, ὑψηλῷ μὲν προσέπταικεν ἀκρωτηρίῳ βαπτίζεται δʼ ὁμοίως. ἄριστος μὲν οὖν ὁ μηδενὸς δεόμενος τῶν τοιούτων ἀλλὰ φεύγων καὶ παραιτούμενος· ἂν δʼ ᾖ μὴ ῥᾴδιον δήμου τινὰ χάριν ἀπώσασθαι καὶ φιλοφροσύνην πρὸς τοῦτο ῥυέντος, ῶσπερ οὐκ ἀργυρίτην οὐδὲ δωρίτην ἀγῶνα πολιτείας ἀγωνιζομένοις ἀλλʼ ἱερὸν ὡς ἀληθῶς καὶ στεφανίτην, ἐπιγραφή τις ἀρκεῖ καὶ πινάκιον καὶ ψήφισμα καὶ θαλλός, ὡς Ἐπιμενίδης ἔλαβεν ἐξ ἀκροπόλεως καθήρας τὴν πόλιν. Ἀναξαγόρας δὲ τὰς διδομένας ἀφεὶς τιμὰς ᾐτήσατο τὴν ἡμέραν ἐκείνην, καθʼ ἣν ἂν τελευτήσῃ, τοὺς παῖδας ἀφιέναι παίζειν καὶ σχολάζειν ἀπὸ τῶν μαθημάτων. τοῖς δὲ τοὺς μάγους ἀνελοῦσιν ἑπτὰ Πέρσαις ἔδωκαν αὐτοῖς καὶ τοῖς ἀπʼ αὐτῶν γενομένοις εἰς τοὔμπροσθεν τὰ σκέλη συνάπτοντας τῇ κεφαλῇ τὴν τιάραν φέρειν· τοῦτο γὰρ ἐποιήσαντο σύμβολον, ὡς ἔοικε, χωροῦντες ἐπὶ τὴν πρᾶξιν. ἔχει δέ τι καὶ ἡ τοῦ Πιττακοῦ τιμὴ πολιτικόν· ἧς γὰρ ἐκτήσατο χώρας τοῖς πολίταις γῆν ὅσην ἐθέλοι λαβεῖν κελευσθεὶς ἔλαβε τοσαύτην, ὅσην ἐπῆλθε τὸ ἀκόντιον αὐτοῦ βαλόντος· ὁ δὲ Ῥωμαῖος Κόκλης, ὅσην ἡμέρᾳ μιᾷ χωλὸς ὢν περιήροσεν. οὐ γὰρ μισθὸν εἶναι δεῖ τῆς πράξεως ἀλλὰ σύμβολον τὴν τιμήν, ἵνα καὶ διαμένῃ πολὺν χρόνον, ὥσπερ ἐκεῖναι διέμειναν. τῶν δὲ Δημητρίου τοῦ Φαληρέως τριακοσίων ἀνδριάντων οὐδεὶς ἔσχεν ἰὸν οὐδὲ πίνον, ἀλλὰ πάντες ἔτι ζῶντος προανῃρὲθησαν· τοὺς δὲ Δημάδου κατεχώνευσαν εἰς ἀμίδας· καὶ πολλαὶ τοιαῦτα τιμαὶ πεπόνθασιν οὐ μοχθηρίᾳ τοῦ λαβόντος μόνον ἀλλὰ καὶ μεγέθει τοῦ δοθέντος δυσχερανθεῖσαι. διὸ κάλλιστον καὶ βεβαιότατον εὐτέλεια τιμῆς φυλακτήριον, αἱ δὲ μεγάλαι καὶ ὑπέρογκοι καὶ βάρος ἔχουσαι παραπλησίως τοῖς ἀσυμμέτροις ἀνδριᾶσι ταχὺ περιτρέπονται.
2828. Bölüm
Şimdi “şeref” derken, Empedokles'in dediği gibi çoğunluğun “doğru adıyla çağırmadığı, benim de âdete uyup andığım” şeyleri kastediyorum. Yoksa devlet adamı, hatırlayanların iyi niyetine ve bağlılığına dayanan gerçek şerefi ve minneti hor görmez, Demokritos'un istediği gibi başkalarının hoşuna gitmekten kaçıp şöhreti küçümsemez. Avcılar köpeklerin sevgisini, at yetiştiricileri atların iyi niyetini reddetmez. Tersine, birlikte yaşanan alışkın hayvanlarda Lysimakhos'un köpeğinin gösterdiği ya da şairin Akhilleus'un atlarının Patroklos'a karşı beslediğini anlattığı bağlılığı yaratmak hem yararlı hem hoştur. Sanırım arılar da, kendilerini besleyip bakanları sokup kızdırmak yerine sevip kabul etselerdi daha iyi yaşarlardı. Şimdi ise onları dumanla cezalandırıyorlar, azgın atları ve kaçak köpekleri de tasma ve gemle zorla götürüyorlar. İnsanı insana isteyerek alışkın ve uysal kılan ise iyi niyete güvenden, dürüstlük ve adalet şöhretinden başka bir şey değildir. Demosthenes de tiranlara karşı şehirlerin en büyük koruyucusunun güvensizlik olduğunu doğru söylemiştir; çünkü psykhēnin en kolay ele geçirilen kısmı güvendiğimiz kısımdır. Kassandra itibar görmediği için kehaneti vatandaşlarına bir yarar sağlamadı: “Tanrı beni sonuçsuz kehanetler söylemeye adadı; acı çekip kötülüğe düşenlere bilge denirim, acı çekmeden önce deli.” Vatandaşların Arkhytas'a güveni ve Battos'a iyi niyeti ise şöhretleri sayesinde onlardan yararlananlara büyük fayda sağladı. Siyaset adamlarının şöhretindeki ilk ve en büyük iyilik budur: işlere giriş yolu açan güven. İkincisi, halkın iyi niyetinin iyiler için hasetçilere ve kötülere karşı bir silah olmasıdır: “Bir annenin, tatlı uykuya dalan çocuğundan sineği uzaklaştırması gibi,” kıskançlığı uzaklaştırır, güç bakımından soysuz olanı soylularla, yoksulu zenginle, sıradan vatandaşı makam sahipleriyle eşitler. Kısacası, buna doğruluk ve aretē de eklenirse, siyasette arkadan esen sağlam bir rüzgârdır.
Bunun zıddı olan tutumu örneklerde gör. İtalya'daki halk Dionysios'un çocuklarını ve karısını rezil edip öldürmüş, sonra bedenlerini yakıp küllerini bir gemiden denize savurmuştu. Oysa Baktria'da iyi yöneten Menandros adlı bir kral, bir ordugâhta ölünce, şehirler cenazesini ortaklaşa kaldırdı; ama kalıntıları için aralarında çekişmeye düştüler ve ancak küllerini eşit parçalara bölüp götürmeyi kabul ederek, adamın anısına her yerde anıtlar dikmeyi kararlaştırdılar. Akragaslılar da Phalaris'ten kurtulunca kimsenin gri-yeşil giysi giymemesini oyladılar, çünkü tiranın hizmetkârları gri-yeşil kuşak takıyordu. Persler ise Kyros'un kartal burunlu olması yüzünden hâlâ kartal burunluları sever ve en yakışıklı sayar.
