Philon
Her Erdemli İnsan Özgürdür
Quod Omnis Probus Liber Sit
1Önceki konuşmamız, ey Theodotos, her kötü insanın köle olduğu üzerineydi ve bunu birçok makul ve doğru delille kanıtlamıştık. Bu konuşma ise onun akrabasıdır: aynı babadan, aynı anneden bir kardeş, bir bakıma ikizi. Burada her erdemli insanın özgür olduğunu göstereceğiz.
Ὁ μὲν πρότερος λόγος ἦν ἡμῖν, ὦ Θεόδοτε, περὶ τοῦ δοῦλον εἶναι πάντα φαῦλον, ὡς καὶ διὰ πολλῶν καὶ εἰκότων καὶ ἀληθῶν ἐπιστωσάμεθα· οὑτοσὶ δ’ ἐκείνου συγγενής, ὁμοπάτριος καὶ ὁμομήτριος ἀδελφὸς καὶ τρόπον τινὰ δίδυμος, καθ’ ὃν ἐπιδείξομεν, ὅτι πᾶς ὁ ἀστεῖος ἐλεύθερος.
2Rivayete göre Pythagorasçıların pek kutsal cemaati, daha birçok güzel öğüdün yanında şunu da öğretirmiş: "İşlek yollarda yürüme." Bununla uçurum kenarlarında dolaşmamızı istemiyordu, çünkü ayaklarımıza yorgunluk buyurmuyordu; bir sembolle, ne sözde ne de işte bayağı ve ayak altında çiğnenmiş olana başvurmamayı ima ediyordu.
τὸν μὲν οὖν τῶν Πυθαγορείων ἱερώτατον θίασον λόγος ἔχει μετὰ πολλῶν καὶ ἄλλων καλῶν καὶ τοῦτ’ ἀναδιδάσκειν, "ταῖς λεωφόροις μὴ βαδίζειν ὁδοῖς“, οὐχ ἵνα κρημνοβατῶμεν — οὐ γὰρ ποσὶ κάματον παρήγγελλεν —, ἀλλ’ αἰνιττόμενος διὰ συμβόλου τὸ μήτε λόγοις μήτ’ ἔργοις δημώδεσι καὶ πεπατημένοις χρῆσθαι.
3Felsefeyi gönülden benimseyenler bu buyruğa uyup onu bir kanun, hatta bir kehanet değerinde bir hüküm saydılar; sürünün kanaatlerinin üstüne baş kaldırarak sıradan insanların ayak basamayacağı yeni bir söz ve öğreti patikası açtılar ve temiz olmayan hiç kimsenin dokunmasına izin olmayan düşünceleri güneş gibi doğurdular.
ὅσοι δὲ φιλοσοφίαν γνησίως ἠσπάσαντο, καταπειθεῖς γενόμενοι τῷ προστάγματι νόμον αὐτὸ μᾶλλον δὲ θεσμὸν ἰσούμενον χρησμῷ ὑπετόπησαν, δόξας δ’ ἀγελαίους ὑπερκύψαντες ἀτραπὸν ἄλλην ἐκαινοτόμησαν ἄβατον ἰδιώταις λόγων καὶ δογμάτων, ἰδέας ἀνατείλαντες ὧν οὐδενὶ μὴ καθαρῷ θέμις ψαύειν.
4Temiz olmayanlar derken, ya terbiyeyi hiç tatmadan ömür sürenleri ya da onu dosdoğru değil de yan yoldan edinip bilgeliğin güzelliğini, sahte sikke basar gibi, sofistliğin çirkinliğine çevirenleri kastediyorum.
λέγω δὲ μὴ καθαρούς, ὅσοι ἢ παιδείας εἰς ἅπαν ἄγευστοι διετέλεσαν ἢ πλαγίως ἀλλὰ μὴ ἐπ’ εὐθείας αὐτὴν ἐδέξαντο κάλλος τὸ σοφίας εἰς τὸ σοφιστείας αἶσχος μεταχαράξαντες.
5Bunlar akılla kavranan ışığı göremezler, çünkü psykhēlerinin gözü zayıftır ve parıltılar karşısında kararmaya yatkındır. Gecede yaşıyormuş gibi, gündüzde yaşayanlara inanmazlar; onların güneş ışınlarının katışıksız aydınlığında her şeyi en berrak biçimde görüp anlattıklarını hayaletlere benzeyen acayiplikler, hokkabaz gösterilerinden farksız şeyler sayarlar.
οὗτοι τὸ νοητὸν φῶς ἰδεῖν οὐ δυνάμενοι δι’ ἀσθένειαν τοῦ κατὰ ψυχὴν ὄμματος, ὃ ταῖς μαρμαρυγαῖς πέφυκεν ἐπισκιάζεσθαι, καθάπερ ἐν νυκτὶ διάγοντες ἀπιστοῦσι τοῖς ἐν ἡμέρᾳ ζῶσι καὶ ὅς’ ἂν αὐγαῖς ἀκράτοις τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων εἰλικρινέστατα περιαθρήσαντες διηγῶνται τεράστια νομίζουσι φάσμασιν ἐοικότα, τῶν ἐν τοῖς θαύμασιν οὐ διαφέροντα.
6Gerçekten de bu tuhaf, düpedüz acayip bir şey değil midir: şehrin tam ortasında yaşamakla kalmayıp mecliste oturan, mahkemede yargıçlık eden, halk toplantısına katılan, hatta zaman zaman çarşı denetçiliği, gymnasiarkhlık ve öteki kamu hizmetlerinin yükünü taşıyan kimselere sürgün demek;
πῶς γὰρ οὐκ ἐκτόπια καὶ θαύματ’ ὄντως, φυγάδας μὲν καλεῖν τοὺς μὴ μόνον ἐν μέσῃ τῇ πόλει διατρίβοντας, ἀλλὰ καὶ βουλεύοντας καὶ δικάζοντας καὶ ἐκκλησιάζοντας, ἔστι δ’ ὅτε καὶ ἀγορανομίας καὶ γυμνασιαρχίας καὶ τὰς ἄλλας λειτουργίας ὑπομένοντας,
7öte yandan ya kütüğe hiç kaydedilmemiş ya da haklarından yoksun bırakılıp sürgüne mahkûm edilmiş, sınırların ötesine kovulmuş, ülkeye ayak basmak şöyle dursun, ata toprağını uzaktan bile göremeyen insanları vatandaş saymak? Ancak bir İntikam Tanrıçası onları kamçılayıp ölüme sürüklerse geri dönmeye kalkarlar; çünkü dönenleri sayısız cellat pusuda bekler, kimi kendiliğinden bilenmiş, kimi kanunların buyruklarına hizmet eden.
πολίτας δὲ τοὺς ἢ μὴ ἐγγραφέντας τὸ παράπαν ἢ ὧν ἀτιμία καὶ φυγὴ κατέγνωσται, πέραν ὅρων ἀνθρώπους ἐληλαμένους, οὐ μόνον οὐκ ἐπιβῆναι τῆς χώρας ἀλλ’ οὐδ’ ἐξ ἀπόπτου τὸ πατρῷον ἔδαφος θεάσασθαι δυναμένους, εἰ μή τισι Ποιναῖς ἐλαύνοιντο θανατῶντες; ἔφεδροι γὰρ καταστειχόντων κολασταὶ μυρίοι, καὶ δι’ ἑαυτῶν ἠκονημένοι καὶ νόμων προστάξεσιν ὑπηρετοῦντες.
8Şu da akla aykırı, büyük bir utanmazlık ya da delilikle dolu değil midir (ne diyeceğimi bilemiyorum; iş öylesine aşırı ki uygun kelime bulmak bile kolay değil): en yoksul, zorunlu ihtiyaçlarından bile mahrum olanlara, sefil ve perişan geçinen, gündelik rızkını güç bela çıkaran, herkesin bolluk içinde yaşadığı günlerde kendine has bir açlık çeken, ağustosböceklerinin havayla beslendiği söylendiği gibi aretēnin esintisiyle beslenen insanlara zengin demek;
πῶς δὲ οὐ παράλογα καὶ γέμοντα πολλῆς ἀναισχυντίας ἢ μανίας ἢ οὐκ ἔχω τί λέγω —διὰ γὰρ ὑπερβολὴν οὐδ’ οἰκείων ὀνομάτων εὐπορῆσαι ῥᾴδιον—πλουσίους μὲν ὀνομάζειν τοὺς ἀπορωτάτους καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐνδεεῖς, λυπρῶς καὶ ἀθλίως ἀποζῶντας, μόλις τὸ ἐφήμερον ἐκπορίζοντας, ἐν εὐθηνίᾳ κοινῇ λιμὸν ἐξαίρετον ἔχοντας, ἀρετῆς αὔρᾳ, καθάπερ ἀέρι φασὶ τοὺς τέττιγας, τρεφομένους,
9buna karşılık gümüşle, altınla, bol mülk ve gelirle, sayısız başka nimetin bereketiyle kuşatılmış olanlara yoksul demek? Oysa bunların serveti yalnız akrabalarına ve dostlarına yaramakla kalmaz; evin dışına taşıp demos ve kabile halkından büyük kalabalıklara ulaşır, daha da öteye geçerek barışın ya da savaşın gerektirdiği her şeyi bütün şehre sağlar.
πένητας δὲ τοὺς ἀργύρῳ καὶ χρυσῷ καὶ πλήθει κτημάτων καὶ προσόδων καὶ ἄλλων ἀμυθήτων ἀγαθῶν ἀφθονίᾳ περιρρεομένους, ὧν ὁ πλοῦτος οὐ συγγενεῖς καὶ φίλους αὐτὸ μόνον ὤνησεν, ἀλλὰ καὶ τῆς οἰκίας ἔξω προελθὼν μεγάλους ὁμίλους δημοτῶν καὶ φυλετῶν, διαβὰς δ’ ἔτι μεῖζον καὶ πόλει χορηγεῖ τὰ πάντα, ὧν εἰρήνη χρεῖος ἢ πόλεμος;
10Aynı sayıklamayla, anne babası sağ ve gerçekten soylu kişilere, yani yalnız anne babası değil, dedeleri ve ataları da ta soyun kurucularına kadar hem erkek hem kadın tarafından pek ünlü olmuş kimselere kölelik yakıştırmaya cüret ettiler; üç kuşaktır damgalı, ayağı prangalı, eskiden beri köle olanlara ise özgürlük.
ἀπὸ δὲ τῆς αὐτῆς ὀνειρώξεως τοῖς μὲν ἀμφιθαλέσι καὶ τῷ ὄντι εὐπατρίδαις, ὧν οὐ γονεῖς μόνον ἀλλὰ καὶ πάπποι καὶ πρόγονοι μέχρι τῶν ἀρχηγετῶν καὶ πρὸς ἀνδρῶν καὶ πρὸς γυναικῶν ἐπιφανέστατοι γεγόνασι, δουλείαν ἐτόλμησαν ἐπιφημίσαι, τοῖς δ’ ἐκ τριγονίας στιγματίαις, πεδότριψι καὶ παλαιοδούλοις, ἐλευθερίαν.
11Dediğim gibi, bu türden sözler zihinleri kararmış insanların uydurmasıdır. Bunlar hislerine güvenip kanaate köle olmuşlardır; oysa hislerin meclisi, yargılanan şeylerce hep rüşvetle elde edildiği için güvenilmezdir.
ἐστὶ δὲ τὰ τοιαῦτα, ὡς ἔφην, πρόφασις ἀνθρώπων, οἳ διάνοιαν μὲν ἠμαύρωνται, δοῦλοι δ’ εἰσὶ δόξης ἐπανέχοντες αἰσθήσεσιν, ὧν τὸ συνέδριον ὑπὸ τῶν κρινομένων ἀεὶ δεκαζόμενον ἀβέβαιον.
12Gerçeği gerçekten arzuluyorlarsa, akıl bakımından bedeni hasta olanların gerisinde kalmamaları gerekirdi. Onlar sağlığa kavuşmak isteyerek kendilerini hekimlere teslim ederler; bunlar ise bilge insanlarla sohbet edip psykhēnin hastalığını, terbiyeden yoksunluğu üzerlerinden atmaya üşenirler. Oysa bilgelerden yalnız bilgisizliği bırakmayı öğrenmek değil, insana özgü mülkü, epistēmēyi edinmek de mümkündür.
χρῆν δὲ αὐτούς, εἴπερ ὅλως ἐζήλουν ἀλήθειαν, μὴ τῶν τὰ σώματα καμνόντων ἐν τῷ φρονεῖν ἐλαττοῦσθαι· ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἑαυτοὺς ἐπιτρέπουσιν ἰατροῖς ὑγείας ὀρεγόμενοι, κατοκνοῦσι δ’ οὗτοι νόσον ψυχῆς, ἀπαιδευσίαν, ἀπώσασθαι, γενόμενοι σοφῶν ἀνδρῶν ὁμιληταί, παρ’ ὧν οὐ μόνον ἔστιν ἀπομαθεῖν ἀμαθίαν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἴδιον ἀνθρώπου κτῆμα προσλαβεῖν, ἐπιστήμην.
13Pek kutsal Platon'un dediği gibi "haset ilahî korodan dışarıda durur"; bilgelik ise en ilahî ve en cömert şeydir. Bu yüzden düşünce okulunu hiçbir zaman kapatmaz, kapılarını hep ardına kadar açık tutup içilecek sözlere susamış olanları kabul eder; onlara katışıksız öğretimin bol suyunu döker ve onları ayık bir sarhoşlukla sarhoş olmaya ikna eder.
ἐπειδὴ δὲ κατὰ τὸν ἱερώτατον Πλάτωνα „φθόνος ἔξω θείου χοροῦ ἵσταται", θειότατον δὲ καὶ κοινωνικώτατον σοφία, συγκλείει μὲν οὐδέποτε τὸ ἑαυτῆς φροντιστήριον, ἀναπεπταμένη δὲ ἀεὶ δέχεται τοὺς ποτίμων διψῶντας λόγων, οἷς ἀκράτου διδασκαλίας ἄφθονον ἐπαντλοῦσα νᾶμα μεθύειν τὴν νηφάλιον ἀναπείθει μέθην.
14Onlar da gizli ayinlerde sırra erdirilmiş kimseler gibi, sırlarla dolunca önceki ihmallerinden ötürü kendilerini çokça kınarlar: zamanı esirgemediklerini, phronēsisten yoksun kaldıkları yaşanmaya değmez bir hayatı tükettiklerini düşünürler.
οἱ δὲ ὥσπερ ἐν ταῖς τελεταῖς ἱεροφαντηθέντες, ὅταν ὀργίων γεμισθῶσι, πολλὰ τῆς πρόσθεν ὀλιγωρίας ἑαυτοὺς κακίζουσιν, ὡς οὐ φεισάμενοι χρόνου, βίον δὲ τρίψαντες ἀβίωτον, ἐν ᾧ φρονήσεως ἐχήρευσαν.
15Bu yüzden her yerdeki bütün gençliğin, ilk olgunluk çağının turfandalarını terbiyeden başka hiçbir şeye adamaması yerinde olur; çünkü terbiyeyle gençliği geçirmek de, onunla yaşlanmak da güzeldir. Derler ki, yeni kaplar içlerine ilk dökülen şeylerin kokusunu nasıl taşırsa, gençlerin psykhēleri de tasavvurların ilk izlerini silinmez biçimde içlerine basar; sonradan akıp gelenlerin seli onları pek örtemez ve ilk biçimleri hep görünür kalır.
ἄξιον οὖν νεότητα τὴν πανταχοῦ πᾶσαν τὰς ἀπαρχὰς τῆς πρώτης ἀκμῆς μηδενὶ μᾶλλον ἢ παιδείᾳ ἀναθεῖναι, ᾗ καὶ ἐνηβῆσαι καὶ ἐγγηράσαι καλόν· ὥσπερ γάρ, φασί, τὰ καινὰ τῶν ἀγγείων ἀναφέρει τὰς τῶν πρώτων εἰς αὐτὰ ἐγχυθέντων ὀσμάς, οὕτως καὶ αἱ τῶν νέων ψυχαὶ τοὺς πρώτους τῶν φαντασιῶν τύπους ἀνεξαλείπτους ἐναποματτόμεναι, τῇ φορᾷ τῶν αὖθις ἐπεισρεόντων ἥκιστα κατακλυζόμεναι, τὸ ἀρχαῖον διαφαίνουσιν εἶδος.
16Bu kadarı yeter. Şimdi aradığımız şeyi titizlikle belirlemeliyiz ki kelimelerin belirsizliğine kapılıp yolumuzu şaşırmayalım, konunun ne olduğunu kavrayıp ispatlarımızı ona isabetle uygulayalım.
Ἅλις μὲν δὴ τούτων. ἀκριβωτέον δὲ τὸ ζητούμενον, ἵνα μὴ τῇ τῶν ὀνομάτων ἀσαφείᾳ παραγόμενοι πλαζώμεθα, καταλαβόντες δὲ περὶ οὗ ὁ λόγος τὰς ἀποδείξεις εὐσκόπως ἐφαρμόττωμεν.
17Kölelik ikidir: psykhēlerin köleliği ve bedenlerin köleliği. Bedenlerin efendileri insanlardır, psykhēlerin efendileri ise kötülükler ve duygulardır. Özgürlük de aynı biçimde ikidir: biri bedenleri daha güçlü insanlardan emniyete alır, öteki zihne duyguların tahakkümünden kurtulup soluk alma imkânı verir.
δουλεία τοίνυν ἡ μὲν ψυχῶν, ἡ δὲ σωμάτων λέγεται· δεσπόται δὲ τῶν μὲν σωμάτων ἄνθρωποι, ψυχῶν δὲ κακίαι καὶ πάθη. κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ ἐλευθερία· ἡ μὲν γὰρ ἄδειαν σωμάτων ἀπ’ ἀνθρώπων δυνατωτέρων, ἡ δὲ διανοίας ἐκεχειρίαν ἀπὸ τῆς τῶν παθῶν δυναστείας ἐργάζεται.
18Bunlardan ilkini kimse araştırmaz; çünkü insanların başına gelenler sayısızdır ve son derece erdemli pek çok kişi, istemediği talihsizlikler yüzünden soydan gelen özgürlüğünü çok kez yitirmiştir. Bizim incelememiz ise arzuların, korkuların, hazların ve acıların boyunduruğa vuramadığı, adeta zindandan çıkmış ve sıkı sıkıya bağlandıkları zincirlerden kurtulmuş karakterler üzerinedir.
τὸ μὲν οὖν πρότερον οὐδὲ εἷς ζητεῖ· μυρίαι γὰρ αἱ ἀνθρώπων τύχαι, καὶ πολλοὶ πολλάκις καιροῖς ἀβουλήτοις τῶν σφόδρα ἀστείων τὴν ἐκ γένους ἀπέβαλον ἐλευθερίαν· ἀλλ’ ἔστιν ἡ σκέψις περὶ τρόπων, οὓς οὔτ’ ἐπιθυμίαι οὔτε φόβοι οὔθ’ ἡδοναὶ οὔτε λῦπαι κατέζευξαν, ὥσπερ ἐξ εἱρκτῆς προεληλυθότων καὶ δεσμῶν οἷς ἐπεσφίγγοντο διαφειμένων.
19Öyleyse bahane arayanların laf ebeliklerini ve tabiata yabancı olup yalnız kanaate dayanan "evde doğmuş köle", "parayla alınmış köle", "savaş esiri" gibi adları bir kenara bırakıp sahiden özgür olan insanı arayalım: binlerce kişi kendini onun efendisi diye kaydettirse bile kendi kendine hükmetmek yalnız ona aittir. Çünkü o, Delphoi kehanetlerinden hiç farkı olmayan şu Sophokles sözünü yüksek sesle söyleyecektir: "Hükümdarım tanrıdır, ölümlülerden hiç kimse değil." Gerçekten de yalnız tanrıyı önder edinen insan özgürdür;
ἀνελόντες οὖν ἐκποδὼν τὰς προφασιστικὰς εὑρεσιλογίας καὶ τὰ φύσεως μὲν ἀλλότρια δόξης δ’ ἠρτημένα ὀνόματα οἰκοτρίβων ἢ ἀργυρωνήτων ἢ αἰχμαλώτων τὸν ἀψευδῶς ἐλεύθερον ἀναζητῶμεν, ᾧ μόνῳ τὸ αὐτοκρατὲς πρόσεστι, κἂν μυρίοι γράφωσι δεσπότας ἑαυτούς. ἀναφθέγξεται γὰρ ἐκεῖνο τὸ Σοφόκλειον οὐδὲν τῶν πυθοχρήστων διαφέρον· "θεὸς ἐμὸς ἄρχων, θνητὸς δ’ οὐδείς”. τῷ γὰρ ὄντι μόνος ἐλεύθερος ὁ μόνῳ θεῷ χρώμενος ἡγεμόνι,
20bence o, öteki insanların da önderidir; büyük ve ölümsüz bir kralın ölümlü halefi gibi, yeryüzündeki işler ona emanet edilmiştir. Ama bilgenin hükümranlığına dair konuşmayı daha uygun bir zamana bırakalım; şimdi özgürlüğe dair olanı titizlikle incelemeliyiz.
κατ’ ἐμὴν δὲ διάνοιαν καὶ τῶν ἄλλων ἡγεμών, ἐπιτετραμμένος τὰ περίγεια, οἷα μεγάλου βασιλέως, θνητὸς ἀθανάτου, διάδοχος. ἀλλ’ ὁ μὲν περὶ ἀρχῆς τοῦ σοφοῦ λόγος εἰς καιρὸν ἐπιτηδειότερον ὑπερκείσθω, τὸν δὲ περὶ ἐλευθερίας τὰ νῦν ἀκριβωτέον.
21İşlerin içine girip derinlemesine bakmak isteyen biri, hiçbir şeyin, kendi işini kendi görmenin özgürlükle olduğu kadar başka bir şeyle yakın olmadığını açıkça anlayacaktır. Çünkü kötü insanın önünde birçok engel vardır: para hırsı, şöhret hırsı, haz düşkünlüğü. Erdemli insanın önünde ise hiçbir engel yoktur; o, güreş yarışmasında yere serdiği rakiplerin üstüne çıkar gibi, aşka, korkuya, korkaklığa, acıya ve benzerlerine karşı ayağa kalkmış, onları ayakları altına almıştır.
εἰ δή τις εἴσω προελθὼν τῶν πραγμάτων ἐθελήσειε διακύψαι, γνώσεται σαφῶς, ὅτι οὐδὲν ἄλλο ἄλλῳ συγγενὲς οὕτως, ὡς αὐτοπραγία ἐλευθερίᾳ, διότι πολλὰ μὲν τῷ φαύλῳ τὰ ἐμποδών, φιλαργυρία, φιλοδοξία, φιληδονία, τῷ δ’ ἀστείῳ τὸ παράπαν οὐδέν, ἐπανισταμένῳ καὶ ἐπιβεβηκότι καθάπερ ἐν ἄθλων ἀγῶνι τοῖς καταπαλαισθεῖσιν, ἔρωτι, φόβῳ, δειλίᾳ, λύπῃ, τοῖς ὁμοιοτρόποις.
22Çünkü özgürlüğe duyduğu şevk ve özlem yüzünden, psykhēnin en kanunsuz hükümdarlarının buyurduklarını hiçe saymayı öğrenmiştir; kendi buyruğuyla ve kendi isteğiyle iş görmek özgürlüğün kendine has payıdır. Bazıları şu trimetroyu yazan şairi över:
"Ölümü umursamayan kim köle olur ki?"
Sonucu çok iyi gördüğü için överler; çünkü şair, zihni hiçbir şeyin yaşama tutkusundan doğan ölüm korkusu kadar köleleştiremeyeceğini düşünmüştü.
