Plutarkhos
Borç Almaktan Kaçınmak Üzerine
Περὶ τοῦ μὴ δεῖν δανείζεσθαι
1Plutarkhos, tefeciye karşı öfkeli ve nükteli bir diatribe yazar: Borç alan, lüks yüzünden özgürlüğünü satar; mal varlığını kesip yalın yaşamak, alacaklının kölesi olmaktan iyidir.
Platon Kanunlar'da, kendi arazilerinde kiremit toprağı denen tabakaya kadar kazıp suyun çıkmadığını görmedikçe komşuların başkasının suyundan almasına izin vermez. Çünkü kiremit toprağı yağlı ve sıkı bir tabiattadır; suyu tutar, geçirmez. Kendi suyunu edinemeyenler başkasınınkinden alabilir, çünkü kanun çaresizliğe yardım eder. Para için de bir kanun olması gerekmez miydi? İnsanlar önce evde kendi kaynaklarını yoklamadan, damla damla toplar gibi yararlı ve zorunlu olanı biriktirmeden başkalarından borç almasın, başkasının pınarına gitmesin. Şimdi ise lüks, yumuşaklık ve israf yüzünden kendi varlıklarını kullanmıyor, ihtiyaçları olmadığı hâlde başkalarından yüksek faizle alıyorlar. Bunun büyük kanıtı şudur: Yoksullara borç verilmez, ancak bolluk edinmek isteyenlere verilir. Borç alan, malı olduğu için güvenilir biri olduğuna tanık ve değerli kefil de gösterir; oysa malı varsa borç almaması gerekirdi.
ὅ Πλάτων ἐν τοῖς Νόμοις οὐκ ἐᾷ μεταλαμβάνειν ὕδατος ἀλλοτρίου τοὺς γείτονας, ἂν μὴ παρʼ αὑτοῖς ὀρύξαντες ἄχρι τῆς κεραμίτιδος καλουμένης γῆς ἄγονον εὕρωσι νάματος τὸ χωρίον· ἡ γὰρ κεραμῖτις φύσιν ἔχουσα λιπαρὰν καὶ πυκνὴν στέγει παραλαβοῦσα τὸ ὑγρὸν καὶ οὐ διίησι· δεῖν δὲ μεταλαμβάνειν τἀλλοτρίου τοὺς ἴδιον κτήσασθαι μὴ δυναμένους· ἀπορίᾳ γὰρ βοηθεῖν τὸν νόμον. ἆρʼ οὐ δὴ ἔδει καὶ περὶ χρημάτων εἶναι νόμον, ὅπως μὴ δανείζωνται παρʼ ἑτέρων μηδʼ ἐπʼ ἀλλοτρίας πηγὰς βαδίζωσι, μὴ πρότερον οἴκοι τὰς αὑτῶν ἀφορμὰς ἐξελέγξαντες καὶ συναγαγόντες ὥσπερ ἐκ λιβάδων τὸ χρήσιμον καὶ ἀναγκαῖον αὑτοῖς; νυνὶ δʼ ὑπὸ τρυφῆς καὶ μαλακίας ἢ πολυτελείας οὐ χρῶνται τοῖς ἑαυτῶν, ἔχοντες, ἀλλὰ λαμβάνουσιν ἐπὶ πολλῷ παρʼ ἑτέρων, μὴ δεόμενοι· τεκμήριον δὲ μέγα· τοῖς γὰρ ἀπόροις οὐ δανείζουσιν, ἀλλὰ βουλομένοις εὐπορίαν τινʼ ἑαυτοῖς κτᾶσθαι· καὶ μάρτυρα δίδωσι καὶ βεδε ½ἰτανδο αερε ἀλιενο. βαιωτὴν ἄξιον, ὅτι ἔχει πιστεύεσθαι, δέον ἔχοντα μὴ δανείζεσθαι.
2Neden sarrafa ya da simsara yaltaklanıyorsun? Kendi masandan borç al. Kadehlerin, gümüş tabakların, leğenlerin var; bunları ihtiyacın için rehin ver. Masanı da güzel Aulis ya da Tenedos, gümüşlerden daha temiz olan çömlekleriyle yeniden süsler. Bunlar, israfın üzerine her gün pas gibi çöken faizin ağır ve iğrenç kokusunu taşımaz, kalendleri ve yeni ayı hatırlatmaz; oysa günlerin en kutsalı olan bu günü tefeciler uğursuz ve menfur kılmıştır. Satmak yerine kendi mallarını rehin verenleri Mülk Koruyucu Zeus bile kurtaramaz. Para almaya utanırlar, kendi mallarına faiz vermeye utanmazlar. Oysa ünlü Perikles, tanrıçanın kırk talant saf altın ağırlığındaki süsünü sökülebilir yaptırmıştı; “Savaş için kullanalım, sonra eksiksiz geri verelim” diyordu. Biz de kuşatmadaymış gibi ihtiyaçlarımıza düşman tefecinin garnizonunu sokmayalım, kendi malımızın kölelik için verildiğini görmeyelim. Masadan, yataktan, arabalardan, yaşantıdan yararsız olanları kesip kendimizi özgür tutalım; talihimiz yaver giderse bunları yeniden yerine koyarız.