ὀνομάζω δὲ νῦν τιμάς, ἃς οἱ πολλοὶ κατʼ Ἐμπεδοκλέα ᾗ θέμις οὐ καλέουσι, νόμῳ δʼ ἐπίφημι καὶ αὐτός ἐπεὶ τὴν γʼ ἀληθινὴν τιμὴν καὶ χάριν ἱδρυμένην ἐν εὐνοίᾳ καὶ διαθέσει τῶν μεμνημένων οὐχ ὑπερόψεται πολιτικὸς ἀνήρ, οὐδέ γε δόξαν ἀτιμάσει φεύγων τὸ τοῖς πέλας ἁνδάνειν, ὡς ἠξίου Δημόκριτος. οὐδὲ γὰρ κυνῶν ἀσπασμὸς οὐδʼ ἵππων εὔνοια θηραταῖς καὶ ἱπποτρόφοις ἀπόβλητον, ἀλλὰ καὶ χρήσιμον καὶ ἡδὺ συντρόφοις καὶ συνήθεσι ζῴοις τοιαύτην ἐνεργάσασθαι διάθεσιν πρὸς αὑτόν, οἵαν ὁ Λυσιμάχου κύων ἐπεδείκνυτο καὶ τῶν Ἀχιλλέως ἵππων ὁ ποιητὴς διηγεῖται περὶ τὸν Πάτροκλον οἶμαι δʼ ἂν καὶ τὰς μελίττας ἀπαλλάττειν βέλτιον, εἰ τοὺς τρέφοντας καὶ θεραπεύοντας ἀσπάζεσθαι καὶ προσίεσθαι μᾶλλον ἢ κεντεῖν καὶ χαλεπαίνειν ἐβούλοντο νυνὶ δὲ ταύτας μὲν καπνῷ κολάζουσιν, ἵππους δʼ ὑβριστὰς καὶ κύνας ἀποστάτας κλοιοῖς καὶ χαλινοῖς ἄγουσιν ἠναγκασμένους· ἄνθρωπον δʼ ἀνθρώπῳ χειροήθη καὶ πρᾶον ἑκουσίως οὐδὲν ἀλλʼ ἢ πίστις εὐνοίας καὶ καλοκαγαθίας δόξα καὶ δικαιοσύνης παρίστησιν. καὶ Δημοσθένης ὀρθῶς μέγιστον ἀποφαίνεται πρὸς τοὺς τυράννους φυλακτήριον ἀπιστίαν ταῖς πόλεσι· τοῦτο γὰρ μάλιστα τῆς ψυχῆς τὸ μέρος, ᾧ πιστεύομεν, ἁλώσιμόν ἐστιν. ὥσπερ οὖν τῆς Κασάνδρας ἀδοξούσης ἀνόνητος ἦν ἡ μαντικὴ τοῖς πολίταις ἄκραντα γάρ με φησίν ἔθηκε θεσπίζειν θεός, καὶ πρὸς παθόντων κἀν κακοῖσι κειμένων σοφὴ κέκλημαι, πρὶν παθεῖν δὲ μαίνομαι· οὕτως ἡ πρὸς Ἀρχύταν πίστις καὶ πρὸς Βάττον εὔνοια τῶν πολιτῶν μεγάλα τοὺς χρωμένους αὐτοῖς διὰ τὴν δόξαν ὠφέλησε. καὶ τοῦτο μὲν πρῶτον καὶ μέγιστον ἔνεστι τῇ δόξῃ τῇ τῶν πολιτικῶν ἀγαθόν, ἡ πάροδον ἐπὶ τὰς πράξεις διδοῦσα πίστις· δεύτερον δʼ ὅτι πρὸς τοὺς βασκάνους καὶ πονηροὺς ὅπλον ἡ παρὰ τῶν πολλῶν εὔνοια τοῖς ἀγαθοῖς ἐστιν ὡς ὅτε μήτηρ παιδὸς ἐέργει μυῖαν, ὅθʼ ἡδέι λέξεται ὕπνῳ,ʼ ἀπερύκουσα τὸν φθόνον καὶ πρὸς τὰς δυνάμεις ἐπανισοῦσα τὸν ἀγεννῆ τοῖς εὐπατρίδαις καὶ τὸν · πένητα τοῖς πλουσίοις καὶ τὸν ἰδιώτην τοῖς ἄρχουσι καὶ ὅλως, ὅταν ἀλήθεια καὶ ἀρετὴ προσγένηται, φορόν ἐστι πνεῦμα καὶ βέβαιον ἐπὶ τὴν πολιτείαν. σκόπει δὲ τὴν ἐναντίαν καταμανθάνων διάθεσιν ἐν τοῖς παραδείγμασι. τοὺς μὲν γὰρ Διονυσίου παῖδας καὶ τὴν γυναῖκα καταπορνεύσαντες οἱ περὶ τὴν Ἰταλίαν ἀνεῖλον, εἶτα καύσαντες τὰ σώματα τὴν τέφραν κατέσπειραν ἐκ πλοίου κατὰ τῆς θαλάττης. Μενάνδρου δέ τινος ἐν Βάκτροις ἐπιεικῶς βασιλεύσαντος εἶτʼ ἀποθανόντος ἐπὶ στρατοπέδου, τὴν μὲν ἄλλην ἐποιήσαντο κηδείαν κατὰ τὸ κοινὸν αἱ πόλεις, περὶ δὲ τῶν λειψάνων αὐτοῦ καταστάντες εἰς ἀγῶνα μόλις συνέβησαν, ὥστε νειμάμενοι μέρος ἴσον τῆς τέφρας ἀπελθεῖν, καὶ γενέσθαι μνημεῖα παρὰ πᾶσι τάνδρός. αὖθις Ἀκραγαντῖνοι μὲν ἀπαλλαγέντες Φαλάριδος ἐψηφίσαντο μηδένα φορεῖν ἱμάτιον γλαύκινον· οἱ γὰρ ὑπηρέται τοῦ τυράννου γλαύκινον ἐχρῶντο περιζώμασι. Πέρσαι δʼ, ὅτι γρυπὸς ἦν ὁ Κῦρος, ἔτι καὶ νῦν ἐρῶσι τῶν γρυπῶν καὶ καλλίστους ὑπολαμβάνουσιν.
2929. Bölüm
Böylece bütün aşkların en güçlüsü ve en tanrısalı, şehirlerin ve halkların aretēsi yüzünden bir kişiye beslediği aşktır. Tiyatrodan, dağıtımlardan ya da gladyatörlerden gelen yalancı adlı, yalancı tanıklı şerefler, her zaman veren ve lütfedene gülümseyen kalabalıkların kısa ömürlü ve güvenilmez bir şöhretle yaptığı fahişe dalkavukluklarına benzer. “Halkı ilk rüşvet veren yıktı” diyen, kalabalığın alma tutkusuna yenildikçe gücünü yitirdiğini iyi anlamıştır. Ama rüşvet verenler de büyük harcamalarla şöhret satın alarak halkı güçlü ve küstah kılıp büyük şeyleri verme ve alma yetkisine sahip olduğunu sandırdıklarında kendilerini yıktıklarını düşünmelidir.