ἔμαθε γὰρ ἀλογεῖν ἐπιταγμάτων, ὅσα οἱ ψυχῆς παρανομώτατοι ἄρχοντες ἐπιτάττουσι, διὰ ζῆλον καὶ πόθον ἐλευθερίας, ἧς τὸ αὐτοκέλευστον καὶ ἐθελουργὸν κλῆρος ἴδιος. ἐπαινεῖται παρά τισιν ὁ τὸ τρίμετρον ἐκεῖνο ποιήσας „τίς δ’ ἐστὶ δοῦλος τοῦ θανεῖν ἄφροντις ὤν;“ ὡς μάλα συνιδὼν τὸ ἀκόλουθον· ὑπέλαβε γάρ, ὅτι οὐδὲν οὕτως δουλοῦσθαι πέφυκε διάνοιαν, ὡς τὸ ἐπὶ θανάτῳ δέος, ἕνεκα τοῦ πρὸς τὸ ζῆν ἱμέρου.
23Oysa şunu da hesaba katması gerekirdi: köleleştirilemeyen yalnız ölümü umursamayan değildir; yoksulluğu, itibarsızlığı, acıyı ve çoğunluğun kötü saydığı öteki şeyleri umursamayan da köleleştirilemez. Çoğunluk işlerin kötü yargıcıdır: köleyi gördüğü hizmetlere bakıp ihtiyaçlara göre değerlendirir; oysa köleleştirilemeyen karaktere bakmak gerekirdi.
χρῆν δὲ λογίσασθαι, ὅτι οὐχ ὁ τοῦ θανεῖν μόνον ἄφροντις ὢν ἀδούλωτος, ἀλλὰ καὶ ὁ τοῦ πένεσθαι καὶ ἀδοξεῖν καὶ ἀλγεῖν καὶ τῶν ἄλλων ὅσα οἱ πολλοὶ κακὰ νομίζουσι, κακοὶ τῶν πραγμάτων ὄντες αὐτοὶ κριταί, οἵτινες ἐκ τῶν χρειῶν δοκιμάζουσι τὸν δοῦλον εἰς τὰς ὑπηρεσίας ἀφορῶντες, δέον εἰς τὸ ἀδούλωτον ἦθος.
24Alçak ve köleye yaraşır bir yaradılıştan gelip kendi yargısına aykırı olarak alçak ve köleye yaraşır işlere girişen kişi gerçekten köledir. Kendi işlerini içinde bulunduğu ana uyduran, talihin getirdiklerine hem isteyerek hem de sabırla katlanan, insanî işlerden hiçbirini yeni saymayan, tersine ilahî şeylerin ebedî bir düzen ve saadetle onurlandırıldığını, ölümlü her şeyin ise olayların çalkantısı ve dalgaları arasında savrulup eşit olmayan ağırlıklarla terazide inip kalktığını titizlikle incelemiş olan ve başına gelenlere yiğitçe dayanan kişi ise daha o anda filozof ve özgürdür.
ὁ μὲν γὰρ ἀπὸ ταπεινοῦ καὶ δουλοπρεποῦς φρονήματος ταπεινοῖς καὶ δουλοπρεπέσι παρὰ γνώμην ἐγχειρῶν τὴν ἑαυτοῦ δοῦλος ὄντως· ὁ δὲ πρὸς τὸν παρόντα καιρὸν ἁρμοζόμενος τὰ οἰκεῖα καὶ ἑκουσίως ἅμα καὶ τλητικῶς ἐγκαρτερῶν τοῖς ἀπὸ τύχης καὶ μηδὲν καινὸν τῶν ἀνθρωπίνων εἶναι νομίζων, ἀλλ’ ἐξητακὼς ἐπιμελῶς, ὅτι τὰ μὲν θεῖα αἰωνίῳ τάξει καὶ εὐδαιμονίᾳ τετίμηται, τὰ δὲ θνητὰ πάντα σάλῳ καὶ κλύδωνι πραγμάτων διαφερόμενα πρὸς ἀνίσους ῥοπὰς ταλαντεύει, καὶ γενναίως ὑπομένων τὰ συμπίπτοντα φιλόσοφος εὐθύς ἐστι καὶ ἐλεύθερος.
25Bu yüzden buyruk veren herkese boyun eğmez; o kişi işkenceler, eziyetler ve en korkunç tehditler savursa bile, gözü pek bir delikanlı gibi karşılık verip şunu ilan eder:
"Kızart, yak etlerimi, doy bana, iç kara kanımı; çünkü yıldızlar yerin altına iner, yer göğe yükselir benden sana dalkavukça bir söz çıkmadan önce."
ὅθεν οὐδὲ παντὶ τῷ προστάττοντι ὑπακούσεται, κἂν αἰκίας καὶ βασάνους καί τινας φοβερωτάτας ἀπειλὰς ἐπανατείνηται, νεανιευσάμενος δὲ ἀντικηρύξει· "ὄπτα, κάταιθε σάρκας, ἐμπλήσθητί μου πίνων κελαινὸν αἷμα· πρόσθε γὰρ κάτω γῆς εἶσιν ἄστρα, γῆ δ’ ἄνεις’ ἐς οὐρανόν, πρὶν ἐξ ἐμοῦ σοι θῶπ’ ἀπαντῆσαι λόγον.“
26Bir keresinde pankration yarışmasında şunu görmüştüm: güreşçilerden biri elleriyle ve ayaklarıyla darbeler indiriyor, hepsini isabetle vuruyor, kazanmak için yapılabilecek hiçbir şeyi eksik bırakmıyordu; ama sonunda yorgun düşüp gevşedi ve stadyumdan çelenksiz çıktı. Öteki ise darbeleri yiyordu; etleri sıkı sıkıya kaynaşmış, sert ve tıkızdı, gerçekten atlet ruhuyla doluydu, baştan aşağı kas kesilmişti; kaya ya da demir gibi darbelere hiç boyun eğmedi ve sabrının dayanıklılığı ve sağlamlığıyla rakibinin gücünü kırıp tam bir zafere ulaştı.
ἤδη ποτ’ εἶδον ἐν ἀγῶνι παγκρατιαστῶν τὸν μὲν ἐπιφέροντα τὰς πληγὰς καὶ χερσὶ καὶ ποσὶ καὶ πάσας εὐσκόπως καὶ μηδὲν παραλελοιπότα τῶν εἰς τὸ νικᾶν ἀπειρηκότα καὶ παρειμένον καὶ πέρας ἀστεφάνωτον ἐξελθόντα τοῦ σταδίου, τὸν δὲ τυπτόμενον, ὑπὸ πυκνότητος σαρκῶν πεπιλημένον, στρυφνόν, ναστόν, ὄντως γέμοντα πνεύματος ἀθλητικοῦ, δι’ ὅλων νενευρωμένον, οἷα πέτραν ἢ σίδηρον, οὐδὲν μὲν πρὸς τὰς πληγὰς ἐνδόντα, τὴν δὲ τοῦ ἀντιπάλου δύναμιν τῷ καρτερικῷ καὶ παγίῳ τῆς ὑπομονῆς καθῃρηκότα μέχρι παντελοῦς νίκης.
27Bana öyle geliyor ki erdemli insanın başına da buna benzer bir şey gelir: psykhēsini sarsılmaz bir düşünceyle iyice sağlamlaştırmış olduğundan, kendisini zorlayanı, kendi yargısına aykırı bir şey yapmaya katlanmaktan önce, işinden vazgeçmeye mecbur eder. Ama söylediğim şey aretēyi tatmamış olanlara belki inanılmaz gelir; nitekim o güreş olayı da pankration güreşçilerini tanımayanlara inanılmaz gelir, yine de gerçekten olmuştur.
ὅμοιον δή τι τούτῳ πεπονθέναι μοι δοκεῖ ὁ ἀστεῖος· τὴν γὰρ ψυχὴν εὖ μάλα κραταιωθεὶς ἰσχυρογνώμονι λογισμῷ θᾶττον ἀναγκάζει τὸν βιαζόμενον ἀπειπεῖν ἢ ὑπομένει τι δρᾶσαι τῶν παρὰ γνώμην. ἀλλ’ ἄπιστον ἴσως τοῖς μὴ πεπονθόσιν ἀρετὴν τὸ λεγόμενον· καὶ γὰρ ἐκεῖνο τοῖς τοὺς παγκρατιαστὰς οὐκ εἰδόσι, γέγονε δ’ οὐδὲν ἧττον ἐπ’ ἀληθείας.
28Antisthenes de bunlara bakarak erdemli insanın taşınması güç bir yük olduğunu söylemiştir: akılsızlık nasıl hafif ve savrulan bir şeyse, phronēsis de öyle sağlam basan, eğilmeyen ve sarsılmaz bir ağırlığı olan bir şeydir.
εἰς ταῦτα δ’ ἀπιδὼν Ἀντισθένης δυσβάστακτον εἶπεν εἶναι τὸν ἀστεῖον· ὡς γὰρ ἡ ἀφροσύνη κοῦφον καὶ φερόμενον, ⟨οὕτως⟩ ἡ φρόνησις ἐρηρεισμένον καὶ ἀκλινὲς καὶ βάρος ἔχον ἀσάλευτον.
29Yahudilerin kanun koyucusu da bilgenin ellerini ağır diye tasvir eder (Çıkış 17:12); bu sembolle onun eylemlerinin yüzeysel olmadığını, hiçbir yana yalpalamayan bir zihne sağlamca dayandığını ima eder.
ὁ δὲ δὴ τῶν Ἰουδαίων νομοθέτης τὰς τοῦ σοφοῦ χεῖρας βαρείας εἰσάγει (Exod. 17, 12), διὰ συμβόλων τὰς πράξεις αἰνιττόμενος οὐκ ἐπιπολαίως ἀλλὰ παγίως ἐρηρεισμένας ἀπὸ διανοίας ἀρρεποῦς.
30Bu yüzden onu hiç kimse zorlayamaz; çünkü acıları da ölümü de hor görmüştür ve tabiat kanunu gereği bütün akılsızlar onun buyruğu altındadır. Keçileri keçi çobanları, sığırları sığırtmaçlar, koyunları çobanlar güder; sürülerin çobanlara buyurması ise imkânsızdır. Aynı şekilde, besili hayvanlara benzeyen çoğunluk bir gözetmene ve yöneticiye muhtaçtır; erdemliler ise sürü başlarının yerine konmuş önderlerdir.
πρὸς οὐδενὸς οὖν ἀναγκάζεται, ἅτε καταπεφρονηκὼς μὲν ἀλγηδόνων, καταπεφρονηκὼς δὲ θανάτου, νόμῳ δὲ φύσεως ὑπηκόους ἔχων ἅπαντας ἄφρονας· ὅνπερ γὰρ τρόπον αἰγῶν μὲν καὶ βοῶν καὶ προβάτων αἰπόλοι καὶ βουκόλοι καὶ νομεῖς ἀφηγοῦνται, τὰς δ’ ἀγέλας ἀμήχανον ἐπιτάξαι ποιμέσι, τὸν αὐτὸν τρόπον οἱ μὲν πολλοὶ θρέμμασιν ἐοικότες ἐπιστάτου καὶ ἄρχοντος δέονται, ἡγεμόνες δ’ εἰσὶν οἱ ἀστεῖοι τὴν τῶν ἀγελαρχῶν τεταγμένοι τάξιν.
31Homeros krallara "halkların çobanları" demeyi âdet edinmişti; ama tabiat bu adı daha haklı olarak iyilere vermiştir. Çünkü o krallar çoğu zaman gütmekten çok güdülürler: onları katıksız şarap, güzel yüzler, hamur tatlıları, yemekler, aşçıların ve fırıncıların lezzetleri sürükler, gümüşe, altına ve daha gösterişli şeylere duydukları arzuları hiç anmıyorum bile. İyiler ise hiçbir yemle avlanmazlar, üstelik hazzın tuzaklarına düştüğünü gördükleri herkese öğüt verirler.
Ὅμηρος μὲν οὖν "ποιμένας λαῶν“ εἴωθε καλεῖν τοὺς βασιλέας, ἡ δὲ φύσις τοῖς ἀγαθοῖς κυριώτερον τουτὶ τοὔνομα ἐπεφήμισεν, εἴ γε ἐκεῖνοι ποιμαίνονται τὸ πλέον ἢ ποιμαίνουσιν — ἄκρατος γὰρ αὐτοὺς ἄγει καὶ εὐμορφία πέμματά τε καὶ ὄψα καὶ τὰ μαγείρων καὶ σιτοποιῶν ἡδύσματα, ἵνα τὰς ἀργύρου καὶ χρυσοῦ καὶ τῶν σεμνοτέρων ἐπιθυμίας παραλείπω —, τοῖς δ’ ὑπ’ οὐδενὸς συμβέβηκε δελεάζεσθαι, νουθετεῖν δὲ καὶ ὅσους ἂν αἴσθωνται πάγαις ἡδονῆς ἁλισκομένους.
32Hizmet etmenin kölelik alameti olmadığına en açık delil savaşlardır. Askerlerin hepsinin işlerini kendi elleriyle gördüğünü görürüz: yalnız silah takımlarını değil, zorunlu ihtiyaçlar için gereken her şeyi de yük hayvanları gibi sırtlanırlar; sonra su taşımaya, çalı çırpı toplamaya, hayvanlara yem bulmaya çıkarlar.
Ὅτι δ’ οὐχ αἱ ὑπηρεσίαι μηνύματ’ εἰσὶ δουλείας, ἐναργεστάτη πίστις οἱ πόλεμοι· τοὺς γὰρ στρατευομένους ἰδεῖν ἔστιν αὐτουργοὺς ἅπαντας, οὐ μόνον τὰς πανοπλίας κομίζοντας, ἀλλὰ καὶ ὅσα πρὸς τὴν ἀναγκαίαν χρῆσιν ὑποζυγίων τρόπον ἐπηχθισμένους, εἶτ’ ἐφ’ ὑδρείαν ἐξιόντας καὶ φρυγανισμὸν καὶ χιλὸν κτήνεσι.
33Seferlerde düşmana karşı yaptıklarını uzun uzun anlatmaya ne gerek var: hendek kazarlar, sur örerler, kadırga yaparlar, emek ya da zanaat isteyen her işe elleriyle ve bütün bedenleriyle hizmet ederler.
τὰ γὰρ πρὸς τοὺς ἐχθροὺς ἐν ταῖς στρατείαις τί δεῖ μακρηγορεῖν, τάφρους ἀνατεμνόντων ἢ τείχη κατασκευαζόντων ἢ τριήρεις ναυπηγουμένων ἢ ὅσα ὑπουργίας ἢ τέχνης πάντα χερσὶ καὶ τῷ ἄλλῳ σώματι ὑπηρετούντων.
34Barış zamanında da silahlı savaştan hiç geri kalmayan bir savaş vardır; onu itibarsızlık, yoksulluk ve zorunlu ihtiyaçların korkunç kıtlığı başlatır. Bu savaşın zoruyla insanlar en köleye yaraşır işlere bile girişmek zorunda kalırlar: toprak kazar, tarla sürer, kaba zanaatlarla uğraşır, karınlarını doyurabilmek için üşenmeden hizmet ederler; çoğu zaman da çarşının ortasında, yaşıtlarının, okul arkadaşlarının ve gençlik arkadaşlarının gözü önünde hamallık ederler.
ἔστι δέ τις καὶ κατ’ εἰρήνην πόλεμος τῶν ἐν τοῖς ὅπλοις οὐκ ἀποδέων, ὃν ἀδοξία καὶ πενία καὶ δεινὴ σπάνις τῶν ἀναγκαίων συγκροτοῦσιν, ὑφ’ οὗ βιασθέντες ἐγχειρεῖν καὶ τοῖς δουλοπρεπεστάτοις ἀναγκάζονται, σκάπτοντες, γεωπονοῦντες, βαναύσους ἐπιτηδεύοντες τέχνας, ὑπηρετοῦντες ἀόκνως ἕνεκα τοῦ παρατρέφεσθαι, πολλάκις δὲ καὶ κατὰ μέσην ἀγορὰν ἀχθοφοροῦντες ἐν ἡλικιωτῶν καὶ συμφοιτητῶν καὶ συνεφήβων ὄψεσιν.
35Başkaları ise doğuştan köledir ama talihin lütfuyla özgürlere yaraşan işleri görürler: evlerin, mülklerin ve büyük servetlerin kâhyası olurlar, bazen de köle arkadaşlarının başına getirilirler; birçoğuna, dostlar ve akrabalar dururken güvenilir bulunup tercih edilerek, efendilerinin karıları ve yetim çocukları emanet edilir. Yine de borç verseler, mal alsalar, gelir toplasalar, kendilerine hizmet edilse de köledirler.
ἕτεροι δ’ εἰσὶν ἐκ γένους δοῦλοι τὰ τῶν ἐλευθέρων εὐμοιρίᾳ τύχης μετιόντες· ἐπίτροποι γὰρ οἰκιῶν καὶ κτημάτων καὶ μεγάλων οὐσιῶν, ἔστι δ’ ὅτε καὶ τῶν ὁμοδούλων ἄρχοντες καθίστανται, πολλοὶ δὲ καὶ γυναῖκας καὶ παῖδας ὀρφανοὺς δεσποτῶν ἐπετράπησαν, φίλων καὶ συγγενῶν προκριθέντες εἰς πίστιν· ἀλλ’ ὅμως εἰσὶ δοῦλοι, δανείζοντες, ὠνούμενοι, προσόδους ἐκλεγόμενοι, θεραπευόμενοι.
36Öyleyse tersine, talihi kayan birinin kölelere özgü işler görmesinde şaşılacak ne var? "Başkasına itaat etmek özgürlüğü ortadan kaldırır" denirse, çocuklar babalarının ya da annelerinin buyruklarına, öğrenciler de hocalarının talimatlarına nasıl katlanıyor? Çünkü hiç kimse isteyerek köle olmaz. Üstelik anne babalar hiçbir zaman, köleliğin tek alameti sayılan hizmetlere çocuklarını katlanmaya zorlayacak kadar aşırı bir evlat düşmanlığı göstermezler.
τί οὖν θαυμαστόν, εἰ καὶ κατὰ τοὐναντίον ὀλίσθῳ τις εὐτυχίας δουλικὰς χρείας ἐπιτελεῖ; τὸ δ’ ὑπακούειν ἑτέρῳ τὴν ἐλευθερίαν ἀφαιρεῖται. καὶ πῶς πατρὸς μὲν ἢ μητρὸς ἐπιταγμάτων παῖδες ἀνέχονται, γνώριμοι δὲ ὧν ὑφηγηταὶ διακελεύονται; δοῦλος γὰρ ἑκὼν οὐδείς. οἵ γε μὴν τοκέες οὐ τοσαύτην ὑπερβολὴν ἐπιδείξονταί ποτε μισοτεκνίας, ὥσθ’ ἃ μόνα σύμβολα δουλείας ἐστί, τὰς ὑπηρεσίας, ἀναγκάσαι ἂν παῖδας τοὺς ἑαυτῶν ὑπομένειν.
37Köle tüccarlarının ucuza sattığı bazı insanları gören biri onların hemen köle olduğunu sanırsa gerçeği büyük ölçüde ıskalar. Çünkü satış ne satın alanı efendi ne de satılanı köle yapar. Nitekim babalar oğulları için fidye ödemiştir; oğullar da çoğu zaman haydutlarca kaçırılmış ya da savaşta esir düşmüş babaları için. Oysa insanların koyduğu kanunlardan daha sağlam olan tabiat kanunları onları özgür diye yazar.
εἰ δέ τινας ὑπ’ ἀνδραποδοκαπήλων ἐπευωνιζομένους ἰδών τις οἴεται δούλους εὐθὺς εἶναι, πολὺ διαμαρτάνει τῆς ἀληθείας· οὐ γὰρ ἡ πρᾶσις ἢ κύριον ἀποφαίνει τὸν πριάμενον ἢ τὸν πραθέντα δοῦλον, ἐπεὶ καὶ πατέρες υἱῶν τιμὰς κατέθεσαν καὶ υἱοὶ πολλάκις πατέρων ἢ κατὰ λῃστείας ἀπαχθέντων ἢ κατὰ πόλεμον αἰχμαλώτων γενομένων, οὓς οἱ τῆς φύσεως νόμοι τῶν κάτωθεν ὄντες βεβαιότεροι γράφουσιν ἐλευθέρους.
38Hatta bazıları daha da ileri giderek işi tersine çevirmiş, satın alanların kölesi olacakken efendisi olmuşlardır. Ben güzel yüzlü ve tabiatça tatlı dilli birçok genç cariyenin iki silahla, yüzlerinin güzelliği ve sözlerinin zarafetiyle sahiplerini yağmaladığını çok kez gördüm. Çünkü bunlar, yerinde durmayan ve safrasız psykhēleri düşüren kuşatma kuleleridir; surları yıkmak için yapılan bütün makinelerden daha güçlüdürler.
ἤδη δέ τινες καὶ προσυπερβάλλοντες εἰς τοὐναντίον περιήγαγον τὸ πρᾶγμα, δεσπόται γενόμενοι τῶν πριαμένων ἀντὶ δούλων· ἔγωγ’ οὖν ἐθεασάμην πολλάκις εὔμορφα παιδισκάρια καὶ φύσει στωμύλα δυσὶν ὁρμητηρίοις, ὄψεως κάλλει καὶ τῇ περὶ λόγους χάριτι, πορθοῦντα τοὺς κεκτημένους· ἑλεπόλεις γὰρ ταῦτα ψυχῶν ἀνιδρύτων καὶ ἀνερματίστων, μηχανημάτων ἁπάντων ὅσα ἐπ’ ἀνατροπῇ τειχῶν κατασκευάζεται σθεναρώτερα.
39Bunun işareti şudur: sahipleri onlara yaranır, yalvarır, Talih'ten ve iyi bir daimōndan diler gibi onlardan lütuf dilenmeye can atarlar; görmezden gelinince çırpınır, güler yüzle bir bakış görmeleri bile sevinçten oynamalarına yeter.
σημεῖον δέ· θεραπεύουσιν, ἱκετεύουσιν, εὐμένειαν ὡς παρὰ τύχης καὶ ἀγαθοῦ δαίμονος αἰτεῖσθαι γλίχονται, καὶ παρορώμενοι μὲν σφαδᾴζουσιν, εἰ δ’ αὐτὸ μόνον τὸ βλέμμα ἵλεων θεάσαιντο, γεγηθότες ἀνορχοῦνται.
40Yoksa aslanları satın alana da aslanların efendisi mi diyeceğiz? Aslanlar gözlerini bir kaldırıversin, zavallı adam ne kadar sert ve yırtıcı efendiler satın aldığını hemen başına gelenlerle öğrenir. Ne yani? Bilgenin aslanlardan da boyun eğmez olduğunu düşünmüyor muyuz? Onun gücü, tabiatça köle olan bir bedenin en sağlam kas kuvvetiyle dizgin tanımamasında değil, özgür ve yaralanmaz psykhēsindedir.
εἰ μὴ καὶ τὸν λέοντας ὠνησάμενον δεσπότην φατέον εἶναι λεόντων, ὅς, εἰ μόνον ἐπανατείναιντο τὰς ὄψεις, οἵους ἐπρίατο κυρίους ὁ δύστηνος, ὡς χαλεποὺς καὶ ὠμοθύμους, αὐτίκα παθὼν εἴσεται. τί οὖν; οὐκ οἰόμεθα τὸν σοφὸν ἀδουλωτότερον εἶναι λεόντων, ἐλευθέρᾳ καὶ ἀτρώτῳ ψυχῇ τὴν ἀλκὴν ἔχοντα μᾶλλον ἢ εἰ σώματι φύσει δούλῳ καὶ εὐτονίᾳ κραταιοτάτῃ ἰσχύος ἀφηνιάζοι;
41Erdemli insanın sahip olduğu özgürlük başka yollardan da öğrenilebilir. Hiçbir köle gerçekten mesut değildir; çünkü insanın hiçbir şeye, kendine bile söz geçirememesinden daha acınası ne olabilir? Bilge ise mesuttur; çünkü güzellik ve iyilik bütünlüğünü, sağlam bir safra ve eksiksiz bir yük gibi yanında taşır ve her şeye hâkimiyet onun elindedir.