τί θεραπεύεις τὸν τραπεζίτην ἢ πραγματευτήν; ἀπὸ τῆς ἰδίας δάνεισαι τραπέζης· ἐκπώματʼ ἔχεις, παροψίδας ἀργυρᾶς, λεκανίδας· ὑπόθου ταῦτα τῇ χρείᾳ· τὴν δὲ τράπεζαν ἡ καλὴ Αὐλὶς ἢ Τένεδος ἀντικοσμήσει τοῖς κεραμεοῖς, καθαρωτέροις οὖσι τῶν ἀργυρῶν· οὐκ ὄζει τόκου βαρὺ καὶ δυσχερὲς ὥσπερ ἰοῦ καθʼ ἡμέραν ἐπιρρυπαίνοντος τὴν πολυτέλειαν, οὐδʼ ἀναμνήσει τῶν καλανδῶν καὶ τῆς νουμηνίας, ἣν ἱερωτάτην ἡμερῶν οὖσαν ἀποφράδα ποιοῦσιν οἱ δανεισταὶ καὶ στύγιον. τοὺς μὲν γὰρ ἀντὶ τοῦ πωλεῖν τιθέντας ἐνέχυρα τὰ αὑτῶν οὐδʼ ἂν ὁ θεὸς σῴσειεν ὁ Κτήσιος· αἰσχύνονται τιμὴν λαμβάνοντες, οὐκ αἰσχύνονται τόκον τῶν ἰδίων διδόντες. καίτοι ὅ γε Περικλῆς ἐκεῖνος τὸν τῆς θεᾶς κόσμον, ἄγοντα τάλαντα τεσσαράκοντα χρυσίου ἀπέφθου, περιαιρετὸν ἐποίησεν, ὅπως, ἔφη, χρησάμενοι πρὸς τὸν πόλεμον αὖθις ἀποδῶμεν μὴ ἔλαττον· οὐκοῦν καὶ ἡμεῖς ὥσπερ ἐν πολιορκίᾳ ταῖς χρείαις μὴ παραδεχώμεθα φρουρὰν δανειστοῦ πολεμίου, μηδʼ ὁρᾶν τὰ αὑτῶν ἐπὶ δουλείᾳ διδόμενα· ἀλλὰ τῆς τραπέζης περιελόντες τὰ μὴ χρήσιμα, τῆς κοίτης, τῶν ὀχημάτων, τῆς διαίτης, ἐλευθέρους διαφυλάττωμεν ἑαυτούς, ὡς ἀποδώσοντες αὖθις, ἐὰν εὐτυχήσωμεν.
3Roma kadınları süslerini Pythios Apollon'a ilk ürün olarak sunmuş, bundan yapılan altın kâse Delphoi'ye gönderilmişti. Kartacalı kadınlar da saçlarını kesip vatanları için savaş makinelerini ve aletleri kendi saçlarıyla germişlerdi. Biz ise kendi kendimize yetmekten utanıp kendimizi ipoteklere ve senetlere köle ediyoruz. Oysa yalnız yararlı olana çekilip toplanmalı, gereksiz ve fazla olanları kesip ya da satıp kendimize, çocuklarımıza ve karılarımıza bir özgürlük tapınağı kurmalıyız. Efesos Artemis'i, tapınağına sığınan borçlulara dokunulmazlık ve borçtan güvence sağlar. Sadeliğin tapınağı ise itidalli insanlara her yerde açıktır, dokunulmaz ve erişilmezdir, onlara geniş, neşeli, onurlu bir boş zaman sağlar. Pythia, Pers savaşlarında Atinalılara tanrının tahta bir sur verdiğini söylediğinde, onlar toprağı, şehri, mülkleri ve evleri bırakıp özgürlük uğruna gemilere sığınmışlardı. Bunun gibi tanrı da özgür yaşamak istersek bize tahta bir masa, çömlek bir leğen ve kaba bir giysi verir. “Süvarileri bekleme sen,” ne de boynuzlu, gümüş süslü arabaları, hızlı faizin yakalayıp geçeceği arabaları. Rastgele bir eşeğe, bir beygire binip düşman ve tiran alacaklıdan kaç. O, Pers gibi toprak ve su istemez, özgürlüğüne dokunur, onurunu açık artırmaya koyar. Vermezsen rahatsız eder, varsa almaz, satarsan fiyatı düşürür, satmazsan zorlar, dava edersen karşına çıkar, yemin edersen emir verir, kapısına gidersen seni dışarıda bırakır, evde kalırsan kapına dayanıp kapını döver.
αἱ μὲν οὖν Ῥωμαίων γυναῖκες εἰς ἀπαρχὴν τῷ Πυθίῳ Ἀπόλλωνι τὸν κόσμον ἐπέδωκαν, ὅθεν ὁ χρυσοῦς κρατὴρ εἰς Δελφοὺς ἐπέμφθη· αἱ δὲ Καρχηδονίων γυναῖκες ἐκείραντο τὰς κεφαλὰς καὶ ταῖς θριξὶν ἐντεῖναι τὰς μηχανὰς καὶ τὰ ὄργανα παρέσχον ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἡμεῖς δὲ τὴν αὐτάρκειαν αἰσχυνόμενοι καταδουλοῦμεν ἑαυτοὺς ὑποθήκαις καὶ συμβολαίοις, δέον εἰς αὐτὰ τὰ χρήσιμα συσταλέντας καὶ συσπειραθέντας ἐκ τῶν ἀχρήστων καὶ περιττῶν κατακοπέντων ἢ πραθέντων ἐλευθερίας αὑτοῖς ἱερὸν ἱδρύσασθαι καὶ τέκνοις καὶ γυναιξίν. ἡ μὲν γὰρ Ἄρτεμις ἡ ἐν Ἐφέσῳ τοῖς χρεώσταις, ὅταν καταφύγωσιν εἰς τὸ ἱερὸν αὐτῆς, ἀσυλίαν παρέχει καὶ ἄδειαν ἀπὸ τῶν δανείων· τὸ δὲ τῆς εὐτελείας καὶ ἄσυλον καὶ ἄβατον πανταχοῦ τοῖς σώφροσιν ἀναπέπταται, πολλῆς σχολῆς εὐρυχωρίαν παρέχον ἱλαρὰν καὶ ἐπίτιμον. ὡς γὰρ ἡ Πυθία τοῖς Ἀθηναίοις περὶ τὰ Μηδικὰ τεῖχος ξύλινον διδόναι τὸν θεὸν ἔφη, κἀκεῖνοι τὴν χώραν καὶ τὴν πόλιν καὶ τὰ κτήματα καὶ τὰς οἰκίας ἀφέντες εἰς τὰς ναῦς κατέφυγον ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας, οὕτως ἡμῖν ὁ θεὸς δίδωσι ξυλίνην τράπεζαν καὶ κεραμεᾶν λεκάνην καὶ τραχὺ ἱμάτιον, ἐὰν ἐλεύθεροι ζῆν ἐθέλωμεν. μηδὲ σὺ γʼ ἱπποσύνας τε μένειν, μηδʼ ὀχήματα ζευκτὰ κερασφόρα καὶ κατάργυρα, ἃ τόκοι ταχεῖς καταλαμβάνουσι καὶ παρατρέχουσιν ἀλλʼ ὄνῳ τινὶ τῷ τυχόντι καὶ καβάλλῃ χρώμενος φεῦγε πολέμιον καὶ τύραννον δανειστήν, οὐ γῆν αἰτοῦντα καὶ ὕδωρ ὡς ὁ Μῆδος, ἀλλὰ τῆς ἐλευθερίας ἁπτόμενον καὶ προγράφοντα τὴν ἐπιτιμίαν· κἂν μὴ διδῷς, ἐνοχλοῦντα· κἂν ἔχῃς, μὴ λαμβάνοντα· κἂν πωλῇς, ἐπευωνίζοντα· κἂν μὴ πωλῇς, ἀναγκάζοντα· κἂν δικάζῃς, ἐντυγχάνοντα· κἂν ὀμόσῃς, ἐπιτάττοντα· κἂν βαδίζῃς ἐπὶ θύρας, ἀποκλείοντα· κἂν οἴκοι μένῃς, ἐπισταθμεύοντα καὶ θυροκοποῦντα.