οὕτως ἁπάντων ἐρώτων ἰσχυρότατος ἅμα καὶ θειότατός ἐστιν ὁ πόλεσι καὶ δήμοις πρὸς ἕνα διʼ ἀρετὴν ἐγγιγνόμενος· αἱ δʼ ἀπὸ θεάτρων ἢ νεμήσεων ἢ μονομάχων ψευδώνυμοι τιμαὶ καὶ ψευδομάρτυρες ἑταιρικαῖς ἐοίκασι κολακείαις ὄχλων, ἀεὶ τῷ διδόντι καὶ χαριζομένῳ προσμειδιώντων ἐφήμερὸν τινα καὶ ἀβέβαιον δόξαν. εὖ μὲν οὖν ὁ πρώτως εἰπὼν καταλυθῆναι δῆμον ὑπὸ τοῦ πρώτου δεκάσαντος συνεῖδεν, ὅτι τὴν ἰσχὺν ἀποβάλλουσιν οἱ πολλοὶ τοῦ λαμβάνειν ἣττονες γενόμενοι δεῖ δὲ καὶ τοὺς δεκάζοντας οἴεσθαι καταλύειν ἑαυτούς, ὅταν ἀναλωμάτων μεγάλων ὠνούμενοι τὴν δόξαν ἰσχυροὺς ποιῶσι καὶ θρασεῖς τοὺς πολλούς, ὡς μέγα τι καὶ δοῦναι καὶ ἀφελέσθαι κυρίους ὄντας.
3030. Bölüm
Ama bu yüzden, şartlar imkân veriyorsa, âdet olan cömertliklerde cimri davranmamak gerekir. Çünkü halk, kendi malından pay vermeyen zengine, kamu malını çalan yoksuldan daha çok düşmanlık besler; birincisini kibir ve kendini hor görme, ikincisini zorunluluk sayar. Bağışlar öncelikle karşılıksız olsun; çünkü böylece alanları daha çok şaşırtır ve daha çok kazanır. Ayrıca şık ve güzel bir vesilesi olan, herkesi dindarlığa götüren bir tanrı şerefiyle birlikte zamanında yapılsın. Çünkü kalabalık, saydığı ve büyük bildiği kişilerin tanrısal şey için bu kadar cömertçe ve gayretle harcadığını gördüğünde ilahî gücün büyük ve saygın olduğuna güçlü bir kanaat ve bağlılık edinir. Platon, eğitilen gençlerden Lydia ve İon makamlarını uzaklaştırmıştı; biri psykhēmizdeki ağıtçı ve yas seven yanı uyandırıyor, öbürü hazza kayan ve itidalsiz yanı büyütüyordu. Bunun gibi sen de bağışlardan öldürücü ve hayvanca ya da soytarıca ve itidalsiz yanları kışkırtıp besleyenleri, mümkünse şehirden kov; olmuyorsa onlardan kaçın ve bu tür gösteriler isteyen kalabalığa karşı dur. Harcamalarını her zaman iyi ve itidalli konulara yap; gayesi güzel ya da zorunlu olan, ya da en azından zarar ve hakaret içermeyen, hoş ve memnun edici şeyler olsun.
οὐ μὴν διὰ τοῦτο μικρολογητέον ἐν τοῖς νενομισμένοις φιλοτιμήμασι, τῶν πραγμάτων εὐπορίαν παρεχόντων ὡς μᾶλλον οἱ πολλοὶ μὴ μεταδιδόντα τῶν ἰδίων πλούσιον ἢ πένητα τῶν δημοσίων κλέπτοντα διʼ ἔχθους ἔχουσιν, ὑπεροψίαν τοῦτο καὶ περιφρόνησιν αὑτῶν ἐκεῖνο δʼ ἀνάγκην ἡγούμενοι. γιγνέσθωσαν οὖν αἱ μεταδόσεις πρῶτον μὲν ἀντὶ μηδενός οὕτω γὰρ ἐκπλήττουσι καὶ χειροῦνται μᾶλλον τοὺς λαμβάνοντας· ἔπειτα σὺν καιρῷ πρόφασιν ἀστείαν καὶ καλὴν ἔχοντι, μετὰ τιμῆς θεοῦ πάντας ἀγούσης πρὸς εὐσέβειαν ἐγγίγνεται γὰρ ἅμα 1 τοῖς πολλοῖς ἰσχυρὰ διάθεσις καὶ δόξα τοῦ τὸ δαιμόνιον εἶναι μέγα καὶ σεμνόν, ὅταν, οὓς αὐτοὶ τιμῶσι καὶ μεγάλους νομίζουσιν, οὕτως ἀφειδῶς καὶ προθύμως περὶ τὸ θεῖον ὁρῶσι φιλοτιμουμένους ὥσπερ οὖν ὁ Πλάτων ἀφεῖλε τῶν παιδευομένων νέων τὴν ἁρμονίαν τὴν Λύδιον καὶ τὴν ἰαστί, τὴν μὲν τὸ θρηνῶδες καὶ φιλοπενθὲς ἡμῶν ἐγείρουσαν τῆς ψυχῆς, τὴν δὲ τὸ πρὸς ἡδονὰς ὀλισθηρὸν καὶ ἀκόλαστον αὔξουσαν· οὕτω σὺ τῶν φιλοτιμιῶν ὅσαι τὸ φονικὸν καὶ θηριῶδες ἢ τὸ βωμολόχον καὶ ἀκόλαστον ἐρεθίζουσι καὶ τρέφουσι, μάλιστα μὲν ἐξέλαυνε τῆς πόλεως, εἰ δὲ μή, φεῦγε καὶ διαμάχου τοῖς πολλοῖς αἰτουμένοις τὰ τοιαῦτα θεάματα· χρηστὰς δὲ καὶ σώφρονας ἀεὶ ποιοῦ τῶν ἀναλωμάτων ὑποθέσεις, τὸ καλὸν ἢ τὸ ἀναγκαῖον ἐχούσας τέλος ἢ τὸ γοῦν ἡδὺ καὶ κεχαρισμένον ἄνευ βλάβης καὶ ὕβρεως προσούσης.
