Plutarkhos
Monarşi, Demokrasi ve Oligarşi Üzerine
Περὶ μοναρχίας καὶ δημοκρατίας καὶ ὀλιγαρχίας
1Plutarkhos adıyla aktarılan bu kısa parça, önceki bir siyaset konuşmasının devamı olarak “politeia” sözünün anlamlarını ayırır, üç temel yönetim biçimini ve bozulmuş biçimlerini sayar, Platon'un izinden monarşiyi en iyi yönetim olarak seçer. Metnin başı ve sonu eksiktir.
1. Bölüm
[…] Bu mahkemeye ben de dün size yaptığım konuşmayı getirince, siyasi aretēnin uyanıkken, düşte değil, gerçekten şöyle dediğini duydum sandım: “Kutsal şarkılarla altın temel döşendi.” Siyasete teşvik eden ve kaldıran söz atılmış bulunuyor. Şimdi borcumuzu ödeyelim, bu teşvikin üzerine öğretiyi kuralım. Çünkü kamu işlerine yönelme teşvikini ve hevesini kabul eden kişiye borçlu olunan şey, ardından siyasetin öğütlerini duyup almasıdır; bunları kullanarak, insana mümkün olduğunca, halka yararlı olur ve hem güven içinde hem hak ettiği şerefle kendi durumunu iyi düzenler. Gelecek için yararlı olan ve söylenenlerden çıkan şey ise en iyi politeianın hangisi olduğunu incelemektir. Çünkü bir insanın birçok hayatı olabileceği gibi, politeia da bir halkın hayatıdır; bu yüzden en iyisini kavramak zorunludur. Devlet adamı ya hepsinin arasından bunu seçecek ya da bu imkânsızsa kalanlar arasından buna en çok benzeyeni.
[…] Εἰς τοῦτο δὴ τὸ δικαστήριον καὶ αὐτὸς εἰσάγων τὴν γενομένην μοι πρὸς ὑμᾶς διάλεξιν ἐχθές, ᾤμην τῆς πολιτικῆς ἀρετῆς ὕπαρ οὐκ ὄναρ ἀκοῦσαι λεγούσης κεκρότηται χρυσέα κρηπὶς ἱεραῖσιν ἀοιδαῖς, ὁ προτρεπόμενος καὶ διαίρων ἐπὶ πολιτείαν βέβληται λόγος· ἐκτίνωμεν ἢδη τὴν ὀφειλομένην ἐποικοδομοῦντες τῇ προτροπῇ διδασκαλίαν, ὀφείλεται δὲ τῷ παραδεδεγμένῳ τὴν ἐπὶ τὸ πράττειν τὰ κοινὰ προτροπὴν καὶ ὁρμὴν ἑξῆς ἀκοῦσαι καὶ λαβεῖν παραγγέλματα πολιτείας, οἷς χρώμενος, ὡς ἀνυστὸν ἐστιν ἀνθρώπῳ, δημωφελὴς ἔσται, μετʼ ἀσφαλείας ἅμα καὶ τιμῆς δικαίας εὖ τιθέμενος τὸ οἰκεῖον. ὃ δὲ προὔργου μέν ἐστιν εἰς τὰ μέλλοντα τοῖς δὲ προλελεγμένοις ἕπεται, σκεπτέον ἥτις ἀρίστη πολιτεία. καθάπερ γὰρ ἀνθρώπου βίοι πλείονες, ἔστι καὶ δήμου ἡ πολιτεία βίος· ὥστε λαβεῖν τὴν ἀρίστην ἀναγκαῖον· ἢ γὰρ ἐκ πασῶν αἱρήσεται ταύτην ὁ πολιτικὸς ἢ τῶν λοιπῶν τὴν ὁμοιοτάτην, εἰ ταύτην ἀδύνατον.
22. Bölüm
Politeia, şehirdeki haklardan pay alma, yani vatandaşlık anlamına da gelir. Nitekim Megaralılar için, İskender'e vatandaşlık vermeyi oyladıkları söylenir. İskender onların bu heveslerine gülünce, daha önce yalnız Herakles'e, ondan sonra da kendisine vatandaşlık verdiklerini söylemişler; o da hayret edip bu değeri nadirliğinde görerek kabul etmiştir. Politeia, devlet adamının ve kamu işleriyle uğraşan kişinin hayatı anlamına da gelir. Bu anlamda Perikles'in ve Bias'ın politeiasını över, Hyperbolos'un ve Kleon'un politeiasını yereriz. Kimileri de kamu için isabetli ve parlak tek bir eyleme politeia der: para bağışı, savaşın sonlandırılması, bir karar önerisi gibi. Bu anlamda birisi ortak işlerde gereken bir şeyi yapmışsa “Bugün falanca politeia yaptı” deriz.