4Solon, Atinalıları bedenleri karşılığında borçlanmaktan kurtarmakla ne fayda sağladı? Çünkü onlar yine borç silicilere köledir, hatta onlara da değil; bu ne kadar korkunç olurdu ki! Asıl kölesi oldukları, Platon'un Hades'te dinsizlerin başına dikildiğini söylediği, ateşten cellatlar gibi, hakaretçi, barbar ve vahşi kölelerdir. Çünkü bunlar pazar yerini dinsizler diyarı yapıp zavallı borçluları akbabalar gibi yer, kesip biçer, “karaciğerin içine dalarak.” Bazılarının da Tantaloslar gibi başına dikilir, kendi ürünlerini toplayıp bağ bozarlarken tatmalarına engel olurlar. Dareios Atina'ya Datis ile Artaphernes'i, ellerinde tutsaklar için zincirler ve bağlarla göndermişti. Bunlar da senetlerle ve sözleşmelerle dolu çömlekleri prangalar gibi Yunanistan'a taşıyıp şehirleri dolaşır, yol alırlar. Triptolemos gibi ekilmiş tatlı ürün değil, borçların çok emek isteyen, çok doğuran, yok edilmesi zor köklerini dikerler; bu kökler çepeçevre yayılıp filizlenerek şehirleri büker ve boğar. Tavşanların bir yandan doğurup beslerken bir yandan yeniden gebe kaldığı söylenir. Bu kırbaçlık barbarların borçları ise gebe kalmadan doğurur: verdikleri anda geri isterler, koyarken kaldırırlar, borç vermek için aldıkları parayı borç verirler.
τί γὰρ ὤνησε Σόλων Ἀθηναίους ἀπαλλάξας τοῦ ἐπὶ τοῖς· σώμασιν ὀφείλειν; δουλεύουσι γὰρ ἅπασι τοῖς ἀφανισταῖς, μᾶλλον δʼ οὐδʼ αὐτοῖς· τί γὰρ ἦν τὸ δεινόν; ἀλλὰ δούλοις ὑβρισταῖς καὶ βαρβάροις καὶ ἀγρίοις, ὥσπερ οὓς ὁ Πλάτων φησὶ καθʼ Ἅιδου διαπύρους κολαστὰς καὶ δημοκοίνους ἐφεστάναι τοῖς ἠσεβηκόσι. καὶ γὰρ οὗτοι τὴν ἀγορὰν ἀσεβῶν χώραν ἀποδείξαντες τοῖς ἀθλίοις χρεώσταις γυπῶν δίκην ἔσθουσι καὶ ὑποκείρουσιν αὐτοὺς δέρτρον ἔσω δύνοντες,ʼ τοὺς δʼ ὥσπερ Ταντάλους ἐφεστῶτες εἴργουσι γεύσασθαι τῶν ἰδίων τρυγῶντας καὶ συγκομίζοντας. ὡς δὲ Δαρεῖος ἐπὶ τὰς Ἀθήνας ἔπεμψε Δᾶτιν καὶ Ἀρταφέρνην ἐν ταῖς χερσὶν ἁλύσεις ἔχοντας καὶ δεσμὰ κατὰ τῶν αἰχμαλώτων, παραπλησίως οὗτοι τῶν χειρογράφων καὶ συμβολαίων ὥσπερ πεδῶν ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα κομίζοντες ἀγγεῖα μεστὰ τὰς πόλεις ἐπιπορεύονται καὶ διελαύνουσι, σπείροντες οὐχ ἥμερον καρπὸν ὡς ὁ Τριπτόλεμος, ἀλλʼ ὀφλημάτων ῥίζας πολυπόνους καὶ πολυτόκους καὶ δυσεκλείπτους τιθέντες, αἳ κύκλῳ νεμόμεναι καὶ περιβλαστάνουσαι κάμπτουσι καὶ ἄγχουσι τὰς πόλεις. τοὺς μὲν γὰρ λαγὼς λέγουσι τίκτειν ἅμα καὶ τρέφειν ἕτερα καὶ ἐπικυΐσκεσθαι πάλιν, τὰ δὲ τῶν μαστιγιῶν τούτων καὶ βαρβάρων χρέα πρὶν ἢ συλλαβεῖν τίκτει· διδόντες γὰρ εὐθὺς ἀπαιτοῦσι καὶ τιθέντες αἴρουσι καὶ δανείζουσιν ὃ λαμβάνουσιν ὑπὲρ τοῦ δανεῖσαι.