Μάθοι δ’ ἄν τις τὴν ἐλευθερίαν, ἣ περὶ τὸν σπουδαῖόν ἐστι, καὶ ἐξ ἑτέρων· δοῦλος εὐδαίμων πρὸς ἀλήθειαν οὐδείς· τί γὰρ ἀθλιώτερον ἢ πάντων ἄκυρον εἶναί τινα καὶ ἑαυτοῦ; ὁ δέ γε σοφὸς εὐδαίμων, ἕρμα καὶ πλήρωμα καλοκἀγαθίας ἐπιφερόμενος, ἐν ᾗ τὸ κῦρός ἐστιν ἁπάντων·
42Dolayısıyla erdemli insan hiç şüphesiz ve zorunlu olarak özgürdür. Bundan başka, tanrıların dostlarının özgür olduğunu kim söylemez? Kralların arkadaşlarına, yönetimi birlikte yürütüp hükümranlığı paylaştıkları için yalnız özgürlüğü değil, hükümranlığı da tanımak yerindeyken, Olympos tanrılarının dostlarına kölelik mi yakıştıracağız? Oysa onlar tanrıyı sevdikleri için hemen tanrının sevdiği kimseler olmuş, hakemliğini gerçeğin yaptığı bir yargıda aynı muhabbetle karşılık görmüşlerdir; şairlerin dediği gibi, her şeyin hükümdarı ve kralların kralıdırlar. Yahudilerin kanun koyucusu ise daha da cüretli davranıp ileri gider:
⟨ὥστ’⟩ ἀναμφιβόλως καὶ ἐξ ἀνάγκης ὁ σπουδαῖος ἐλεύθερός ἐστι. πρὸς τούτοις τίς οὐκ ἂν εἴποι τοὺς φίλους τῶν θεῶν ἐλευθέρους εἶναι; εἰ μὴ τοῖς μὲν τῶν βασιλέων ἑταίροις ἄξιον οὐ μόνον ἐλευθερίαν ἀλλὰ καὶ ἀρχὴν ὁμολογεῖν συνεπιτροπεύουσι καὶ συνδιέπουσι τὴν ἡγεμονίαν, τοῖς δὲ θεῶν τῶν ὀλυμπίων δουλείαν ἐπιφημιστέον, οἳ διὰ τὸ φιλόθεον εὐθὺς γενόμενοι θεοφιλεῖς, ἴσῃ ἀντιτιμηθέντες εὐνοίᾳ παρ’ ἀληθείᾳ δικαζούσῃ, καθάπερ οἱ ποιηταί φασι, πανάρχοντές τε καὶ βασιλέες βασιλέων εἰσί. νεανικώτερον δ’ ὁ τῶν Ἰουδαίων νομοθέτης προσυπερβάλλων,
43rivayete göre süssüz, çıplak felsefenin talibi olduğu için, ilahî aşka tutulmuş ve yalnız Var Olan'a hizmet eden kişiye artık insan değil, tanrı demeyi göze almıştır (Çıkış 7:1). Ama tabiatın parçalarının değil, insanların tanrısı demiştir; tanrıların kralı ve tanrısı olmayı her şeyin babasına bırakmak için.
ἅτε γυμνῆς ὡς λόγος ἀσκητὴς φιλοσοφίας, τὸν ἔρωτι θείῳ κατεσχημένον καὶ τὸ ὂν μόνον θεραπεύοντα οὐκέτ’ ἄνθρωπον ἀλλὰ θεὸν ἀπετόλμησεν εἰπεῖν (Exod. 7, 1)· ἀνθρώπων μέντοι θεόν, οὐ τῶν τῆς φύσεως μερῶν, ἵνα τῷ πάντων καταλίπῃ πατρὶ τὸ θεῶν εἶναι βασιλεῖ καὶ θεῷ.
44Bu kadar büyük bir ayrıcalığa erişmiş birini köle saymak mı yerindedir, yoksa tek özgür insan saymak mı? Kendi başına ilahî bir paya layık görülmemiş olsaydı bile, tanrıyı dost edindiği için her halükârda mesut olması gerekirdi. Çünkü onu savunan zayıf değildir; tanrı dostluğun koruyucusudur, arkadaşlarının işlerini gözetir ve dostluğun haklarını ihmal etmez.
ἆρ’ ἄξιον τὸν προνομίας τοσαύτης τετυχηκότα δοῦλον ἢ μόνον ἐλεύθερον εἶναι νομίζειν; ὃς εἰ καὶ θείας οὐκ ἠξίωται μοίρας καθ’ αὑτόν, ἀλλά τοι διὰ τὸ φίλῳ θεῷ χρῆσθαι πάντως ὤφειλεν εὐδαιμονεῖν· οὔτε γὰρ ἀσθενὴς ὁ ὑπέρμαχος οὔτε φιλικῶν ἀμελὴς δικαίων θεὸς ἑταιρεῖος ὢν καὶ τὰ κατὰ τοὺς ἑταίρους ἐφορῶν.
45Dahası, şehirlerden oligarşiyle ya da tiranlıkla yönetilenler, kendilerini boyunduruğa vurup hükmedenleri sert ve ağır efendiler olarak taşıyarak köleliğe katlanır, kanunları gözetmen ve koruyucu edinenler ise özgürdür. İnsanlar için de durum aynıdır: öfkenin, arzunun ya da başka bir duygunun, yahut sinsi bir kötülüğün hükmettiği kimseler tamamen köledir; kanunla yaşayanların hepsi ise özgürdür.
ἔτι τοίνυν, ὥσπερ τῶν πόλεων αἱ μὲν ὀλιγαρχούμεναι καὶ τυραννούμεναι δουλείαν ὑπομένουσι χαλεποὺς καὶ βαρεῖς ἔχουσαι δεσπότας τοὺς ὑπαγομένους καὶ κρατοῦντας, αἱ δὲ νόμοις ἐπιμεληταῖς χρώμεναι καὶ προστάταις εἰσὶν ἐλεύθεραι, οὕτως καὶ τῶν ἀνθρώπων, παρ’ οἷς μὲν ὀργὴ ἢ ἐπιθυμία ἤ τι ἄλλο πάθος ἢ καὶ ἐπίβουλος κακία δυναστεύει, πάντως εἰσὶ δοῦλοι, ὅσοι δὲ μετὰ νόμου ζῶσιν, ἐλεύθεροι.
46Yanılmaz kanun doğru logostur. O, filancanın ya da falancanın, ölümlü birinin kâğıt parçalarına ya da dikili taşlara yazdığı, cansız şeylere yazılmış cansız ve yok olabilir bir kanun değildir; ölümsüz tabiatın ölümsüz zihne kazıdığı, yok olmayan bir kanundur.
νόμος δὲ ἀψευδὴς ὁ ὀρθὸς λόγος, οὐχ ὑπὸ τοῦ δεῖνος ἢ τοῦ δεῖνος, θνητοῦ φθαρτός, ἐν χαρτιδίοις ἢ στήλαις, ἄψυχος ἀψύχοις, ἀλλ’ ὑπ’ ἀθανάτου φύσεως ἄφθαρτος ἐν ἀθανάτῳ διανοίᾳ τυπωθείς.
47Bu yüzden, işlerin bu kadar açık özelliklerini göremeyenlerin gözlerindeki bulanıklığa şaşmamak elde değil. Bunlar, en büyük halklar olan Atina ve Lakedaimon'da Solon ile Lykurgos'un kanunlarının, vatandaşlar onlara itaat ettiği ve onlar da hükmedip yönettiği sürece özgürlük için tamamen yeterli olduğunu söylerler; ama öteki kanunların da kaynağı olan doğru logosun, onun buyurduğu ya da yasakladığı her şeye uyan bilge insanlara özgürlükten pay almak için yetmediğini ileri sürerler.
διὸ καὶ θαυμάσαι ἄν τις τῆς ἀμβλυωπίας τοὺς τρανὰς οὕτω πραγμάτων ἰδιότητας μὴ συνορῶντας, οἳ μεγίστοις μὲν δήμοις Ἀθήναις καὶ Λακεδαίμονι πρὸς ἐλευθερίαν αὐταρκεστάτους εἶναί φασι τοὺς Σόλωνος καὶ Λυκούργου νόμους κρατοῦντάς τε καὶ ἄρχοντας, πειθαρχούντων αὐτοῖς τῶν πολιτευομένων, σοφοῖς δὲ ἀνδράσι τὸν ὀρθὸν λόγον, ὃς καὶ τοῖς ἄλλοις ἐστὶ πηγὴ νόμοις, οὐχ ἱκανὸν εἶναι πρὸς μετουσίαν ἐλευθερίας ὑπακούουσι πάντων, ἅττ’ ἂν ἢ προστάττῃ ἢ ἀπαγορεύῃ.
48Söylenenlere ek olarak, özgürlüğün en açık delili, bütün erdemlilerin birbirleri arasında gözettikleri söz eşitliğidir. Bu yüzden şu trimetrelerin felsefeye yaraşır biçimde söylendiğini kabul ederler:
"Kölelerin tabiatı kanunlardan pay almaya elvermez."
Ve yine:
"Köle doğmuşsun, söz hakkın yok."
πρὸς τοίνυν τοῖς εἰρημένοις ἐναργεστάτη πίστις ἐλευθερίας ἰσηγορία, ἣν οἱ σπουδαῖοι πάντες ἄγουσι πρὸς ἀλλήλους. ὅθεν καὶ τὰ τρίμετρα φιλοσόφως ἐκεῖνά φασιν εἰρῆσθαι· „οὐ γὰρ μετεῖναι τῶν νόμων δούλοις ἔφυ.“ καὶ πάλιν· „δοῦλος πέφυκας, οὐ μέτεστί σοι λόγου.“
49Musiki kanunu musikiyle uğraşan herkese o sanatta söz eşitliği tanır, gramer ya da geometri kanunu da gramercilere ya da geometricilere; aynı şekilde hayatın kanunu da hayatın işlerinde tecrübeli olanlara söz eşitliği tanır.
καθάπερ οὖν ὁ μουσικὸς νόμος ἅπασι τοῖς ἐπιτετηδευκόσι μουσικὴν ἰσηγορίας τῆς ἐν τῇ τέχνῃ μεταδίδωσι καὶ ὁ γραμματικὸς ἢ ὁ γεωμετρικὸς γραμματικοῖς ἢ γεωμέτραις, οὕτω καὶ ὁ ἐν τῷ βίῳ νόμος τοῖς ἐμπείροις τῶν βιωτικῶν.
50Erdemlilerin hepsi hayatın işlerinde tecrübelidir, çünkü bütün tabiattaki şeylerde de tecrübelidirler. Kimileri de özgürdür; öyleyse onlarla söz eşitliğini paylaşanların hepsi de özgürdür. Demek ki erdemlilerden hiçbiri köle değildir, hepsi özgürdür.
οἱ δὲ σπουδαῖοι πάντες ἔμπειροι τῶν κατὰ τὸν βίον πραγμάτων εἰσίν, ὁπότε καὶ τῶν ἐν ἁπάσῃ τῇ φύσει· καὶ εἰσί τινες αὐτῶν ἐλεύθεροι, ὥστε καὶ ὅσοι τούτοις ἰσηγορίας μετέχουσιν. οὐδεὶς ἄρα τῶν
51Aynı çıkış noktasından akılsızın köle olduğu da gösterilebilir. Musiki kanunu musikiden anlamayanlara musikiden anlayanlar karşısında, gramer kanunu okuma yazma bilmeyenlere gramerciler karşısında, genel olarak sanat kanunu sanattan anlamayanlara sanatkârlar karşısında söz eşitliği tanımadığı gibi, hayatın kanunu da hayatta tecrübesiz olanlara tecrübeliler karşısında söz eşitliği tanımaz.
σπουδαίων δοῦλος, ἀλλ’ ἐλεύθεροι πάντες. ἀπὸ δὲ τῆς αὐτῆς ἀφορμῆς καὶ ὅτι δοῦλος ὁ ἄφρων ἐστίν, ἐπιδειχθήσεται. ὥσπερ γὰρ ὁ κατὰ μουσικὴν νόμος οὐ δίδωσιν ἰσηγορίαν ἀμούσοις πρὸς μεμουσωμένους οὐδ’ ὁ κατὰ γραμματικὴν ἀγραμμάτοις πρὸς γραμματικοὺς οὐδὲ συνόλως ὁ τεχνικὸς πρὸς τεχνίτας ἀτέχνοις, οὕτως οὐδ’ ὁ βιωτικὸς νόμος ἰσηγορίας μεταδίδωσι τοῖς κατὰ τὸν βίον ἀπείροις πρὸς ἐμπείρους.
52Bütün özgürlere kanunun sağladığı söz eşitliği verilmiştir; erdemlilerden kimileri özgürdür; hayatın işlerinde kötüler tecrübesiz, bilgeler ise en tecrübelidir. Öyleyse kötülerden hiçbiri özgür değildir, hepsi köledir.
τοῖς δ’ ἐλευθέροις ἡ ἐκ νόμου πᾶσιν ἰσηγορία δίδοται· καὶ εἰσί τινες τῶν σπουδαίων ἐλεύθεροι· καὶ τῶν βιωτικῶν ἄπειροι μὲν οἱ φαῦλοι, ἐμπειρότατοι δ’ οἱ σοφοί· οὐκ ἄρ’ εἰσί τινες τῶν φαύλων ἐλεύθεροι, δοῦλοι δὲ πάντες.
53Zenon da, aretēnin rehberliğine herkesten çok uymuş biri olarak, kötülerin erdemlilerle söz eşitliğine sahip olmadığını daha da cüretli bir biçimde ispatlar. Şöyle der: "Kötü insan erdemliye karşı söz söylerse dövünüp ağlamayacak mı? Öyleyse kötünün erdemliyle söz eşitliği yoktur."
ὁ δὲ Ζήνων, εἰ καί τις ἄλλος ὑπ’ ἀρετῆς ἀχθείς, νεανικώτερον ἀποδείκνυσι περὶ τοῦ μὴ εἶναι τοῖς φαύλοις ἰσηγορίαν πρὸς ἀστείους. φησὶ γάρ· „οὐκ οἰμώξεται μὲν ὁ φαῦλος, ἐὰν ἀντιλέγῃ τῷ σπουδαίῳ; οὐκ ἄρ’ ἐστὶν ἰσηγορία τῷ φαύλῳ πρὸς σπουδαῖον.“
54Biliyorum, birçokları bu sözle alay edip onun zekâdan çok küstahlıkla sorulmuş bir soru olduğunu söyleyecek. Ama alayın ardından gülmeyi bırakıp derinlemesine bakmak ve söyleneni dikkatle incelemek isterlerse, ne kadar doğru olduğunu görüp şaşıracak ve insanı hiçbir şeyin, bilgeye itaat etmemek kadar dövündürmediğini anlayacaklardır.
οἶδ’ ὅτι πολλοὶ τοῦ λόγου κατακερτομήσουσιν ὡς αὐθαδείᾳ τὸ πλέον ἐρωτηθέντος ἢ συνέσει. μετὰ δὲ τὴν χλεύην παυσάμενοι τοῦ γέλωτος ἢν ἐθελήσωσι διακύψαι καὶ τὸ λεγόμενον σαφῶς ἐρευνῆσαι, καταπλαγέντες αὐτοῦ τὸ ἀψευδὲς εἴσονται, ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ μᾶλλον οἰμώξεταί τις ἢ τῷ μὴ πειθαρχεῖν τῷ σοφῷ.
55Çünkü para cezası, itibarsızlık, sürgün, dayakla aşağılanma ve bunlara benzer şeyler, kötülüklerin ve kötülüklerin doğurduğu şeylerin yanında küçük ve hiç hükmündedir. Ama çoğunluk, akıl yürütmeleri sakat olduğu için psykhēye gelen zararları göremez ve yalnız dış şeyler yüzünden üzülür; çünkü zihnin uğradığı zararı kavramaya yarayan tek ölçütten yoksun kalmışlardır.
ζημία γὰρ χρημάτων ἢ ἀτιμία ἢ φυγαὶ ἢ αἱ διὰ πληγῶν ὕβρεις ἢ ὅσα ὁμοιότροπα βραχέα καὶ τὸ μηδὲν ἀντιτιθέμενα κακίαις καὶ ὧν αἱ κακίαι δημιουργοί. τοὺς δὲ πολλούς, οὐ συνορῶντας τὰς ψυχῆς βλάβας διὰ λογισμοῦ πήρωσιν, ἐπὶ μόναις ταῖς ἐκτὸς συμβέβηκεν ἄχθεσθαι, τὸ κριτήριον ἀφῃρημένους, ᾧ μόνῳ καταλαβεῖν ἔστι διανοίας ζημίαν.
56Gözlerini açabilselerdi, akılsızlığın yol açtığı aldanmaları, korkaklığın getirdiği aşağılanmaları, ölçüsüzlüğün sarhoşça işlediği taşkınlıkları ve adaletsizliğin çiğnediği kanunları gördüklerinde, içlerindeki en değerli şeyin başına gelen felaketler yüzünden dinmeyen bir acıyla dolar, kötülüklerin büyüklüğünden teselliye bile katlanamazlardı.
εἰ δὲ δυνηθεῖεν ἀναβλέψαι, θεασάμενοι τὰς δι’ ἀφροσύνης ἀπάτας καὶ τὰς ἐκ δειλίας ἐπηρείας καὶ ὅσα ἀκολασία παρῴνησεν ἢ ἀδικία παρηνόμησεν, ἐπὶ ταῖς τοῦ ἀρίστου συμφοραῖς λύπης ἀπαύστου γεμισθέντες οὐδὲ παρηγορίας δι’ ὑπερβολὰς κακῶν ἀνέξονται.
57Anlaşılan Zenon bu sözü, pınardan su çeker gibi, Yahudilerin kanunlarından almıştır. Orada biri itidalli, öteki ölçüsüz iki kardeşten söz edilir: ikisinin de babası olan kişi, aretēye ulaşmamış olana acıyıp onun kardeşine kul olması için dua eder (Yaratılış 27:40). En büyük kötülük gibi görünen köleliği akılsız için en mükemmel iyilik sayar; çünkü böylece kendi kendine hükmetme imkânından yoksun kalıp korkusuzca kusur işleyemeyecek, başındakinin gözetimi altında da karakteri düzelecektir.
ἔοικε δὲ ὁ Ζήνων ἀρύσασθαι τὸν λόγον ὥσπερ ἀπὸ πηγῆς τῆς Ἰουδαίων νομοθεσίας, ἐν ᾗ δυοῖν ὄντοιν ἀδελφοῖν, τοῦ μὲν σώφρονος, τοῦ δ’ ἀκολάστου, λαβὼν οἶκτον ὁ κοινὸς ἀμφοῖν πατὴρ τοῦ μὴ ἐπ’ ἀρετὴν ἥκοντος εὔχεται, ἵνα δουλεύσῃ τῷ ἀδελφῷ, τὸ δοκοῦν μέγιστον εἶναι κακόν, δουλείαν, ἀγαθὸν τελεώτατον ὑπολαμβάνων ἄφρονι, τὸ μὲν αὐτεξούσιον ἀφῃρημένῳ πρὸς τὸ μὴ σὺν ἀδείᾳ πλημμελεῖν, ἐκ δὲ τῆς τοῦ προεστῶτος προστασίας βελτιωθησομένῳ τὸ ἦθος.
58Söylenenler, bana kalırsa, aradığımız şeyi ispatlamaya yeterdi. Ama hekimler çeşitli hastalıkları daha da çeşitli tedavilerle iyileştirmeyi âdet edinmiştir; aynı şekilde, alışılmadık olduğu için paradoks sayılan meselelere de üst üste merhem sürer gibi birbiri ardına deliller getirmek gerekir. Çünkü bazıları ispatların darbelerini ard arda yemeden güç bela fark eder.
Τὰ μὲν οὖν λεχθέντα πρὸς τὴν τοῦ ζητουμένου διασύστασιν ἔμοιγε ἀποχρῶντα ἦν. ἐπεὶ δὲ τὰ ποικίλα τῶν νοσημάτων ἰατροῖς ἔθος ποικιλωτέραις ἰᾶσθαι θεραπείαις, ἀνάγκη καὶ τοῖς παραδόξοις νομιζομένοις τῶν προβλημάτων διὰ τὸ ἄηθες ἐπάγειν πίστεις ἐπαλλήλους προσεγχρίοντας· μόλις γὰρ ἔνιοι συνεχείᾳ πληττόμενοι τῶν ἀποδείξεων αἰσθάνονται.
59Şu söz yerinde söylenmiştir: Her şeyi phronēsisle yapan her şeyi iyi yapar; her şeyi iyi yapan her şeyi doğru yapar; her şeyi doğru yapan ise her şeyi hatasız, kusursuz, kınanmaz biçimde, hesap vermeden ve ceza görmeden yapar. Böylece her şeyi dilediği gibi yapma ve dilediği gibi yaşama yetkisine sahip olur; bunları yapması serbest olan kişi de özgürdür. Erdemli insan her şeyi phronēsisle yapar; öyleyse yalnız o özgürdür.
λέγεται τοίνυν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, ὅτι ὁ φρονίμως πάντα ποιῶν εὖ ποιεῖ πάντα, ὁ δ’ εὖ ποιῶν πάντα ὀρθῶς ποιεῖ πάντα, ὁ δ’ ὀρθῶς πάντα ποιῶν καὶ ἀναμαρτήτως καὶ ἀμέμπτως καὶ ἀνεπιλήπτως καὶ ἀνυπευθύνως καὶ ἀζημίως, ὥστ’ ἐξουσίαν σχήσει πάντα δρᾶν καὶ ζῆν ὡς βούλεται· ᾧ δὲ ταῦτ’ ἔξεστιν, ἐλεύθερος ἂν εἴη. ἀλλὰ μὴν πάντα φρονίμως ποιεῖ ὁ ἀστεῖος· μόνος ἄρα ἐστὶν ἐλεύθερος.
60Ayrıca, ne zorlanabilen ne de engellenebilen kişi köle olamaz; erdemli insan ise ne zorlanabilir ne de engellenebilir; öyleyse erdemli insan köle değildir. Ne zorlandığı ne engellendiği açıktır: istediğine ulaşamayan engellenmiş olur; bilge ise aretēden gelen şeyleri ister ve bunlara ulaşamaması tabiatına aykırıdır. Zorlanıyorsa, besbelli bir şeyi istemeyerek yapıyordur. Oysa eylemler ya aretēden gelen doğru eylemlerdir ya kötülükten gelen hatalardır ya da ikisinin ortasında kalan, ne iyi ne kötü olan şeylerdir.
καὶ μὴν ὃν μὴ ἐνδέχεται μήτ’ ἀναγκάσαι μήτε κωλῦσαι, ἐκεῖνος οὐκ ἂν εἴη δοῦλος· τὸν δὲ σπουδαῖον οὐκ ἔστιν οὔτ’ ἀναγκάσαι οὔτε κωλῦσαι· οὐκ ἄρα δοῦλος ὁ σπουδαῖος. ὅτι δ’ οὔτ’ ἀναγκάζεται οὔτε κωλύεται, δῆλον· κωλύεται μὲν γὰρ ὁ μὴ τυγχάνων ὧν ὀρέγεται, ὀρέγεται δ’ ὁ σοφὸς τῶν ἀπ’ ἀρετῆς, ὧν ἀποτυγχάνειν οὐ πέφυκε. καὶ μὴν εἰ ἀναγκάζεται, δῆλον ὅτι ἄκων τι ποιεῖ· ἐν οἷς δὲ αἱ πράξεις, ἢ ἀπ’ ἀρετῆς εἰσι κατορθώματα ἢ ἀπὸ κακίας ἁμαρτήματα ἢ μέσα καὶ ἀδιάφορα.