λέγεται μὲν δὴ πολιτεία καὶ μετάληψις τῶν ἐν πόλει δικαίων· ὥς φαμεν Ἀλεξάνδρῳ πολιτείαν Μεγαρεῖς ψηφίσασθαι· τοῦ δʼ εἰς γέλωτα θεμένου τὴν σπουδὴν αὐτῶν, εἰπεῖν ἐκείνους ὅτι μόνῳ πρότερον τὴν πολιτείαν Ἡρακλεῖ καὶ μετʼ ἐκεῖνον αὐτῷ ψηφίσαιντο· τὸν δὲ θαυμάσαντα δέξασθαι τὸ τίμιον ἐν τῷ σπανίῳ τιθέμενον. λέγεται δὲ καὶ βίος ἀνδρὸς πολιτικοῦ καὶ τὰ κοινὰ πράττοντος πολιτεία· καθὸ τὴν Περικλέους πολιτείαν ἐπαινοῦμεν καὶ τὴν Βίαντος, ψέγομεν δὲ τὴν Ὑπερβόλου καὶ Κλέωνος. ἔνιοι δὲ καὶ μίαν πρᾶξιν εὔστοχον εἰς τὰ κοινὰ καὶ λαμπρὰν πολιτείαν προσαγορεύουσιν, οἷον χρημάτων ἐπίδοσιν, διάλυσιν πολέμου, ψηφίσματος εἰσήγησιν· καθὸ καὶ πολιτεύσασθαι τὸν δεῖνα σήμερον λέγομεν, εἰ τύχοι τι διαπραξάμενος ἐν κοινῷ τῶν δεόντων.
33. Bölüm
Bütün bunların yanında politeia, bir şehrin işlerini yöneten düzen ve yapı anlamına gelir. Bu anlamda üç politeia olduğu söylenir: monarşi, oligarşi ve demokrasi. Herodotos üçüncü kitabında bunları karşılaştırmıştır ve bunlar en genel biçimler gibi görünür. Çünkü ötekiler, müzik dizilerinde ilk tonlar gevşetilip gerildiğinde olduğu gibi, eksiklik ve aşırılık yoluyla sapmış ve bozulmuş biçimlerdir. En büyük ve en geniş hâkimiyeti kuran milletler de bu yönetimleri paylaşmıştır: Persler mutlak ve hesap vermez krallığı, Spartalılar aristokratik ve katı oligarşiyi, Atinalılar özerk ve karışmamış demokrasiyi almıştır. Bunlar yoldan çıkınca sapmaları ve taşkınlıkları olur; bunlara tiranlık, zorbalar yönetimi ve ayaktakımı yönetimi denir. Krallık hakareti ve hesap vermezliği, oligarşi kibri ve küstahlığı, demokrasi anarşiyi, eşitlik ölçüsüzlüğü, hepsi de akılsızlığı doğurduğunda böyle olur.
παρὰ πάντα ταῦτα λέγεται πολιτεία τάξις καὶ κατάστασις πόλεως διοικοῦσα τὰς πράξεις· καθά φασι τρεῖς εἶναι πολιτείας, μοναρχίαν καὶ ὀλιγαρχίαν καὶ δημοκρατίαν, ὧν καὶ Ἡρόδοτος ἐν τῇ τρίτῃ σύγκρισιν πεποίηται· καὶ δοκοῦσι γενικώταται εἶναι. τὰς γὰρ ἄλλας, ὥσπερ ἐν τοῖς μουσικοῖς διαγράμμασι τῶν πρώτων τρόπων ἀνιεμένων ἢ ἐπιτεινομένων, συμβέβηκε παρακρούσεις καὶ διαφθορὰς κατʼ ἔλλειψιν καὶ ὑπερβολὴν εἶναι. ταύτας καὶ πλεῖστον καὶ μέγιστον ἐν ἡγεμονίαις δυνηθείσας τῶν ἐθνῶν ἀπεκληρώσαντο τὰς πολιτείας, Πέρσαι μὲν αὐτοκρατῆ βασιλείαν καὶ ἀνυπεύθυνον, Σπαρτιᾶται δʼ, ἀριστοκρατικὴν ὀλιγαρχίαν καὶ αὐθέκαστον, Ἀθηναῖοι δʼ, αὐτόνομον καὶ ἄκρατον δημοκρατίαν. ὧν ἁμαρτανομένων παρατροπαὶ καὶ ὑπερχύσεις εἰσὶν αἱ λεγόμεναι τυραννίδες καὶ δυναστεῖαι καὶ ὀχλοκρατίαι· ὅταν βασιλεία μὲν ὕβριν ἐντέκῃ καὶ τὸ ἀνυπεύθυνον· ὀλιγαρχία δʼ ὑπερφροσύνην καὶ τὸ αὔθαδες· δημοκρατία δ’ ἀναρχίαν, ἰσότης δʼ ἀμετρίαν, πᾶσαι δὲ τὸ ἀνόητον.