3131. Bölüm
Mal varlığın orta hâlliyse, ihtiyaca göre merkez ve yarıçapla çizilmiş bir daire gibi sınırlıysa, yoksulluğunu kabul edip varlıklıların cömertliklerinden çekilmek hiç de soysuzluk ya da alçaklık değildir. Borç alıp kamu hizmetlerinde hem acınacak hem de gülünç olmak değil. Çünkü tükendikleri, dostlarını rahatsız ettikleri ya da borç verenlere yaltaklandıkları gizli kalmaz. Bu yüzden böyle harcamalardan şöhret ve güç değil, utanç ve küçümseme kazanırlar. Bu nedenle böyle durumlarda Lamakhos'u ve Phokion'u hatırlamak her zaman yararlıdır. Phokion'dan Atinalılar bir kurban sırasında bağışta bulunmasını isteyip el çırptıklarında, “Size bağışta bulunup şu Kallikles'e borcumu ödemezsem utanırım” diyerek tefeciyi göstermişti. Lamakhos ise komutanlık hesaplarına her seferinde ayakkabı ve giysi parası eklerdi. Thessalialılar da Hermon yoksulluk yüzünden makamdan kaçınca ona ayda bir şişe şarap, dört günde bir medimnos arpa unu verilmesini oylamışlardı. Demek ki yoksulluğu kabul etmek soysuzluk değildir; aretēden gelen açık sözlülüğe ve güvene sahip olursa, yoksullar da şehirlerde ziyafet verenlerden ve koro masrafı karşılayanlardan güç bakımından geri kalmaz. Böyle işlerde kendine en çok hâkim olmalıdır. Piyade olarak süvarilerle savaşmak için ovaya inmemeli, şöhret ve güç için stadyuma çıkmamalıdır. Her zaman aretēden ve düşünceden hareketle, sözle şehri yönetmeye çalışanlara, Kroisos altınlarından daha değerli olan yalnız güzellik ve saygınlık değil, hoşluk ve çekicilik de vardır.
Çünkü iyi adam kibirli ya da yük değildir, itidalli adam kaba değildir ve “vatandaşların arasından acı bakışla geçmez.” Tersine, önce konuşulması kolay, herkese açık ve yaklaşılabilirdir; evini kapalı tutmaz, ihtiyacı olanlara sığınacak liman olarak hep açık tutar. İlgisini ve insanlığını yalnız hizmetler ve işlerle değil, felakete uğrayanlarla üzülüp başarılı olanlarla sevinerek gösterir. Hamamda köle kalabalığıyla, tiyatroda yer kapmakla hiç kimseyi rahatsız etmez, kıskançlık uyandıran lüks ve israfla da göze batmaz. Giyimde, yaşayışta, çocuklarının yetiştirilmesinde, karısına bakışında eşit ve ölçülüdür; halkla bir olmak, onlarla birlikte insan olmak ister gibidir. Sonra kendini iyi niyetli bir danışman, ücretsiz bir avukat, karılarla kocalar ve dostlar arasında yumuşak bir arabulucu olarak sunar. Günün küçük bir kısmını kürsüde ya da hatip yerinde siyaset yaparak geçirip, kalan bütün ömrünü “poyrazın bulutları çektiği gibi” işleri ve kazançları her yandan kendine çekerek geçirmez. Tersine, her zaman kaygılarını halkla paylaşır, siyaseti çoğu insanın yaptığı gibi bir meşguliyet ve hizmet değil, hayat ve eylem sayar. Bütün bunlarla ve benzerleriyle kalabalığı kendine çevirir, kendine çeker; onun ilgisi ve phronēsisi karşısında başkalarının yaltaklanmaları ve yemleri piç ve sahte görünür. Demetrios'un dalkavukları başkalarına kral demeyi reddeder, Seleukos'a fil komutanı, Lysimakhos'a hazine bekçisi, Ptolemaios'a donanma komutanı, Agathokles'e ada beyi derlerdi. Kalabalık da başlangıçta iyi ve akıllı adamı geri çevirse bile, sonra doğruluğunu ve karakterini anlayınca yalnız onu devlet adamı, halk adamı ve yönetici sayar; ötekileri khoregos, ziyafet verici, gymnasiarkhos olarak görür ve öyle adlandırır. Şölenlerde Kallias ya da Alkibiades harcasa da herkesin Sokrates'i dinleyip ona baktığı gibi, sağlıklı şehirlerde de bağışı Ismenias, sofrayı Likhas, koro masrafını Nikeratos karşılar, ama yöneten, siyaset yapan ve komutanlık eden Epameinondas, Aristeides ve Lysandros'tur. Bunlara bakarak kendini alçaltmamalı, tiyatrolardan, aşçı dükkânlarından ve ortak ziyafetlerden kalabalığa ulaşan şöhrete şaşırmamalıdır; çünkü bu kısa süre yaşar, gladyatörler ve sahnelerle birlikte dağılır, hiçbir şerefi, hiçbir saygınlığı yoktur.