61Aretēden gelenleri zorla değil, isteyerek yapar, çünkü yaptığı her şey onun için seçilmeye değerdir; kötülükten gelenleri ise kaçınılacak şeyler olduğu için rüyasında bile yapmaz. Ne iyi ne kötü olan şeyleri de zorla yapması beklenmez; bunlar karşısında zihni bir terazinin kefeleri gibi dengede durur, çünkü onlara çekici bir güçleri varmış gibi kapılmamayı da, sakınılması gereken şeylermiş gibi onlardan tiksinmemeyi de öğrenmiştir. Bundan açıkça anlaşılır ki hiçbir şeyi istemeyerek yapmaz ve zorlanmaz; köle olsaydı zorlanırdı. Öyleyse erdemli insan özgürdür.
τὰ μὲν οὖν ἀπ’ ἀρετῆς οὐ βιασθεὶς ἀλλ’ ἑκών — αἱρετὰ γάρ ἐστιν αὐτῷ πάνθ’ ἃ δρᾷ —, τὰ δ’ ἀπὸ κακίας ἅτε φευκτὰ οὐδ’ ὄναρ πράττει· οὐδὲ μὴν τὰ ἀδιάφορα εἰκός, πρὸς ἃ καθάπερ ἐπὶ πλάστιγγος ἡ διάνοια ἰσορροπεῖ, δεδιδαγμένη μήτε ὡς ὁλκὸν ἔχουσι δύναμιν ἐνδιδόναι μήθ’ ὡς ἀποστροφῆς ἀξίοις δυσχεραίνειν. ἐξ ὧν ἐστι δῆλον, ὅτι οὐδὲν ἄκων ποιεῖ οὐδ’ ἀναγκάζεται· δοῦλος δ’ εἴπερ ἦν, ἠναγκάζετ’ ἂν· ὥστ’ ἐλεύθερος ἂν εἴη ὁ ἀστεῖος.
62Ama Musaların korosunda hiç dans etmemiş bazı kimseler, işlerin küllî görünümlerini ortaya koyan ispatlayıcı sözleri anlamadıklarından, şunu sormayı âdet edinmişlerdir: "Sizin hayal ettiğiniz türden insanlar eskiden kimlerdi, şimdi kimler?" Buna verilecek güzel cevap şudur: Eskiden de çağdaşlarından aretēce üstün olan, yalnız tanrıyı önder edinen, kanuna, yani tabiatın doğru logosuna göre yaşayan insanlar vardı; yalnız kendileri özgür olmakla kalmaz, yanlarına yaklaşanları da özgür bir yürekle doldururlardı. Bizim zamanımızda da hâlâ, bilge insanların güzellik ve iyiliğinin asıl tablosundan kopya edilmiş suretler gibi biçimlenmiş insanlar vardır.
Ἐπεὶ δέ τινες τῶν ἥκιστα κεχορευκότων Μούσαις λόγων ἀποδεικτικῶν οὐ συνιέντες, οἳ τὰς καθόλου τῶν πραγμάτων ἐμφάσεις παριστᾶσιν, εἰώθασιν ἐρωτᾶν· τίνες οὖν ἢ πρότερον γεγόνασιν ἄνδρες ἢ νῦν εἰσιν, ὁποίους ἀναπλάττετε; καλόν γε ἀποκρίνασθαι, ὅτι καὶ πάλαι τινὲς ἦσαν οἳ τῶν καθ’ ἑαυτοὺς ἀρετῇ διέφερον, ἡγεμόνι μόνῳ θεῷ χρώμενοι καὶ κατὰ νόμον, τὸν ὀρθὸν φύσεως λόγον, ζῶντες, οὐκ ἐλεύθεροι μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς πλησιάζοντας ἐλευθέρου φρονήματος ἀναπιμπλάντες, καὶ ἐφ’ ἡμῶν αὐτῶν ἔτ’ εἰσὶν ὥσπερ εἰκόνες ἀπὸ ἀρχετύπου γραφῆς, σοφῶν ἀνδρῶν καλοκἀγαθίας, τυπωθέντες.
63Karşı çıkanların psykhēleri akılsızlığın ve öteki kötülüklerin kölesi olup özgürlükten yoksun kaldı diye, bütün insan soyu da öyle değildir. Böyle insanların büyük kalabalıklar hâlinde, sürü sürü ortaya çıkmamasında şaşılacak bir şey yoktur. Önce, pek güzel olan şeyler nadirdir. Sonra, gelişigüzel yaşayan büyük kalabalıktan uzak durup kendilerini tabiattaki şeylerin seyrine verirler. Mümkün olsaydı hayatı düzeltmeyi dilerlerdi, çünkü aretē herkesin yararınadır; ama buna güçleri yetmez: şehirleri, psykhēnin duygularının ve kötülüklerinin büyüttüğü garip işler sel gibi basmıştır. Bu yüzden, azgın bir derenin şiddetine kapılır gibi akıntının hızıyla sürüklenmemek için kaçarlar.
οὐ γάρ, εἰ αἱ τῶν ἀντιλεγόντων ψυχαὶ κεχηρεύκασιν ἐλευθερίας, ὑπ’ ἀφροσύνης καὶ τῶν ἄλλων κακιῶν δουλαγωγηθεῖσαι, διὰ τοῦτο καὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος. εἰ δὲ μὴ κατὰ στίφη μεγάλα προΐασιν ἀγεληδόν, θαυμαστὸν οὐδέν· πρῶτον μέν, ὅτι τὰ λίαν καλὰ σπάνια, εἶτ’ ἐπειδὴ τὸν τῶν εἰκαιοτέρων ἐκτρεπόμενοι πολὺν ὅμιλον θεωρίᾳ τῶν τῆς φύσεως σχολάζουσιν, εὐχόμενοι μέν, εἴ πως ἐνῆν, ἐπανορθώσασθαι τὸν βίον—κοινωφελὲς γὰρ ἡ ἀρετή —, τὸ δὲ ἀδυνατοῦντες, πλημμυρούντων κατὰ πόλεις ἀλλοκότων πραγμάτων, ἃ ψυχῆς πάθη ⟨καὶ⟩ κακίαι συνηύξησαν, ἀποδιδράσκουσιν, ὡς μὴ τῇ ῥύμῃ τῆς φορᾶς καθάπερ ἀπὸ χειμάρρου βίας κατασυρεῖεν.
64Eğer bizde iyileşmeye biraz heves olsaydı, onların sığınaklarının izini sürmemiz, yalvarıcı olarak yanlarına oturup gelmelerini ve vahşileşmiş hayatı evcilleştirmelerini dilememiz, savaşın, köleliğin ve sayısız kötülüğün yerine barışı, özgürlüğü ve öteki bütün iyiliklerin taşan bolluğunu müjdelemelerini istememiz gerekirdi.
ἡμᾶς δέ, εἰ βελτιώσεως ζῆλός τις ἦν, ἰχνηλατεῖν ἔδει τὰς τούτων καταδύσεις καὶ ἱκέτας καθεζομένους παρακαλεῖν, ἵνα τεθηριωμένον τὸν βίον προσελθόντες ἐξημερώσωσιν, ἀντὶ πολέμου καὶ δουλείας καὶ κακῶν ἀμυθήτων εἰρήνην καὶ ἐλευθερίαν καὶ τὴν τῶν ἄλλων ἀγαθῶν ἀφθονίαν περιρρεομένην καταγγείλαντες.
65Oysa şimdi para için her köşeyi arıyor, toprağın sert ve kayalık damarlarını yarıp açıyoruz; ovaların büyük kısmı, dağlık arazinin de hiç az olmayan bir kısmı, altın, gümüş, bakır, demir ve başka madenler arayanlarca kazılıyor.
νυνὶ δὲ χρημάτων μὲν ἕνεκα πάντας μυχοὺς ἐρευνῶμεν καὶ γῆς στρυφνὰς καὶ ἀποκρότους φλέβας ἀναστέλλομεν, καὶ μεταλλεύεται μὲν πολλὴ τῆς πεδιάδος, μεταλλεύεται δὲ οὐκ ὀλίγη τῆς ὀρεινῆς, χρυσὸν καὶ ἄργυρον, χαλκόν τε καὶ σίδηρον, καὶ τὰς ἄλλας ὕλας ἀναζητούντων.
66Kibri tanrılaştıran boş kanaat, hislerin göremediği güzel bir şey bir yerlerde saklı mı diye denizin dibine kadar inip aramıştır. Kimi kayalara, kimi istiridyelere yapışık, çeşit çeşit pahalı taş türleri bulmuş (istiridyelerdekiler daha da değerli sayılmıştır) ve gözü aldatan bu şeylere büyük paha biçmiştir.
θεοπλαστοῦσα δὲ ἡ κενὴ δόξα τὸν τῦφον ἄχρι καὶ βυθοῦ κατέβη θαλάττης διερευνωμένη, μή τι τῶν πρὸς αἴσθησιν ἀφανὲς ἐναπόκειταί που καλόν· καὶ λίθων ποικίλων καὶ πολυτελῶν ἀνευροῦσα ἰδέας, τὰς μὲν πέτραις προσπεφυκυίας, τὰς δ’ ὀστρέοις, αἳ καὶ τιμαλφέστεραι γεγόνασιν, ὄψεως ἀπάτην ἐξετίμησε.
67Ama phronēsis, itidal, cesaret ya da adalet uğruna olunca, yürünebilen topraklar yürünmez, yılın her mevsiminde gemicilerin dolaştığı denizler de aşılmaz olur.
φρονήσεως δὲ ἢ σωφροσύνης ἢ ἀνδρείας ἢ δικαιοσύνης ἕνεκα γῆ μὲν ἀπόρευτός ἐστι καὶ ἡ βάσιμος, πελάγη δὲ ἄπλωτα τὰ καθ’ ἑκάστην ὥραν τοῦ ἔτους ναυκλήροις ἐμπλεόμενα.
68Oysa aretēyi araştırıp aramak için uzun bir yolculuğa ya da denize açılmaya ne gerek var? Yaratıcı onun köklerini uzağa değil, hemen yanı başımıza dikmiştir. Yahudilerin bilge kanun koyucusu da şöyle der: "Ağzında, yüreğinde ve ellerinde" (Tesniye 30:14). Bu sembollerle sözleri, niyetleri ve eylemleri ima eder; bunların hepsi de çiftçilik sanatına muhtaçtır.
καίτοι τίς ἢ μακρᾶς ὁδοιπορίας ἢ τοῦ θαλαττεύειν ἐστὶ χρεία πρὸς ἔρευναν καὶ ζήτησιν ἀρετῆς, ἧς τὰς ῥίζας ὁ ποιῶν οὐ μακρὰν ἀλλ’ οὑτωσὶ πλησίον ἐβάλετο; καθάπερ καὶ ὁ σοφὸς τῶν Ἰουδαίων νομοθέτης φησίν· „ἐν τῷ στόματί σου καὶ ἐν τῇ καρδίᾳ σου καὶ ἐν ταῖς χερσί σου“ (Deut. 30, 14), αἰνιττόμενος διὰ συμβόλων λόγους, βουλάς, πράξεις, ἃ δὴ πάντα γεωργικῆς τέχνης δεῖται.
69Tembelliği emeğe tercih edenler yalnız filizlenmeyi engellemekle kalmamış, kökleri de kurutup mahvetmişlerdir. Boş durmayı zararlı sayıp emek vermek isteyenler ise, soylu fidanlar yetiştirir gibi, aralıksız özenleriyle aretēleri göğe uzanan gövdelere dönüştürmüşlerdir. Bunlar hep yeşil kalan ölümsüz fidanlardır; hiç tükenmeyen saadet meyvesini verirler, ya da bazılarının dediği gibi meyve vermezler, kendileri saadettir. Musa bunlara birleşik bir kelimeyle "bütünüyle meyve olan sunular" (holokarpōmata) demeyi âdet edinmiştir.
οἱ μὲν οὖν ἀργίαν πόνου προτιμήσαντες οὐ μόνον τὰς βλάστας ἐκώλυσαν, ἀλλὰ καὶ τὰς ῥίζας ἀφαυάναντες ἔφθειραν· οἱ δὲ σχολὴν μὲν βλαβερὸν ἡγούμενοι, πονεῖν δὲ ἐθέλοντες, ὥσπερ εὐγενῆ μοσχεύματα γεωργοῦντες, τῷ συνεχεῖ τῆς ἐπιμελείας οὐρανομήκεις ἐστελέχωσαν ἀρετάς, ἀειθαλῆ καὶ ἀθάνατα ἔρνη καρπὸν φέροντα εὐδαιμονίαν οὐδέποτε λήγοντα ἤ, ὥς τινες, οὐ φέροντα, ἀλλ’ αὐτὰ ὄντα εὐδαιμονίαν, ἃ Μωυσῆς ὀνόματι συνθέτῳ καλεῖν εἴωθεν ὁλοκαρπώματα.
70Topraktan biten bitkilerde ne meyve ağaçtır ne de ağaç meyvedir; psykhēde yetişenlerde ise fidanlar baştan sona meyve tabiatına dönüşmüştür: phronēsis fidanı,
ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἐκ γῆς βλαστανόντων οὔθ’ ὁ καρπός ἐστι δένδρα οὔτε τὰ δένδρα καρπός, ἐπὶ δὲ τῶν ἐν ψυχῇ φυομένων ὅλα δι’ ὅλων εἰς καρποῦ φύσιν μεταβέβληκε τὰ ἔρνη, τὸ φρονήσεως,
71adalet, cesaret ve itidal fidanları. İçimizde böyle kaynaklar varken, insan soyunda bilgelik kıtlığı olduğunu ilan etmekten utanmıyor muyuz? Oysa onu, odunun içinde tüten bir kıvılcımı üfleyip alevlendirir gibi canlandırmak mümkündü. Ama asıl, en yakınımız ve en bize özgü şeyler olarak koşmamız gereken şeylere karşı büyük bir üşengeçlik ve sürekli bir gevşeklik içindeyiz; güzellik ve iyiliğin tohumlarını bozan da bunlardır. Geride bırakmamız gereken şeylere ise doymak bilmez bir istek ve özlem duyuyoruz.
τὸ δικαιοσύνης, τὸ ἀνδρείας, τὸ σωφροσύνης. ἔχοντες οὖν τοιαύτας παρ’ ἑαυτοῖς ἀφορμὰς οὐκ ἐρυθριῶμεν ἔνδειαν σοφίας ἀνθρώπων γένει καταγγέλλοντες, ἣν δυνατὸν ἦν ἐκφυσήσαντας καθάπερ ἐν ὕλῃ σπινθῆρα τυφόμενον ζωπυρῆσαι; ἀλλὰ γὰρ πρὸς ἃ μὲν σπεύδειν ἐχρῆν ὡς συγγενέστατα καὶ οἰκειότατα, πολὺς ὄκνος καὶ ῥᾳθυμία συνεχής, ὑφ’ ὧν τὰ καλοκἀγαθίας σπέρματα διαφθείρεται, ὧν δὲ εἰκὸς ἦν ὑστερίζειν, ἵμερος καὶ πόθος ἄπληστος.
72Bu yüzden kara da deniz de zenginlerle, ünlülerle ve hazlarına düşkün olanlarla doludur; aklı başında, adil ve erdemli olanların sayısı ise azdır. Ama az olan, nadir olsa da yok değildir.
διὰ τοῦτο πλουσίων μὲν καὶ ἐνδόξων καὶ ταῖς ἡδοναῖς χρωμένων μεστὴ γῆ καὶ θάλαττα, φρονίμων δὲ καὶ δικαίων καὶ ἀστείων ὀλίγος ἀριθμός· τὸ δὲ ὀλίγον, εἰ καὶ σπάνιον, οὐκ ἀνύπαρκτον.
73Bunun tanığı Yunan dünyası da barbar dünyası da. Yunanlılar arasında, haklı olarak "yedi bilge" adını alan kişiler yetişmiştir; onlardan önce ve sonra da başkalarının olgunluğa erdiği muhtemeldir. Bunların daha eski olanlarının hatırası zamanın uzunluğuyla silinmiştir; hâlâ yeni sayılanlarınki ise çağdaşlarında yaygın olan ilgisizlik yüzünden sönüp gitmektedir.
μάρτυς δὲ ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ βάρβαρος· ἐν τῇ μὲν γὰρ οἱ ἐτύμως ἑπτὰ σοφοὶ προσονομασθέντες ἤνθησαν, καὶ ἄλλων πρότερον καὶ αὖθις ὡς εἰκὸς ἀκμασάντων, ὧν ἡ μνήμη παλαιοτέρων μὲν ὄντων μήκει χρόνων ἠφανίσθη, νεαζόντων δὲ ἔτι διὰ τὴν ἐπιπολάζουσαν τῶν συνόντων ὀλιγωρίαν ἐξαμαυροῦται.
74Sözde ve işte öncü olan barbar dünyasında ise güzel ve iyi insanların pek kalabalık toplulukları vardır. İranlılar arasında magoslar vardır: bunlar gerçeği tanımak için tabiatın işlerini araştırırken, sessizlik içinde ilahî erdemlerin daha açık tecellileriyle hem kendileri sırra erdirilir hem başkalarını erdirirler. Hintliler arasında da gymnosofistler vardır: bunlar tabiat felsefesinin yanında ahlak felsefesine de emek verir ve bütün hayatlarını aretēnin bir sergisine çevirirler.
κατὰ δὲ τὴν βάρβαρον, ἐν ᾗ πρεσβευταὶ λόγων καὶ ἔργων, πολυανθρωπότατα στίφη καλῶν καὶ ἀγαθῶν ἐστιν ἀνδρῶν· ἐν Πέρσαις μὲν τὸ μάγων, οἳ τὰ φύσεως ἔργα διερευνώμενοι πρὸς ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας καθ’ ἡσυχίαν τὰς θείας ἀρετὰς τρανοτέραις ἐμφάσεσιν ἱεροφαντοῦνταί τε καὶ ἱεροφαντοῦσιν· ἐν Ἰνδοῖς δὲ τὸ γυμνοσοφιστῶν, οἳ πρὸς τῇ φυσικῇ καὶ τὴν ἠθικὴν φιλοσοφίαν διαπονοῦντες ὅλον ἐπίδειξιν ἀρετῆς πεποίηνται τὸν βίον.
75Yahudilerin pek kalabalık milletinin hiç de az olmayan bir kısmının yurt edindiği Filistin Suriyesi de güzellik ve iyilik bakımından kısır değildir. Orada sayıları dört bini aşan, Essaioi adıyla anılan bazı kimseler vardır. Bana kalırsa bu ad, Yunancanın kurallarına tam uymasa da, hosiotēs, yani kutsallık kelimesinden türemiştir; çünkü onlar tanrının en has hizmetkârları olmuşlardır: hayvan kurban ederek değil, kendi zihinlerini kutsallığa yaraşır hâle getirmeye özen göstererek.
Ἔστι δὲ καὶ ἡ Παλαιστίνη Συρία καλοκἀγαθίας οὐκ ἄγονος, ἣν πολυανθρωποτάτου ἔθνους τῶν Ἰουδαίων οὐκ ὀλίγη μοῖρα νέμεται. λέγονταί τινες παρ’ αὐτοῖς ὄνομα Ἐσσαῖοι, πλῆθος ὑπερτετρακισχίλιοι, κατ’ ἐμὴν δόξαν—οὐκ ἀκριβεῖ τύπῳ διαλέκτου ‘Eλληνικῆς—παρώνυμοι ὁσιότητος, ἐπειδὴ κἀν τοῖς μάλιστα θεραπευταὶ θεοῦ γεγόνασιν, οὐ ζῷα καταθύοντες, ἀλλ’ ἱεροπρεπεῖς τὰς ἑαυτῶν διανοίας κατασκευάζειν ἀξιοῦντες.
76Bunlar her şeyden önce köylerde yaşarlar ve şehirlerde yaşayanların alışkanlık hâline gelmiş kanunsuzlukları yüzünden şehirlerden uzak dururlar; çünkü bozuk havadan hastalık bulaştığı gibi, birlikte yaşanılan insanlardan da psykhēlere tedavisi olmayan bir etki geçtiğini bilirler. Kimi toprağı işler, kimi barışa hizmet eden zanaatlarla uğraşır; böylece hem kendilerine hem yakınlarına yararlı olurlar. Gümüş ve altın biriktirmez, gelir hevesiyle geniş topraklar edinmezler; yalnız hayatın zorunlu ihtiyaçlarına yetecek kadarını sağlarlar.
οὗτοι τὸ μὲν πρῶτον κωμηδὸν οἰκοῦσι τὰς πόλεις ἐκτρεπόμενοι διὰ τὰς τῶν πολιτευομένων χειροήθεις ἀνομίας, εἰδότες ἐκ τῶν συνόντων ὡς ἀπ’ ἀέρος φθοροποιοῦ νόσον ἐγγινομένην προσβολὴν ψυχαῖς ἀνίατον· ὧν οἱ μὲν γεωπονοῦντες, οἱ δὲ τέχνας μετιόντες ὅσαι συνεργάτιδες εἰρήνης, ἑαυτούς τε καὶ τοὺς πλησιάζοντας ὠφελοῦσιν, οὐκ ἄργυρον καὶ χρυσὸν θησαυροφυλακοῦντες οὐδ’ ἀποτομὰς γῆς μεγάλας κτώμενοι δι’ ἐπιθυμίαν προσόδων, ἀλλ’ ὅσα πρὸς τὰς ἀναγκαίας τοῦ βίου χρείας ἐκπορίζοντες.
77Neredeyse bütün insanlar arasında parasız ve mülksüz olan yalnız onlardır; ama bu durum talihsizlikten çok kendi seçimlerinden geldiği için en zengin insanlar sayılırlar. Çünkü az şeyle yetinmeyi ve kanaatkârlığı bolluk sayarlar; gerçekten de öyledir.
μόνοι γὰρ ἐξ ἁπάντων σχεδὸν ἀνθρώπων ἀχρήματοι καὶ ἀκτήμονες γεγονότες ἐπιτηδεύσει τὸ πλέον ἢ ἐνδείᾳ εὐτυχίας πλουσιώτατοι νομίζονται, τὴν ὀλιγοδεΐαν καὶ εὐκολίαν, ὅπερ ἐστί, κρίνοντες περιουσίαν.
78Aralarında ok, mızrak, hançer, miğfer, zırh ya da kalkan yapan, genel olarak silah ya da savaş makinesi yapan, savaşa ilişkin herhangi bir işle uğraşan tek kişi bulamazsınız. Barış zamanının insanı kolayca kötülüğe kaydıran işleriyle de uğraşmazlar: ticaretten, esnaflıktan, gemi işletmeciliğinden rüyalarında bile haberleri yoktur, çünkü açgözlülüğe kapı açan her şeyi kendilerinden uzaklaştırırlar.
βελῶν ἢ ἀκόντων ἢ ξιφιδίων ἢ κράνους ἢ θώρακος ἢ ἀσπίδος οὐδένα παρ’ αὐτοῖς ἂν εὕροις δημιουργὸν οὐδὲ συνόλως ὁπλοποιὸν ἢ μηχανοποιὸν ἤ τι τῶν κατὰ πόλεμον ἐπιτηδεύοντα· ἀλλ’ οὐδὲ ὅσα τῶν κατ’ εἰρήνην εὐόλισθα εἰς κακίαν· ἐμπορίας γὰρ ἢ καπηλείας ἢ ναυκληρίας οὐδ’ ὄναρ ἴσασι, τὰς εἰς πλεονεξίαν ἀφορμὰς ἀποδιοπομπούμενοι.
79Aralarında tek bir köle bile yoktur; hepsi özgürdür ve birbirlerine karşılıklı hizmet ederler. Köle sahiplerini mahkûm ederler: yalnız eşitliği bozdukları için adaletsiz olarak değil, tabiatın hükmünü ortadan kaldırdıkları için dinsiz olarak da. Çünkü tabiat bütün insanları bir anne gibi aynı biçimde doğurup beslemiş ve onları sözde değil, gerçekten öz kardeşler yapmıştır. Sinsi açgözlülük ise üstün gelip bu akrabalığı sarsmış, yakınlığın yerine yabancılığı, dostluğun yerine düşmanlığı koymuştur.