44. Bölüm
Müzikten anlayan bir ahenk ustası nasıl her sazı sanatla akort edip her birine, tabiatça ahenkli ses vereceği gibi akla uygun biçimde vurarak kullanır, ama Platon'un öğüdünü dinleyerek pektisleri, sambykeleri, çok sesli psalterionları, barbitosları ve trigonları bırakıp lir ile kitharayı tercih ederse; devlet adamı da Lakon ve Lykurgos tarzı oligarşiyi iyi idare eder, güçleri ve şerefleri eşit adamları kendine uydurup yavaş yavaş kendi yönüne zorlar. Çok sesli ve çok telli demokrasiyle de iyi geçinir; siyasetin bazı yerlerini gevşetir, bazılarını gerer, zamanında bırakır, sonra sıkıca tutunur, karşı koymayı ve direnmeyi bilir. Ama sazlar arasından seçim yapılır gibi yönetim biçimleri arasından ona seçim hakkı verilse, Platon'a uyarak monarşiden başkasını seçmezdi. Çünkü aretēnin o eksiksiz ve dimdik tonunu taşıyabilecek, faydayı ne zorunluluğa ne de iyilik yapmaya uyduracak yalnız odur. Öteki yönetimler bir bakıma hâkim olduğu kadar hâkim olunur; devlet adamını taşıdığı kadar da onun tarafından taşınır. Gücü elinde bulunduranlar üzerinde sağlam bir gücü olmaz, çoğu kez Aiskhylos'un şu sözünü haykırmak zorunda kalır; Kuşatıcı Demetrios da hâkimiyetini yitirince talihe karşı bunu söylemişti: “Sen beni körüklüyorsun, sen beni yakıyorsun sanırım.” […]
Ὥσπερ οὖν ὁ ἁρμονικὸς καὶ μουσικὸς ἀνὴρ παντὶ μὲν ὀργάνῳ χρήσεται προσῳδῷ τεχνικῶς ἁρμοσάμενος καὶ λόγῳ κρούων ἕκαστον, ὡς πέφυκεν ἐμμελὲς ὑπηχεῖν ἤδη μέντοι συμβούλῳ Πλάτωνι χρησάμενος, πηκτίδας, σαμβύκας καὶ ψαλτήρια πολύφθογγα καὶ βαρβίτους καὶ τρίγωνα παραπέμψας, τὴν λύραν καὶ τὴν κιθάραν προτιμήσει· τὸν αὐτὸν τρόπον ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ εὖ μὲν ὀλιγαρχίαν Λακωνικὴν καὶ Λυκούργειον μεταχειριεῖται, συναρμοσάμενος αὑτῷ τοὺς ἰσοκρατεῖς καὶ ὁμοτίμους ἄνδρας, ἡσυχῇ προσβιαζόμενος· εὖ δὲ πολυφθόγγῳ καὶ πολυχόρδῳ συνοίσεται δημοκρατίᾳ, τὰ μὲν ἀνιεὶς τὰ δʼ ἐπιτείνων τῆς πολιτείας, χαλάσας τʼ ἐν καιρῷ καὶ καρτερῶς αὖθις ἐμφύς,· ἀντιβῆναι καὶ ἀντισχεῖν ἐπιστάμενος· εἰ δʼ αἵρεσις αὐτῷ δοθείη, καθάπερ ὀργάνων τῶν πολιτειῶν, οὐκ ἂν ἄλλην ἕλοιτο πλὴν τὴν μοναρχίαν, Πλάτωνι πειθόμενος, τὴν μόνην δυναμένην τὸν ἐντελῆ καὶ ὄρθιον ἐκεῖνον ὡς ἀληθῶς τῆς ἀρετῆς τόνον ἀνασχέσθαι καὶ μήτε πρὸς ἀνάγκην μήτε πρὸς χάριν ἁρμόσαι τοῦ συμφέροντος αἱ μὲν γὰρ ἄλλαι πολιτεῖαι τρόπον τινὰ κρατούμεναι κρατοῦσι καὶ φερόμεναι φέρουσι τὸν πολιτικόν, οὐκ ἔχοντα τὴν ἰσχὺν βέβαιον ἐπὶ τούτους, παρʼ ὧν ἔχει; τὸ ἰσχῦον, ἀλλὰ πολλάκις ἀναγκαζόμενον τὸ Αἰσχύλειον ἀναφωνεῖν, ᾧ πρὸς τὴν τύχην ἐχρῆτο Δημήτριος ὁ πολιορκητὴς ἀποβαλὼν τὴν ἡγεμονίαν σὺ τοί με φυσᾷς σύ με καταίθειν μοι δοκεῖς. […]