ἂν δʼ τὰ τῆς οὐσίας μέτρια καὶ κέντρῳ καὶ διαστήματι περιγραφόμενα πρὸς τὴν χρείαν, οὔτʼ ἀγεννὲς οὔτε ταπεινὸν οὐδέν ἐστι πενίαν ὁμολογοῦντα ταῖς τῶν ἐχόντων ἐξίστασθαι φιλοτιμίαις, καὶ μὴ δανειζόμενον οἰκτρὸν ἅμα καὶ καταγέλαστον εἶναι περὶ τὰς λειτουργίας· οὐ γὰρ λανθάνουσιν ἐξασθενοῦντες ἢ φίλοις ἐνοχλοῦντες ἢ θωπεύοντες δανειστάς, ὥστε μὴ δόξαν αὐτοῖς μηδʼ ἰσχὺν ἀλλὰ μᾶλλον αἰσχύνην καὶ καταφρόνησιν ἀπὸ τῶν τοιούτων ἀναλωμάτων ὑπάρχειν. διὸ χρήσιμον ἀεὶ πρὸς τὰ, τοιαῦτα μεμνῆσθαι τοῦ Λαμάχου καὶ τοῦ Φωκίωνος· οὗτος μὲν γάρ, ἀξιούντων αὐτὸν ἐν θυσίᾳ τῶν Ἀθηναίων ἐπιδοῦναι καὶ κροτούντων πολλάκις αἰσχυνοίμην ἄν εἶπεν ὑμῖν μὲν ἐπιδιδοὺς Καλλικλεῖ δὲ τούτῳ μὴ ἀποδιδούς, δείξας τὸν δανειστήν. Λάμαχος δʼ ἐν τοῖς τῆς στρατηγίας ἀεὶ προσέγραφεν ἀπολογισμοῖς ἀργύριον εἰς κρηπῖδας αὑτῷ καὶ ἱμάτιον· Ἕρμωνι δὲ Θεσσαλοὶ φεύγοντι τὴν ἀρχὴν ὑπὸ πενίας ἐψηφίσαντο λάγυνον οἴνου κατὰ μῆνα διδόναι καὶ μέδιμνον ἀλφίτων ἀφʼ ἑκάστης τετράδος. οὕτως οὔτʼ ἀγεννές ἐστι πενίαν ὁμολογεῖν, οὔτε λείπονται πρὸς δύναμιν ἐν πόλεσι τῶν ἑστιώντων καὶ χορηγούντων οἱ πένητες, ἂν παρρησίαν ἀπʼ ἀρετῆς καὶ πίστιν ἔχωσι. δεῖ δὴ μάλιστα κρατεῖν ἑαυτῶν ἐν τοῖς τοιούτοις καὶ μήτʼ εἰς πεδία καταβαίνειν πεζὸν ἱππεῦσι μαχούμενον μήτʼ ἐπὶ στάδια δόξης καὶ δυναστείας διαγωνιζόμενον ἀλλʼ ἀπʼ ἀρετῆς καὶ φρονήματος ἀεὶ μετὰ λόγου πειρωμένοις ἄγειν τὴν πόλιν, οἷς οὐ μόνον τὸ καλὸν καὶ τὸ σεμνὸν ἀλλὰ καὶ τὸ κεχαρισμένον καὶ ἀγωγὸν ἔνεστι Κροισείων αἱρετώτερον στατήρων, οὐ γὰρ αὐθάδης οὐδʼ ἐπαχθὴς ὁ χρηστὸς οὐδʼ αὐθέκαστός ἐστιν ὁ σώφρων ἀνὴρ καὶ στείχει πολίταις ὄμμʼ ἔχων ἰδεῖν πικρόν ἀλλὰ πρῶτον μὲν εὐπροσήγορος καὶ κοινὸς ὢν πελάσαι καὶ προσελθεῖν ἅπασιν, οἰκίαν τε παρέχων ἄκλειστον ὡς λιμένα φύξιμον ἀεὶ τοῖς χρῄζουσι, καὶ τὸ κηδεμονικὸν καὶ φιλάνθρωπον οὐ χρείαις οὐδὲ πράξεσι μόνον ἀλλὰ καὶ τῷ συναλγεῖν πταίουσι καὶ κατορθοῦσι συγχαίρειν ἐπιδεικνύμενος οὐδαμῆ δὲ λυπηρὸς οὐδʼ ἐνοχλῶν οἰκετῶν πλήθει περὶ λουτρὸν ἢ καταλήψεσι τόπων ἐν θεάτροις οὐδὲ τοῖς εἰς τρυφὴν καὶ πολυτέλειαν ἐπιφθόνοις παράσημος· ἀλλʼ ἴσος καὶ ὁμαλὸς ἐσθῆτι καὶ διαίτῃ καὶ τροφαῖς παίδων καὶ θεραπείᾳ γυναικός, οἷον ὁμοδημεῖν καὶ συνανθρωπεῖν τοῖς πολλοῖς βουλόμενος. ἔπειτα σύμβουλον εὔνουν καὶ συνήγορον ἄμισθον καὶ διαλλακτὴν εὐμενῆ πρὸς γυναῖκας ἀνδρῶν καὶ φίλων πρὸς ἀλλήλους παρέχων ἑαυτὸν οὐ μικρὸν ἡμέρας μέρος ἐπὶ τοῦ βήματος ἢ τοῦ λογείου πολιτευόμενος, εἶτʼ ἤδη πάντα τὸν ἄλλον βίον ἕλκων ἐφʼ αὑτὸν ὥστε καικίας νέφη τὰς χρείας καὶ τὰς οἰκονομίας πανταχόθεν ἀλλὰ δημοσιεύων ἀεὶ ταῖς φροντίσι, καὶ τὴν πολιτείαν βίον καὶ πρᾶξιν οὐκ ἀσχολίαν ὥσπερ οἱ πολλοὶ καὶ λειτουργίαν ἡγούμενος, πᾶσι τούτοις καὶ τοῖς τοιούτοις ἐπιστρέφει καὶ προσάγεται τοὺς πολλούς, νόθα καὶ κίβδηλα τὰ τῶν ἄλλων θωπεύματα καὶ δελεάσματα πρὸς τὴν τούτου κηδεμονίαν καὶ φρόνησιν ὁρῶντας. οἱ μὲν γὰρ Δημητρίου κόλακες οὐκ ἠξίουν βασιλεῖς τοὺς ἄλλους προσαγορεύειν, ἀλλὰ τὸν μὲν Σέλευκον ἐλεφαντάρχην τὸν δὲ Λυσίμαχον γαζοφύλακα τὸν δὲ Πτολεμαῖον ναύαρχον ἐκάλουν, τὸν δʼ Ἀγαθοκλέα νησιάρχην· οἱ δὲ πολλοί, κἂν ἐν ἀρχῇ τὸν ἀγαθὸν καὶ φρόνιμον ἀπορρίψωσιν, ὕστερον καταμανθάνοντες τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ καὶ τὸ ἦθος τοῦτον ἡγοῦνται μόνον πολιτικὸν καὶ δημοτικὸν καὶ ἄρχοντα, τῶν δʼ ἄλλων τὸν μὲν χορηγὸν τὸν δʼ ἑστιάτορα τὸν δὲ γυμνασίαρχον καὶ νομίζουσι καὶ καλοῦσιν. εἶθʼ ὥσπερ ἐν τοῖς συμποσίοις; Καλλίου δαπανῶντος ἢ Ἀλκιβιάδου, Σωκράτης ἀκούεται καὶ πρὸς Σωκράτην πάντες ἀποβλέπουσιν, οὕτως ἐν ταῖς ὑγιαινούσαις πόλεσιν Ἰσμηνίας μὲν ἐπιδίδωσι καὶ δειπνίζει Λίχας καὶ χορηγεῖ Νικήρατος, Ἐπαμεινώνδας δὲ καὶ Ἀριστείδης καὶ Λύσανδρος καὶ ἄρχουσι καὶ πολιτεύονται καὶ στρατηγοῦσι. πρὸς ἃ χρὴ βλέποντα μὴ ταπεινοῦσθαι μηδʼ ἐκπεπλῆχθαι τὴν ἐκ θεάτρων καὶ ὀπτανείων καὶ πολυανδρίων προσισταμένην τοῖς ὄχλοις δόξαν, ὡς ὀλίγον χρόνον ἐπιζῶσαν καὶ τοῖς μονομάχοις καὶ ταῖς σκηναῖς ὁμοῦ συνδιαλυομένην, ἔντιμον δὲ μηδὲν μηδὲ σεμνὸν ἔχουσαν.
32-132. Bölüm
Arı bakımı ve yetiştiriciliğinden anlayanlar, en çok uğuldayan ve gürültüyle dolu kovanın gürbüz ve sağlıklı olduğunu düşünür. Oysa tanrının akıllı ve siyasi kovanın bakımını verdiği kişi, halkın saadetini en çok sükûneti ve yumuşaklığıyla ölçer; Solon'un başka işlerini kabul eder, gücü yettiğince taklit eder, ama o adamın neden iç mücadelede iki tarafa da katılmayanın haklarının alınmasını yazdığına şaşırır ve bunu anlayamaz. Çünkü hasta bir bedende sağlığa dönüşün başlangıcı birlikte hastalanan parçalardan gelmez; sağlam kalan parçalarda güç kazanan karışım tabiata aykırı olanı dışarı atar. Fesada düşen bir halkta da, korkunç ve yıkıcı olmayıp bir gün son bulacak bir fesat ise, hastalanmamış ve sağlıklı olan kesim büyük ölçüde karışmış olarak kalmalı, onlarla bir arada yaşamalıdır; çünkü itidalli olanlardan ona uygun olan akar ve hasta kesimin içinden geçer. Baştan sona karışan şehirler ise, dışarıdan bir zorunluluk ve ceza gelip kötülüklerin zoruyla akıllanmazlarsa büsbütün yok olur.