δοῦλός τε παρ’ αὐτοῖς οὐδὲ εἷς ἐστιν, ἀλλ’ ἐλεύθεροι πάντες ἀνθυπουργοῦντες ἀλλήλοις· καταγινώσκουσί τε τῶν δεσποτῶν, οὐ μόνον ὡς ἀδίκων, ἰσότητα λυμαινομένων, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀσεβῶν, θεσμὸν φύσεως ἀναιρούντων, ἣ πάντας ὁμοίως γεννήσασα καὶ θρεψαμένη μητρὸς δίκην ἀδελφοὺς γνησίους, οὐ λεγομένους ἀλλ’ ὄντας ὄντως, ἀπειργάσατο· ὧν τὴν συγγένειαν ἡ ἐπίβουλος πλεονεξία παρευημερήσασα διέσεισεν, ἀντ’ οἰκειότητος ἀλλοτριότητα καὶ ἀντὶ φιλίας ἔχθραν ἐργασαμένη.
80Felsefenin mantık kısmını, aretēyi edinmek için gerekli olmadığından laf avcılarına, tabiat kısmını da insan tabiatını aştığından gökyüzü gevezelerine bırakırlar; yalnız bu kısmın tanrının varlığı ve evrenin oluşu üzerine felsefe yapan bölümünü bunun dışında tutarlar. Ahlak kısmına ise, atalarının kanunlarını kendilerine eğitici edinerek, büyük emek verirler; bu kanunları bir insan psykhēsinin ilahî bir coşkuya kapılmadan tasarlaması imkânsızdır.
φιλοσοφίας τε τὸ μὲν λογικὸν ὡς οὐκ ἀναγκαῖον εἰς κτῆσιν ἀρετῆς λογοθήραις, τὸ δὲ φυσικὸν ὡς μεῖζον ἢ κατὰ ἀνθρωπίνην φύσιν μετεωρολέσχαις ἀπολιπόντες, πλὴν ὅσον αὐτοῦ περὶ ὑπάρξεως θεοῦ καὶ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως φιλοσοφεῖται, τὸ ἠθικὸν εὖ μάλα διαπονοῦσιν ἀλείπταις χρώμενοι τοῖς πατρίοις νόμοις, οὓς ἀμήχανον ἀνθρωπίνην ἐπινοῆσαι ψυχὴν ἄνευ κατοκωχῆς ἐνθέου.
81Bu kanunları başka zamanlarda da öğrenirler, ama özellikle yedinci günlerde. Çünkü yedinci gün kutsal sayılır; o gün öteki işleri bırakıp sinagog denen kutsal yerlere gelirler. Orada yaşlarına göre sıralanmış olarak, gençler yaşlıların altında otururlar ve yaraşır bir edeple dinlemeye hazır dururlar.
τούτους ἀναδιδάσκονται μὲν καὶ παρὰ τὸν ἄλλον χρόνον, ἐν δὲ ταῖς ἑβδόμαις διαφερόντως. ἱερὰ γὰρ ἡ ἑβδόμη νενόμισται, καθ’ ἣν τῶν ἄλλων ἀνέχοντες ἔργων, εἰς ἱεροὺς ἀφικνούμενοι τόπους, οἳ καλοῦνται συναγωγαί, καθ’ ἡλικίας ἐν τάξεσιν ὑπὸ πρεσβυτέροις νέοι καθέζονται, μετὰ κόσμου τοῦ προσήκοντος ἔχοντες ἀκροατικῶς.
82Sonra biri kitapları alıp okur, en tecrübelilerden bir başkası da öne çıkıp anlaşılmayan yerleri açıklar; çünkü onlar, eskilerin yoluna özenerek felsefelerinin çoğunu sembollerle yaparlar.
εἶθ’ εἷς μέν τις τὰς βίβλους ἀναγινώσκει λαβών, ἕτερος δὲ τῶν ἐμπειροτάτων ὅσα μὴ γνώριμα παρελθὼν ἀναδιδάσκει· τὰ γὰρ πλεῖστα διὰ συμβόλων ἀρχαιοτρόπῳ ζηλώσει παρ’ αὐτοῖς φιλοσοφεῖται.
83Onlara dindarlık, kutsallık, adalet, ev yönetimi, şehir yönetimi, gerçekten iyi, kötü ve ne iyi ne kötü olan şeylerin epistēmēsi, yapılması gerekenleri seçmek ve zıtlarından kaçınmak öğretilir. Bunun için üçlü bir ölçüt ve kural kullanırlar: tanrı sevgisi, aretē sevgisi ve insan sevgisi.
παιδεύονται δὲ εὐσέβειαν, ὁσιότητα, δικαιοσύνην, οἰκονομίαν, πολιτείαν, ἐπιστήμην τῶν πρὸς ἀλήθειαν ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ ἀδιαφόρων, αἱρέσεις ὧν χρὴ καὶ φυγὰς τῶν ἐναντίων, ὅροις καὶ κανόσι τριττοῖς χρώμενοι, τῷ τε φιλοθέῳ καὶ φιλαρέτῳ καὶ φιλανθρώπῳ.
84Tanrı sevgisinin sayısız örneğini verirler: bütün hayat boyunca kesintisiz ve sürekli bir iffet, yemin etmemek, yalan söylememek, ilahî olanın bütün iyiliklerin sebebi olduğuna, hiçbir kötülüğün sebebi olmadığına inanmak. Aretē sevgisinin örnekleri: parayı, şöhreti ve hazzı sevmemek, kendine hâkim olmak, dayanıklılık; ayrıca az şeyle yetinmek, sadelik, kanaatkârlık, kibirsizlik, kanuna bağlılık, sebat ve bunlara benzer şeyler. İnsan sevgisinin örnekleri ise iyi niyet, eşitlik ve sözle anlatılamayacak kadar üstün bir ortaklıktır; bu ortaklık hakkında birkaç şey söylemek yersiz olmaz.
τοῦ μὲν οὖν φιλοθέου δείγματα παρέχονται μυρία· τὴν παρ’ ὅλον τὸν βίον συνεχῆ καὶ ἐπάλληλον ἁγνείαν, τὸ ἀνώμοτον, τὸ ἀψευδές, τὸ πάντων μὲν ἀγαθῶν αἴτιον, κακοῦ δὲ μηδενὸς νομίζειν εἶναι τὸ θεῖον· τοῦ δὲ φιλαρέτου τὸ ἀφιλοχρήματον, τὸ ἀφιλόδοξον, τὸ ἀφιλήδονον, τὸ ἐγκρατές, τὸ καρτερικόν, ἔτι δὲ ὀλιγοδεΐαν, ἀφέλειαν, εὐκολίαν, τὸ ἄτυφον, τὸ νόμιμον, τὸ εὐσταθές, καὶ ὅσα τούτοις ὁμοιότροπα· τοῦ δὲ φιλανθρώπου εὔνοιαν, ἰσότητα, τὴν παντὸς λόγου κρείττονα κοινωνίαν, περὶ ἧς οὐκ ἄκαιρον βραχέα εἰπεῖν.
85Her şeyden önce, hiç kimsenin herkesin ortak malı olmayan, yalnız kendine ait bir evi yoktur. Çünkü topluluklar hâlinde birlikte oturmalarının yanı sıra, evleri başka yerlerden gelen aynı yolun yolcularına da açıktır.
πρῶτον μὲν τοίνυν οὐδενὸς οἰκία τίς ἐστιν ἰδία, ἣν οὐχὶ πάντων εἶναι κοινὴν συμβέβηκε· πρὸς γὰρ τῷ κατὰ θιάσους συνοικεῖν ἀναπέπταται καὶ τοῖς ἑτέρωθεν ἀφικνουμένοις τῶν ὁμοζήλων.
86Sonra hepsinin tek bir kasası ve ortak harcamaları vardır; giysiler de ortaktır, ortak sofralar kurdukları için yiyecekler de ortaktır. Aynı çatı altında oturmanın, aynı hayatı sürmenin, aynı sofrayı paylaşmanın bundan daha fazla fiilen gerçekleştiği başka bir topluluk bulamazsınız. Bu da yerindedir; çünkü gün boyu çalışıp ücret olarak ne alırlarsa kendilerine ayırmazlar, ortaya koyarlar ve bundan doğan yararı kullanmak isteyen herkesin ortak malı yaparlar.
εἶτ’ ἐστὶ ταμεῖον ἓν πάντων καὶ δαπάναι ⟨κοιναί⟩, καὶ κοιναὶ μὲν ἐσθῆτες, κοιναὶ δὲ τροφαὶ συσσίτια πεποιημένων· τὸ γὰρ ὁμωρόφιον ἢ ὁμοδίαιτον ἢ ὁμοτράπεζον οὐκ ἄν τις εὕροι παρ’ ἑτέροις μᾶλλον ἔργῳ βεβαιούμενον· καὶ μήποτ’ εἰκότως· ὅσα γὰρ ἂν μεθ’ ἡμέραν ἐργασάμενοι λάβωσιν ἐπὶ μισθῷ, ταῦτ’ οὐκ ἴδια φυλάττουσιν, ἀλλ’ εἰς μέσον προτιθέντες κοινὴν τοῖς ἐθέλουσι χρῆσθαι τὴν ἀπ’ αὐτῶν παρασκευάζουσιν ὠφέλειαν.
87Hastalar bir şey kazanamıyorlar diye ihmal edilmez; tedavileri için gerekenler ortak kasada hazırdır, böylece büyük bir bolluktan hiç çekinmeden harcayabilirler. Yaşlılara saygı ve özen gösterilir: öz çocuklarının binlerce eli ve binlerce düşüncesiyle, her türlü bolluk içinde ihtiyarlıkları bakılan anne babalar gibi.
οἵ τε νοσοῦντες οὐχ ὅτι πορίζειν ἀδυνατοῦσιν ἀμελοῦνται, τὰ πρὸς τὰς νοσηλείας ἐκ τῶν κοινῶν ἔχοντες ἐν ἑτοίμῳ, ὡς μετὰ πάσης ἀδείας ἐξ ἀφθονωτέρων ἀναλίσκειν. αἰδὼς δ’ ἐστὶ πρεσβυτέρων καὶ φροντίς, οἷα γονέων ὑπὸ γνησίων παίδων χερσὶ καὶ διανοίαις μυρίαις ἐν ἀφθονίᾳ τῇ πάσῃ γηροτροφουμένων.
88Yunanca kelimelerin inceliklerine takılmayan felsefe, işte böyle aretē atletleri yetiştirir: onlara alıştırma olarak övgüye değer eylemleri verir; köleleştirilemez özgürlük de bu eylemlerle sağlamlaşır.
τοιούτους ἡ δίχα περιεργίας Ἑλληνικῶν ὀνομάτων ἀθλητὰς ἀρετῆς ἀπεργάζεται φιλοσοφία, γυμνάσματα προτιθεῖσα τὰς ἐπαινετὰς πράξεις, ἐξ ὧν ἡ ἀδούλωτος ἐλευθερία βεβαιοῦται.
89Bunun işareti şudur: bu ülkede zaman zaman, tabiatları ve prohairesisleri birbirinden farklı birçok hükümdar baş göstermiştir. Kimileri yırtıcı hayvanların vahşiliğini acımasızlıkta geçmeye çalıştı; zulmün hiçbir türünü eksik bırakmadılar, uyruklarını sürü sürü boğazladılar, hatta onları daha canlıyken aşçılar gibi parça parça, uzuv uzuv doğradılar; insanların işlerini gözeten adalet onları da aynı felaketlere uğratana kadar durmadılar.
σημεῖον δέ· πολλῶν κατὰ καιροὺς ἐπαναστάντων τῇ χώρᾳ δυναστῶν καὶ φύσεσι καὶ προαιρέσεσι χρησαμένων διαφερούσαις — οἱ μὲν γὰρ πρὸς τὸ ἀτίθασον ἀγριότητα θηρίων ἐκνικῆσαι σπουδάσαντες, οὐδὲν παραλιπόντες τῶν εἰς ὠμότητα, τοὺς ὑπηκόους ἀγεληδὸν ἱερεύοντες ἢ καὶ ζῶντας ἔτι μαγείρων τρόπον κατὰ μέρη καὶ μέλη κρεουργοῦντες ἄχρι τοῦ τὰς αὐτὰς ὑπομεῖναι συμφορὰς ὑπὸ τῆς τὰ ἀνθρώπεια ἐφορώσης δίκης οὐκ ἐπαύσαντο·
90Kimileri de bu çılgınlığı ve kudurmuşluğu başka türlü bir kötülüğe çevirdiler: anlatılmaz bir hınçla iş gördüler; sessizce konuşup yumuşak bir sesin ardına gizlenseler de kinci karakterlerini belli ettiler; zehirli köpekler gibi kuyruk sallayarak yaklaşıp tedavisi olmayan kötülüklere sebep oldular ve şehir şehir, kurbanlarının unutulmaz felaketlerini kendi dinsizliklerinin ve insan düşmanlıklarının anıtları olarak geride bıraktılar.
οἱ δὲ τὸ παρακεκινημένον καὶ λελυττηκὸς εἰς ἑτέρας εἶδος κακίας μεθαρμοσάμενοι, πικρίαν ἄλεκτον ἐπιτηδεύσαντες, ἡσυχῇ διαλαλοῦντες, ἠρεμαιοτέρας φωνῆς ὑποκρίσει βαρύμηνι ἦθος ἐπιδεικνύμενοι, κυνῶν ἰοβόλων τρόπον προσσαίνοντες, ἀνιάτων γενόμενοι κακῶν αἴτιοι, κατὰ πόλεις μνημεῖα τῆς ἑαυτῶν ἀσεβείας καὶ μισανθρωπίας ἀπέλιπον τὰς τῶν πεπονθότων ἀλήστους συμφοράς—,
91Yine de ne pek acımasız olanlardan ne de çok hilekâr ve sinsi olanlardan hiçbiri, sözünü ettiğimiz Essaioi'yi, yani kutsallar topluluğunu suçlayabildi. Hepsi bu insanların güzellik ve iyiliği karşısında güçsüz kaldı; onlara tabiatça kendi kanunlarıyla yaşayan özgür insanlar gibi davrandılar, ortak sofralarını ve sözle anlatılamayacak kadar üstün ortaklıklarını övdüler. Bu ortaklık, mükemmel ve son derece mesut bir hayatın en açık örneğidir.
ἀλλὰ γὰρ οὐδεὶς οὔτε τῶν σφόδρα ὠμοθύμων οὔτε τῶν πάνυ δολερῶν καὶ ὑπούλων ἴσχυσε τὸν λεχθέντα τῶν Ἐσσαίων ἢ ὁσίων ὅμιλον αἰτιάσασθαι, πάντες δὲ ἀσθενέστεροι τῆς τῶν ἀνδρῶν καλοκἀγαθίας γενόμενοι καθάπερ αὐτονόμοις καὶ ἐλευθέροις οὖσιν ἐκ φύσεως προσηνέχθησαν, ᾄδοντες αὐτῶν τὰ συσσίτια καὶ τὴν παντὸς λόγου κρείττονα κοινωνίαν, ἣ βίου τελείου καὶ σφόδρα εὐδαίμονός ἐστι σαφέστατον δεῖγμα.
92Kimileri kalabalıklar içindeki erdemlerin mükemmel olmadığını, ancak birlikte büyüme ve ilerleme noktasında kaldığını düşündüğü için, tek tek iyi insanların hayatlarını da tanık olarak getirmeliyiz; bunlar özgürlüğün en açık delilleridir.
Χρὴ δ’, ἐπειδὴ τὰς ἐν τοῖς πλήθεσιν ἀρετὰς οὐκ οἴονταί τινες εἶναι τελείας, ἀλλ’ ἄχρι συναυξήσεως καὶ ἐπιδόσεως αὐτὸ μόνον ἵστασθαι, μάρτυρας βίους τῶν κατὰ μέρος ἀνδρῶν ἀγαθῶν παραγαγεῖν, οἳ σαφέσταται πίστεις ἐλευθερίας εἰσί.
93Kalanos soyca Hintliydi ve gymnosofistlerdendi. Çağındaki herkesten daha dayanıklı sayılırdı; yalnız kendi yurttaşları değil, pek nadir görülen bir şey olarak yabancı ve düşman krallar da ona hayran kalmıştı. Çünkü övgüye değer sözleri erdemli işlerle birbirine dokumuştu.
Κάλανος ἦν Ἰνδὸς γένος τῶν γυμνοσοφιστῶν· οὗτος καρτερικώτατος τῶν κατ’ αὐτὸν ἁπάντων νομισθεὶς οὐ μόνον ὑπὸ τῶν ἐγχωρίων ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀλλοφύλων, ὃ δὴ σπανιώτατόν ἐστιν, ἐχθρῶν βασιλέων ἐθαυμάσθη, λόγοις ἐπαινετοῖς σπουδαῖα ἔργα συνυφήνας.
94Makedonyalı İskender, barbar dünyasındaki bilgeliği, asıl tablodan çıkarılmış bir kopya ve taklit gibi Yunanlılara göstermek istediğinden, önce Kalanos'tan kendisiyle birlikte yolculuğa çıkmasını rica etti; bunun ona bütün Asya'da ve bütün Avrupa'da en büyük şöhreti kazandıracağını söyledi. İkna edemeyince de onu peşinden gelmeye zorlayacağını söyledi.
Ἀλέξανδρος γοῦν ὁ Μακεδὼν βουλόμενος ἐπιδείξασθαι τῇ Ἑλλάδι τὴν ἐν τῇ βαρβάρῳ σοφίαν, καθάπερ ἀπ’ ἀρχετύπου γραφῆς ἀπεικόνισμα καὶ μίμημα, τὸ μὲν πρῶτον παρεκάλει Κάλανον συναποδημῆσαι, μέγιστον περιποιήσοντα κλέος ⟨ἐν⟩ ὅλῃ Ἀσίᾳ καὶ ὅλῃ Εὐρώπῃ. ὡς δ’ οὐκ ἔπειθεν, ἀναγκάσειν ἔφη συνακολουθεῖν·
95Kalanos ise tam yerinde ve asilce şöyle karşılık verdi: "İskender, istemediğim şeyleri yapmaya zorlanırsam, beni Yunanlılara neye değer biri olarak göstereceksin?" Bu söz açık sözlülükle, onu söyleyen nous ise çok daha fazla özgürlükle dolu değil mi? Üstelik o, seslerden daha kalıcı olan yazıyla da köleleştirilemez bir karakterin açık izlerini taşa kazır gibi kaydetmiştir.
ὁ δὲ εὐθυβόλως πάνυ καὶ εὐγενῶς "τίνος οὖν“ εἶπεν "ἄξιόν με τοῖς Ἕλλησιν ἐπιδείξεις, Ἀλέξανδρε, εἴ γε ἀναγκασθήσομαι ποιεῖν ἃ μὴ βούλομαι;“ ἆρ’ οὐ γέμων μὲν παρρησίας ὁ λόγος, πολὺ δὲ μᾶλλον ἐλευθερίας ὁ νοῦς; ἀλλὰ γὰρ καὶ ἐν τοῖς βεβαιοτέροις φωνῶν γράμμασιν ἤθους ἀδουλώτου τύπους ἐστηλίτευσεν ἀριδήλους.
96Krala gönderdiği mektup bunu gösterir:
"Kalanos'tan İskender'e. Dostların seni Hint filozoflarına el kaldırmaya ve zor kullanmaya ikna ediyor; oysa onlar bizim işlerimizi rüyalarında bile görmemişlerdir. Bedenleri bir yerden bir yere taşıyabilirsin, ama psykhēleri istemedikleri şeyleri yapmaya, tuğlaları ve kütükleri konuşturabileceğinden daha fazla zorlayamazsın. Ateş canlı bedenlere en büyük acıları verir ve onları yok eder; biz bunun üstüne çıkarız, canlı canlı yanarız. Bizi tercih etmediğimiz şeyleri yapmaya zorlayabilecek ne bir kral vardır ne de bir hükümdar. Yunanların filozoflarına, onlardan bayram toplantıları için söz hazırlayanlara benzemeyiz; bizde işler sözlere, sözler işlere uyar. *** Kısa sözlerin başka bir gücü vardır; kutluluk ve özgürlük kazandırırlar."
μηνύει δὲ ἡ πεμφθεῖσα ἐπιστολὴ τῷ βασιλεῖ· „Κάλανος Ἀλεξάνδρῳ. Φίλοι πείθουσί σε χεῖρας καὶ ἀνάγκην προσφέρειν Ἰνδῶν φιλοσόφοις οὐδ’ ἐν ὕπνοις ἑωρακότες ἡμέτερα ἔργα. σώματα μὲν γὰρ μετοίσεις ἐκ τόπου εἰς τόπον, ψυχὰς δὲ οὐκ ἀναγκάσεις ποιεῖν ἃ μὴ βούλονται μᾶλλον ἢ πλίνθους καὶ ξύλα φωνὴν ἀφεῖναι. πῦρ μεγίστους τοῖς ζῶσι σώμασι πόνους καὶ φθορὰν ἐργάζεται· τούτου ὑπεράνω ἡμεῖς γινόμεθα, ζῶντες καιόμεθα. οὐκ ἔστι βασιλεὺς οὐδὲ ἄρχων, ὃς ἀναγκάσει ἡμᾶς ποιεῖν ἃ μὴ προαιρούμεθα. Ἑλλήνων δὲ φιλοσόφοις οὐκ ἐξομοιούμεθα, ὅσοι αὐτῶν εἰς πανήγυριν λόγους ἐμελέτησαν, ἀλλὰ λόγοις ἔργα παρ’ ἡμῖν ἀκόλουθα καὶ ἔργοις λόγοι· *** βραχεῖς ἄλλην ἔχουσι δύναμιν καὶ μακαριότητα καὶ ἐλευθερίαν περιποιοῦντες.“
97Böyle beyanlar ve düşünceler karşısında Zenon'un şu sözünü yüksek sesle tekrarlamak yerinde olmaz mı: "Havayla dolu bir tulumu suya batırmak, erdemlilerden herhangi birini istemediği bir şeyi zorla yaptırmaktan daha kolaydır." Çünkü doğru logosun sağlam öğretilerle kas gibi güçlendirdiği psykhē boyun eğmez ve yenilmez.
Ἐπὶ δὴ τοιαύταις ἀποφάσεσι καὶ γνώμαις ἆρ’ οὐκ ἄξιον τὸ Ζηνώνειον ἐπιφωνῆσαι, ὅτι „θᾶττον ἂν ἀσκὸν βαπτίσαι τις πλήρη πνεύματος ἢ βιάσαιτο τῶν σπουδαίων ὁντινοῦν ἄκοντα δρᾶσαί τι τῶν ἀβουλήτων“; ἀνένδοτος γὰρ ψυχὴ καὶ ἀήττητος, ἣν ὁ ὀρθὸς λόγος δόγμασι παγίοις ἐνεύρωσε.
98Erdemlilerin özgürlüğüne şairler ve yazarlar da tanıklık eder. Yunanlılar da barbarlar da neredeyse kundaktan başlayarak onların düşünceleriyle beslenir ve karakterlerini iyileştirirler: kusurlu bir yetiştirilme ve yaşayış yüzünden psykhēlerinde sahteleşmiş ne varsa yeniden damgalayıp geçer akçeye çevirirler.
Τῆς δὲ σπουδαίων ἐλευθερίας μάρτυρές εἰσι ποιηταὶ καὶ συγγραφεῖς, ὧν ταῖς γνώμαις Ἕλληνες ὁμοῦ καὶ βάρβαροι σχεδὸν ἐξ αὐτῶν σπαργάνων ἐντρεφόμενοι βελτιοῦνται τὰ ἤθη, πᾶν ὅσον ἐξ ὑπαιτίου τροφῆς καὶ διαίτης ἐν ταῖς ψυχαῖς κεκιβδήλευται μεταχαραττόμενοι πρὸς τὸ δόκιμον.