5Messenialılar arasında şöyle denir: “Pylos'tan önce Pylos vardır, başka Pylos da vardır.” Tefeciler için de şöyle denecektir: “Faizden önce faiz vardır, başka faiz de vardır.” Sonra doğa filozoflarıyla, hiçbir şeyin yokluktan doğmadığını söyledikleri için alay ederler. Çünkü bunlarda faiz, artık var olmayan, ortada olmayan şeyden doğar. Kanunun izin verdiği vergi tahsildarlığını ayıp sayarlar, kendileri ise kanuna aykırı borç vererek vergi toplarlar, daha doğrusu, gerçeği söylemek gerekirse, borç verirken alacağı kesip atarlar; çünkü yazdığından az alan kişi kesintiye uğramıştır. Persler yalanı ikinci günah, borcu birinci günah sayar; çünkü borçlular çoğu kez yalan söylemek zorunda kalır. Ama borç verenler daha çok yalan söyler, defterlerinde hile yapar, falancaya şu kadar verdiklerini yazar, daha az verirler. Bu yalanın sebebi ihtiyaç ya da çaresizlik değil, açgözlülüktür, doymazlıktır; sonu onlar için tadı çıkarılmaz ve yararsızdır, haksızlığa uğrayanlar içinse yıkıcıdır. Çünkü borçlulardan aldıkları tarlaları sürmez, onları kovdukları evlerde oturmaz, masalarını kullanmaz, giysilerini giymezler. Biri mahvolunca, onun yemiyle ikincisi avlanır. Yaban ateş gibi, düşenlerin yıkımıyla büyüyerek birini öbüründen sonra tüketir. Bu ateşi birçoklarına karşı körükleyip besleyen alacaklının kazancı da, zaman zaman oturup kaç kişiyi sattığını, kaç kişiyi kovduğunu, paranın nereden yuvarlanıp yığılarak geçtiğini okumaktan öte değildir.
λέγεται μὲν παρὰ Μεσσηνίοις ἔστι Πύλος πρὸ Πύλοιο, Πύλος γε μὲν ἔστι καὶ ἄλλος λεχθήσεται δὲ πρὸς τοὺς δανειστάς ἔστι τόκος πρὸ τόκοιο, τόκος γε μὲν ἔστι καὶ ἄλλος. εἶτα τῶν φυσικῶν δήπου καταγελῶσι, λεγόντων μηδὲν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος γενέσθαι· παρὰ τούτοις γὰρ ἐκ τοῦ μηκέτʼ ὄντος μηδʼ ὑφεστῶτος γεννᾶται τόκος· καὶ τὸ τελωνεῖν ὄνειδος ἡγοῦνται, τοῦ νόμου διδόντος· αὐτοὶ γὰρ παρανόμως δανείζουσι τελωνοῦντες, μᾶλλον δʼ, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἐν τῷ δανείζειν χρεωκοποῦντες· ὁ γὰρ οὗ γράφει λαμβάνων ἔλαττον χρεωκοπεῖται. καίτοι Πέρσαι γε τὸ ψεύδεσθαι δεύτερον ἡγοῦνται τῶν ἁμαρτημάτων, πρῶτον δὲ τὸ ὀφείλειν· ὅτι καὶ τὸ ψεύδεσθαι τοῖς ὀφείλουσι συμβαίνει πολλάκις· ψεύδονται δὲ μᾶλλον οἱ δανείζοντες καὶ ῥᾳδιουργοῦσιν ἐν ταῖς ἑαυτῶν ἐφημερίσι, γράφοντες ὅτι τῷ δεῖνι τοσοῦτον διδόασιν, ἔλαττον διδόντες· καὶ τὸ ψεῦδος αἰτίαν ἔχει πλεονεξίαν, οὐκ ἀνάγκην οὐδʼ ἀπορίαν, ἀλλʼ ἀπληστίαν, ἧς ἀναπόλαυστόν ἐστιν αὐτοῖς τὸ τέλος καὶ ἀνωφελὲς ὀλέθριον δὲ τοῖς ἀδικουμένοις. οὔτε γὰρ ἀγροὺς οὓς ἀφαιροῦνται τῶν χρεωστῶν γεωργοῦσιν, οὔτʼ οἰκίας αὐτῶν, ἐκβαλόντες ἐκείνους, οἰκοῦσιν, οὔτε τραπέζας παρατίθενται οὔτʼ ἐσθῆτας ἐκείνων · ἀλλὰ πρῶτός τις ἀπόλωλε, καὶ δεύτερος κυνηγετεῖται ὑπʼ ἐκείνου δελεαζόμενος. νέμεται γὰρ ὡς πῦρ τὸ ἄγριον αὐξόμενον ὀλέθρῳ καὶ φθορᾷ τῶν ἐμπεσόντων, ἄλλον ἐξ ἄλλου καταναλίσκον ὁ δὲ τοῦτο ῥιπίζων καὶ τρέφων ἐπὶ πολλοὺς δανειστὴς οὐδὲν ἔχει πλέον ἢ διὰ χρόνου λαβὼν ἀναγνῶναι πόσους πέπρακε καὶ πόσους ἐκβέβληκε καὶ πόθεν που κυλινδόμενον καὶ σωρευόμενον διαβέβηκε τὸ ἀργύριον.
6Bunları alacaklılara savaş açtığım için söylüyorum sanmayın: “Çünkü sığırlarımı da atlarımı da hiç sürüp götürmediler.” Yalnız, kolayca borç alanlara bu işin ne kadar utanç verici ve kölece olduğunu, borç almanın son derece akılsızlık ve yumuşaklık olduğunu gösteriyorum. Paran var mı? Borç alma, çünkü ihtiyacın yok. Paran yok mu? Borç alma, çünkü ödeyemezsin. Şimdi ikisini ayrı ayrı inceleyelim. Katon, kötülük yapan bir ihtiyara şöyle demişti: “Ey adam, zaten pek çok kötülüğü olan yaşlılığa neden kötülüğün utancını da ekliyorsun?” Sen de zaten pek çok kötülüğü olan yoksulluğa borç almanın ve borçlu olmanın çaresizliklerini yığma; yoksulluğun zenginlikten tek üstünlüğü olan kaygısızlığı da elinden alma. Yoksa atasözündeki gülünç duruma düşersin: “Keçiyi taşıyamıyorum, üstüme öküzü de koyun.” Yoksulluğu taşıyamadığın için, zenginin bile zor taşıdığı alacaklı yükünü sırtına alıyorsun. Peki nasıl geçineceğim? Elin, ayağın, sesin varken, insansan, sevmeyi ve sevilmeyi, iyilik etmeyi ve teşekkür etmeyi bilirken bunu mu soruyorsun? Harf öğreterek, çocuk bakıcılığı ve kapıcılık yaparak, denize açılarak, kıyıda gemi işleterek geçin. Bunların hiçbiri “Öde” sözünü duymaktan daha utanç verici ve daha ağır değildir.
