İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Eğitimsiz Yöneticiye

Πρὸς ἡγεμόνα ἀπαίδευτον

1Yöneticiyi yönetecek olan, içine yerleşmiş canlı logostur; onsuz güç, kusurları büyütüp herkesin gözüne sokar. Metnin sonu eksiktir ve kaynakta yer yer bozulmalar vardır.

1. Bölüm

Kyreneliler Platon'dan kendilerine kanunlar yazıp bırakmasını ve yönetimlerini düzene koymasını istediler. Platon, bu kadar talihli olan Kyrenelilere kanun koymanın zor olduğunu söyleyerek reddetti. Çünkü başarıya kavuştuğunu sanan insan kadar kibirli, sert ve yönetilmesi güç bir şey yoktur. Bu yüzden yöneticilere yönetim konusunda öğüt vermek zordur. Onlar logosu bir yönetici gibi kabul etmekten korkarlar; onu görevlerine köle yaparak gücün sağladığı iyiliği kırpar diye. Sparta kralı Theopompos'un yaptığından habersizdirler. Sparta'da ephorları krallarla ilk birleştiren oydu. Karısı, oğullarına devraldığından daha az iktidar bırakacağı için onu kınayınca, “Hayır, daha çoğunu bırakacağım, çünkü daha sağlam olacak” dedi. Gerçekten de iktidarın aşırılığını ve katılığını gevşeterek hem kıskançlıktan hem tehlikeden kurtuldu. Theopompos büyük bir nehir gibi akan iktidarın bir kısmını başkalarına akıtmış, başkalarına ne verdiyse kendisinden eksiltmişti. Felsefeden gelip yöneticinin yanına yerleşen, onun yanında oturan ve onu koruyan logos ise, sağlıklı bedenin sağlığından eksiltmeden yalnız güçteki tehlikeli olanı alır, sağlıklı olanı bırakır.

1

Πλάτωνα Κυρηναῖοι παρεκάλουν νόμους τε γραψάμενον αὐτοῖς ἀπολιπεῖν καὶ διακοσμῆσαρ τὴν πολιτείαν, ὁ δὲ παρῃτήσατο φήσας χαλεπὸν εἶναι Κυρηναίοις νομοθετεῖν οὕτως εὐτυχοῦσιν οὐδὲν γὰρ οὕτω γαῦρον καὶ τραχὺ καὶ δύσαρκτον ὡς ἀνὴρ ἔφυ εὐπραγίας δοκούσης ἐπιλαμβανόμενος. διὸ τοῖς ἄρχουσι χαλεπόν ἐστι σύμβουλον περὶ ἀρχῆς; γενέσθαι τὸν γὰρ λόγον ὥσπερ ἄρχοντα παραδέξασθαι φοβοῦνται, μὴ τῆς ἐξουσίας αὐτῶν τἀγαθὸν κολούσῃ τῷ καθήκοντι δουλωσάμενος;. οὐ γὰρ ἴσασι τὰ Θεοπόμπου τοῦ Σπαρτιατῶν βασιλέως, ὃς πρῶτος ἐν Σπάρτῃ τοῖς βασιλεύουσι καταμίξας τοὺς Ἐφόρους, εἶτʼ ὀνειδιζόμενος ὑπὸ τῆς γυναικός, εἰ τοῖς παισὶν ἐλάττονα παραδώσει τὴν ἀρχὴν ἧς παρέλαβε, μείζονα μὲν οὖν εἶπεν ὅσῳ καὶ βεβαιοτέραν τὸ γὰρ σφοδρὸν ἀνεὶς καὶ ἄκρατον αὐτῆς ἅμα τῷ φθόνῳ διέφυγε τὸν κίνδυνον. καίτοι Θεόπομπος μὲν εἰς ἑτέρους τὸ τῆς ἀρχῆς ὥσπερ ῥεύματος μεγάλου παροχετευσάμενος, ὅσον ἄλλοις ἔδωκεν, αὑτοῦ περιέ πρινξιπεμ Ἰνεριιδιτιιμ. κοψεν· ὁ δʼ ἐκ φιλοσοφίας τῷ ἄρχοντι πάρεδρος καὶ φύλαξ ἐγκατοικισθεὶς λόγος, ὥσπερ εὐεξίας τῆς δυνάμεως τὸ ἐπισφαλὲς ἀφαιρῶν, ἀπολείπει τὸ ὑγιαῖνον.