99Bak, Euripides'te Herakles ne diyor:
"Yak, kavur etlerimi, doy bana, iç kara kanımı; çünkü yıldızlar yerin altına iner, yer esire yükselir benden sana dalkavukça bir söz çıkmadan önce."
Gerçekten de dalkavukluk, yaltaklık ve sözlerin düşüncelerle çatıştığı ikiyüzlülük, köleye en çok yaraşan şeylerdir; temiz bir vicdandan sahtelik olmaksızın, içtenlikle özgürce konuşmak ise soylulara yaraşır.
ἴδε γοῦν οἷα παρ’ Εὐριπίδῃ φησὶν ὁ Ἡρακλῆς· "πίμπρα, κάταιθε σάρκας, ἐμπλήσθητί μου πίνων κελαινὸν αἷμα· πρόσθε γὰρ κάτω γῆς εἶσιν ἄστρα γῆ τ’ ἄνεις’ εἰς αἰθέρα, πρὶν ἐξ ἐμοῦ σοι θῶπ’ ἀπαντῆσαι λόγον.“ τῷ γὰρ ὄντι θωπεία μὲν καὶ κολακεία καὶ ὑπόκρισις, ἐν οἷς λόγοι γνώμαις διαμάχονται, δουλοπρεπέστατα, τὸ δὲ ἀνόθως καὶ γνησίως ἐκ καθαροῦ τοῦ συνειδότος ἐλευθεροστομεῖν εὐγενέσιν ἁρμόττον.
100Yine aynı erdemli kişiyi düşün: satılırken bile hizmetkâr gibi görünmüyor, görenleri şaşkına çeviriyor; sanki yalnız özgür değil, kendisini satın alanın efendisi de olacakmış gibi.
πάλιν τὸν αὐτὸν σπουδαῖον οὐχ ὁρᾷς, ὅτι οὐδὲ πωλούμενος θεράπων εἶναι δοκεῖ, καταπλήττων τοὺς ὁρῶντας, ὡς οὐ μόνον ἐλεύθερος ὢν ἀλλὰ καὶ δεσπότης ἐσόμενος τοῦ πριαμένου;
101Nitekim Hermes, alıcı onun kötü bir köle olup olmadığını sorunca şöyle cevap verir:
"Hiç de kötü değil, tam tersine: duruşu ağırbaşlı, ne alçalmış ne de bir köle gibi kaba etli; giysisine bakan onu parlak bulur, sopayı da iyi kullanır."
Alıcı da şöyle der:
"Kimse evine kendisinden üstün efendiler satın almak istemez; seni gören herkes korkar. Gözlerin ateş saçıyor, saldırmaya hazır bir boğanın aslana bakışı gibi."
Sonra şunu ekler:
"Sen sussan da görünüşün seni ele veriyor: itaat edecek biri değilsin, buyruk almaktan çok buyruk vermek istersin."
Syleus onu satın alıp tarlaya gönderdiğinde
ὁ γοῦν Ἑρμῆς πυνθανομένῳ μέν, εἰ φαῦλός ἐστιν, ἀποκρίνεται· "ἥκιστα φαῦλος, ἀλλὰ πᾶν τοὐναντίον πρὸς σχῆμα σεμνὸς κοὐ ταπεινὸς οὐδ’ ἄγαν εὔογκος ὡς ἂν δοῦλος, ἀλλὰ καὶ στολὴν ἰδόντι λαμπρὸς καὶ ξύλῳ δραστήριος. — οὐδεὶς δ’ ἐς οἴκους δεσπότας ἀμείνονας αὑτοῦ πρίασθαι βούλεται· σὲ δ’ εἰσορῶν πᾶς τις δέδοικεν. ὄμμα γὰρ πυρὸς γέμεις, ταῦρος λέοντος ὡς βλέπων πρὸς ἐμβολήν.“ εἶτ’ ἐπιλέγει· "τὸ εἶδος αὐτό σου κατηγορεῖ σιγῶντος, ὡς εἴης ἂν οὐχ ὑπήκοος, τάσσειν δὲ μᾶλλον ἢ ’πιτάσσεσθαι θέλοις.“ ἐπεὶ δὲ καὶ πριαμένου Συλέως εἰς ἀγρὸν ἐπέμφθη,
102tabiatının köleleştirilemez olduğunu işleriyle gösterdi: oradaki boğaların en iyisini Zeus'a kurban etmeyi bahane edip ziyafet çekti, bir yığın şarap getirdi ve güzelce uzanıp katıksız şarap içti.
διέδειξεν ἔργοις τὸ τῆς φύσεως ἀδούλωτον· τὸν μὲν γὰρ ἄριστον τῶν ἐκεῖ ταύρων καταθύσας Διὶ πρόφασιν εὐωχεῖτο, πολὺν δ’ οἶνον ἐκφορήσας ἀθρόον εὖ μάλα κατακλιθεὶς ἠκρατίζετο.
103Syleus gelip hem uğradığı zarara hem hizmetkârının tembelliğine ve aşırı küçümsemesine öfkelenince, Herakles ne yüzünün rengini ne yaptığı işi değiştirmeden, büyük bir pervasızlıkla şöyle dedi:
"Uzan da içelim; bu arada beni hemen dene, bakalım benden üstün çıkacak mısın."
Şimdi bu adamı efendisinin kölesi mi saymalı, yoksa efendisinin efendisi mi?
Συλεῖ δὲ ἀφικομένῳ καὶ δυσανασχετοῦντι ἐπί τε τῇ βλάβῃ καὶ τῇ τοῦ θεράποντος ῥᾳθυμίᾳ καὶ τῇ περιττῇ καταφρονήσει μηδὲν μήτε τῆς χρόας μήτε ὧν ἔπραττε μεταβαλὼν εὐτολμότατά φησι· "κλίθητι καὶ πίωμεν, ἐν τούτῳ δέ μου τὴν πεῖραν εὐθὺς λάμβαν’, εἰ κρείσσων ἔσῃ.“ τοῦτον οὖν πότερον δοῦλον ἢ κύριον ἀποφαντέον τοῦ δεσπότου,
104O ki yalnız özgür biri gibi davranmakla kalmıyor, kendisini satın alana buyruklar vermeye, dik başlılık ederse dövüp hırpalamaya, yardımcılar getirirse hepsini birden yok etmeye cüret ediyor. Öyleyse satış denen işlemlerin belgeleri, aleyhine yazıldıkları kişinin daha üstün gücü karşısında yenik düştüklerinde gülünç ve boş lakırdıdan ibarettir; yazısız kâğıtlardan daha geçersizdirler ve güvelerin, zamanın ya da küfün onları tamamen çürütmesi mukadderdir.
μὴ μόνον ἀπελευθεριάζειν ἀλλὰ καὶ ἐπιτάγματα ἐπιτάττειν τῷ κτησαμένῳ καὶ εἰ ἀφηνιάζοι τύπτειν καὶ προπηλακίζειν, εἰ δὲ καὶ βοηθοὺς ἐπάγοιτο, πάντας ἄρδην ἀπολλύναι τολμῶντα; γέλως οὖν ἂν εἴη καὶ φλυαρία πολλὴ τὰ κατὰ τὰς λεγομένας ὠνὰς γράμματα, ἐπειδὰν τῇ καθ’ ὧν γράφεται παρευημερηθῇ σθεναρωτέρᾳ δυνάμει, χαρτιδίων ἀγράφων ἀκυρότερα, ὑπὸ σέων ἢ χρόνου ἢ εὐρῶτος εἰς ἅπαν διαφθαρησόμενα.
105Ama biri şöyle diyecek: "Kahramanların erdemlerini delil olarak getirmemek gerekir. Onlar insan tabiatından daha büyük olup Olymposlularla yarışan varlıklardır; ölümsüz ve ölümlü tohumların karışmasından doğan karma bir soyları vardır, haklı olarak yarı tanrı diye anılırlar; içlerindeki ölümlü karışım yok olmayan payın hâkimiyeti altına girmiştir. Bu yüzden kendilerini köleleştirmeye çalışanları umursamamaları hiç de şaşırtıcı değildir." Öyle olsun. Peki Anaksarkhos ya da Elealı Zenon da kahraman mıydı, tanrılardan mı doğmuştu?
Ἀλλ’ οὐ χρή, φήσει τις, τὰς τῶν ἡρώων παράγειν εἰς πίστιν ἀρετάς· μείζους γὰρ ἢ κατὰ ἀνθρωπίνην φύσιν γενομένους Ὀλυμπίοις ἁμιλλᾶσθαι, μικτῆς γενέσεως, ἀθανάτων καὶ θνητῶν ἀνακραθέντων σπερμάτων, ἐπιλαχόντας, ἡμιθέους εἰκότως προσαγορευθέντας, τοῦ θνητοῦ μίγματος ὑπὸ τῆς ἀφθάρτου μερίδος κατακρατηθέντος, ὡς μηδὲν εἶναι παράδοξον, εἰ τῶν ἐπ’ αὐτοῖς δουλείαν τεχναζόντων ὠλιγώρουν. ἔστω ταῦτα. μὴ καὶ Ἀνάξαρχος ἢ Ζήνων ὁ Ἐλεάτης ἥρωες ἢ ἐκ θεῶν;
106Yine de tabiatça acımasız ve sert olan, onlara karşı daha da vahşileşen tiranlar onlara yeni icat edilmiş işkencelerle eziyet ettiğinde, sanki taşıdıkları bedenler başkasının, hatta düşmanlarının bedenleriymiş gibi, korkunç şeyleri büyük bir küçümsemeyle hiçe saydılar.
ἀλλ’ ὅμως ὑπὸ τυράννων ὠμοθύμων καὶ τὴν φύσιν πικρῶν ἔτι μᾶλλον ἐπ’ αὐτοῖς ἐκθηριωθέντων στρεβλούμενοι κεκαινουργημέναις αἰκίαις, ὥσπερ ἀλλότρια ἢ ἐχθρῶν ἐπιφερόμενοι σώματα, μάλα καταφρονητικῶς ἠλόγουν τῶν φοβερῶν.
107Çünkü psykhēlerini daha baştan, epistēmēye duydukları aşkla duygulara ortak olmaktan uzak durmaya, terbiyeye ve bilgeliğe sarılmaya alıştırmışlardı. Böylece onu bedenden göç etmiş bir hâle getirmiş, phronēsisle, cesaretle ve öteki erdemlerle bir arada yaşayan bir şey yapmışlardı.
τὴν γὰρ ψυχὴν ἐθίσαντες ἐξ ἀρχῆς δι’ ἐπιστήμης ἔρωτα τῆς μὲν πρὸς τὰ πάθη κοινωνίας ἀφίστασθαι, παιδείας δὲ καὶ σοφίας περιέχεσθαι, μετανάστιν μὲν σώματος εἰργάσαντο, φρονήσει δὲ καὶ ἀνδρείᾳ καὶ ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς σύνοικον ἀπέφηναν.
108Bu yüzden biri, söylenmemesi gereken bir sırrı açığa vurması için sorguya çekilip işkence tezgâhına gerildiğinde, tabiattaki en güçlü şeyler olan ateşten ve demirden daha güçlü olduğunu gösterdi: dilini dişleriyle koparıp işkencecisinin yüzüne fırlattı; zorla, istemeden de olsa, susulması güzel olan şeyleri ağzından kaçırmamak için.
τοιγαροῦν ὁ μὲν κρινόμενος καὶ κατατεινόμενος ὑπὲρ τοῦ τι τῶν ἀρρήτων ἐκλαλῆσαι, πυρὸς καὶ σιδήρου, τῶν ἐν τῇ φύσει κραταιοτάτων, φανεὶς δυνατώτερος, ἀποτραγὼν τοῖς ὀδοῦσι τὴν γλῶτταν εἰς τὸν βασανιστὴν ἠκόντισεν, ἵνα μηδ’ ἄκων ἃ καλὸν ἡσυχάζειν φθέγξηται βιασθείς.
109Öteki de büyük bir dayanıklılıkla şöyle dedi: "Anaksarkhos'un tulumunu havanda döv; Anaksarkhos'u dövemezsin ya." Cüretle dolu bu gözüpeklikler kahramanların soyluluğunu az buz aşmaz. Çünkü kahramanların şöhreti, kendi ellerinde olmayan bir şekilde, onları doğuranlardan gelir; bunlarınki ise isteyerek edinilen erdemlerdedir ve bu erdemler, onlara içtenlikle sarılanları ölümsüzleştirmeye yatkındır.
ὁ δὲ τλητικώτατα εἶπε· „πτίσσε τὸν Ἀναξάρχου ἀσκόν· Ἀνάξαρχον γὰρ οὐκ ἂν δύναιο." αὗται γέμουσαι θράσους αἱ εὐτολμίαι τὴν ἡρωϊκὴν εὐγένειαν οὐ μετρίως ὑπερβάλλουσι, διότι τοῖς μὲν τὸ κλέος ἐν τοῖς φυτεύσασιν ἀκούσιον, τῶν δ’ ἐν ἑκουσίοις ἀρεταῖς, αἳ τοὺς ἀδόλως χρωμένους ἀθανατίζειν πεφύκασι.
110Güreşçilerin ve pankration güreşçilerinin, şan tutkusu ve kazanma hırsıyla, bedenleri artık pes ettiğinde bile yalnız psykhēleriyle soluk alıp mücadeleyi sürdürdüklerini çok kez gördüm. Psykhēlerini korkunç şeyleri küçümsemeye alıştırdıkları için hayatlarının sonuna kadar dayanırlar.
Παλαιστὰς οἶδα καὶ παγκρατιαστὰς πολλάκις ὑπὸ φιλοτιμίας καὶ τῆς εἰς τὸ νικᾶν σπουδῆς, ἀπαγορευόντων αὐτοῖς τῶν σωμάτων, μόνῃ ψυχῇ διαπνέοντας ἔτι καὶ διαθλοῦντας, ἣν ἐθίσαντες καταφρονητικῶς ἔχειν τῶν φοβερῶν ἐγκαρτεροῦσιν ἄχρι τῆς τοῦ βίου τελευτῆς.
111Bedenin kuvveti için çalışanların, zafer umuduyla ya da kendi yenilgilerini görmemek için ölüm korkusunu ayaklar altına aldığını düşünüyoruz da, içlerindeki görünmeyen nousu, yani görünür biçimi bir ev gibi üzerinde taşıyan gerçek insanı çalıştıranların, onu felsefeden gelen sözlerle ve aretēnin işleriyle yağlayıp hazırlayanların, köleleştirilemeyen bir yürekle mukadder yolculuklarını tamamlamak için özgürlük uğruna ölmeye razı olmayacaklarını mı sanacağız?
εἶτ’ οἰόμεθα τοὺς μὲν ἀσκητὰς τῆς ἐν σώμασιν εὐτονίας ἐπιβεβηκέναι φόβῳ θανάτου ἢ δι’ ἐλπίδα νίκης ἢ ὑπὲρ τοῦ μὴ τὴν ἰδίαν ἧτταν ἐπιδεῖν, τοὺς δὲ τὸν ἀόρατον νοῦν γυμνάζοντας ἐν ἑαυτοῖς, ὃς ἀψευδῶς ἄνθρωπός ἐστιν οἶκον ἐπιφερόμενος τὸ αἰσθητὸν εἶδος, καὶ λόγοις μὲν τοῖς ἐκ φιλοσοφίας ἔργοις δὲ τῆς ἀρετῆς ἀλείφοντας οὐχ ὑπὲρ ἐλευθερίας ἐθελήσειν ἀποθνῄσκειν, ἵν’ ἐν ἀδουλώτῳ φρονήματι τὴν εἱμαρμένην ἀνύσωσι πορείαν;
112Söylendiğine göre kutsal bir yarışmada güçleri denk iki atlet, birbirine aynı darbeleri indirip aynı darbeleri yiyerek, ikisi de ölünceye kadar vazgeçmemiştir. Böyleleri için şöyle denebilir: "Zavallı, kendi gücün seni mahvedecek."
ἐν ἀγῶνί φασιν ἱερῷ δύο ἀθλητὰς ἰσορρόπῳ κεχρημένους ἀλκῇ, τὰ αὐτὰ ἀντιδρῶντάς τε καὶ ἀντιπάσχοντας, μὴ πρότερον ἀπειπεῖν ἢ ἑκάτερον τελευτῆσαι. „δαιμόνιε, φθίσει σε τὸ σὸν μένος", εἴποι τις ἂν ἐπὶ τῶν τοιούτων.
113Yabani zeytin ve kereviz çelenkleri uğruna ölüm yarışmacılar için şanlı sayılıyorsa, özgürlük uğruna ölüm bilgeler için çok daha şanlı değil midir? Doğrusunu söylemek gerekirse, özgürlük özlemi yalnız psykhēlere yerleşmiştir; sıradan bir parça olarak değil, bütüne kaynaşmış bir uzuv gibi. Bu uzuv kesilip koparılırsa bütün bağlantı da bozulur.
ἀλλὰ γὰρ οὖν κοτίνων μὲν χάριν καὶ σελίνων εὐκλεὴς ἀγωνισταῖς ἡ τελευτή, σοφοῖς δὲ οὐ πολὺ μᾶλλον ἐλευθερίας, ἧς ὁ πόθος ταῖς ψυχαῖς μόνον, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἐνίδρυται καθάπερ τι μέρος ἡνωμένον οὐ τῶν ἐπιτυχόντων, οὗ διακοπέντος ἅπασαν τὴν κοινωνίαν φθείρεσθαι συμβέβηκε;
114Aretēlerin izini sürmeyi âdet edinenler arasında, bir Lakon çocuğunun soyundan ya da tabiatından gelen boyun eğmezliği dillere destandır. Antigonos'un adamlarından biri onu esir alıp götürdüğünde, özgür birine yaraşan işlere katlanıyor, kölelere özgü işlere ise "Köle olmayacağım" diyerek direniyordu. Yaşı gereği Lykurgos'un kanunlarıyla henüz sağlamca yetişmemiş, onları yalnız tatmıştı; yine de ölümü, yaşanmaya değmeyen o hayattan daha mutlu bir talih saydı ve kurtarılma umudunu yitirince seve seve canına kıydı.
Λακωνικοῦ παιδὸς ᾄδεται παρ’ οἷς ἔθος ἰχνηλατεῖν ἀρετὰς τὸ ἐκ γένους ἢ φύσεως ἀδούλωτον· ἐπειδὴ γὰρ αἰχμάλωτος ἀπαχθεὶς ὑπό τινος τῶν Ἀντιγόνου τὰς μὲν ἐλευθέρας χρείας ὑπέμενε, ταῖς δὲ δουλικαῖς ἠναντιοῦτο φάσκων οὐχὶ δουλεύσειν, καίτοι μήπω τοῖς Λυκούργου νόμοις παγίως ἐντραφῆναι διὰ τὴν ἡλικίαν δυνηθείς, ὅτι μόνον αὐτῶν ἐγεύσατο, τοῦ παρόντος ἀβιώτου βίου θάνατον εὐτυχέστερον κρίνας, ἀπογνοὺς ἀπολύτρωσιν, ἄσμενος ἑαυτὸν διεχρήσατο.
115Rivayete göre Makedonların esir aldığı Dardanialı kadınlar da köleliği en utanç verici kötülük saydıkları için emzirdikleri çocukları nehrin en derin yerine atmış ve şöyle haykırmışlardır: "Siz köle olmayacaksınız; bahtsız bir hayata başlamadan önce kaderinizi kısaltıp kaçınılmaz ve en son yolu özgür olarak aşacaksınız."
λέγεται δὲ καὶ πρὸς Μακεδόνων ἁλούσας Δαρδανίδας γυναῖκας αἴσχιστον κακὸν δουλείαν ὑπολαβούσας οὓς ἐκουροτρόφουν παῖδας εἰς τὸ βαθύτατον τοῦ ποταμοῦ ῥίπτειν ἐπιφωνούσας· „ἀλλ’ ὑμεῖς γε οὐ δουλεύσετε, πρὶν δ’ ἄρξασθαι βίου βαρυδαίμονος, τὸ χρεὼν ἐπιτεμόντες ἐλεύθεροι τὴν ἀναγκαίαν καὶ πανυστάτην ὁδὸν περαιώσεσθε.“
116Tragedya şairi Euripides de Polyksene'yi ölümü hiç umursamayan ama özgürlüğünü önemseyen biri olarak sahneye çıkarır ve ona şunları söyletir:
"İsteyerek ölüyorum; kimse tenime dokunmasın; boynumu yüreklice uzatacağım. Tanrılar aşkına, beni serbest bırakın da özgür olarak öleyim, öyle öldürün."
Πολυξένην δὲ ὁ τραγικὸς Εὐριπίδης ἀλογοῦσαν μὲν θανάτου φροντίζουσαν δὲ ἐλευθερίας εἰσάγει δι’ ὧν φησιν· „ἑκοῦσα θνῄσκω, μή τις ἅψηται χροὸς τοὐμοῦ· παρέξω γὰρ δέρην εὐκαρδίως, ἐλευθέραν δέ μ’, ὡς ἐλευθέρα θάνω, πρὸς θεῶν μεθέντες κτείνατε.“
117Peki, kimi tabiatça akılca zayıf, kimi de kolayca yoldan çıkan bir yaşta olan kadınların ve delikanlıların içine öyle bir özgürlük aşkı işlemiştir ki onu yitirmemek için ölüme, ölümsüzlüğe koşar gibi koşarlar da, katıksız bilgelikten kana kana içenlerin hemen özgür olmadığını mı düşüneceğiz? Oysa onlar saadetin pınarı olan aretēyi kendi içlerinde taşırlar; hükümranlığın ve krallığın ebedî payına sahip olan aretēyi hiçbir sinsi güç hiçbir zaman boyunduruğa vuramamıştır.
εἶτ’ οἰόμεθα γυναίοις μὲν καὶ μειρακίοις, ὧν τὰ μὲν φύσει ὀλιγόφρονα τὰ δὲ ἡλικίᾳ εὐολίσθῳ χρώμενα, τοσοῦτον ἐλευθερίας ἔρωτα ἐντήκεσθαι, ὡς ὑπὲρ τοῦ μὴ ταύτην ἀφαιρεθῆναι πρὸς θάνατον ὡς ἐπ’ ἀθανασίαν ὁρμᾶν, τοὺς δὲ σοφίας ἀκράτου σπάσαντας οὐκ εὐθὺς ἐλευθέρους εἶναι, πηγήν τινα εὐδαιμονίας τὴν ἀρετὴν ⟨ἐν⟩ ἑαυτοῖς περιφέροντας, ἣν ἐπίβουλος οὐδεμία πώποτε δύναμις κατέζευξε τὸν ἀρχῆς καὶ βασιλείας ἔχουσαν αἰώνιον κλῆρον;
118Dahası, bütün halkların özgürlükleri ve ölmüş velinimetlerine bağlılıkları uğruna kendi istekleriyle topyekûn yok oluşa katlandıklarını duyarız; söylendiğine göre pek uzun olmayan bir süre önce Ksanthoslular böyle yapmıştır. Iulius Caesar'a suikast düzenleyenlerden biri olan Brutus onlara karşı sefere çıkınca, yağmadan değil, hükümdarını ve velinimetini öldürmüş bir katilin kölesi olmaktan korktular; çünkü Caesar onun hem hükümdarı hem de velinimetiydi. Önce güçleri yettiğince çetin bir direniş gösterdiler; sonra azar azar tükenseler de dayanmayı sürdürdüler.