καὶ ταῦτα μὴ μʼ οἴεσθε λέγειν πόλεμον ἐξενηνοχότα πρὸς τοὺς δανειστάς· οὐ γὰρ πώποτʼ ἐμὰς βοῦς ἤλασαν οὐδὲ μὲν ἵππους· ἀλλʼ ἐνδεικνύμενον τοῖς προχείρως δανειζομένοις, ὅσην ἔχει τὸ πρᾶγμα αἰσχύνην καὶ ἀνελευθερίαν καὶ ὅτι τὸ δανείζεσθαι τῆς ἐσχάτης ἀφροσύνης καὶ μαλακίας ἐστίν. ἔχεις; μὴ δανείσῃ, οὐ γὰρ ἀπορεῖς οὐκ ἔχεις; μὴ δανείσῃ, οὐ γὰρ ἐκτίσεις. κατʼ ἰδίαν δʼ οὕτως ἑκάτερα σκοπῶμεν. ὁ Κάτων πρός τινα πρεσβύτην πονηρευόμενον ὦ ἄνθρωπε, τί τῷ γήρᾳ ἔφη πολλὰ κακὰ ἔχοντι τὴν ἐκ τῆς πονηρίας αἰσχύνην προστίθης;ʼ οὐκοῦν καὶ σὺ τῇ πενίᾳ, πολλῶν κακῶν προσόντων, μὴ ἐπισώρευε τὰς ἐκ τοῦ δανείζεσθαι καὶ ὀφείλειν ἀμηχανίας μηδʼ ἀφαιροῦ τῆς πενίας, ᾧ μόνῳ τοῦ πλούτου διαφέρει, τὴν ἀμεριμνίαν. ἐπεὶ τὸ τῆς παροιμίας ἔσται γελοῖον οὐ δύναμαι τὴν αἶγα φέρειν, ἐπί μοι θέτε τὸν βοῦν πενίαν φέρειν μὴ δυνάμενος δανειστὴν ἐπιτίθης σεαυτῷ, φορτίον καὶ πλουτοῦντι δύσοιστον. πῶς οὖν διατραφῶ; τοῦτʼ ἐρωτᾷς, ἔχων χεῖρας, ἒχων πόδας, ἔχων φωνήν, ἄνθρωπος ὤν, τὸ φιλεῖν ἔστι καὶ φιλεῖσθαι καὶ τὸ χαρίζεσθαι καὶ τὸ εὐχαριστεῖν; γράμματα διδάσκων, καὶ παιδαγωγῶν, καὶ θυρωρῶν, πλέων, παραπλέων οὐδέν ἐστι τούτων αἴσχιον οὐδὲ δυσχερέστερον τοῦ ἀκοῦσαι ἀπόδος.
7Roma'daki o ünlü Rutilius, Musonius'a gidip “Musonius, taklit edip özendiğin Kurtarıcı Zeus borç almaz” demiş. Musonius da gülümseyerek “Borç da vermez” demiş; çünkü Rutilius kendisi borç verdiği hâlde onu borç aldığı için kınıyordu. Bu bir tür Stoacı kibirdir. Görünen şeylerle hatırlatmak mümkünken Kurtarıcı Zeus'u neden işe karıştırıyorsun? Kırlangıçlar borç almaz, karıncalar borç almaz; oysa tabiat onlara ne el vermiştir, ne logos, ne tekhnē. İnsanlar ise fazlasıyla zeki ve becerikli oldukları için atlar, köpekler, kekikler, tavşanlar, küçük kargalar besler. Peki neden kendini küçümsüyorsun, bir kargadan daha az ikna edici, bir kekikten daha dilsiz, bir köpekten daha soysuz müsün de hiçbir insandan yararlanamıyorsun; ona bakarak, gönlünü eğlendirerek, koruyarak, onun için savaşarak? Görmüyor musun, toprak ne çok şey sunuyor, deniz de ne çok şey? “Mikkylos'u yün tararken gördüm,” der Krates, “yanında karısı da tarıyordu, korkunç savaşta açlıktan kaçarak.” Kral Antigonos, Atina'da uzun zaman sonra gördüğü Kleanthes'e “Hâlâ un mu öğütüyorsun, Kleanthes?” diye sormuş. O da “Öğütüyorum, kralım” demiş; “bunu yaşamak için yapıyorum, ama felsefeyi de bırakmıyorum.” Bu adamın düşüncesi ne büyük: değirmenden ve yoğurma teknesinden gelip hamur yoğuran, un öğüten eliyle tanrılar, ay, yıldızlar ve güneş hakkında yazıyordu! Bize ise bunlar köle işi gibi gelir. Bu yüzden özgür kalalım diye borç alıyor, ev köleliği yapmış insanlara yaltaklanıyor, onlara refakat ediyor, yemek veriyor, hediye ve haraç ödüyoruz. Bunu yoksulluk yüzünden değil, israf yüzünden yapıyoruz, çünkü kimse yoksula borç vermez. Hayat için zorunlu olanla yetinseydik, Kentaurlar ya da Gorgonlar gibi tefeciler türü de olmazdı. Kuyumcuları, gümüşçüleri, koku satıcılarını, boyacıları olduğu kadar tefecileri de lüks yarattı. Çünkü ekmek ya da şarap parası borçlu değiliz; tarla, köle, katır, ziyafet odası ve masa borçluyuz, ayrıca şehirlere gevşekçe bağışlar yapıp yararsız ve nankör şöhret yarışlarına giriyoruz. Bir kez dolanan her zaman borçlu kalır; gem vurulmuş bir at gibi bir binicinin ardından başka binici alır. O otlaklara, çayırlara kaçış yoktur. Empedokles'in tanrılarca sürülmüş, göklerden düşmüş o daimōnları gibi avare dolaşırlar: “Havanın gücü onları denize kovalar, deniz yerin eşiğine tükürür, toprak yorulmaz güneşin ışığına, o da havanın girdaplarına atar.” Bir tefeci ya da komisyoncu öbürünü izler: Korinthoslu, sonra Patraili, sonra Atinalı; ta ki herkes tarafından ufalanarak faizler içinde çözülüp parçalanana kadar. Çamura düşen ya ayağa kalkmalı ya da durmalıdır; dönüp yuvarlanan kişi ıslak bedeniyle daha çok kirlenir. Bunun gibi borçların devrinde ve değişiminde faizleri üzerine alıp yapıştırarak daha da ağırlaşırlar. Safra hastalarından farkları yoktur: onlar tedavi kabul etmez, emredilen kadarını kusar, sonra yine daha fazlasını biriktirip dururlar. Bunlar da temizlenmek istemez, her mevsim acı ve kıvranmayla faizi kusar, hemen başkası gelip dayanınca yine midesi bulanır, başı ağırlaşır. Oysa kurtulup temiz ve özgür olmaları gerekir.
ὁ Ῥουτίλιος ἐκεῖνος ἐν Ῥώμῃ τῷ Μουσωνίῳ προσελθὼν Μουσώνιε εἶπεν ὁ Ζεὺς ὁ σωτήρ, ὃν σὺ μιμῇ καὶ ζηλοῖς, οὐ δανείζεται καὶ ὁ Μουσώνιος μειδιάσας εἶπεν οὐδὲ δανείζει ὁ γὰρ Ῥουτίλιος, δανείζων αὐτὸς ὠνείδιζεν ἐκείνῳ δανειζομένῳ. Στωική τις αὕτη τυφομανία· τί γάρ σε δεῖ τὸν Δία τὸν σωτῆρα κινεῖν, αὐτόθεν ὑπομνῆσαι τοῖς φαινομένοις ἐνόν; οὐ,δανείζονται χελιδόνες, οὐ δανείζονται μύρμηκες, οἷς ἡ φύσις οὐ χεῖρας, οὐ λόγον, οὐ τέχνην δέδωκεν· ἄνθρωποι δὲ περιουσίᾳ συνέσεως διὰ τὸ εὐμήχανον ἵππους παρατρέφουσι, κύνας, πέρδικας, λαγωούς, κολοιούς τί οὖν γε σεαυτοῦ κατέγνωκας, ἀπιθανώτερος ὢν κολοιοῦ καὶ ἀφωνότερος πέρδικος καὶ κυνὸς ἀγεννέστερος, ὥστʼ ἀπʼ ἀνθρώπου μηδενὸς ὠφελεῖσθαι περιέπων, ψυχαγωγῶν, φυλάττων, προμαχόμενος; οὐχ ὁρᾷς, ὡς πολλὰ μὲν γῆ παρέχει πολλὰ δὲ θάλαττα; καὶ μὴν Μίκκυλον εἰσεῖδον φησὶν ὁ Κράτης τῶν ἐρίων ξαίνοντα, γυναῖκά τε συγξαίνουσαν, τὸν λιμὸν φεύγοντας ἐν αἰνῇ δηιοτῆτι. Κλεάνθη δʼ ὁ βασιλεὺς Ἀντίγονος ἠρώτα διὰ χρόνου θεασάμενος ἐν ταῖς Ἀθήναις; ἀλεῖς ἔτι, Κλέανθες; ἀλῶ φησὶν ὦ βασιλεῦ· ὃ ποιῶ ἕνεκα τοῦ ζῆν· μόνος δʼ ἀποστῆναι μηδὲ φιλοσοφίας. ὅσον τὸ φρόνημα τἀνδρός, ἀπὸ τοῦ μύλου καὶ τῆς μάκτρας πεττούσῃ χειρὶ καὶ ἀλούσῃ γράφειν περὶ θεῶν καὶ σελήνης καὶ ἄστρων καὶ ἡλίου. ἡμῖν δὲ δουλικὰ δοκεῖ ταῦτʼ ἔργα. τοιγαροῦν ἵνʼ ἐλεύθεροι ὦμεν δανεισάμενοι, κολακεύομεν οἰκότριβας ἀνθρώπους καὶ δορυφοροῦμεν καὶ δειπνίζομεν καὶ δῶρα καὶ φόρους ὑποτελοῦμεν, οὐ διὰ τὴν πενίαν ʽ οὐδεὶς γὰρ δανείζει πένητἰ, ἀλλὰ διὰ τὴν πολυτέλειαν. εἰ γὰρ ἠρκούμεθα τοῖς ἀναγκαίοις πρὸς τὸν βίον, οὐκ ἂν ἦν γένος δανειστῶν, ὥσπερ οὐδὲ Κενταύρων ἔστιν οὐδὲ Γοργόνων· ἀλλʼ ἡ τρυφὴ δανειστὰς ἐποίησεν οὐχ ἧττον ἢ χρυσοχόους καὶ ἀργυροκόπους καὶ μυρεψοὺς καὶ ἀνθοβάφους. οὐ γὰρ ἄρτων οὐδʼ οἴνου τιμὴν ὀφείλομεν, ἀλλὰ χωρίων καὶ ἀνδραπόδων καὶ ἡμιόνων καὶ τρικλίνων καὶ τραπεζῶν, καὶ χορηγοῦντες ἐκλελυμένως πόλεσι, φιλοτιμούμενοι φιλοτιμίας ἀκάρπους καὶ ἀχαρίστους. ὁ δʼ ἅπαξ ἐνειληθεὶς μένει χρεώστης διὰ παντός, ἄλλον ἐξ ἄλλου μεταλαμβάνων ἀναβάτην, ὥσπερ ἵππος ἐγχαλινωθείς ἀποφυγὴ δʼ οὐκ ἔστιν ἐπὶ τὰς νομὰς ἐκείνας καὶ τοὺς λειμῶνας, ἀλλὰ πλάζονται καθάπερ οἱ θεήλατοι καὶ οὐρανοπετεῖς ἐκεῖνοι τοῦ Ἐμπεδοκλέους δαίμονες · αἰθέριον μὲν γάρ σφε μένος πόντονδε διώκει, πόντος δʼ ἐς χθονὸς οὖδας ἀπέπτυσε· γαῖα δʼ ἐς αὐγὰς ἠελίου ἀκάμαντος· ὁ δʼ αἰθέρος ἔμβαλε δίναις· ἄλλος δʼ ἐξ ἄλλου δέχεται τοκιστὴς ἢ πραγματευτὴς Κορίνθιος, εἶτα Πατρεύς, εἶτ̓ Ἀθηναῖος, ἄχρι ἂν ὑπὸ πάντων περικρουόμενος εἰς τόκους διαλυθῇ καὶ κατακερματισθῇ. καθάπερ γὰρ ἀναστῆναι δεῖ τὸν πεπηλωμένον ἢ μένειν, ὁ δὲ στρεφόμενος καὶ κυλινδούμενος ὑγρῷ τῷ σώματι καὶ διαβρόχῳ προσπεριβάλλεται πλείονα μολυσμὸν · οὕτως ἐν ταῖς μεταγραφαῖς καὶ μεταπτώσεσι τῶν δανείων τοὺς τόκους προσαναλαμβάνοντες· αὑτοῖς καὶ προσπλάττοντες ἀεὶ βαρύτεροι γίγνονται καὶ τῶν χολερικῶν οὐδὲν διαφέρουσιν, οἳ θεραπείαν μὲν οὐ προσδέχονται, τὸ δὲ προστεταγμένον ἐξερῶντες, εἶτα πλέον αὖθις συλλέγοντες ἀεὶ διατελοῦσι· καὶ γὰρ οὗτοι καθαρθῆναι μὲν οὐ θέλουσιν, ἀεὶ δʼ, ὅσαι τοῦ ἔτους ὧραι, μετʼ ὀδύνης καὶ σπαραγμῶν τὸν τόκον ἀναφέροντες, ἐπιρρέοντος εὐθὺς ἑτέρου καὶ προσισταμένου, πάλιν ναυτιῶσι καὶ καρηβαροῦσι· δέον ἀπαλλαγέντας εἰλικρινεῖς καὶ ἐλευθέρους γίγνεσθαι.
8Artık sözüm daha varlıklı ve daha yumuşak olanlara, “Kölesiz, ocaksız, evsiz mi kalayım?” diyenlere yöneliyor. Bu, vücudu su toplayıp şişmiş bir hastanın doktora “Zayıflayıp boşalayım mı yani?” demesi gibidir. Neden olmasın, sağlığın için? Sen de köle sahibi olma ki köle olmayasın, mülk sahibi olma ki başkasının mülkü olmayasın. Akbabaların hikâyesini de dinle: Biri kusuyor ve bağırsaklarını attığını söylüyormuş. Yanındaki “Ne var bunda?” demiş, “kendi bağırsaklarını değil, az önce parçaladığımız ölünün bağırsaklarını atıyorsun.” Borçlular da kendi tarlasını, kendi evini satmaz, kanunla kendilerine efendi ettikleri alacaklının mülkünü satarlar. “Vallahi” der, “bu tarlayı bana babam bıraktı.” Özgürlüğü ve onuru da baban verdi; bunlara daha çok değer vermelisin. Elini ve ayağını da seni doğuran yaptı, ama çürüyünce kesene ücret verirsin. Odysseus'a giysisini Kalypso giydirmişti, “kokulu giysiler giydirip,” tanrısal tenin kokusunu taşıyan, dostluğunun hediyesi ve hatırası olan giysiler. Ama gemi batıp boğulur gibi güç bela su yüzüne çıkınca, giysi ıslanıp ağırlaşınca onu çıkarıp attı, çıplak göğsüne bir örtü sarıp “yüzdü, karaya bakarak.” Kurtulunca ne giysiden ne de yiyecekten yoksun kaldı. Peki borçlular için de bir fırtına kopmaz mı, alacaklı uzun aradan sonra gelip “Öde” dediğinde? “Böyle deyip bulutları topladı, denizi karıştırdı; doğu, güney ve azgın batı rüzgârları birlikte estiler.” Faizler faizlerin üstüne devrilir. Boğulan kişi kendisini ağırlaştıranlara tutunur, yüzüp kaçamaz, kefil olan dostlarıyla birlikte dibe gider. Thebaili Krates ise kimse ondan bir şey istemediği, borcu da olmadığı hâlde, sırf ev idaresinden, kaygılardan ve oyalanmalardan bıktığı için sekiz talantlık mal varlığını bıraktı, kaba bir giysi ve torba alıp felsefeye ve yoksulluğa sığındı. Anaksagoras da toprağını koyunlara otlak olarak bıraktı. Bunları söylemeye ne gerek var? Şair Philoksenos, bir Sicilya kolonisinde kendisine pay düşmüş, çok bolluk içinde bir geçim ve ev sahibi olmuştu. Ama orada lüksün, keyfin ve müzik bilmezliğin yaygın olduğunu görünce “Tanrılar adına, bu iyilikler beni yok etmeyecek, ben onları yok edeceğim” dedi ve payını başkalarına bırakıp denize açıldı.
Borçlular ise istenip haraç verdirilerek, köle gibi çalıştırılarak, senetle para bularak katlanır ve dayanır; Phineus gibi, yiyeceği kapıp götüren kanatlı Harpyialar beslerler. Mevsiminde değil, buğday biçilmeden satın alırlar, zeytin düşmeden yağını alırlar. “Şarabım şu fiyata” der, senedi de verir, ama üzüm hâlâ asmada asılı durur, Arktouros'u bekler.
ἤδη γάρ μοι πρὸς τοὺς εὐπορωτέρους καὶ μαλακωτέρους ὁ λόγος ἔστι, τοὺς λέγοντας ἄδουλος οὖν γένωμαι καὶ ἀνέστιος καὶ ἄοικος; ὥσπερ εἰ λέγοι πρὸς ἰατρὸν ἄρρωστος ὑδρωπιῶν καὶ ᾠδηκώς ἰσχνὸς οὖν γένωμαι καὶ κενός; τί δʼ οὐ μέλλεις, ἵνʼ ὑγιαίνῃς; καὶ σὺ γενοῦ ἄδουλος, ἵνα μὴ δοῦλος ᾖς· καὶ ἀκτήμων, ἵνα μὴ κτῆμʼ ᾖς ἄλλου. καὶ τὸν τῶν γυπῶν λόγον ἄκουσον ἐμοῦντος τοῦ ἑτέρου καὶ λέγοντος τὰ σπλάγχνʼ ἐκβάλλειν, ἕτερος παρὼν καὶ τί δεινόν; εἶπεν οὐ γὰρ τὰ σεαυτοῦ σπλάγχνʼ ἐκβάλλεις, ἀλλὰ τὰ τοῦ νεκροῦ ὃν ἄρτι ἐσπαράττομεν. καὶ τῶν χρεωστῶν οὐ πωλεῖ ἕκαστος τὸ ἑαυτοῦ χωρίον οὐδὲ τὴν ἰδίαν οἰκίαν, ἀλλὰ τὴν τοῦ δανείσαντος ὃν τῷ νόμῳ κύριον αὐτῶν πεποίηκε. νὴ Δία φησὶν ἀλλʼ ὁ πατήρ μου τὸν ἀγρὸν τοῦτον κατέλιπε καὶ γὰρ καὶ τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν ἐπιτιμίαν ὁ πατὴρ ἔδωκεν, ὧν σε δεῖ λόγον ἔχειν πλείονα. καὶ τὸν πόδα καὶ τὴν χεῖρʼ ὁ γεννήσας ἐποίησεν, ἀλλʼ ὅταν σαπῇ, μισθὸν δίδως τῷ ἀποκόπτοντι. τῷ δʼ Ὀδυσσεῖ τὴν ἐσθῆτα ἡ Καλυψὼ περιέθηκεν εἵματʼ ἀμφιέσασα θυώδεα χρωτὸς ἀθανάτου πνέοντα, δῶρα καὶ μνημόσυνα τῆς φιλίας ὄντα τῆς ἐκείνης ἀλλʼ ἐπεὶ περιτραπεὶς καὶ βυθισθεὶς μόλις ἀνέσχε, τῆς ἐσθῆτος γενομένης διαβρόχου καὶ βαρείας, ἐκείνην μὲν ἔρριψεν ἀποδυσάμενος, κρηδέμνῳ δέ τινι γυμνὸν ὑποζώσας τὸ στέρνον νῆχε παρὲξ ἐς γαῖαν ὁρώμενος καὶ διασωθεὶς οὔτʼ ἐσθῆτος οὔτε τροφῆς ἠπόρησε. τί οὖν; οὐ γίγνεται χειμὼν περὶ τοὺς χρεώστας, ὅταν ἐπιστῇ διὰ χρόνου δανειστὴς λέγων ἀπόδος; ὣς εἰπὼν σύναγεν νεφέλας, ἐτάραξε δὲ πόντον· σὺν δʼ εὖρός τε νότος τʼ ἔπεσε ζέφυρός τε δυσαής τόκων τόκοις ἐπικυλισθέντων ὁ δὲ συγκλυζόμενος ἀντέχεται τῶν βαρυνόντων, ἀπονήξασθαι καὶ φυγεῖν μὴ δυνάμενος· ἀλλʼ ὠθεῖται κατὰ βυθοῦ, μετὰ τῶν ἐγγυησαμένων φίλων ἀφανιζόμενος. Κράτης δʼ ὁ Θηβαῖος ὑπʼ οὐδενὸς ἀπαιτούμενος οὐδʼ ὀφείλων, αὐτὰς δὲ τὰς οἰκονομίας; καὶ φροντίδας καὶ περισπασμοὺς δυσχεραίνων, ἀφῆκεν οὐσίαν ὀκτὼ ταλάντων, καὶ τρίβωνα καὶ πήραν ἀναλαβὼν εἰς φιλοσοφίαν καὶ πενίαν κατέφυγεν. Ἀναξαγόρας δὲ τὴν. χώραν κατέλιπε μηλόβοτον. καὶ τί δεῖ τούτους λέγειν, ὅπου Φιλόξενος ὁ μελοποιὸς ἐν ἀποικίᾳ Σικελικῇ, κλήρου μετασχὼν καὶ βίου καὶ οἴκου πολλὴν εὐπορίαν ἔχοντος, ὁρῶν δὲ τρυφὴν καὶ ἡδυπάθειαν καὶ ἀμουσίαν ἐπιχωριάζουσαν μὰ τοὺς θεούς εἶπεν ἐμὲ ταῦτα τἀγαθὰ οὐκ ἀπολεῖ, ἀλλ’ ἐγὼ ταῦτα· καὶ καταλιπὼν ἑτέροις τὸν κλῆρον ἐξέπλευσεν. οἱ δʼ ὀφείλοντες ἀπαιτούμενοι δασμολογούμενοι. δουλεύοντες ὑπαργυρεύοντες ἀνέχονται, καρτεροῦσιν, ὡς ὁ Φινεὺς, Ἁρπυίας τινὰς ὑποπτέρους βόσκοντες, αἳ φέρουσι τὴν τροφὴν καὶ διαρπάζουσιν, οὐ καθʼ ὥραν ἀλλὰ πρὶν θερισθῆναι τὸν σῖτον ὠνούμενοι, καὶ πρὶν ἢ πεσεῖν τὴν ἐλαίαν ἀγοράζοντες τοὔλαιον καὶ τὸν οἶνον ἔχω φησὶ τοσούτου καὶ πρόσγραφον ἔδωκε τῆς τιμῆς ὁ δὲ βότρυς κρέμαται καὶ προσπέφυκεν ἔτι τὸν ἀρκτοῦρον ἐκδεχόμενος.