Ama iç mücadelede duyarsız ve acısız oturmak, kendi sükûnetini ve işsiz, mutlu hayatını övmek, başkalarının akılsızlığından zevk almak da yakışmaz. Tam da burada Theramenes'in çizmesini giyip her iki tarafla konuşmalı, hiçbirine katılmamalıdır. Böylece adaletsizliğe ortak olmayarak yabancı değil, yardım ederek herkesin ortak dostu görünürsün. Herkesin derdine eşit üzüldüğün görülürse, felaketlerine ortak olmamak da kıskançlık çekmez. En iyisi, fesat hiç çıkmasın diye önceden tedbir almak ve bunu siyaset sanatının en büyük ve en güzel parçası saymaktır.
Şehirlerin en büyük iyilikleri olan barış, özgürlük, bolluk, nüfus ve uyumu düşün. Barış konusunda halklar, bugünkü durumda siyaset adamlarına hiç muhtaç değildir; çünkü bütün Yunan ve barbar savaşları bizden kaçmış, ortadan kalkmıştır. Özgürlükten egemenlerin halklara verdiği kadarına sahiptirler ve daha fazlası belki iyi de değildir. Toprağın bol ürününü, mevsimlerin elverişli dengesini, kadınların ebeveynlerine benzeyen çocuklar doğurmasını, doğanların sağ kalmasını, itidalli adam tanrılardan vatandaşları için dua ederek ister. Devlet adamına eldeki işlerden yalnız, hiçbir iyilikten aşağı kalmayan şu iş kalır: birlikte yaşayanlara her zaman uyum ve dostluk aşılamak, kavgaları, ayrılıkları ve bütün düşmanlıkları ortadan kaldırmak. Dostlar arasındaki anlaşmazlıklarda olduğu gibi, önce daha çok haksızlığa uğradığını düşünen tarafla görüşmeli, onunla birlikte haksızlığa uğramış, onunla birlikte öfkeli görünmeli, sonra onu yatıştırmaya çalışmalı ve şunu öğretmelidir: Zorla kazanmak için kavga edenlerden geri çekilenler, yalnız iyilik ve ahlak değil, düşünce ve ruh büyüklüğü bakımından da üstündür; küçük bir şeyde geri durarak en güzel ve en büyük şeylerde kazanırlar. Sonra hem tek tek hem de toplu olarak Yunan işlerinin zayıflığını anlatmalıdır: Bu zayıflıktan aklı başında olanların alacağı en iyi kazanç, talihin ortada ödül bırakmadığını bilip sükûnet ve uyum içinde yaşamaktır. Çünkü kazananlara ne hâkimiyet, ne şöhret kalır? Bir prokonsülün küçük bir emrinin yıkacağı ya da başkasına geçireceği, yerinde kalsa bile ciddiye alınacak hiçbir şeyi olmayan bir güç nasıl bir güçtür?
Yangın da çoğu kez tapınaklardan ve kamu yerlerinden başlamaz; bir evde unutulan kandil ya da yanan süprüntü büyük bir alev çıkarır ve kamusal yıkıma yol açar. Bunun gibi şehir içi fesadı da her zaman kamu işlerindeki kavgalar tutuşturmaz. Çoğu kez özel işlerden ve sürtüşmelerden kamuya geçen anlaşmazlıklar bütün şehri karıştırır. Bu yüzden devlet adamının hiçbir görevi bunları tedavi etmekten ve önlemekten daha önemli değildir. Böylece kimi hiç çıkmaz, kimi çabuk biter, kimi de büyümez, kamu işlerine bulaşmaz, anlaşmazlığa düşenlerin arasında kalır. Kendisi de dikkat etmeli ve başkalarına şunu söylemelidir: başlangıçta gözden kaçan, tedavi edilip yatıştırılmayan özel meseleler kamusal, küçük meseleler büyük olaylara yol açar. Söylendiğine göre Delphoi'daki en büyük devrim Krates yüzünden olmuştur. Phalis oğlu Orsilaos onun kızıyla evlenmek üzereyken, kurban şarabı dökülürken karıştırma kabı kendiliğinden ortadan çatlamış, Orsilaos bunu kötüye yorarak gelini bırakıp babasıyla gitmişti. Krates kısa süre sonra onlar kurban keserken aralarına kutsal altından bir parça koydurdu ve Orsilaos ile kardeşini yargısız uçurumdan attırdı; sonra Pronaia tapınağına sığınan dost ve akrabalarından bazılarını öldürttü. Bu tür pek çok şey olunca Delphoiler Krates'i ve yandaşlarını öldürdüler ve lanetli sayılan onların paralarıyla aşağıdaki tapınakları yeniden yaptılar. Syrakusai'de de iki genç ahbaptan biri, öbürü yokken korumak üzere aldığı onun sevgilisini ayarttı; öbürü de bunun karşılığını verir gibi onun karısıyla ilişkiye girdi. Yaşlılardan biri meclise gelip şehir onların düşmanlığından etkilenip dolmadan ikisinin de sürülmesini söyledi. Ama ikna edemedi ve bundan çıkan iç mücadelede büyük felaketlerle en iyi yönetimi yıktılar. Sen de elbette kendi ülkenden örnekler biliyorsun: Pardalas'ın Tyrrhenos'a düşmanlığı, küçük ve özel sebeplerden isyana ve savaşa sürükleyip Sardeis'i yıkmasına ramak kalmıştı.
Bu yüzden devlet adamı, tıpkı bedende hızla yayılan sürtüşmeler gibi bunları küçümsememeli, yakalayıp bastırmalı ve yardım etmelidir. Çünkü Katon'un dediği gibi dikkat, büyük olanı küçük, küçük olanı da hiç eder. Bunun için en etkili ikna aracı, özel anlaşmazlıklarda kendini yumuşak, kin tutmayan bir arabulucu olarak sunmaktır: ilk sebeplerde kalmalı, zorunlu tartışmalara kavga, öfke ya da başka bir hâl katarak onları sert ve acı hâle getirmemelidir. Palestralarda dövüşenlerin ellerine eldiven bağlanır ki yarışma onarılmaz bir şeye dönüşmesin, darbesi yumuşak ve acısız olsun. Mahkemelerde ve davalarda da vatandaşlara karşı yalnız arı ve yalın sebeplerle mücadele etmek daha iyidir. Oklar gibi işleri küfürle, kötü niyetle, tehditlerle bileyip zehirleyerek onarılmaz, büyük ve kamusal hâle getirmemelidir. Çünkü kendi işlerinde böyle davranan kişi başkalarını da kendine uyar. Kamu işlerindeki hırslar, özel düşmanlıklar kalkınca küçülür, güçlük ya da onarılmaz bir sonuç doğurmaz.