ἀλλὰ γὰρ καὶ δήμους ὅλους ἀκούομεν ὑπὲρ ἐλευθερίας ἅμα καὶ πίστεως τῆς πρὸς ἀποθανόντας εὐεργέτας αὐθαίρετον πανωλεθρίαν ὑποστάντας, ὥσπερ φασὶν οὐ πρὸ πολλοῦ Ξανθίους. ἐπειδὴ γὰρ εἷς τῶν ἐπιθεμένων Ἰουλίῳ Καίσαρι, Βροῦτος, ἐπιὼν ἐπ’ αὐτοὺς ἐστράτευσε, δεδιότες οὐ πόρθησιν ἀλλὰ ⟨δουλείαν⟩ τὴν ὑπ’ ἀνδροφόνου κτείναντος ἡγεμόνα καὶ εὐεργέτην — ἀμφότερα γὰρ ἦν αὐτῷ Καῖσαρ — ἀπεμάχοντο μὲν ἐφ’ ὅσον οἷοί τε ἦσαν δυνατῶς τὸ πρῶτον, ὑπαναλούμενοι δὲ ἐκ τοῦ κατ’ ὀλίγον ἔτ’ ἀντεῖχον.
119Bütün güçlerini harcayınca her biri karısını, anne babasını ve çocuklarını kendi evine toplayıp kurban eder gibi boğazladı. Kurbanları yığın yığın üst üste koyup ateşe verdiler, kendilerini de onların üzerinde öldürdüler; böylece özgür ve soylu bir yürekle, özgür insanlar olarak kaderlerini tamamladılar.
ὡς δὲ ἅπασαν τὴν ἰσχὺν ἐδαπάνησαν, γύναια καὶ γονεῖς καὶ τέκνα συνελάσαντες εἰς τὰς σφῶν οἰκίας ἕκαστοι καθιέρευον· καὶ σωρηδὸν τὰ σφάγια νήσαντες, πῦρ ἐνέντες καὶ ἑαυτοὺς ἐπικατασφάξαντες, ἐλεύθεροι τὸ πεπρωμένον ἀπ’ ἐλευθέρου καὶ εὐγενοῦς φρονήματος ἐξέπλησαν.
120Ama bunlar tiran düşmanların amansız hıncından kaçarak şerefsiz bir hayata şanlı bir ölümü tercih ettiler. Talihin yaşamalarına izin verdiği kimseler ise Herakles'in gözüpekliğini örnek alarak sabırla katlandılar:
ἀλλ’ οὗτοι μὲν πικρίαν ἀμείλικτον τυραννικῶν ἐχθρῶν ἀποδιδράσκοντες πρὸ ἀδόξου βίου τὸν μετ’ εὐκλείας θάνατον ᾑροῦντο. οἷς δὲ ἐπέτρεπε ζῆν τὰ πράγματα τὰ τυχηρά, τλητικῶς ὑπέμενον τὴν Ἡράκλειον εὐτολμίαν ἀπομιμούμενοι·
121çünkü o da Eurystheus'un buyruklarından üstün olduğunu göstermişti. Nitekim Kinik filozof Diogenes öylesine yüce ve büyük bir yüreğe sahipti ki, haydutlara esir düştüğünde, ona zorunlu yiyecekleri cimrice ve güç bela verdikleri için, ne içinde bulunduğu talihe boyun eğdi ne de kendisini yakalayanların acımasızlığından korktu ve şöyle dedi: "Ne tuhaf iş: domuz yavrularını ya da kuzuları satacağınız zaman daha özenli yemlerle besleyip etlendiriyorsunuz da, canlıların en iyisi olan insanı aç bırakıp bir deri bir kemik hâline getiriyor, sürekli yoksunlukla değerini düşürüyorsunuz."
καὶ γὰρ ἐκεῖνος τῶν Εὐρυσθέως ἐπιταγμάτων διεφάνη κρείττων. ὁ γοῦν κυνικὸς φιλόσοφος Διογένης ὕψει καὶ μεγέθει τοσούτῳ φρονήματος ἐχρήσατο, ὥσθ’ ἁλοὺς ὑπὸ λῃστῶν, ἐπεὶ γλίσχρως καὶ μόλις τὰς ἀναγκαίας αὐτῷ παρεῖχον τροφάς, οὔθ’ ὑπὸ τῆς παρούσης τύχης γναμφθεὶς οὔτε τὴν ὠμότητα τῶν ὑπηγμένων δείσας "ἀτοπώτατον οὖν“ ἔφη "γίνεται, δελφάκια μὲν ἢ προβάτια, ὁπότε μέλλοι πιπράσκεσθαι, τροφαῖς ἐπιμελεστέραις πιαίνειν εἰς εὐσαρκίαν, ζῴων δὲ τὸ ἄριστον, ἄνθρωπον, ἀσιτίαις κατασκελετευθέντα καὶ συνεχέσιν ἐνδείαις ἐπευωνίζεσθαι.“
122Yeterince yiyecek alınca, öteki esirlerle birlikte satılmak üzereyken önce oturdu ve büyük bir gönül rahatlığıyla kahvaltısını yaptı, yanındakilere de verdi. İçlerinden biri buna katlanamayıp derin bir kedere gömülünce, "Bırak artık şu dalgınlığı,
λαβὼν δὲ τροφὰς διαρκεῖς, ἐπειδὴ μεθ’ ἑτέρων αἰχμαλώτων ἔμελλεν ἀπεμπολεῖσθαι, καθίσας πρότερον ἠρίστα μάλ’ εὐθαρσῶς, ἐπιδιδοὺς καὶ τοῖς πλησίον. ἑνὸς δὲ οὐχ ὑπομένοντος, ἀλλὰ καὶ σφόδρα κατηφοῦντος, „οὐ παύσῃ τῆς συννοίας;
123elindekinin tadını çıkar" dedi:
"Güzel saçlı Niobe bile yemeği düşündü, oysa on iki çocuğu sarayında can vermişti, altısı kız, altısı gençliğinin baharında oğullar."
Sonra satın almaya niyetli olanlardan biri "Ne iş bilirsin?" diye sorunca, delikanlıca bir cüretle "İnsanları yönetmeyi" dedi; anlaşılan psykhēsinin özgür, soylu ve tabiatça krala yaraşır yanı içeriden bu sözü ona fısıldıyordu. Hatta her zamanki gönül rahatlığıyla, ötekiler dalgın ve kederli dururken, şakaya bile başladı. Söylendiğine göre
χρῶ τοῖς παροῦσιν“ ἔφη· „καὶ γάρ τ’ ἠύκομος Νιόβη ἐμνήσατο σίτου, τῇ περ δώδεκα παῖδες ἐνὶ μεγάροισιν ὄλοντο, ἓξ μὲν θυγατέρες, ἓξ δ’ υἱέες ἡβώοντες.“ εἶτ’ ἐπινεανιευόμενος πρὸς τὸν πυθόμενον τῶν ὠνητικῶς ἐχόντων „τί οἶδας;“ „ἄρχειν“ εἶπεν „ἀνθρώπων,“ ἔνδοθεν, ὡς ἔοικε, τῆς ψυχῆς τὸ ἐλεύθερον καὶ εὐγενὲς καὶ φύσει βασιλικὸν ὑπηχούσης. ἤδη δὲ καὶ πρὸς χαριεντισμὸν ὑπὸ τῆς συνήθους ἐκεχειρίας, ἐφ’ ᾗ οἱ ἄλλοι συννοίας γέμοντες κατήφουν, ἐτράπετο. λέγεται γοῦν,
124alıcılardan birinin kadınsı bir illete tutulduğunu, yüzünden erkekçe bir hâli olmadığını görünce yanına gidip "Beni sen satın al; çünkü bence senin bir erkeğe ihtiyacın var" demiş. Adam kendi bildiği şeyler yüzünden utanıp yerin dibine girmiş, ötekiler de cüretle söylenmiş bu isabetli söze şaşıp kalmışlar. Böyle birine kölelik mi yakıştırılmalı, yoksa yalnız özgürlüğü değil, hesap vermek zorunda olmayan bir hükümranlığı mı?
ὅτι θεασάμενός τινα τῶν ὠνουμένων, ὃν θήλεια νόσος εἶχεν, ἐκ τῆς ὄψεως οὐκ ἄρρενα προσελθὼν ἔφη· „σύ με πρίω· σὺ γὰρ ἀνδρὸς χρείαν ἔχειν μοι δοκεῖς,“ ὡς τὸν μὲν δυσωπηθέντα ἐφ’ οἷς ἑαυτῷ συνῄδει καταδῦναι, τοὺς δὲ ἄλλους τὸ σὺν εὐτολμίᾳ εὐθυβόλον ἐκπλήττεσθαι. ἆρά γε τῷ τοιούτῳ δουλείαν, ἀλλ’ οὐ μόνον ἐλευθερίαν δίχα ἀνυπευθύνου ἡγεμονίας ἐπιφημιστέον;
125Terbiye görmüş kimselerden Khaireas adında biri de onun açık sözlülüğüne özenmişti. Mısır yakınlarındaki İskenderiye'de yaşarken bir gün Ptolemaios ona öfkelenip ağır tehditler savurunca, kendi tabiatındaki özgürlüğü onun krallığından hiç de aşağı saymayarak şöyle karşılık verdi:
"Mısırlılara hükmet; sana aldırmam ben, öfkelensen de umursamam."
Çünkü soylu psykhēlerin krala yaraşır bir yanı vardır;
ζηλωτὴς δὲ τῆς τούτου παρρησίας ἐγένετό τις Χαιρέας τῶν ἀπὸ παιδείας. Ἀλεξάνδρειαν γὰρ οἰκῶν τὴν πρὸς Αἰγύπτῳ, δυσχεράναντός ποτε Πτολεμαίου καὶ ἀπειλήσαντος οὐ μετρίως, τῆς ἐκείνου βασιλείας οὐδὲν ἐλάττονα τὴν ἐν τῇ ἑαυτοῦ φύσει νομίσας ἐλευθερίαν, ἀντέλεξεν· „Αἰγυπτίοισιν ἄνασσε, σέθεν δ’ ἐγὼ οὐκ ἀλεγίζω οὐδ’ ὄθομαι κοτέοντος.“ ἔχουσι γάρ τι βασιλικὸν αἱ εὐγενεῖς ψυχαί,
126talih başkalarına daha çok verdi diye parlaklıkları sönmez. Bu yan, onları mevkileri pek yüksek olanlarla bile eşit olarak çekişmeye yöneltir ve kibre karşı açık sözlülüğü çıkarır.
τὸ λαμπρὸν πλεονεξίᾳ τύχης οὐκ ἀμαυρούμεναι, ὃ προτρέπει καὶ τοῖς τἀξίωμα ὑπερόγκοις ἐξ ἴσου διαφέρεσθαι, ἀλαζονείᾳ παρρησίαν ἀντιτάττον.
127Rivayete göre "tanrıtanımaz" lakaplı Theodoros Atina'dan sürülüp Lysimakhos'un yanına gittiğinde, ileri gelenlerden biri sürgününü başına kakmış, sebeplerini de saymış: tanrıtanımazlık ve gençleri baştan çıkarmaktan mahkûm olup sürüldüğünü söylemiş. Theodoros da şöyle demiş: "Sürülmedim; Zeus'un oğlu Herakles'in başına gelen benim de başıma geldi.
Θεόδωρον λόγος ἔχει τὸν ἐπικληθέντα ἄθεον ἐκπεσόντα τῶν Ἀθηνῶν καὶ πρὸς Λυσίμαχον ἐλθόντα, ἐπειδή τις τῶν ἐν τέλει τὸν δρασμὸν ὠνείδισεν, ἅμα καὶ τὰς αἰτίας ἐπιλέγων, ὅτι ἐπὶ ἀθεότητι καὶ διαφθορᾷ τῶν νέων καταγνωσθεὶς ἐξέπεσεν, "[οὐκ] ἐξέπεσον“ φάναι, „τὸ δ’ αὐτὸ ἔπαθον τῷ Διὸς Ἡρακλεῖ.
128Onu da Argonautlar karaya bırakmıştı; bir haksızlık ettiği için değil, tek başına geminin bütün yükü ve safrası kadar ağır geldiği ve yol arkadaşlarını gemiye su dolar korkusuna düşürdüğü için. Ben de bu yüzden göç ettim: Atina'nın yöneticileri zihnimin yüceliğine ve büyüklüğüne ayak uyduramadılar, üstelik bana haset de ettiler."
καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἐξετέθη πρὸς τῶν Ἀργοναυτῶν, οὐκ ἀδικῶν, ἀλλ’ ὅτι μόνος πλήρωμα καὶ ἕρμα καθ’ αὑτὸν ὢν ἐναυβάρει, δέος παρασχὼν τοῖς συμπλέουσι, μὴ τὸ σκάφος ὑπέραντλον γένηται. κἀγὼ διὰ τοῦτο μετανέστην, ὕψει καὶ μεγέθει τῆς ἐμῆς διανοίας τῶν πολιτευομένων Ἀθήνησιν οὐ δυνηθέντων συνδραμεῖν, ἅμα καὶ φθονηθείς.“
129Lysimakhos bunun üzerine "Yoksa vatanından da haset yüzünden mi sürüldün?" diye sorunca yine şöyle cevap vermiş: "Haset yüzünden değil, tabiatımın vatanımın alamayacağı kadar büyük olması yüzünden.
προσανερομένου δὲ Λυσιμάχου· „μὴ καὶ ἐκ τῆς πατρίδος ἐξέπεσες φθόνῳ;“ πάλιν ἀποκρίνασθαι· „φθόνῳ μὲν οὔ, φύσεως δὲ ὑπερβολαῖς, ἃς ἡ πατρὶς οὐκ ἐχώρει.
130Semele Dionysos'a hamileyken doğuma kadar belirlenmiş süreyi taşıyamayınca, Zeus karnındaki çocuğun tabiatına hayran kalmış, onu vaktinden önce çekip çıkarmış ve gökteki tanrılarla eş değerde kılmıştı. Aynı şekilde, vatanım bir filozof yüreğinin bu kadar büyük hacmini alamayacak kadar dar olduğundan, bir daimōn ya da tanrı beni kaldırıp daha mutlu bir yere, Atina'ya yerleştirmeyi uygun gördü."
καθάπερ γὰρ Σεμέλης, ἡνίκα Διόνυσον ἐκύει, τὸν ὡρισμένον ἄχρι τῆς ἀποτέξεως χρόνον ἐνεγκεῖν οὐ δυνηθείσης, καταπλαγεὶς Ζεὺς τὴν τοῦ κατὰ γαστρὸς φύσιν ἠλιτόμηνον ἐξελκύσας ἰσότιμον τοῖς οὐρανίοις ἀπέφηνε θεοῖς, οὕτω κἀμέ, τῆς πατρίδος βραχυτέρας οὔσης ἢ ὥστε δέξασθαι φιλοσόφου φρονήματος ὄγκον τοσοῦτον, δαίμων τις ἢ θεὸς ἀναστήσας εἰς εὐτυχέστερον τόπον Ἀθήνας ἀποικίσαι διενοήθη.“
131Bilgelerdeki özgürlüğün, öteki insanî iyiliklerde olduğu gibi, akıldan yoksun hayvanlarda bile örneklerini dikkatle bakan biri bulabilir. Nitekim horozlar tehlikeyi öylesine göze alarak dövüşürler ki, boyun eğip geri çekilmemek için, güçte yenilseler bile
Τῆς δὲ ἐν σοφοῖς ἐλευθερίας, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ἀνθρωπίνων ἀγαθῶν, κἀν τοῖς ἀλόγοις ζῴοις παραδείγματα σκοπῶν ἄν τις εὕροι. οἱ γοῦν ἀλεκτρυόνες οὕτως εἰώθασι φιλοκινδύνως ἀγωνίζεσθαι, ὥστε ὑπὲρ τοῦ μὴ εἶξαι καὶ παραχωρῆσαι, κἂν ἡττῶνται ταῖς δυνάμεσιν, οὐχ
132cesarette yenilmeyip ölünceye kadar direnirler. Atinalıların komutanı Miltiades bunu fark etmişti. Pers kralı Asya'nın bütün güçlü gençliğini ayağa kaldırıp on binlerce askerle, Yunanistan'ı ilk hamlede kapıvermek üzere Avrupa'ya geçerken, Miltiades Panathenaia bayramında müttefikleri toplayıp onlara kuş dövüşleri seyrettirdi; böyle bir manzaranın vereceği cesaretin her türlü sözden daha etkili olacağını düşünmüştü. Ve yanılmadı.
ἡττώμενοι ταῖς εὐτολμίαις ἄχρι θανάτου παραμένουσιν. ὃ συνιδὼν Μιλτιάδης ὁ τῶν Ἀθηναίων στρατηγός, ἡνίκα βασιλεὺς ὁ Περσῶν ἅπασαν τὴν ἀκμὴν τῆς Ἀσίας ἀναστήσας μυριάσι πολλαῖς διέβαινεν ἐπὶ τὴν Εὐρώπην, ὡς ἀναρπάσων αὐτοβοεὶ τὴν Ἑλλάδα, συναγαγὼν ἐν τῷ παναθηναϊκῷ τοὺς συμμάχους ὀρνίθων ἀγῶνας ἐπέδειξε, λόγου παντὸς δυνατωτέραν ὑπολαμβάνων ἔσεσθαι τὴν διὰ τῆς τοιαύτης ὄψεως παρακέλευσιν· καὶ γνώμης οὐχ ἥμαρτε.
133Akıldan yoksun hayvanlarda ölünceye kadar yenilmeyen o dayanıklılığı ve şan tutkusunu görünce silahlarına sarılıp savaşa koştular; sanki dövüştükleri bedenler düşmanlarınınmış gibi yaraları ve ölümü hiçe saydılar, ölseler bile hiç değilse vatanlarının özgür toprağına gömülebilmek için. Çünkü daha aşağıda görülenlerin umulandan büyük bir başarı göstermesi kadar insanı iyiye özendiren bir şey yoktur.
θεασάμενοι γὰρ τὸ τλητικὸν καὶ φιλότιμον ἄχρι τελευτῆς ἐν ἀλόγοις ἀήττητον, ἁρπάσαντες τὰ ὅπλα πρὸς τὸν πόλεμον ὥρμησαν, ὡς ἐχθρῶν ἀγωνιούμενοι σώμασι, τραυμάτων καὶ σφαγῶν ἀλογοῦντες, ὑπὲρ τοῦ καὶ ἀποθανόντες ἐν ἐλευθέρῳ γοῦν τῷ τῆς πατρίδος ἐδάφει ταφῆναι. προτροπῆς γὰρ εἰς βελτίωσιν οὐδὲν οὕτως αἴτιον, ὡς ἡ τῶν ἀφανεστέρων ἐλπίδος μείζων κατόρθωσις.
134Tragedya şairi Ion da kuşların dövüşkenliğinden şu dizelerle söz eder:
"Bedeni yaralansa, iki gözü kör olsa da gücünü unutmaz; takati kesilmişken bile öter, köleliğe ölümü yeğler."
τοῦ δὲ περὶ τοὺς ὄρνιθας ἐναγωνίου μέμνηται καὶ ὁ τραγικὸς Ἴων διὰ τούτων· „οὐδ’ ὅ γε σῶμα τυπεὶς διφυεῖς τε κόρας ἐπιλάθεται ἀλκᾶς, ἀλλ’ ὀλιγοδρανέων φθογγάζεται· θάνατον δ’ ὅ γε δουλοσύνας προβέβουλε.“
135O hâlde bilgelerin köleliği seve seve ölümle değişmeyeceğini mi sanıyoruz? Genç ve yetenekli psykhēlerin aretē yarışlarında kuşların gerisinde kaldığını, ikinciliği bile güç bela alabildiğini söylemek saçma olmaz mı?
τοὺς οὖν σοφοὺς τί οἰόμεθα οὐκ ἀσμενέστατα δουλείας ἀντικαταλλάξεσθαι τελευτήν; τὰς δὲ τῶν νέων καὶ εὐφυῶν ψυχὰς ἆρ’ οὐκ ἄτοπον λέγειν ἐν ἄθλοις ἀρετῆς ὀρνίθων ἐλαττοῦσθαι καὶ μόλις φέρεσθαι τὰ δευτερεῖα;
136Terbiyeye kısa bir süre dokunmuş olanlar bile şunu bilir: özgürlük güzel, kölelik çirkin bir şeydir; güzel şeyler iyilere, çirkin şeyler kötülere aittir. Bundan en açık biçimde şu sonuç çıkar: binlerce kişi efendilik belgelerini öne sürüp tehdit savursa da erdemlilerden hiçbiri köle değildir; Kroisos, Midas ya da büyük kral olsa da akılsızlardan hiçbiri özgür değildir.
Καὶ μὴν οὐδ’ ἐκεῖνό τις τῶν ἐπὶ βραχὺ παιδείας ἁψαμένων ἀγνοεῖ, ὅτι καλὸν μὲν πρᾶγμα ἐλευθερία, αἰσχρὸν δὲ δουλεία, καὶ ὅτι τὰ μὲν καλὰ πρόσεστι τοῖς ἀγαθοῖς, τὰ δ’ αἰσχρὰ τοῖς φαύλοις· ἐξ ὧν ἐναργέστατα παρίσταται τὸ μήτε τινὰ τῶν σπουδαίων δοῦλον εἶναι, κἂν μυρίοι τὰ δεσποτῶν σύμβολα προφέροντες ἐπανατείνωνται, μήτε τῶν ἀφρόνων ἐλεύθερον, κἂν Κροῖσος ἢ Μίδας ἢ ὁ μέγας βασιλεὺς ὢν τυγχάνῃ.
137Özgürlüğün dillere destan güzelliğine ve köleliğin lanetli çirkinliğine, tek tek insanlardan daha eski ve daha uzun ömürlü, ölümlüler arasında adeta ölümsüz olan ve yalan söylemesi yakışık almayan şehirler ve milletler tanıklık eder.
τὸ δὲ ἐλευθερίας μὲν ἀοίδιμον κάλλος δουλείας δὲ ἐπάρατον αἶσχος ὑπὸ τῶν παλαιοτέρων καὶ πολυχρονιωτέρων καὶ ὡς ἐν θνητοῖς ἀθανάτων, οἷς θέμις ἀψευδεῖν, πόλεών τε καὶ ἐθνῶν μαρτυρεῖται.
138Meclisler ve halk toplantıları neredeyse her gün özgürlükten başka ne için toplanır? Varsa onu sağlamlaştırmak, yoksa edinmek için. Yunan dünyası da barbar dünyası da, millet millet iç çekişmelere ve savaşlara girerken, kölelikten kaçıp özgürlüğü kazanmaktan başka ne ister ki?
βουλαί τε γὰρ καὶ ἐκκλησίαι καθ’ ἑκάστην σχεδὸν ἡμέραν ἀθροίζονται περὶ τίνος μᾶλλον ἢ ἐλευθερίας παρούσης μὲν βεβαιώσεως, εἰ δ’ ἀπείη, κτήσεως; ἡ δ’ Ἑλλὰς καὶ βάρβαρος κατὰ ἔθνη στασιάζουσι καὶ πολεμοῦσιν ἀεὶ τί βουλόμεναι ὅ τι μὴ δουλείαν μὲν ἀποδιδράσκειν, ἐλευθερίαν δὲ περιποιεῖσθαι;
139Bu yüzden savaşlarda bölük komutanlarının, alay komutanlarının ve generallerin askerlere en büyük teşviki şudur: "Müttefiklerim, üstümüze gelen köleliği, kötülüklerin en ağırını püskürtelim; insanlar arasındaki iyiliklerin en güzeli olan özgürlüğü elden bırakmayalım. Saadetin ilkesi ve pınarı odur; tek tek bütün faydalar ondan akar."