22. Bölüm

Ama kralların ve yöneticilerin çoğu akılsızca, usta olmayan heykeltıraşları taklit eder; onlar dev heykellerin, bacaklarını iyice açıp gerilmiş ve ağızları açık yapılırsa büyük ve görkemli göründüğünü sanırlar. Bu yöneticiler de ses kalınlığıyla, sert bakışla, geçimsiz huyla ve insanlardan uzak bir yaşamla yönetimin ağırlığını ve yüceliğini taklit ettiklerini sanırlar. Ama o dev heykellerden hiçbir farkları yoktur: dışları kahramanlara ve tanrılara yakışır bir biçimde, içleri toprak, taş ve kurşun doludur. Tek fark şudur: heykellerde bu ağırlıklar duruşu sağlam ve dik tutar, eğitimsiz komutanlar ve yöneticiler ise içlerindeki akılsızlık yüzünden sık sık sallanıp devrilir. Çünkü dik durmayan bir temelin üstüne yüksek bir güç kurdukları için onunla birlikte yıkılırlar. Oysa cetvel nasıl önce kendisi dümdüz ve eğilmez olur, sonra öteki şeyleri kendisine uydurup yanına koyarak doğrultursa, yönetici de önce yönetimi kendi içinde kurmalı, psykhēsini doğrultmalı, karakterini düzene koymalı, ancak ondan sonra yönetilenleri uyuma getirmelidir. Çünkü düşen kişi doğrultamaz, bilmeyen öğretemez, düzensiz kişi düzenleyemez, intizamsız intizam veremez, yönetilmeyen yönetemez. Ama çoğu insan yanlış düşünerek yönetimin ilk iyiliğinin yönetilmemek olduğunu sanır. Pers kralı da herkesi kölesi sayardı, karısı hariç; oysa en çok onun efendisi olmalıydı.

2

ἀλλὰ νοῦν οὐκ ἔχοντες οἱ πολλοὶ τῶν βασιλέων καὶ ἀρχόντων μιμοῦνται τοὺς ἀτέχνους ἀνδριαντοποιούς, οἳ νομίζουσι μεγάλους καὶ ἁδροὺς φαίνεσθαι τοὺς κολοσσούς, ἂν διαβεβηκότας σφόδρα καὶ διατεταμένους καὶ κεχηνότας πλάσωσι καὶ γὰρ οὗτοι βαρύτητι φωνῆς καὶ βλέμματος τραχύτητι καὶ δυσκολίᾳ τρόπων καὶ ἀμιξίᾳ διαίτης ὄγκον ἡγεμονίας καὶ σεμνότητα μιμεῖσθαι δοκοῦσιν, οὐδʼ ὁτιοῦν τῶν κολοσσικῶν διαφέροντες ἀνδριάντων, οἳ τὴν ἔξωθεν ἡρωικὴν καὶ θεοπρεπῆ μορφὴν ἔχοντες; ἐντός εἰσι γῆς μεστοὶ καὶ λίθου καὶ μολίβδου· πλὴν ὅτι τῶν μὲν ἀνδριάντων ταῦτα τὰ βάρη τὴν ὀρθότητα μόνιμον καὶ ἀκλινῆ διαφυλάττει, οἱ δʼ ἀπαίδευτοι στρατηγοὶ καὶ ἡγεμόνες ὑπὸ τῆς ἐντὸς ἀγνωμοσύνης πολλάκις σαλεύονται καὶ περιτρέπονται βάσει γὰρ οὐ κειμένῃ πρὸς ὀρθὰς ἐξουσίαν ἐποικοδομοῦντες ὑψηλὴν συναπονεύουσι., δεῖ δέ, ὥσπερ ὁ κανὼν αὐτός, ἀστραβὴς γενόμενος καὶ ἀδιάστροφος, οὕτως ἀπευθύνει τὰ λοιπὰ τῇ πρὸς αὑτὸν ἐφαρμογῇ καὶ παραθέσει συνεξομοιῶν, παραπλησίως τὸν ἄρχοντα πρῶτον αὑτὸν τὴν ἀρχὴν κτησάμενον ἐν ἑαυτῷ καὶ κατευθύναντα τὴν ψυχὴν καὶ καταστησάμενον τὸ ἦθος οὕτω συναρμόττειν τὸ ὑπήκοον οὔτε γὰρ πίπτοντός ἐστιν ὀρθοῦν οὔτε διδάσκειν ἀγνοοῦντος οὔτε κοσμεῖν ἀκοσμοῦντος ἢ τάττειν ἀτακτοῦντος ἢ ἄρχειν μὴ ἀρχομένου· ἀλλʼ οἱ πολλοὶ κακῶς φρονοῦντες οἴονται πρῶτον ἐν τῷ ἄρχειν ἀγαθὸν εἶναι τὸ μὴ ἄρχεσθαι, καὶ ὅ γε Περσῶν βασιλεὺς πάντας. ἡγεῖτο δούλους πλὴν τῆς αὑτοῦ γυναικός, ἧς μάλιστα δεσπότης ὤφειλεν εἶναι.

33. Bölüm

Öyleyse yöneticiyi kim yönetecek? “Ölümlülerin ve ölümsüzlerin kralı olan kanun”, Pindaros'un dediği gibi. Bu kanun dışarıda kitaplarda ya da tahtalarda yazılı değildir; onun içinde canlı bir logos olarak durur, her zaman yanında yaşar, onu gözetir ve psykhēsini hiçbir zaman başsız bırakmaz. Pers kralının bu işe atanmış bir hadımı vardı. Sabah yanına girer ve şöyle derdi: “Kalk, kralım, ulu Oromasdes'in düşünmeni istediği işleri düşün.” Terbiyeli ve ölçülü yöneticide ise bunu söyleyen ve ona buyuran kişi içindedir ve hep oradadır. Polemon, erosun tanrıların gençlerin bakımı ve kurtuluşu için görevlendirdiği bir hizmet olduğunu söylerdi. Yöneticilerin insanların bakımı ve kurtuluşu için tanrıya hizmet ettiği ise daha doğru olur: tanrının insanlara verdiği güzel ve iyi şeylerin bir kısmını dağıtsınlar, bir kısmını korusunlar diye. “Şu yukarıdaki sınırsız esiri görüyor musun, yeri nemli kollarında sarmış olan?” O, uygun tohumların başlangıçlarını indirir, toprak da ortaya çıkarır; onlar kimi yağmurla, kimi rüzgârla, kimi yıldızların ve ayın sıcaklığıyla büyür. Güneş her şeyi süsler ve herkese kendi sevgi iksirini katar. Ama tanrıların bağışladığı bu kadar büyük armağan ve iyiliklerden kanun, adalet ve yönetici olmadan yararlanmak da doğru kullanmak da mümkün değildir. Adalet kanunun gayesidir, kanun yöneticinin eseridir, yönetici de her şeyi düzene koyan tanrının suretidir. Bunun için ne Pheidias'a ne Polykleitos'a ne Myron'a ihtiyacı vardır; aretē sayesinde kendini tanrıya benzetir ve görülebilecek heykellerin en güzelini ve tanrıya en layık olanını yapar. Tanrı gökyüzüne kendi güzel suretini, güneşi ve ayı yerleştirmiştir; şehirlerde de yönetici, “tanrıdan korkarak adaleti” ayakta tutuyorsa, bunun bir taklidi ve ışığıdır. Yani elinde asa, yıldırım ya da üç dişli mızrak değil, zihninde tanrının logosu bulunur. Bazıları kendilerini böyle yontturup resmettirir, ulaşılmaz olana özenerek budalalıklarını kıskançlık konusu yaparlar. Çünkü tanrı gökgürültüsünü, yıldırımı ve ışınları taklit edenlere öfkelenir; ama onun aretēsini örnek alanları, güzel ve insan sever olana kendilerini benzetenleri memnuniyetle yükseltir, onlara kendi iyi düzeninden, adaletinden, gerçeğinden ve yumuşaklığından pay verir. Ne ateş, ne ışık, ne güneşin yolu, ne yıldızların doğuşu ve batışı, ne de ezelilik ve ölümsüzlük bunlardan daha tanrısaldır. Çünkü tanrı yaşam süresiyle değil, aretēsinin yöneticiliğiyle mesuttur; tanrısal olan budur, aretēnin yönettiği şey de güzeldir.

3

τίς οὖν ἄρξει τοῦ ἄρχοντος; ὁ νόμος ὁ πάντων βασιλεὺς; θνατῶν τε καὶ ἀθανάτων· ὡς ἔφη Πίνδαρος, οὐκ ἐν βιβλίοις ἔξω γεγραμμένος οὐδέ τισι ξύλοις, ἀλλʼ ἔμψυχος ὢν ἐν αὐτῷ λόγος, ἀεὶ συνοικῶν καὶ παραφυλάττων καὶ μηδέποτε τὴν ψυχὴν ἐῶν ἔρημον ἡγεμονίας. ὁ μὲν γὰρ Περσῶν βασιλεὺς ἕνα τῶν κατευναστῶν εἶχε πρὸς τοῦτο τεταγμένον, ὥσθʼ ἕωθεν εἰσιόντα λέγειν πρὸς αὐτὸν ἀνάστα, ὦ βασιλεῦ, καὶ φρόντιζε πραγμάτων, ὧν σε φροντίζειν ὁ μέγας Ὠρομάσδης ἠθέλησε· τοῦ δὲ πεπαιδευμένου καὶ σωφρονοῦντος ἄρχοντος ἐντός ἐστιν ὁ τοῦτο φθεγγόμενος ἀεὶ καὶ παρακελευόμενος Πολέμων γὰρ ἔλεγε τὸν ἔρωτα εἶναι θεῶν ὑπηρεσίαν εἰς νέων ἐπιμέλειαν καὶ σωτηρίαν. ἀληθέστερον δʼ ἄν τις εἴποι τοὺς ἄρχοντας ὑπηρετεῖν θεῷ πρὸς ἀνθρώπων ἐπιμέλειαν καὶ σωτηρίαν; ὅπως ὧν θεὸς δίδωσιν ἀνθρώποις καλῶν καὶ ἀγαθῶν τὰ μὲν νέμωσι τὰ δὲ φυλάττωσιν. ὁρᾷς τὸν ὑψοῦ τόνδʼ ἄπειρον αἰθέρα, καὶ γῆν πέριξ ἔχονθʼ ὑγραῖς ἐν ἀγκάλαις; ὁ μὲν καθίησιν ἀρχὰς σπερμάτων προσηκόντων γῆ δʼ ἀναδίδωσιν, αὔξεται δὲ τὰ μὲν ὄμβροις τὰ δʼ ἀνέμοις τὰ δʼ ἄστροις ἐπιθαλπόμενα καὶ σελήνῃ, κοσμεῖ δʼ ἥλιος ἅπαντα καὶ πᾶσι τοῦτο δὴ τὸ παρʼ αὑτοῦ φίλτρον ἐγκεράννυσιν. ἀλλὰ τῶν τοιούτων καὶ τηλικούτων ἃ θεοὶ χαρίζονται δώρων καὶ ἀγαθῶν οὐκ ἔστιν ἀπόλαυσις οὐδὲ χρῆσις ὀρθὴ δίχα νόμου καὶ δίκης καὶ ἄρχοντος. δίκη μὲν οὖν νόμου τέλος ἐστί, νόμος δʼ ἄρχοντος ἔργον, ἄρχων δʼ εἰκὼν θεοῦ τοῦ πάντα κοσμοῦντος, οὐ Φειδίου δεόμενος πλάττοντος οὐδὲ Πολυκλείτου καὶ Μύρωνος, ἀλλʼ αὐτὸς αὑτὸν εἰς ὁμοιότητα θεῷ διʼ ἀρετῆς καθιστὰς; καὶ δημιουργῶν ἀγαλμάτων τὸ ἣδιστον ὀφθῆναι καὶ θεοπρεπέστατον. οἷον δʼ ἣλιον ἐν οὐρανῷ περικαλλὲς εἴδωλον ἑαυτοῦ καὶ σελήνην ὁ. θεὸς ἐνίδρυσε, τοιοῦτον ἐν πόλεσι μίμημα καὶ φέγγος ἄρχων ὅστε θεουδὴς εὐδικίας; ἀνέχῃσι, τουτέστι θεοῦ λόγον ἔχων διάνοιαν, οὐ σκῆπτρον οὐδὲ κεραυνὸν οὐδὲ τρίαιναν, ὡς ἔνιοι πλάττουσιν ἑαυτοὺς καὶ γράφουσι τῷ ἀνεφίκτῳ ποιοῦντες ἐπίφθονον τὸ ἀνόητον νεμεσᾷ γὰρ ὁ θεὸς τοῖς ἀπομιμουμένοις βροντὰς καὶ κεραυνοὺς καὶ ἀκτινοβολίας, τοὺς δὲ τὴν ἀρετὴν ζηλοῦντας αὐτοῦ καὶ πρὸς τὸ καλὸν καὶ φιλάνθρωπον ἀφομοιοῦντας ἑαυτοὺς ἡδόμενος αὔξει καὶ μεταδίδωσι τῆς περὶ αὐτὸν εὐνομίας καὶ δίκης καὶ ἀληθείας καὶ πραότητος· ὧν θειότερον οὐ πῦρ ἐστιν οὐ φῶς οὐχ ἡλίου δρόμος οὐκ ἀνατολαὶ καὶ δύσεις ἄστρων οὐ τὸ ἀίδιον καὶ ἀθάνατον. οὐ γὰρ χρόνῳ ζωῆς ὁ θεὸς εὐδαίμων ἀλλὰ τῆς ἀρετῆς τῷ ἄρχοντι τοῦτο γὰρ θεῖόν ἐστι, καλὸν δʼ αὐτῆς καὶ τὸ ἀρχόμενον.

44. Bölüm

Anaksarkhos, Kleitos'u öldürdüğü için çok üzülen İskender'i avutmak için Dike ile Themis'in Zeus'un yanında oturduğunu söylemiş, böylece kralın yaptığı her şeyin hak ve adil görülmesini istemişti. Onun yaptığı doğru da yararlı da değildi; işlediği hatadan duyduğu pişmanlığı, benzerlerine cesaret vererek iyileştirmeye kalkıyordu. Bu konuda bir benzetme yapmak gerekirse, Zeus'un yanında oturan bir Dike yoktur; Zeus'un kendisi Dike'dir, Themis'tir ve kanunların en eskisi ve en yetkinidir. Eskiler de, Zeus'un bile Dike olmadan iyi yönetemeyeceğini söyler, yazar ve öğretirler. Hesiodos'a göre Dike bozulmamış bir bakiredir, utanç, itidal ve yararla birlikte yaşar. Bu yüzden krallara “saygıdeğer” (aidoios) denir, çünkü en az korkanların utanması en doğrusudur. Yönetici kötülük görmekten çok kötülük yapmaktan korkmalıdır; çünkü ikincisi birincisinin sebebidir. Yöneticinin insan sever ve soylu korkusu budur: yönetilenler adına, fark etmeden zarar görmelerinden korkmak. “Ağıldaki koyunların çevresinde köpekler nasıl tetikte beklerse, yürekli bir yırtıcının sesini duyunca,” kendileri için değil, korudukları için. Epameinondas, Thebaililer bir bayramda kendilerini içkiye salıverdiğinde tek başına silahları ve surları dolaşmış, başkaları sarhoş olup uyuyabilsin diye ayık kalıp uyumadığını söylemişti. Katon da Utica'da, yenilgiden sonra herkesi denize göndermelerini duyurdu; onları gemilere bindirdi, iyi yolculuklar diledi, sonra eve dönüp kendini boğazladı. Böylece yöneticinin kimin için korkması, neyi hor görmesi gerektiğini öğretti. Pontoslu tiran Klearkhos ise yılan gibi bir sandığın içine girip uyurdu. Argoslu Aristodemos, sürgülü kapağı olan bir üst kata çıkıp kapağın üstüne yatağını koyar, sevgilisiyle orada uyurdu; sevgilisinin annesi merdiveni aşağıdan çeker, sabah geri getirirdi. Yatak odasını kendisine hapishane yapmış bu adam, sizce tiyatrodan, hükûmet binasından, meclisten ve ziyafetten ne kadar titriyordu? Gerçekten de krallar yönetilenler için korkar, tiranlar ise yönetilenlerden. Bu yüzden güçleri büyüdükçe korkuları da büyür; çünkü daha çok kişiyi yönettikçe daha çok kişiden korkarlar.

4

Ἀνάξαρχος μὲν οὖν ἐπὶ τῷ Κλείτου φόνῳ δεινοπαθοῦντα παραμυθούμενος Ἀλέξανδρον ἔφη καὶ τῷ Διὶ τὴν Δίκην εἶναι καὶ τὴν Θέμιν παρέδρους, ἵνα πᾶν πραττόμενον ὑπὸ βασιλέως θεμιτὸν δοκῇ καὶ δίκαιον· οὐκ ὀρθῶς οὐδʼ ὠφελίμως τὴν ἐφʼ οἷς ἥμαρτε μετάνοιαν αὐτοῦ τῷ πρὸς τὰ ὅμοια θαρρύνειν ἰώμενος. εἰ δὲ δεῖ ταῦτʼ εἰκάζειν, ὁ μὲν Ζεὺς οὐκ ἔχει τὴν Δίκην πάρεδρον, ἀλλʼ αὐτὸς Δίκη καὶ Θέμις ἐστὶ καὶ νόμων ὁ πρεσβύτατος καὶ τελειότατος. οἱ δὲ παλαιοὶ οὕτω λέγουσι καὶ γράφουσι καὶ διδάσκουσιν, ὡς ἄνευ Δίκης ἄρχειν μηδὲ τοῦ Διὸς καλῶς δυναμένου ἡ δέ γε παρθένος ἐστὶ καθʼ Ἡσίοδον ἀδιάφθορος, αἰδοῦς καὶ σωφροσύνης καὶ ὠφελείας σύνοικος ὅθεν αἰδοίους προσαγορεύουσι τοὺς βασιλεῖς· μάλιστα, γὰρ αἰδεῖσθαι προσήκει τοῖς ἥκιστα φοβουμένοις. φοβεῖσθαι δὲ δεῖ τὸν ἄρχοντα τοῦ παθεῖν κακῶς μᾶλλον τὸ ποιῆσαι· τοῦτο γὰρ αἴτιόν ἐστιν ἐκείνου καὶ οὗτός ἐστιν ὁ φόβος τοῦ ἄρχοντος φιλάνθρωπος καὶ οὐκ ἀγεννής·, ὑπὲρ τῶν ἀρχομένων δεδιέναι μὴ λάθωσι βλαβέντες, ὡς δὲ κύνες περὶ μῆλα δυσωρήσονται ἐν αὐλῇ, θηρὸς ἀκούσαντες κρατερόφρονος,ʼ οὐχ ὑπὲρ αὑτῶν ἀλλʼ ὑπὲρ τῶν φυλαττομένων. ὁ δʼ Ἐπαμεινώνδας, εἰς ἑορτήν τινα καὶ πότον ἀνειμένως τῶν Θηβαίων ῥυέντων, μόνος ἐφώδευε τὰ ὅπλα καὶ τὰ τείχη, νήφειν λέγων καὶ ἀγρυπνεῖν ὡς ἂν ἐξῇ τοῖς ἄλλοις μεθύειν καὶ καθεύδειν. καὶ Κάτων ἐν Ἰτύκῃ ʼτοὺς· ἄλλους ἅπαντας ἀπὸ τῆς ἣττης ἐκήρυττε πέμπειν ἐπὶ θάλατταν· καὶ ἐμβιβάσας, εὔπλοιαν εὐξάμενος ὑπὲρ αὐτῶν, εἰς οἶκον ἐπανελθὼν ἑαυτὸν ἀπέσφαξε διδάξας ὑπὲρ τίνων δεῖ τὸν ἄρχοντα; τῷ φόβῳ χρῆσθαι καὶ τίνων δεῖ τὸν ἄρχοντα καταφρονεῖν. Κλέαρχος δʼ ὁ Ποντικὸς τύραννος εἰς κιβωτὸν ἐνδυόμενος ὥσπερ ὄφις ἐκάθευδε. καὶ Ἀριστόδημος ὁ Ἀργεῖος εἰς ὑπερῷον οἴκημα θύραν ἔχον ἐπιρρακτήν, ἧς ἐπάνω τιθεὶς τὸ κλινίδιον ἐκάθευδε μετὰ τῆς ἑταίρας· ἡ δὲ μήτηρ ἐκείνης ὑφεῖλκε κάτωθεν τὸ κλιμάκιον, εἶθʼ ἡμέρας πάλιν προσετίθει φέρουσα. πῶς οὗτος, οἴεσθε, τὸ θέατρον ἐπεφρίκει καὶ τὸ ἀρχεῖον, τὸ βουλευτήριον, τὸ συμπόσιον, ὁ τὸν θάλαμον ἑαυτῷ δεσμωτήριον πεποιηκώς; τῷ γὰρ ὄντι δεδίασιν οἱ βασιλεῖς ὑπὲρ τῶν ἀρχομένων, οἱ δὲ τύραννοι τοὺς ἀρχομένους διὸ δυνάμει τὸ δέος συναύξουσι πλειόνων γὰρ ἄρχοντες πλείονας φοβοῦνται.

55. Bölüm

Bazı filozofların dediği gibi tanrının, her şeye maruz kalan maddeye ve sayısız zorunluluğa, talihe ve değişime uğrayan şeylere karışmış olması ne akla yakındır ne de ona yakışır. O yukarıda bir yerde, hep aynı kalan tabiatın çevresinde, Platon'un dediği gibi kutsal bir kaide üstünde durur ve tabiata uygun olarak dolaşıp işini dosdoğru tamamlar. Gökyüzündeki güneş, onu kendi aracılığıyla seyredebilenlere bir aynadan yansıyan güzel bir suret olarak nasıl görünürse, tanrı da şehirlerde adaletin ışığını ve kendi logosunu öyle bir suret olarak kurmuştur. Mesut ve ölçülü kişiler bu sureti felsefeden çıkarıp kendilerini şeylerin en güzeline göre biçimlendirirler. Bu yatkınlığı felsefeden gelen logostan başka hiçbir şey sağlamaz. Yoksa İskender'in düştüğü duruma düşeriz. Korinth'te Diogenes'i görüp tabiat yeteneği yüzünden sevmiş, adamın yüksek ruhuna ve büyüklüğüne hayran kalmış ve “İskender olmasaydım Diogenes olurdum” demişti. Neredeyse şunu söylüyordu: sahip olduğu başarı, parıltı ve güç, aretēnin önünde bir engel ve meşguliyetti; ağırına gidiyordu; Diogenes'in onlarla yenilmez ve ele geçirilmez olduğu eski pelerini ve heybesini kıskanıyordu, kendisinin ise silahlarla, atlarla ve mızraklarla öyle olmadığını görüyordu. Oysa felsefe yaparak yatkınlıkça Diogenes olmak ve talihçe İskender kalmak mümkündü; hatta İskender olduğu için daha çok Diogenes olmak gerekirdi. Çünkü büyük talih, çok rüzgârlı ve dalgalıdır; bol safra ve büyük bir dümenci ister.

5

οὐ γὰρ εἰκὸς οὐδὲ πρέπον, ὥσπερ ἔνιοι φιλόσοφοι λέγουσι, τὸν θεὸν ἐν ὕλῃ πάντα πασχούσῃ καὶ πράγμασι μυρίας δεχομένοις ἀνάγκας καὶ τύχας καὶ μεταβολὰς ὑπάρχειν ἀναμεμιγμένον ἀλλʼ ὁ μὲν ἄνω που περὶ τὴν ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ οὕτω φύσιν ἔχουσαν ἱδρυμένος ἐν βάθροις ἁγίοις, ᾗ φησι Πλάτων, εὐθείᾳ περαίνει κατὰ φύσιν περιπορευόμενος οἷον δʼ ἥλιος ἐν οὐρανῷ μίμημα τὸ περικαλλὲς αὐτοῦ διʼ ἐσόπτρου εἴδωλον ἀναφαίνεται τοῖς ἐκεῖνον ἐνορᾶν διʼ αὐτοῦ δυνατοῖς, οὕτω τὸ ἐν πόλεσι φέγγος εὐδικίας καὶ λόγου τοῦ περὶ αὑτὸν ὥσπερ εἰκόνα κατέστησεν, ἣν οἱ μακάριοι καὶ σώφρονες ἐκ φιλοσοφίας ἀπογράφονται πρὸς τὸ κάλλιστον τῶν πραγμάτων πλάττοντες ἑαυτούς. ταύτην δʼ οὐδὲν ἐμποιεῖ τὴν διάθεσιν ἢ λόγος ἐκ φιλοσοφίας παραγενόμενος· ἵνα μὴ πάσχωμεν τὸ τοῦ Ἀλεξάνδρου, ὃς ἐν Κορίνθῳ Διογένην θεασάμενος καὶ διʼ εὐφυΐαν ἀγαπήσας καὶ θαυμάσας τὸ φρόνημα καὶ τὸ μέγεθος τἀνδρὸς εἶπεν εἰ μὴ Ἀλέξανδρος ἤμην, Διογένης ἂν ἤμην· ὀλίγου δέων εἰπεῖν, τὴν περὶ αὑτὸν εὐτυχίαν καὶ λαμπρότητα καὶ δύναμιν ὡς κώλυσιν ἀρετῆς καὶ ἀσχολίαν βαρυνόμενος καὶ ζηλοτυπῶν τὸν τρίβωνα καὶ τὴν πήραν, ὅτι τούτοις ἦν ἀνίκητος καὶ ἀνάλωτος Διογένης, οὐχ ὡς ἐκεῖνος ὅπλοις καὶ ἵπποις καὶ σαρίσσαις. ἐξῆν οὖν φιλοσοφοῦντα καὶ τῇ διαθέσει γίγνεσθαι Διογένην καὶ τῇ τύχῃ μένειν Ἀλέξανδρον, καὶ διὰ τοῦτο γενέσθαι Διογένην μᾶλλον, ὅτι ἦν Ἀλέξανδρος, ὡς πρὸς τύχην μεγάλην πολὺ πνεῦμα καὶ σάλον ἔχουσαν ἕρματος πολλοῦ καὶ κυβερνήτου μεγάλου δεόμενον.

66. Bölüm

Zayıf, alçakgönüllü ve sıradan insanlarda akılsızlık güçsüzlükle karışınca sonunda suçsuzluğa varır; tıpkı kötü rüyalarda […] psykhēyi altüst eden, ama arzularla birlikte kalkıp harekete geçemeyen bir sıkıntı gibi. Güç ise kötülüğü ele alınca hâllere sinir ekler. Dionysios'un sözü doğrudur: iktidarın en büyük zevkini, istediğini çabucak yaptığı zaman duyduğunu söylerdi. Öyleyse istediğini yapabilen kişinin yapmaması gerekeni istemesi büyük bir tehlikedir: “O an söz söylendi, iş de bitmişti.” Güç sayesinde hızla koşan kötülük her hâli dışarı iter: öfkeyi cinayete, tutkuyu zinaya, açgözlülüğü müsadereye çevirir. “O an söz söylendi,” ve ona çatan adam yok olur. Bir kuşku yeter, iftiraya uğrayan ölür. Tabiatçılar, yıldırımın gökgürültüsünden sonra çıktığını, yaradan sonra akan kan gibi, ama daha önce göründüğünü söylerler: çünkü kulak sesi beklerken göz ışığı karşılar. Yönetimlerde de cezalar suçlamalardan önce gelir, hükümler ispatlardan önce çıkar. “Çünkü thymos artık boyun eğiyor, dayanamıyor, çapanın kumlu tırnağı nasıl dalgada kayarsa,” eğer ağırlığı olan düşünce gücü bastırıp sıkıştırmazsa; yönetici de güneşi taklit etmelidir: güneş en yükseğe çıkıp kuzeyde yükseldiğinde en az hareket eder, yavaşlığıyla yolunu güvenceye alır.

6

ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἀσθενέσι καὶ ταπεινοῖς καὶ ἰδιώταις τῷ ἀδυνάτῳ μιγνύμενον τὸ ἀνόητον εἰς τὸ ἀναμάρτητον τελευτᾷ, ὥσπερ ἐν ὀνείρασι φαύλοις τις ἀνι […] τὴν ψυχὴν διαταράττει συνεξαναστῆναι ταῖς ἐπιθυμίαις μὴ δυναμένην ἡ δʼ ἐξουσία παραλαβοῦσα τὴν κακίαν νεῦρα τοῖς πάθεσι προστίθησι καὶ τὸ τοῦ Διονυσίου ἀληθές ἐστιν· ἔφη γὰρ ἀπολαύειν μάλιστα τῆς ἀρχῆς, ὅταν ταχέως ἃ βούλεται ποιῇ. μέγας οὖν ὁ κίνδυνος βούλεσθαι ἃ μὴ δεῖ τὸν ἃ βούλεται ποιεῖν δυνάμενον· αὐτίκʼ ἔπειτά γε μῦθος ἔην, τετέλεστο δὲ ἔργον. ὀξὺν ἡ κακία διὰ τῆς ἐξουσίας δρόμον ἔχουσα πᾶν πάθος ἐξωθεῖ, ποιοῦσα τὴν ὀργὴν φόνον τὸν ἔρωτα μοιχείαν τὴν πλεονεξίαν δήμευσιν. αὐτίκʼ ἔπειθʼ ἅμα μῦθος ἔην,ʼ καὶ ἀπόλωλεν ὁ προσκρούσας· ὑπόνοια, καὶ τέθνηκεν ὁ διαβληθείς. ἀλλʼ ὥσπερ οἱ φυσικοὶ λέγουσι τὴν ἀστραπὴν τῆς βροντῆς ὑστέραν μὲν ἐκπίπτειν ὡς αἷμα τραύματος, προτέραν δὲ φαίνεσθαι, τὸν μὲν ψόφον ἐκδεχομένης τῆς ἀκοῆς τῷ δὲ φωτὶ τῆς ὄψεως ἀπαντώσης· οὕτως ἐν ταῖς ἀρχαῖς φθάνουσιν αἱ κολάσεις τὰς κατηγορίας καὶ προεκπίπτουσιν αἱ καταδίκαι τῶν ἀποδείξεων. εἴκει γὰρ ἤδη θυμὸς οὐδʼ ἔτʼ ἀντέχει, θινῶδες ὡς ἄγκιστρον ἀγκύρας σάλῳ, ἂν μὴ βάρος ἔχων 5 λογισμὸς ἐπιθλίβῃ καὶ πιέζῃ τὴν ἐξουσίαν, μιμουμένου τὸν ἥλιον τοῦ ἄρχοντος, ὃς ὅταν· ὕψωμα λάβῃ μέγιστον, ἐξαρθεὶς ἐν τοῖς βορείοις, ἐλάχιστα κινεῖται, τῷ σχολαιοτέρῳ τὸν δρόμον εἰς ἀσφαλὲς καθιστάμενος.

77. Bölüm

Güç sahiplerinde kusurları gizlemek de mümkün değildir. Sara hastaları yüksek bir yere çıkıp dolaşınca başları döner ve sarsılırlar, bu da hastalıklarını ortaya koyar; eğitimsiz ve bilgisiz insanları da talih biraz zenginlik, şöhret ya da iktidarla yukarı kaldırınca, havalandıkları gibi düştüklerini gösterir. Daha doğrusu boş kaplarda sağlam olanı çatlak olandan ayıramazsın, ama içine bir şey dökünce sızan belli olur; çürük psykhēler de gücü tutamaz, arzularla, öfkelerle, kibirlerle ve zevksizliklerle dışarı sızar. Ama bunları söylemeye ne gerek var? Ünlü ve şöhretli kişilerin en küçük kusurları bile iftira konusu olur. Kimon'u şarap, Skipio'yu uyku yüzünden çekiştirdiler, Lucullus ise akşam yemeklerine fazla para harcadığı için kötü söz işitti.

7

οὐδὲ γὰρ λαθεῖν οἷόν τε τὰς κακίας ἐν ταῖς ἐξουσίαις· ἀλλὰ τοὺς μὲν ἐπιληπτικούς, ἂν ἐν ὕψει τινὶ γένωνται καὶ περιενεχθῶσιν, ἴλιγγος ἴσχει καὶ σάλος, ἐξελέγχων τὸ πάθος αὐτῶν, τοὺς δʼ ἀπαιδεύτους καὶ ἀμαθεῖς ἡ τύχη μικρὸν ἐκκουφίσασα πλούτοις τισὶν ἢ δόξαις ἢ ἀρχαῖς μετεώρους γενομένους εὐθὺς,ἑπιδείκνυσι πίπτοντας· μᾶλλον δʼ.ʼ, ὥσπερ τῶν κενῶν ἀγγείων οὐκ ἂν διαγνοίης τὸ ἀκέραιον καὶ πεπονηκός, ἀλλʼ ὅταν ἐγχέῃς, φαίνεται τὸ ῥέον οὕτως; αἱ σαθραὶ ψυχαὶ τὰς ἐξουσίας μὴ στέγουσαι ῥέουσιν ἔξω ταῖς ἐπιθυμίαις, ταῖς ὀργαῖς, ταῖς ἀλαζονείαις, ταῖς ἀπειροκαλίαις καίτοι τί δεῖ ταῦτα λέγειν, ὅπου καὶ τὰ σμικρότατα τῶν ἐλλειμμάτων περὶ τοὺς ἐπιφανεῖς καὶ ἐνδόξους συκοφαντεῖται; Κίμωνος ἦν ὁ οἶνος διαβολή, Σκιπίωνος ὁ ὕπνος, Λεύκολλος ἐπὶ τῷ δειπνεῖν πολυτελέστερον ἤκουε κακῶς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…