οἱ μὲν οὖν ἔμπειροι θεραπείας καὶ τροφῆς μελιττῶν τὸν μάλιστα βομβοῦντα τῶν σίμβλων καὶ θορύβου μεστὸν τοῦτον εὐθηνεῖν καὶ ὑγιαίνειν νομίζουσιν ᾧ δὲ τοῦ λογικοῦ καὶ πολιτικοῦ σμήνους ἐπιμέλειαν ἔχειν ὁ θεὸς ἔδωκεν, ἡσυχίᾳ μάλιστα καὶ πραότητι δήμου τεκμαιρόμενος εὐδαιμονίαν τὰ μὲν ἄλλα τοῦ Σόλωνος ἀποδέξεται καὶ· μιμήσεται κατὰ δύναμιν, ἀπορήσει δὲ καὶ θαυμάσει τί παθὼν ἐκεῖνος ὁ ἀνὴρ ἔγραψεν ἄτιμον εἶναι τὸν ἐν στάσει πόλεως μηδετέροις προσθέμενον. οὔτε γὰρ σώματι νοσοῦντι γίγνεται μεταβολῆς ἀρχὴ πρὸς τὸ ὑγιαίνειν ἀπὸ τῶν συννοσούντων μερῶν, ἀλλʼ ὅταν ἡ παρὰ τοῖς ἐρρωμένοις ἰσχύσασα κρᾶσις ἐκστήσῃ τὸ παρὰ φύσιν· ἔν τε δήμῳ στασιάσαντι μὴ δεινὴν μηδʼ ὀλέθριον στάσιν ἀλλὰ παυσομένην ποτὲ δεῖ τὸ ἀπαθὲς καὶ τὸ ὑγιαῖνον ἐγκεκρᾶσθαι πολὺ καὶ παραμένειν καὶ συνοικεῖν· ἐπιρρεῖ γὰρ τούτῳ τὸ οἰκεῖον ἐκ τῶν σωφρονούντων καὶ δίεισι διὰ τοῦ νενοσηκότος αἱ δὲ διʼ ὅλων ἀναταραχθεῖσαι πόλεις κομιδῇ διεφθάρησαν, ἂν μή τινος ἀνάγκης ἔξωθεν τυχοῦσαι καὶ κολάσεως ὑπὸ κακῶν βίᾳ σωφρονήσωσιν. οὐ μὴν ἀναίσθητον οὐδʼ ἀνάλγητον ἐν στάσει καθῆσθαι προσήκει τὴν περὶ αὑτὸν ἀταραξίαν ὑμνοῦντα καὶ τὸν ἀπράγμονα καὶ μακάριον βίον, ἐν ἑτέροις ἐπιτερπόμενον ἀγνωμονοῦσιν ἀλλʼ ἐνταῦθα δεῖ μάλιστα τὸν Θηραμένους κόθορνον ὑποδούμενον ἀμφοτέροις ὁμιλεῖν καὶ μηδετέροις προστίθεσθαι δόξεις γὰρ οὐχὶ τῷ μὴ συναδικεῖν ἀλλότριος ἀλλὰ τῷ βοηθεῖν κοινὸς εἶναι πάντων καὶ τὸ μὴ συνατυχεῖν οὐχ ἕξει φθόνον, ἂν πᾶσι φαίνῃ συναλγῶν ὁμοίως. κράτιστον δὲ προνοεῖν, ὅπως μηδέποτε στασιάζωσι, καὶ τοῦτο τῆς πολιτικῆς ὥσπερ τέχνης μέγιστον ἡγεῖσθαι καὶ κάλλιστον. ὅρα γάρ, ὅτι τῶν μεγίστων ἀγαθῶν ταῖς πόλεσιν, εἰρήνης ἐλευθερίας εὐετηρίας εὐανδρίας ὁμονοίας, πρὸς μὲν εἰρήνην οὐδὲν οἱ δῆμοι τῶν πολιτικῶν ἔν γε τῷ παρόντι χρόνῳ δέονται πέφευγε γὰρ ἐξ ἡμῶν καὶ ἠφάνισται πᾶς μὲν Ἕλλην πᾶς δὲ βάρβαρος πόλεμος· ἐλευθερίας δʼ ὅσον οἱ κρατοῦντες νέμουσι τοῖς δήμοις μέτεστι καὶ τὸ πλέον ἴσως οὐκ ἄμεινον· εὐφορίαν δὲ γῆς ἄφθονον εὐμενῆ τε κρᾶσιν ὡρῶν καὶ τίκτειν γυναῖκας ἐοικότα τέκνα γονεῦσι καὶ σωτηρίαν τοῖς γεννωμένοις εὐχόμενος ὅ γε σώφρων αἰτήσεται παρὰ θεῶν τοῖς ἑαυτοῦ πολίταις. λείπεται δὴ τῷ πολιτικῷ μόνον ἐκ τῶν ὑποκειμένων ἔργων, ὃ μηδενὸς ἔλαττόν ἐστι τῶν ἀγαθῶν, ὁμόνοιαν ἐμποιεῖν καὶ φιλίαν ἀεὶ τοῖς συνοικοῦσιν, ἔριδας δὲ καὶ διχοφροσύνας καὶ δυσμένειαν ἐξαιρεῖν ἅπασαν, ὥσπερ ἐν φίλων διαφοραῖς, τὸ μᾶλλον οἰόμενον ἀδικεῖσθαι μέρος ἐξομιλοῦντα πρότερον καὶ συναδικεῖσθαι δοκοῦντα καὶ συναγανακτεῖν, εἶθʼ οὕτως ἐπιχειροῦντα πραΰνειν καὶ διδάσκειν ὅτι τῶν βιάζεσθαι καὶ νικᾶν ἐριζόντων · οἱ παρέντες οὐκ ἐπιεικείᾳ καὶ ἤθει μόνον ἀλλὰ καὶ φρονήματι καὶ μεγέθει ψυχῆς διαφέρουσι, καὶ μικρὸν ὑφιέμενοι νικῶσιν ἐν τοῖς καλλίστοις καὶ μεγίστοις· ἔπειτα καὶ καθʼ ἕνα καὶ κοινῇ διδάσκοντα καὶ φράζοντα τὴν τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων ἀσθένειαν, ἧς ἓν ἀπολαῦσαι ἄμεινόν ἐστι τοῖς εὖ φρονοῦσι, μεθʼ ἡσυχίας καὶ ὁμονοίας καταβιῶναι, μηδὲν ἐν μέσῳ τῆς τύχης ἆθλον ὑπολελοιπυίας. τίς γὰρ ἡγεμονία, τίς δόξα τοῖς περιγενομένοις; ποία δύναμις, ἣν μικρὸν ἀνθυπάτου διάταγμα κατέλυσεν ἢ μετέστησεν εἰς ἄλλον, οὐδὲν οὐδʼ ἂν παραμένῃ σπουδῆς ἄξιον ἔχουσαν; ἐπεὶ δέ, ὥσπερ ἐμπρησμὸς οὐ πολλάκις ἐκ τόπων ἱερῶν ἄρχεται καὶ δημοσίων, ἀλλὰ λύχνος τις ἐν οἰκίᾳ παραμεληθεὶς ἢ συρφετὸς διακαεὶς ἀνῆκε φλόγα πολλὴν καὶ δημοσίαν φθορὰν ἀπεργασαμένην, οὕτως οὐκ ἀεὶ στάσιν πόλεως αἱ περὶ τὰ κοινὰ φιλονεικίαι διακάουσιν, ἀλλὰ πολλάκις ἐκ πραγμάτων καὶ προσκρουμάτων ἰδίων εἰς δημόσιον αἱ διαφοραὶ προελθοῦσαι συνετάραξαν ἅπασαν τὴν πόλιν· οὐδενὸς ἧττον τῷ πολιτικῷ προσήκει ταῦτʼ ἰᾶσθαι καὶ προκαταλαμβάνειν, ὅπως τὰ μὲν οὐδʼ ὅλως ἔσται τὰ δὲ παύσεται ταχέως, τὰ δʼ οὐ λήψεται μέγεθος οὐδʼ ἅψεται τῶν δημοσίων, ἀλλʼ ἐν αὐτοῖς μενεῖ τοῖς διαφερομένοις, αὐτόν τε προσέχοντα καὶ φράζοντα τοῖς ἄλλοις, ὡς ἴδια κοινῶν καὶ μικρὰ μεγάλων αἴτια καθίσταται παροφθέντα καὶ μὴ τυχόντα θεραπείας ἐν ἀρχῇ μηδὲ παρηγορίας· οἷον ἐν Δελφοῖς ὁ μέγιστος λέγεται γενέσθαι νεωτερισμὸς ὑπὸ Κράτητος, οὗ μέλλων θυγατέρα γαμεῖν Ὀρσίλαος ὁ Φάλιδος, εἶτα, τοῦ κρατῆρος αὐτομάτως ἐπὶ ταῖς σπονδαῖς μέσου ῥαγέντος, οἰωνισάμενος καὶ καταλιπὼν τὴν νύμφην ἀπῆλθε μετὰ τοῦ πατρός· ὁ δὲ Κράτης ὀλίγον ὕστερον θύουσιν αὐτοῖς ὑποβαλὼν χρυσίον τι τῶν ἱερῶν κατεκρήμνισε τὸν Ὀρσίλαον καὶ τὸν ἀδελφὸν ἀκρίτους, καὶ πάλιν τῶν φίλων τινὰς καὶ οἰκείων ἱκετεύοντας ἐν τῷ ἱερῷ τῆς Προναίας ἀνεῖλε· πολλῶν δὲ τοιούτων γενομένων, ἀποκτείναντες οἱ Δελφοὶ τὸν Κράτητα καὶ τοὺς συστασιάσαντας ἐκ τῶν χρημάτων ἐναγικῶν προσαγορευθέντων τοὺς κάτω ναοὺς ἀνῳκοδόμησαν. ἐν δὲ Συρακούσαις δυεῖν νεανίσκων συνήθων ὁ μὲν τὸν ἐρώμενον τοῦ ἑτέρου λαβὼν φυλάσσειν διέφθειρεν ἀποδημοῦντος, ὁ δʼ ἐκείνῳ πάλιν ὥσπερ ἀνταποδιδοὺς ὕβριν ἐμοίχευσε τὴν γυναῖκα τῶν δὲ πρεσβυτέρων τις εἰς βουλὴν παρελθὼν ἐκέλευσεν ἀμφοτέρους ἐλαύνειν, πρὶν ἀπολαῦσαι καὶ ἀναπλησθῆναι τὴν πόλιν ἀπʼ αὐτῶν τῆς ἔχθρας· οὐ μὴν ἔπεισεν, ἀλλʼ ἐκ τούτου στασιάσαντες ἐπὶ συμφοραῖς μεγάλαις τὴν ἀρίστην πολιτείαν ἀνέτρεψαν. ἔχεις δὲ δήπου καὶ αὐτὸς οἰκεῖα παραδείγματα, τὴν Παρδάλα πρὸς Τυρρηνὸν ἔχθραν, ὡς ὀλίγον ἐδέησεν ἀνελεῖν τὰς Σάρδεις, ἐξ αἰτιῶν μικρῶν καὶ ἰδίων εἰς ἀπόστασιν καὶ πόλεμον ἐμβαλοῦσα. διὸ χρὴ μὴ καταφρονεῖν τὸν πολιτικὸν ὥσπερ ἐν σώματι προσκρουμάτων διαδρομὰς ὀξείας ἐχόντων, ἀλλʼ ἐπιλαμβάνεσθαι καὶ πιέζειν καὶ βοηθεῖν· προσοχῇ γάρ, ὥς φησιν ὁ Κάτων, καὶ τὸ μέγα γίγνεται μικρὸν καὶ τὸ μικρὸν εἰς τὸ μηδὲν ἄγεται. μηχανὴ δʼ ἐπὶ ταῦτα πειθοῦς οὐκ ἔστι μείζων ἢ τὸ παρέχειν ἑαυτὸν ἐν ταῖς ἰδίαις διαφοραῖς ἥμερον διαλλακτήν, ἀμήνιτον, ἐπὶ τῶν πρώτων αἰτιῶν μένοντα καὶ· μηδενὶ προστιθέντα φιλονεικίαν μηδʼ ὀργὴν μηδʼ ἄλλο πάθος ἐμποιοῦν τραχύτητα καὶ πικρίαν τοῖς ἀναγκαίοις ἀμφισβητήμασι. τῶν μὲν ἐν ταῖς παλαίστραις διαμαχθμένων ἑπισφαίροις περιδέουσι τὰς χεῖρας, ὅπως εἰς ἀνήκεστον ἡ ἅμιλλα μηδὲν ἐκπίπτῃ, μαλακὴν ἔχουσα τὴν πληγὴν καὶ ἄλυπον ἐν δὲ ταῖς κρίσεσι καὶ ταῖς δίκαις πρὸς τοὺς πολίτας ἄμεινὸν ἐστι καθαραῖς καὶ ψιλαῖς ταῖς αἰτίαις χρώμενον ἀγωνίζεσθαι, καὶ μὴ καθάπερ βέλη τὰ πράγματα χαράσσοντα καὶ φαρμάσσοντα ταῖς βλασφημίαις καὶ ταῖς κακοηθείαις καὶ ταῖς ἀπειλαῖς ἀνήκεστα καὶ μεγάλα καὶ δημόσια ποιεῖν. ὁ γὰρ οὕτω προσφερόμενος τοῖς καθʼ αὑτὸν ὑπηκόους ἕξει καὶ τοὺς ἄλλους· αἱ δὲ περὶ τὰ δημόσια φιλοτιμίαι, τῶν ἰδίων ὑφαιρουμένων ἀπεχθειῶν, εὐτελεῖς γίγνονται καὶ δυσχερὲς οὐδὲν οὐδʼ ἀνήκεστον ἐπιφέρουσιν.