διὸ κἀν ταῖς μάχαις ἡ λοχαγῶν καὶ ταξιαρχῶν καὶ στρατηγῶν μεγίστη παρακέλευσις ἥδ’ ἐστί· „κακῶν τὸ βαρύτατον, ἄνδρες σύμμαχοι, δουλείαν ἐπιφερομένην ἀπωσώμεθα· τοῦ καλλίστου τῶν ἐν ἀνθρώποις ἀγαθῶν, ἐλευθερίας, μὴ περιίδωμεν. ἥδ’ ἐστὶν ἀρχὴ καὶ πηγὴ τῆς εὐδαιμονίας, ἀφ’ ἧς αἱ κατὰ μέρος ῥέουσιν ὠφέλειαι.“
140Bu yüzden bana öyle geliyor ki, Yunanlılar arasında zihni en keskin gören Atinalılar (çünkü gözde gözbebeği, psykhēde akıl ne ise Yunanistan'da da Atina odur), Saygıdeğer Tanrıçalar için alay düzenlediklerinde hiçbir köleyi katmazlar; bütün âdetleri özgür erkek ve kadınlarla yerine getirirler, hem de rastgele kimselerle değil, kınanmayacak bir hayata özenmiş olanlarla. Nitekim bayramın hamur tatlılarını da efebilerin en seçkinleri yapar; bu hizmeti, gerçekten de öyle olduğu gibi, şan ve onur sayarlar.
διό μοι δοκοῦσιν οἱ τῶν Ἑλλήνων ὀξυδερκέστατοι διάνοιαν Ἀθηναῖοι — ὅπερ γὰρ ἐν ὀφθαλμῷ κόρη ἢ ἐν ψυχῇ λογισμός, τοῦτ’ ἐν Ἑλλάδι Ἀθῆναι — τὴν ἐπὶ ταῖς Σεμναῖς Θεαῖς πομπὴν ὅταν στέλλωσι, δοῦλον μηδένα προσπαραλαμβάνειν τὸ παράπαν, ἀλλὰ δι’ ἐλευθέρων ἕκαστα τῶν νενομισμένων ἀνδρῶν τε καὶ γυναικῶν ἐπιτελεῖν, καὶ οὐχ οἵων ἂν τύχῃ, ἀλλὰ βίον ἐζηλωκότων ἀνεπίληπτον· ἐπεὶ καὶ τὰ πρὸς τὴν ἑορτὴν πέμματα τῶν ἐφήβων οἱ δοκιμώτατοι σιτοπονοῦσι, πρὸς εὐδοξίας καὶ τιμῆς, ὅπερ ἐστί, τὴν ὑπηρεσίαν τιθέμενοι.
141Geçenlerde oyuncular bir tragedya sahnelerken Euripides'in şu trimetrelerini okudular:
"Özgür adı her şeye değer; az şeyi olan da çok şeyi olduğunu düşünsün."
O an bütün seyircilerin hayranlıkla parmak uçlarında ayağa kalktığını, yüksek seslerle ve ard arda haykırışlarla hem bu sözü hem de özgürlüğü yalnız işleriyle değil, adıyla da yücelten şairi övdüklerini gördüm.
πρῴην ὑποκριτῶν τραγῳδίαν ἐπιδεικνυμένων καὶ τὰ παρ’ Εὐριπίδῃ τρίμετρα διεξιόντων ἐκεῖνα „τοὐλεύθερον γὰρ ὄνομα παντὸς ἄξιον, κἂν σμίκρ’ ἔχῃ τις, μεγάλ’ ἔχειν νομιζέτω“, τοὺς θεατὰς ἅπαντας εἶδον ἐπ’ ἄκρων ποδῶν ὑπ’ ἐκπλήξεως ἀναστάντας καὶ φωναῖς μείζοσι καὶ ἐκβοήσεσιν ἐπαλλήλοις ἔπαινον μὲν τῆς γνώμης, ἔπαινον δὲ καὶ τοῦ ποιητοῦ συνείροντας, ὃς οὐ μόνον τὴν ἐλευθερίαν ἔργοις ἀλλὰ καὶ τοὔνομα αὐτῆς ἐσέμνυνεν.
142Argonautlara da hayranım: bütün tayfayı özgür insanlardan kurdular, zorunlu hizmetler için bile hiçbir köleyi yanlarına almadılar; o zamanlar kendi işini kendi görmeyi, özgürlüğün kardeşi olarak
ἄγαμαι καὶ τῶν Ἀργοναυτῶν, οἳ σύμπαν ἀπέφηναν ἐλεύθερον τὸ πλήρωμα μηδένα μηδὲ τῶν εἰς ἀναγκαίας ὑπηρεσίας προσέμενοι δοῦλον, ἀδελφὴν ἐλευθερίας αὐτουργίαν ἐν
143benimsemişlerdi. Şairlere de kulak vermek yerindeyse (neden vermeyelim ki? Onlar bütün hayatın eğitimcileridir; anne babalar çocuklarını evde nasıl yola getirirse, şairler de şehirleri herkesin önünde öyle yola getirir), Iason'un kumandasındaki Argo da, psykhēye ve akla sahip, özgürlüğü seven bir tabiat olduğu için, hizmetkârların gemiye binmesine izin vermiyordu. Bu yüzden Aiskhylos da onun hakkında şöyle der:
"Nerede Argo'nun konuşan kutsal ahşabı?"
τῷ τότε ἀσπασαμένων. εἰ δὲ καὶ ποιηταῖς προσέχειν ἄξιον — διὰ τί δὲ οὐ μέλλομεν; παιδευταὶ γὰρ οὗτοί γε τοῦ σύμπαντος βίου, καθάπερ ἰδίᾳ γονεῖς παῖδας καὶ οὗτοι δημοσίᾳ τὰς πόλεις σωφρονίζοντες —, οὐδ’ ἡ Ἀργὼ ναυαρχοῦντος Ἰάσονος ἐπέτρεπεν ἐπιβαίνειν οἰκέταις, μεμοιραμένη ψυχῆς καὶ λογισμοῦ, φύσις οὖσα φιλελεύθερος. ὅθεν καὶ ὁ Αἰσχύλος ἐπ’ αὐτῆς εἶπε· „ποῦ δ’ ἐστὶν Ἀργοῦς ἱερόν, αὔδασον, ξύλον;"
144Bazılarının bilge insanlara savurduğu gözdağlarına ve tehditlere hiç aldırmamalı, flütçü Antigeneidas'ın söylediğine benzer şeyler söylemelidir. Anlatıldığına göre rakip sanatçılardan biri ona öfkelenip "Seni satın alacağım" deyince, o derin bir sükûnetle "Öyleyse ben de sana flüt çalmayı öğretirim" demiş.
Ἐπανατάσεων δὲ καὶ ἀπειλῶν, ἃς σοφοῖς ἀνδράσιν ἐπανατείνονται καὶ ἀπειλοῦσί τινες, ἥκιστα φροντιστέον καὶ τὰ ὅμοια λεκτέον Ἀντιγενίδᾳ τῷ αὐλητῇ. καὶ γὰρ ἐκεῖνόν φασιν, ἐπειδή τις τῶν ἀντιτέχνων ὀργισθεὶς εἶπεν "ὠνήσομαί σε,“ βαθεῖ ἤθει φάναι· „κἀγὼ τοιγαροῦν διδάξω σε αὐλεῖν.“
145Erdemli insanın da satın almaya niyetli olana "Öyleyse itidali öğreneceksin", sürgünle tehdit edene "Bütün yeryüzü benim vatanımdır", para cezasıyla tehdit edene "Kıt kanaat bir geçim bana yeter", dayak ya da ölümle gözdağı verene de şöyle demesi yerinde olur: "Bunlar beni korkutmaz. Yumruk dövüşçüleri ve pankration güreşçileri aretēnin yalnız sönük gölgelerini görür, yalnız bedenlerinin sağlamlığı için çalışırlar; yine de dayağa da ölüme de sabırla katlanırlar. Ben onlardan aşağı değilim;
ἄξιον οὖν καὶ τῷ σπουδαίῳ πρὸς μὲν τὸν ἔχοντα ὠνητικῶς λέγειν· „σωφροσύνην ἄρα ἀναδιδαχθήσῃ“, πρὸς δὲ τὸν ἀπειλοῦντα φυγήν· „πᾶσα γῆ μοι πατρίς“, πρὸς δὲ τὸν χρημάτων ζημίαν· „ἀρκεῖ μετρία βιοτά μοι“, πρὸς δὲ τὸν πληγὰς ἢ θάνατον ἐπανατεινόμενον· „οὐ μορμολύττεταί με ταῦτα, οὐδ’ εἰμὶ πυκτῶν ἢ παγκρατιαστῶν ἐλάττων, οἵτινες ἀμαυρὰ εἴδωλα ἀρετῆς ὁρῶντες, ἅτε σωμάτων αὐτὸ μόνον εὐεξίαν διαπονήσαντες, ἑκάτερα τλητικῶς ὑπομένουσιν·
146çünkü bende bedene önderlik eden nous cesaretle gerilmiş, öylesine güçlenmiştir ki her türlü acının üstünde durabilir."
ὁ γὰρ ἡγεμὼν σώματος ἐν ἐμοὶ νοῦς ἀνδρείᾳ τονωθεὶς οὕτω σφόδρα νενεύρωται, ὡς ἐπάνω πάσης ἀλγηδόνος ἵστασθαι δύνασθαι.“
147Öyleyse böyle bir avı yakalamaya kalkışmaktan sakınmalı; o yalnız gücüyle değil, görünüşüyle de korkunçtur, kolay yakalanmayacağını ve küçümsenecek biri olmadığını gösterir.
Φυλακτέον οὖν τὸν τοιοῦτον θῆρα συλλαμβάνειν, ὃς οὐκ ἀλκὴν μόνον ἀλλὰ καὶ ὄψιν φοβερὸς ὢν τὸ δυσάλωτον καὶ μὴ εὐκαταφρόνητον δείκνυται.
148Kutsal yerlerin dokunulmazlığı oraya sığınan kölelere çoğu zaman, sanki eşit haklara ve yükümlülüklere sahiplermiş gibi, güvenlik ve dokunulmazlık sağlamıştır. Büyük dedelerinden ve daha yukarıdaki atalarından beri soydan soya köle olanların bile, tapınaklarda yalvarıcı olarak oturdukları zaman büyük bir rahatlıkla özgürce konuştuklarını görebilirsiniz.
Ἀσυλία τόπων πολλάκις οἰκετῶν τοῖς καταφεύγουσιν ἄδειαν καὶ ἐκεχειρίαν ὡς ἰσοτίμοις καὶ ἰσοτελέσι παρέσχετο· καὶ τοὺς ἐκ προπάππων καὶ τῶν ἄνω προγόνων κατά τινα συγγενικὴν διαδοχὴν παλαιοδούλους ἔστιν ἰδεῖν, ὅταν ἐν ἱεροῖς ἱκέται καθέζωνται, μετὰ πάσης ἀδείας ἐλευθεροστομοῦντας.
149Hatta bazıları haklar konusunda sahipleriyle yalnız eşit olarak değil, çok daha üstün bir yerden, hem sertçe hem de küçümseyerek tartışır. Çünkü sahipleri, soylu olsalar bile, vicdanlarının sorgusu altında köleleşir; bunlar ise bedenlerinin güvenliğini yerin dokunulmazlığından sağlamış olarak, tanrının hiçbir şeyin ele geçiremeyeceği biçimde yarattığı psykhēden gelen özgür ve son derece soylu bir karakter gösterirler.
εἰσὶ δ’ οἳ καὶ τοῖς κτησαμένοις οὐκ ἐξ ἴσου μόνον ἀλλὰ καὶ ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος εὐτόνως ἅμα καὶ καταφρονητικῶς διαφέρονται περὶ τῶν δικαίων· οὓς μὲν γὰρ ὁ τοῦ συνειδότος ἔλεγχος, κἂν ὦσιν εὐπατρίδαι, πέφυκε δουλοῦσθαι, οἳ δὲ τὴν τοῦ σώματος ἄδειαν ἐκ τῆς περὶ τὸν τόπον ἀσυλίας πεπορισμένοι ψυχῆς, ἣν ὁ θεὸς ἐκ πάντων ἀχείρωτον ἐδημιούργησεν, ἐλεύθερα καὶ εὐγενῆ σφόδρα ἀναφαίνουσιν ἤθη·
150Meğer ki biri, yerlerin cesaretin ve açık sözlülüğün sebebi olduğunu, ama var olanların en tanrısalı olan aretēnin öyle olmadığını düşünecek kadar akılsız olsun; oysa o yerlere de, phronēsisten pay alan öteki her şeye de kutsallık aretē sayesinde gelir.
εἰ μὴ λίαν οὕτω τίς ἐστιν ἀλόγιστος, ὡς χωρία μὲν θάρσους αἴτια καὶ παρρησίας ὑπολαμβάνειν εἶναι, τὸ δὲ τῶν ὄντων θεοειδέστατον, ἀρετήν, μηκέτι, δι’ ἣν καὶ τοῖς χωρίοις καὶ τοῖς ἄλλοις ὅσα φρονήσεως μετέχει τὸ ἱεροπρεπὲς ἐγγίνεται.
151Üstelik dokunulmaz yerlere sığınanlar güvenliği yalnız yerlerden sağladıkları için, binlerce başka yoldan ele geçirilebilirler: bir kadının hediyeleriyle, çocuklarının itibarsızlığıyla, aşkın aldatmacasıyla. Aretēye, yıkılmaz ve en sağlam bir sura sığınır gibi sığınanlar ise, pusudaki duyguların fırlattığı ve attığı oklara aldırmazlar. Bu güçle korunan biri
καὶ μὴν τοῖς μὲν εἰς ἀσύλους τόπους καταφεύγουσιν, ἐκ μόνων τῶν τόπων περιπεποιημένοις ἀσφάλειαν, ἐκ μυρίων ἄλλων ἀγωγίμοις συμβέβηκε γίνεσθαι, δώρων γυναικός, ἀδοξίας τέκνων, ἔρωτος ἀπάτης, τοῖς δὲ εἰς ἀρετὴν ὥσπερ εἰς ἀκαθαίρετον καὶ ἐρυμνότατον τεῖχος ἀλογεῖν βλημάτων, ὧν αἱ ἐφεδρεῖαι τῶν παθῶν βάλλουσι καὶ τοξεύουσι. ταύτῃ τις πεφραγμένος τῇ
152açık sözlülükle şöyle diyebilir: başkaları rastgele şeylere yenik düşer,
"ama ben", der tragedya şairiyle birlikte, "kendime hem itaat etmeyi bilirim hem de hükmetmeyi, her şeyi aretēyle tartarak."
δυνάμει μετὰ παρρησίας ἂν εἴποι, ὅτι οἱ μὲν ἄλλοι πρὸς τῶν τυχόντων ἁλίσκονται, „ἐγὼ δ’ ἐμαυτοῦ“ κατὰ τὸν τραγικόν „καὶ κλύειν ἐπίσταμαι, ἄρχειν θ’ ὁμοίως, τἀρετῇ σταθμώμενος τὰ πάντα.“
153Nitekim Prieneli Bias'ın, kendisini tehdit eden Kroisos'u büyük bir küçümsemeyle "Soğan ye" diye tehdit ettiği söylenir; ağlamayı kastediyordu, çünkü soğan yemek gözyaşı getirir.
λέγεται γοῦν ὁ Πριηνεὺς Βίας ἀπειλοῦντι Κροίσῳ μάλα καταφρονητικῶς ἀνταπειλῆσαι ἐπεσθίειν τῶν κρομμύων, αἰνιττόμενος τὸ κλαίειν, ἐπεὶ δάκρυα κινεῖ ἡ κρομμύων βρῶσις.
154Böylece bilgeler, bütün hayatlarına komutanlık eden aretēden daha krala yaraşır hiçbir şey olmadığını düşündüklerinden, başkalarının hükümranlıklarından korkmazlar; o hükümdarları kendi uyrukları sayarlar. Buna karşılık ikiyüzlü ve hilekâr olanlara herkesin özgür ruhtan yoksun ve köleye yaraşır kimseler demesi âdet olmuştur.
οὕτως οἱ σοφοὶ βασιλικώτερον οὐδὲν ἀρετῆς νομίζοντες, ἣ τοῦ βίου παντὸς αὐτοῖς ταξιαρχεῖ, τὰς ἄλλων ἡγεμονίας ὡς ὑπηκόων οὐ δεδίασι. παρ’ ὃ τοὺς διχόνους καὶ δολεροὺς ἅπασιν ὀνομάζειν ἔθος ἀνελευθέρους τε καὶ δουλοπρεπεῖς.
155Şu dizeler de bu yüzden güzel söylenmiştir:
"Kölenin başı hiçbir zaman dik olmaz, hep eğridir, boynu da yana bükük durur."
Çünkü yan çizen, türlü kılıklara giren ve aldatan karakter en soysuz karakterdir; sözlerin niyetlere, niyetlerin sözlere uyduğu, dosdoğru, yapmacıksız ve sinsilikten uzak karakter ise soyludur.
ὅθεν κἀκεῖνα εὖ πεφώνηται· „οὔποτε δουλείη κεφαλὴ εὐθεῖα πέφυκεν, ἀλλ’ αἰεὶ σκολιή, καὐχένα λοξὸν ἔχει.“ τὸ γὰρ πλάγιον καὶ ποικίλον καὶ ἀπατηλὸν ἦθος ἀγενέστατον, ὥσπερ ⟨εὐγενὲς⟩ τὸ εὐθὺ καὶ ἄπλαστον καὶ ἀνύπουλον, λόγων βουλεύμασι καὶ βουλευμάτων λόγοις συνᾳδόντων.
156Efendilerinin mülkiyetinden kurtulunca özgürleştiklerini sananlara gülmek gerek. Azat edilenler artık eskisi gibi hizmetkâr olmayabilirler; ama hepsi köledir, hem de kırbaçlık köle. İtaat ettikleri şey insanlar değildir (öyle olsaydı dert daha küçük olurdu); cansız şeylerin en değersizlerine itaat ederler: katıksız şaraba, sebzelere, hamur tatlılarına ve fırıncıların, aşçıların zavallı mideye karşı uydurdukları öteki inceliklere.
ἄξιον δὲ καταγελᾶν τῶν ἐπειδὰν ἀπαλλαγῶσι δεσποτικῆς κτήσεως ἐλευθερωθῆναι νομιζόντων· οἰκέται μὲν γὰρ οὐκέθ’ ὁμοίως ⟨ἂν⟩ εἶεν οἵ γε ἀφειμένοι, δοῦλοι δὲ καὶ μαστιγίαι πάντες, ὑπακούοντες οὐκ ἀνθρώπων — ἧττον γὰρ ἂν ἦν τὸ δεινόν —, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν ἀψύχοις ἀτιμοτάτων, ἀκράτου, λαχάνων, πεμμάτων, ὅσα ἄλλα σιτοπόνων τε καὶ ὀψαρτυτῶν περιεργίαι κατὰ γαστρὸς τῆς ταλαίνης δημιουργοῦσιν.
157Nitekim Diogenes, azatlı denenlerden birinin böbürlendiğini ve birçok kişinin onunla birlikte sevindiğini görünce, bu düşüncesizliğe ve muhakemesizliğe şaşıp şöyle dedi: "Bu, birinin hizmetkârlarından birini, o sanatlardan rüyasında bile haberi yokken, bugünden itibaren gramerci, geometrici ya da musikici ilan etmesine benzer." Çünkü ilan insanları epistēmē sahibi yapmadığı gibi özgür de yapmaz (yapsaydı ne güzel olurdu); yalnız hizmetkâr olmaktan çıkarır.
ὁ γοῦν Διογένης ἰδών τινα τῶν λεγομένων ἀπελευθέρων ἁβρυνόμενον καὶ πολλοὺς αὐτῷ συνηδομένους, θαυμάσας τὸ ἄλογον καὶ ἄκριτον, „ὅμοιον“ εἶπεν „ὡς εἴ τις ἀνακηρύξειέ τινα τῶν οἰκετῶν ἀπὸ ταύτης τῆς ἡμέρας εἶναι γραμματικὸν ἢ γεωμέτρην ἢ μουσικόν, οὐδ’ ὄναρ τῶν τεχνῶν ἐπῃσθημένον.“ ὡς γὰρ ἐπιστήμονας οὐ ποιεῖ τὸ κήρυγμα, οὕτως οὐδὲ ἐλευθέρους — ἐπεὶ μακάριον ἦν τι —, ἀλλὰ μόνον οὐκ οἰκέτας.
158Öyleyse insan kalabalığının asılı kaldığı boş kanaati bir kenara atalım; en kutsal mülk olan gerçeğe âşık olarak ne vatandaş denenlere vatandaşlık ya da özgürlük, ne de evde doğmuş ya da parayla alınmış kölelere kölelik yakıştıralım. Soyları, efendilik belgelerini, kısacası bedenleri geride bırakıp psykhēnin tabiatını araştıralım.
Ἀνελόντες οὖν τὴν κενὴν δόξαν, ἧς ὁ πολὺς ὅμιλος ἀνθρώπων ἀπῃώρηται, καὶ ἀληθείας ἱερωτάτου κτήματος ἐρασθέντες μήτε τοῖς λεγομένοις ἀστοῖς πολιτείαν ἢ ἐλευθερίαν μήτε τοῖς οἰκότριψιν ἢ ἀργυρωνήτοις δουλείαν ἐπιφημίσωμεν, ἀλλὰ γένη καὶ δεσποτικὰ γράμματα καὶ συνόλως σώματα παρελθόντες ψυχῆς φύσιν ἐρευνῶμεν.
159Psykhē arzularca sürükleniyor, hazla yemleniyor, korkuyla yolundan sapıyor, acıyla büzülüyor ya da öfkenin pençesinde yere seriliyorsa, kendini köleleştirir ve sahibini de binlerce efendinin kölesi yapar. Ama phronēsisle bilgisizliği, itidalle ölçüsüzlüğü, cesaretle korkaklığı, adaletle açgözlülüğü yenmişse, köleleştirilemez olmakla kalmaz, hükmetme gücünü de kazanır. Bu iki türden henüz hiçbirine, ne köleleştirene
εἰ μὲν γὰρ πρὸς ἐπιθυμίας ἐλαύνεται ἢ ὑφ’ ἡδονῆς δελεάζεται ἢ φόβῳ ἐκκλίνει ἢ λύπῃ στέλλεται ἢ ὑπ’ ὀργῆς τραχηλίζεται, δουλοῖ μὲν αὑτήν, δοῦλον δὲ καὶ τὸν ἔχοντα μυρίων δεσποτῶν ἀπεργάζεται· εἰ δὲ φρονήσει μὲν ἀμαθίαν, σωφροσύνῃ δ’ ἀκολασίαν, δειλίαν δὲ ἀνδρείᾳ καὶ πλεονεξίαν δικαιοσύνῃ κατηγωνίσατο, τῷ ἀδουλώτῳ καὶ τὸ ἀρχικὸν προσείληφεν. ὅσαι δὲ μηδετέρας ἰδέας πω μετεσχήκασι,
160ne de özgürlüğü sağlamlaştırana katılmamış olan psykhēler ise küçücük bebeklerinki gibi henüz çıplaktır. Onları bir dadı gibi beslemeliyiz: önce süt yerine yumuşak gıdaları, yani genel eğitim derslerini damla damla içlerine akıtmalı, sonra felsefenin hazırladığı daha güçlü gıdaları vermeliyiz. Bunlarla erkekleşip sağlamlaşan psykhēler, Zenon'un olmaktan çok Delphoi kehanetinin sözü olan o mutlu gayeye, tabiata uygun yaşamaya ulaşacaklardır.
μήτε τῆς καταδουλουμένης μήτε δι’ ἧς ἐλευθερία βεβαιοῦται, γυμναὶ δέ εἰσιν ἔτι, καθάπερ αἱ τῶν κομιδῇ νηπίων, ταύτας τιθηνοκομητέον, ἐνστάζοντας τὸ μὲν πρῶτον ἀντὶ γάλακτος ἁπαλὰς τροφάς, τὰς διὰ τῶν ἐγκυκλίων ὑφηγήσεις, εἶτ’ αὖθις κραταιοτέρας ὧν φιλοσοφία δημιουργός, ἐξ ὧν ἀνδρωθεῖσαι καὶ εὐεκτήσασαι πρὸς τέλος αἴσιον, οὐ Ζηνώνειον μᾶλλον ἢ πυθόχρηστον, ἀφίξονται, τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν.