Philon
Ödüller ve Cezalar Üzerine
De Praemiis et Poenis
1Peygamber Musa aracılığıyla bildirilen kutsal sözler üç türdür: biri dünyanın yaratılışına, biri tarihe, üçüncüsü de kanunlara dairdir. Dünyanın yaratılışı baştan sona son derece güzel ve Tanrı'ya yaraşır biçimde anlatılmıştır: anlatı göğün oluşuyla başlar, insanın yaratılışıyla biter; çünkü gök bozulmaz varlıkların, insan da ölümlülerin en mükemmelidir. Yaratıcı dünyayı, oluş içinde ölümsüz olanla ölümlü olanı birbirine dokuyarak meydana getirdi; ölümsüzleri yöneten, ölümlüleri ise boyun eğecek olanlar olarak.
Τῶν μὲν οὖν διὰ τοῦ προφήτου Μωυσέως λογίων τρεῖς ἰδέας εἶναι συμβέβηκε, τὴν μὲν περὶ κοσμοποιίας, τὴν δὲ ἱστορικήν, τὴν δὲ τρίτην νομοθετικήν. ἡ μὲν οὖν κοσμοποιία παγκάλως πᾶσα καὶ θεοπρεπῶς μεμήνυται, λαβοῦσα τὴν ἀρχὴν ἀπὸ γενέσεως οὐρανοῦ καὶ λήξασα εἰς ἀνθρώπου κατασκευήν· ὁ μὲν γὰρ ἀφθάρτων τελειότατος, ὁ δὲ θνητῶν. ἀθάνατα δὲ καὶ θνητὰ ἐν γενέσει συνυφαίνων ὁ ποιητὴς εἰργάσατο τὸν κόσμον, τὰ μὲν [γενόμενα] ⟨ὡς⟩ ἡγεμονικά, τὰ δ’ ὡς ὑπήκοα [καὶ] γενησόμενα.
2Tarih kısmı, iyi ve kötü hayatların ve her kuşakta bu iki gruba biçilen ceza ve ödüllerin kaydıdır. Kanun kısmının bir bölümü daha genel bir konuyu ele alır, öteki bölümü ise tek tek kanunların emirleridir. Birincisi on ana başlıktır; bunların bir tercüman aracılığıyla değil, havanın yükseklerinde biçimlenen ve anlamlı, açık seçik bir söyleyişe kavuşan bir sesle bildirildiği söylenir. Türlere ayrılan öteki hükümler ise peygamber aracılığıyla buyrulmuştur.
τὸ δὲ ἱστορικὸν μέρος ἀναγραφὴ βίων ἐστὶ σπουδαίων καὶ πονηρῶν καὶ τὰ ὁρισθέντα ἑκατέροις ἐπιτίμια καὶ γέρα ἐν ἑκάσταις γενεαῖς. τοῦ δὲ νομοθετικοῦ τὸ μὲν καθολικωτέραν ὑπόθεσιν ἔχει, τὸ δ’ ἕτερον ⟨τῶν κατὰ⟩ μέρος νομίμων εἰσὶν ἐντολαί· κεφάλαια μὲν δέκα, ἅπερ λέγεται κεχρησμῳδῆσθαι οὐ δι’ ἑρμηνέως ἀλλ’ ἐν τῷ ὑψώματι τοῦ ἀέρος σχηματιζόμενα καὶ ἄρθρωσιν ἔχοντα λογικήν, τὰ δ’ ἄλλα τὰ κατ’ εἶδος [μέρη] διὰ τοῦ προφήτου θεσπισθέντα.
3Bunların hepsini, yeri geldiği ölçüde önceki eserlerimde anlattım; Musa'nın barışa ve savaşa tayin ettiği aretēleri de ele aldım. Şimdi sırası gelince önümüzdeki konuya, iyilere konan ödüllere ve kötülere konan cezalara geçiyorum.
περὶ ὧν ἁπάντων ὅσα καιρὸς ἐν ταῖς προτέραις συντάξεσι διεξελθὼν καὶ προσέτι τῶν ἀρετῶν ἃς ἀπένειμεν εἰρήνῃ τε καὶ πολέμῳ μέτειμι κατὰ τὸ ἀκόλουθον ἐπὶ τὰ προτεθέντα καὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἆθλα καὶ τοῖς πονηροῖς ἐπιτίμια.
4Musa, kendi kanunlarıyla yaşayanları bir yandan yol gösterici sözlerle ve yumuşak teşviklerle, öte yandan tehditlerle ve daha sert öğütlerle eğitti; sonra da onları aldıkları terbiyeyi göstermeye çağırdı. Onlar da kutsal bir yarışmaya çıkar gibi öne çıktılar ve prohairesislerini çıplak hâlde, hakikatin en açık sınavına sundular.
συνασκήσας γὰρ ὑφηγήσεσι καὶ προτροπαῖς μαλακωτέραις καὶ πάλιν ἐπανατάσεσι καὶ νουθεσίαις ἐμβριθεστέραις τοὺς κατ’ αὐτὸν πολιτευομένους ἐκάλεσεν εἰς τὴν ὧν ἐπαιδεύθησαν ἐπίδειξιν· οἱ δὲ παρελθόντες ὥσπερ εἰς ἱερὸν ἀγῶνα γυμνὴν τὴν ἑαυτῶν προαίρεσιν ἀνέφηναν εἰς ἐναργέστατον ἔλεγχον τῆς ἀληθείας.
5Bunun üzerine kimilerinin gerçekten aretē atleti olduğu anlaşıldı: kendilerini çalıştıran kanunların onlara bağladığı güzel ümidi boşa çıkarmamışlardı. Psykhēlerindeki doğuştan gevşeklik yüzünden korkak ve soysuz olanlar ise, daha güçlü bir rakip karşılarına dikilmeden yere yığıldılar ve seyircilere utanç ve alay konusu oldular.
εἶτα οἱ μὲν ἀθληταὶ τῷ ὄντι ἀρετῆς ἀνευρίσκοντο μὴ ψεύσαντες τῆς ἐπ’ αὐτοῖς χρηστῆς ἐλπίδος τοὺς ἀλείπτας νόμους, οἱ δὲ ἄνανδροι καὶ ἀγεννεῖς ὑπὸ τῆς ἐμφύτου μαλακίας τὰς ψυχάς, πρὶν ἢ δυνατώτερόν τι ἀντιβιάσασθαι, προκαταπίπτοντες αἰσχύνη καὶ γέλως θεατῶν ἐγίνοντο.
6Bu yüzden birinciler ödüllerden, adlarının ilan edilmesinden ve galiplere verilen öteki her şeyden pay aldılar; ötekiler ise yalnız çelenksiz dönmekle kalmadılar, beden yarışmalarındakinden de acı, yüz kızartıcı bir yenilgiye uğradılar. Çünkü orada yere düşen atletlerin bedenleridir ve kolayca doğrulabilirler; burada ise bütün bir hayat düşer ve bir kez devrildi mi, güç belâ ayağa kaldırılır.
δι’ ἣν αἰτίαν οἱ μὲν βραβείων καὶ κηρυγμάτων καὶ τῶν ἄλλων ὅσα νικῶσι δίδοται μετελάμβανον, οἱ δὲ οὐκ ἀστεφάνωτοι μόνον ἀπῄεσαν, ἀλλὰ καὶ ἧτταν ἐπονείδιστον ἐνδεξάμενοι τῶν ἐν τοῖς γυμνικοῖς ἀγῶσιν ἀργαλεωτέραν· ἐκεῖ μὲν γὰρ ἀθλητῶν σώματα κλίνεται ῥᾳδίως ὀρθοῦσθαι δυνάμενα, ἐνταῦθα δὲ ὅλοι βίοι πίπτουσιν, οὓς ἅπαξ ἀνατραπέντας μόλις ἔστιν ἀνεγεῖραι.
7Musa, üstünlüğün ve şerefin, bunların tersi olan cezanın da uyumlu bir düzenini anlatır: kişilere, evlere, şehirlere, ülkelere ve milletlere, yeryüzünün büyük bölgelerine göre. Önce şereflerle ilgili olanlar incelenmeli, çünkü bunlar hem daha faydalıdır hem dinlemesi daha hoştur; başlangıç noktası da tek tek kişilerin her biri olmalıdır.
Τῆς δὲ προνομίας καὶ τιμῆς καὶ τοὐναντίον κολάσεως τάξεις ἐναρμονίους ὑφηγεῖται, κατ’ ἄνδρας, κατ’ οἴκους, κατὰ πόλεις, κατὰ χώρας καὶ ἔθνη, κατὰ κλίματα γῆς μεγάλα. πρότερον δ’ ἐρευνητέον τὰ ἐπὶ τιμαῖς, ἐπειδὴ καὶ λυσιτελέστερα καὶ ἡδίω πρὸς ἀκρόασιν, ἀρχὴν λαμβάνοντας τὴν ἀφ’ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἐν μέρει.
8Yunanlar, o eski Triptolemos'un kanatlı ejderhaların sırtında havaya yükselip buğday tohumunu bütün yeryüzüne serptiğini anlatırlar; insan soyu meşe palamudu yemekten kurtulup yumuşak, faydalı ve pek lezzetli bir yiyeceğe kavuşsun diye. Ama bu, mucize uydurmaya alışkın olanların birçok başka icadı gibi bir masaldır; bilgelik yerine sofistliği, hakikat yerine büyücülüğü meslek edinmiş olanlara bırakılsın.
φασὶ τὸν παλαιὸν ἐκεῖνον Τριπτόλεμον Ἕλληνες ἀρθέντα μετέωρον ἐπὶ πτηνῶν δρακόντων τὸν τοῦ σίτου καρπὸν εἰς ἅπασαν τὴν γῆν κατασπείρειν, ἀντὶ βαλανηφαγίας ἵν’ ἔχῃ τὸ ἀνθρώπων γένος ἥμερον καὶ ὠφέλιμον καὶ ἡδίστην τροφήν. τοῦτο μὲν οὖν ὥσπερ πολλὰ καὶ ἄλλα τοῖς εἰωθόσι τερατεύεσθαι μύθου πλάσμα ὂν ἀπολελείφθω σοφιστείαν πρὸ σοφίας καὶ γοητείαν πρὸ ἀληθείας ἐπιτετηδευκόσιν.
9Çünkü Tanrı ta başından, her şeyin ilk oluşuyla birlikte, bütün canlılar için gerekli olanı yerden bitirerek önceden hazırladı; en çok da yeryüzünden doğan her şey üzerindeki egemenliği bağışladığı insan soyu için. Tanrı'nın işlerinden hiçbiri sonradan doğmaz; tekhnēlerle ve emekle sonradan tamamlanıyor görünen şeyler bile tabiatın öngörüsüyle yarı işlenmiş hâlde önceden hazır bulunur. Öğrenmenin hatırlama olduğunun söylenmesi bu yüzden yersiz değildir.
ἐξ ἀρχῆς γὰρ ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει τῶν ὅλων ὁ θεὸς προευτρεπίσατο τὰ ἐπιτήδεια πᾶσι τοῖς ζῴοις ἐκ γῆς ἀνείς, καὶ μάλιστα τῷ γένει τῷ ἀνθρώπων, ᾧ τὴν ἐφ’ ἅπασι τοῖς γηγενέσιν ἡγεμονίαν ἐχαρίζετο. τῶν γὰρ θείων ἔργων οὐδὲν ὀψίγονον, ἀλλὰ καὶ ὅσα τέχναις καὶ ἐπιμελείαις ὕστερον τελειοῦσθαι δοκεῖ, πάντως ἡμίεργα προϋπόκειται προμηθείᾳ φύσεως, ὡς μὴ ἀπὸ σκοποῦ τὰς μαθήσεις ἀναμνήσεις εἶναι λέγεσθαι.
10Bu konu şimdilik bir yana bırakılsın; incelememiz gereken asıl ekim, en zorunlu olanıdır: Yaratıcı'nın verimli bir toprağa, akıl sahibi psykhēye serptiği tohum.
ταῦτα μὲν οὖν ὑπερκείσθω· τὴν δ’ ἀναγκαιοτάτην σπορὰν ἐπισκεπτέον, ἣν ὁ ποιητὴς ἐν ἀρετώσῃ χώρᾳ κατέσπειρε, λογικῇ ψυχῇ.
11Bu toprağa atılan ilk tohum ümittir, hayatların kaynağı. Tüccar kazanç ümidiyle türlü türlü gelir yollarına girişir; gemi sahibi iyi bir yolculuk ümidiyle uçsuz bucaksız denizleri aşar; şan düşkünü de ün ümidiyle siyaseti ve kamu işlerinin yükünü seçer; bedenini çalıştıranlar ödül ve çelenk ümidiyle beden yarışmalarında mücadele eder. Saadet ümidi de aretēye gönül verenleri felsefeye yöneltir: bu yolla hem varlıkların tabiatını görebileceklerini hem de en iyi iki hayatı, seyre dalan hayatla iş gören hayatı, tamamlamaya götüren şeyleri yapabileceklerini umarlar. Bu iki hayata erişen kişi hemen mesut olur.
ταύτης δ’ ὁ πρῶτος σπόρος ἐστὶν ἐλπίς, ἡ πηγὴ τῶν βίων. ἐλπίδι μὲν γὰρ κέρδους ὁ χρηματιστὴς ἐπαποδύεται πολυτρόποις ἰδέαις πορισμῶν, ἐλπίδι δ’ ὁ ναύκληρος εὐπλοίας περαιοῦται τὰ μακρὰ πελάγη· ἐλπίδι δόξης καὶ ὁ φιλότιμος αἱρεῖται πολιτείαν καὶ κοινῶν πραγμάτων ἐπιμέλειαν· δι’ ἐλπίδα βραβείων καὶ στεφάνων καὶ οἱ τῶν σωμάτων ἀσκηταὶ τοὺς γυμνικοὺς ἀγῶνας διαθλοῦσιν· ἐλπὶς εὐδαιμονίας καὶ τοὺς ἀρετῆς ζηλωτὰς ἐπαίρει φιλοσοφεῖν, ὡς ταύτῃ δυνησομένους καὶ τὴν τῶν ὄντων φύσιν ἰδεῖν καὶ δρᾶσαι τὰ ἀκόλουθα πρὸς τὴν τῶν ἀρίστων βίων θεωρητικοῦ τε καὶ πρακτικοῦ τελείωσιν, ὧν ὁ τυχὼν εὐθύς ἐστιν εὐδαίμων.
12Kimileri ümidin tohumlarını, ya düşman gibi psykhēdeki kötülükleri körükleyip ateşe verdiler ya da çiftçiliği önemsemeyen biri gibi tembellik yüzünden çürüttüler. Kimileri de onlara özen gösteriyor görünür ama dindarlık yerine kendini beğenmişliği benimser ve başarılarının sebebini kendilerine yükler.
ἔνιοι μὲν οὖν τὰ ἐλπίδος σπέρματα ἢ ὡς πολέμιοι τὰς ἐν τῇ ψυχῇ κακίας ζωπυρήσαντες ἐνέπρησαν ἢ ὡς ἀμελεῖς τέχνης τῆς γεωργικῆς ὑπὸ ῥᾳθυμίας διέφθειραν. εἰσὶ δ’ οἳ καὶ δόξαντες ἐπιμελεῖσθαι, φιλαυτίαν πρὸ εὐσεβείας ἀσπασάμενοι, τὰς αἰτίας τῶν κατορθωμάτων ἀνέθηκαν ἑαυτοῖς.
13Bunların hepsi kınanmayı hak eder. Takdiri hak eden yalnız, ümidini Tanrı'ya bağlayan kişidir; çünkü ümidin var oluşunun sebebi Tanrı'dır ve onu zarar görmeden, bozulmadan korumaya yeten de yalnız O'dur. Peki bu yarışmada çelenk kazanana hangi ödül konmuştur? Ölümlü ve ölümsüz tabiattan karışık canlı, yani insan; ama alanla ne aynı ne de ondan başka olan bir insan.
ὑπαίτιοι δὲ πάντες οὗτοι· μόνος δ’ ἀποδοχῆς ἄξιος ὁ ἀναθεὶς τὴν ἐλπίδα θεῷ καὶ ὡς αἰτίῳ τῆς γενέσεως αὐτῆς καὶ ὡς ἀσινῆ καὶ ἀδιάφθορον ἱκανῷ μόνῳ διαφυλάξαι. τί οὖν ἆθλον πρόκειται τῷ στεφανωθέντι τὸν ἀγῶνα τοῦτον; τὸ μικτὸν ἐκ θνητῆς καὶ ἀθανάτου φύσεως ζῷον, ὁ ἄνθρωπος, οὔθ’ ὁ αὐτὸς οὔθ’ ἕτερος ὢν τοῦ λαβόντος.
14Keldaniler bu insana Enoş derler; adın Yunancadaki karşılığı "insan"dır. Böylece türün ortak adını kendine özel ad olarak almıştır. Bu seçkin bir ödüldür; çünkü Tanrı'ya ümit bağlamayan hiç kimse asla insan sayılmamalıdır.
τοῦτον Χαλδαῖοι μὲν προσονομάζουσιν Ἐνώς, εἰς δ’ Ἑλλάδα γλῶτταν μεταληφθείς ἐστιν ἄνθρωπος, τὸ κοινὸν ὄνομα τοῦ γένους ἴδιον λαβών, ἆθλον ἐξαίρετον, ὡς δέον μηδένα νομίζεσθαι τὸ παράπαν ἄνθρωπον, ὃς ἂν μὴ ἐπὶ θεὸν ἐλπίζῃ.
15Ümidin zaferinden sonra ikinci bir yarışma gelir; bu kez yarışan tövbedir. Tövbe, hiç dönmeyen, hiç değişmeyen, hep aynı kalan ve aynı hâlde bulunan tabiattan pay almamıştır; ama daha iyiye duyduğu bir heves ve aşkla birden kavranmıştır ve birlikte büyüdüğü açgözlülüğü ve adaletsizliği bırakıp itidalin, adaletin ve öteki aretēlerin limanına sığınmak için acele eder.
Μετὰ δὲ τὴν ἐλπίδος νίκην ἀγὼν δεύτερός ἐστιν, ἐν ᾧ μετάνοια ἀγωνίζεται τῆς μὲν ἀτρέπτου καὶ ἀμεταβλήτου καὶ ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἐχούσης φύσεως ἀμοιρήσασα, ζήλῳ δὲ καὶ ἔρωτι τοῦ βελτίονος ἐξαίφνης κατασχεθεῖσα καὶ σπεύδουσα καταλιπεῖν μὲν τὴν σύντροφον πλεονεξίαν καὶ ἀδικίαν, μεθορμίσασθαι δὲ πρὸς σωφροσύνην καὶ δικαιοσύνην καὶ τὰς ἄλλας ἀρετάς.
16Tövbeye de iki başarısına karşılık iki ödül konur: çirkin olanı terk etmesine ve en güzel olanı seçmesine. Bu ödüller göç ve yalnızlıktır. Çünkü Musa, bedenin isyanlarından kaçıp psykhēnin tarafına geçen kişi için şöyle der:
ἆθλα καὶ ταύτῃ προτίθεται διττὰ ἐπὶ διττοῖς κατορθώμασιν, ἀπολείψει μὲν αἰσχρῶν, αἱρέσει δὲ τῶν καλλίστων. τὰ δ’ ἆθλα ἀποικία καὶ μόνωσις· φησὶ γὰρ ἐπὶ τοῦ τὰς μὲν σώματος νεωτεροποιίας ἀποδράντος, αὐτομολήσαντος δὲ πρὸς ψυχήν·
17"Bulunamadı, çünkü Tanrı onu başka bir yere götürmüştü" (Tekvin 5,24). "Götürmek" sözüyle göçü, "bulunamamak" sözüyle de yalnızlığı açıkça ima eder; hem de pek yerinde olarak. Çünkü bir insan gerçekten hazları ve arzuları hor görmüş, hâllerin üstünde durmaya içtenlikle karar vermişse, evini, vatanını, akrabalarını ve dostlarını arkasına bakmadan bırakıp göçe hazırlansın.
„οὐχ εὑρίσκετο, διότι μετέθηκεν αὐτὸν ὁ θεός“ (Gen. 5,24). αἰνίττεται δὲ ἐναργῶς διὰ μὲν τῆς μεταθέσεως τὴν ἀποικίαν, διὰ δὲ τοῦ μὴ εὑρίσκεσθαι τὴν μόνωσιν· καὶ σφόδρα οἰκείως· εἰ γὰρ τῷ ὄντι ἄνθρωπος καταπεφρόνηκεν ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν καὶ ἐπάνω τῶν παθῶν ἀψευδῶς ἔγνωκεν ἵστασθαι, [πρὸς] μετανάστασιν εὐτρεπιζέσθω φεύγων ἀμεταστρεπτὶ καὶ οἶκον καὶ πατρίδα καὶ συγγενεῖς καὶ φίλους.
18Alışkanlık insanı kendine çeker. Korkulur ki kalırsa, etrafını saran bunca cazibenin arasında kıstırılıp yakalanır; onların hayalleri, çirkin alışkanlıklardan kurtulunca gelen sükûneti yeniden bozar, unutulması iyi olacak hatıraları tazeler.
ὁλκὸν γὰρ ἡ συνήθεια, ὡς δέος εἶναι, μὴ καταμείνας ἁλῷ τοσούτοις ἐν κύκλῳ φίλτροις ἀποληφθείς, ὧν αἱ φαντασίαι τὴν ἐγγενομένην ἡσυχίαν τῶν αἰσχρῶν ἐπιτηδευμάτων πάλιν ἀνακινήσουσι καὶ μνήμας ἐναύλους, ὧν ἐπιλελῆσθαι καλὸν ἦν, ἐνεργάσονται.
19Nitekim birçok kişi uzaklara gitmekle aklını başına almış, çılgın, kudurmuş aşklardan iyileşmiştir; çünkü göz artık tutkuya hazzın hayallerini taşıyamaz olmuştur. Ayrılık yüzünden tutku boşluğa basmak zorunda kalır, çünkü onu kışkırtacak olan artık yanında değildir.
πολλοὶ γοῦν ἀποδημίαις ἐσωφρονίσθησαν, ἔρωτας ἐκμανεῖς καὶ λελυττηκότας θεραπευθέντες, οὐκέτι τῆς ὄψεως χορηγεῖν δυναμένης τῷ πάθει τῆς ἡδονῆς τὰ εἴδωλα· τῇ γὰρ διαζεύξει κατὰ κενοῦ βαίνειν ἀνάγκη, μηκέτι παρόντος ὑφ’ οὗ διερεθισθήσεται.
20Göç ettikten sonra da kalabalıkların cümbüşlerinden uzak dursun, yalnızlığa sarılsın. Çünkü yabancı ellerde de evdekilere benzer ağlar vardır; ileriyi görmeyenler ve kalabalıkla düşüp kalkmaktan hoşlananlar bunlara takılmaktan kurtulamaz. Düzensiz, uyumsuz, yanlış ve kınanacak ne varsa, kalabalık odur; aretēye yeni yerleşmiş biri için kalabalıkla birlikte sürüklenmekten daha zararlı bir şey yoktur.
κἂν μεταναστῇ μέντοι, τοὺς τῶν πολλῶν θιάσους ἐκτρεπέσθω μόνωσιν ἀσπαζόμενος· πέφυκε γὰρ καὶ ἐπὶ τῆς ἀλλοδαπῆς ὅμοια τοῖς οἴκοι δίκτυα, οἷς ἀνάγκη περιπείρεσθαι τοὺς ἀπροοράτως ἔχοντας καὶ ταῖς τῶν πολλῶν χαίροντας ὁμιλίαις· ὅ τι γὰρ ἄτακτον, ἄκοσμον, πλημμελές, ὑπαίτιον, τοῦτο ὄχλος ἐστί, μεθ’ οὗ φέρεσθαι τῷ νῦν πρῶτον μετοικισαμένῳ πρὸς ἀρετὴν ἀλυσιτελέστατον.
21Uzun bir hastalıktan yeni yeni toparlananların bedeni henüz sağlam bir güce kavuşmadığı için kolayca yeniden hastalanır; psykhēsi yeni iyileşmeye başlayanların da zihnindeki gerginlik gevşek ve titrektir. Korkulur ki tutku yeniden alevlenir; çünkü gelişigüzel yaşayanlarla bir arada bulunmak onu kolayca yeniden kışkırtır.
ὡς γὰρ τοῖς ἐκ νόσου μακρᾶς ἀρχομένοις ἀναλαμβάνειν εὐάλωτά πώς ἐστι τὰ σώματα μήπω πρὸς ἰσχὺν παγέντα κραταιοτέραν, οὕτως καὶ οἷς ἡ ψυχὴ νῦν πρῶτον ὑγιάζεται πλαδῶσιν οἱ νοεροὶ τόνοι καὶ κραδαίνονται, ὡς δέος εἶναι, μὴ πάλιν ἐξορμήσῃ τὸ πάθος, ὃ πέφυκεν ἐκ τῆς τῶν εἰκαιοτέρων συνδιαιτήσεως ἀνερεθίζεσθαι.
22Tövbenin yarışmalarından sonra üçüncü sırada adalete ödül konur. Adaleti benimseyen iki ayrıcalık kazanır: biri herkesin yok olduğu bir yıkımdan kurtulmak, öteki de her canlı türünden çift çift bir araya getirilmiş hayvanların kâhyası ve bekçisi olmak; yok olan neslin yerine ikinci bir nesil doğsun diye.
Μετὰ δὲ τοὺς μετανοίας ἀγῶνας τρίτα ἆθλα τίθεται δικαιοσύνης, ἧς ὁ μεταποιησάμενος λαμβάνει γέρα διττά, τὸ μὲν σωτήριον ἐν κοινῇ φθορᾷ, τὸ δὲ ταμίαν καὶ φύλακα γενέσθαι ἐξ ἑκάστης ζῴων ἰδέας ἡρμοσμένων ζυγάδην εἰς δευτέραν γένεσιν ἀντὶ τῆς ἀπολλυμένης.
23Yaratıcı aynı kişinin hem mahkûm edilmiş neslin sonu hem de suçsuz neslin başı olmasını uygun gördü. Böylece dünyanın ilahî bir öngörüyle yönetilmediğini söyleyenlere sözle değil işle şunu öğretti: bütün varlıkların tabiatına koyduğu kanuna göre, adaletsizlik içinde yaşamış sayısız insan, adaletle yaşayan tek bir adama denk değildir. Yunanlar bu adama Deukalion, Keldaniler Nuh der; büyük tufan onun zamanında olmuştur.
ἠξίωσε γὰρ ὁ ποιητὴς τὸν αὐτὸν καὶ τέλος γενέσθαι τῆς κατακρίτου γενεᾶς καὶ ἀρχὴν τῆς ἀνυπαιτίου, διδάσκων τοὺς ἀπρονόητον εἶναι τὸν κόσμον λέγοντας ἔργοις, οὐ ῥήμασιν, ὅτι καθ’ ὃν εἰσηγήσατο νόμον ἐν τῇ φύσει τῶν ὅλων αἱ σύμπασαι μυριάδες τῶν ἀνθρώπων μετὰ ἀδικίας ζήσασαι ἑνὸς ἀνδρὸς οὐκ ἄξιαι δικαιοσύνῃ συμβιοῦντος. τοῦτον Ἕλληνες μὲν Δευκαλίωνα, Χαλδαῖοι δὲ Νῶε ἐπονομάζουσιν, ἐφ’ οὗ τὸν μέγαν κατακλυσμὸν συνέβη γενέσθαι.
24Bu üçlüden sonra daha kutsal, Tanrı'ya daha sevgili ve tek bir soydan gelen başka bir üçlü gelir. Baba, oğul ve torun, hayatta aynı gayeye koştular: bütün varlıkların Yaratıcısı ve Babası'nı hoşnut etmeye. Kalabalığın hayran olduğu şanı, serveti ve hazzı hor gördüler; bakanları aldatmak için hep yalanlardan dokunup süslenen kuruntuya da güldüler.
Μετὰ δὲ τὴν τριάδα ταύτην ἑτέρα τριὰς ὁσιωτέρα καὶ θεοφιλεστέρα γίνεται μιᾶς συγγενείας· πατὴρ γὰρ καὶ υἱὸς καὶ υἱωνὸς ἐπὶ τὸ αὐτὸ τέλος ἔσπευσαν τοῦ βίου ⟨τὸ⟩ τῷ ποιητῇ καὶ πατρὶ τῶν ὅλων εὐαρεστῆσαι, καταφρονήσαντες μὲν ὧν θαυμάζουσιν οἱ πολλοί, δόξης καὶ πλούτου καὶ ἡδονῆς, γελάσαντες δὲ καὶ τῦφον, ὃς ἐκ ψευσμάτων ἀεὶ συνυφαίνεται καὶ καταποικίλλεται πρὸς ἀπάτην τῶν ὁρώνταν.
25Bu kuruntu bir büyücüdür, cansız şeyleri tanrı yapar; düşman topraklarına kurulmuş, alınması zor büyük bir kaledir. Gençlerin psykhēlerini önceden ele geçirdiği için bütün şehirler onun hilelerinin ve tuzaklarının yemine düşer. İlk yaşta içeri yerleşir ve yaşlılığa kadar orada kalır; yalnız Tanrı'nın hakikat ışığını üzerlerine parlattığı kişiler bundan kurtulur. Kuruntu hakikatin hasmıdır; ancak daha güçlü bir kuvvet karşısında yenilince, güç belâ da olsa geri çekilir.
οὗτός ἐστιν ὁ γόης, ὁ τὰ ἄψυχα θεοπλαστῶν, ὁ μέγας καὶ δυσάλωτος ἐπιτειχισμός, οὗ τοῖς σοφίσμασι καὶ στρατηγήμασι πᾶσα πόλις δελεάζεται προκαταλαμβάνοντος τὰς τῶν νέων ψυχάς· εἰσοικισάμενος γὰρ ἐκ πρώτης ἡλικίας ἄχρι γήρως ἐνίδρυται, πλὴν οἷς ἂν ὁ θεὸς αὐγὴν ἐπιλάμψῃ τῆς ἀληθείας· ἀληθείᾳ δὲ τῦφος ἀντίπαλον, ὃς μόλις μὲν ἀλλ’ οὖν κραταιοτέρᾳ δυνάμει νικηθεὶς ὑπεξίσταται.
26Bu soy sayıca azdır ama güç bakımından çok, hatta en büyüktür; öyle ki bütün yeryüzü onu almaya yetmez, göğe kadar uzanır. Çünkü onu, seyretmeye ve ilahî olanlarla her zaman bir arada bulunmaya duyulan tarifsiz bir özlem sarmıştır. Görülür tabiatın tamamını araştırıp dolaştıktan sonra hemen cisimsiz ve akılla kavranan tabiata geçer; hiçbir hissi yanına almaz, psykhēnin akıldışı kısmını geride bırakır ve yalnız nous ve akıl yürütme denen kısmı kullanır.
τουτὶ δὲ τὸ γένος ἀριθμῷ μέν ἐστιν ὀλίγον, δυνάμει δὲ πολὺ καὶ μέγιστον, ὡς μηδ’ ἅπαντα τὸν τῆς γῆς κύκλον αὐτὸ χωρεῖν δύνασθαι, φθάνειν δ’ εἰς οὐρανόν· ἱμέρῳ γὰρ τοῦ θεωρεῖν καὶ τοῖς θείοις ἀεὶ συνεῖναι κατεσχημένον ἀλέκτῳ, τὴν ὁρατὴν ὅταν ἅπασαν φύσιν διερευνήσῃ καὶ διεξέλθῃ, πρὸς τὴν ἀσώματον καὶ νοητὴν εὐθὺς μέτεισιν, οὐδεμίαν τῶν αἰσθήσεων ἐπαγόμενον, ἀλλ’ ὅσον μὲν τῆς ψυχῆς ἄλογον μεθιέμενον, τῷ δ’ ὃ κέκληται νοῦς καὶ λογισμὸς μόνῳ προσχρώμενον.
27Tanrı'yı seven kanaatin önderi, kuruntudan hakikate ilk geçen kişi, kemale ermek için öğretimle kazanılan aretēye dayanmıştı; o, ödül olarak Tanrı'ya imanı alır. Talihli bir tabiat sayesinde aretēyi kimseden duymadan, kimseden öğrenmeden, kendi kendine edinmiş olana ödül olarak sevinç verilir. Güzeli yorulmak ve yılmak bilmeyen emeklerle elde eden çalışkanın çelengi ise Tanrı'yı görmektir. Tanrı'ya iman etmekten, bütün hayat boyunca sevinmekten ve Var Olan'ı her zaman görmekten daha faydalı ya da daha yüce ne düşünülebilir?
ὁὁ μὲν οὖν ἡγεμὼν τῆς θεοφιλοῦς δόξης, ὁὁ πρῶτος ἐκ τύφου μεθορμισάμενος πρὸς ἀλήθειαν, διδακτικῇ χρησάμενος ἀρετῇ πρὸς τελείωσιν, ἆθλον αἴρεται τὴν πρὸς θεὸν πίστιν· τῷ δὲ κατ’ εὐμοιρίαν φύσεως αὐτήκοον καὶ αὐτομαθῆ καὶ αὐτοδίδακτον κτησαμένῳ τὴν ἀρετὴν βραβεῖον ἀναδίδοται χαρά· τοῦ δ’ ἀσκητοῦ καὶ πόνοις ἀτρύτοις καὶ ἀκαμπέσι περιποιησαμένου τὸ καλὸν ὁ στέφανός ἐστιν ὅρασις θεοῦ. τοῦ δὲ πιστεύειν θεῷ καὶ διὰ παντὸς τοῦ βίου χαίρειν καὶ ὁρᾶν ἀεὶ τὸ ὂν τί ἂν ὠφελιμώτερον ἢ σεμνότερον ἐπινοήσειέ τις;
28Şimdi bunların her birine daha dikkatle bakalım; adlara kapılmadan, içeri eğilip anlamlarının derinine inelim. Tanrı'ya içtenlikle iman eden kişi, oluşan ve bozulan öteki her şeye güvenmemeyi öğrenmiştir; işe kendi içinde büyüklenen iki şeyden, akıl yürütmeden ve histen başlar. Çünkü her birine kendine ait bir meclis ve mahkeme ayrılmıştır: akla, akılla kavranan şeyleri incelemek için, ki gayesi hakikattir; hisse, görülür şeyleri incelemek için, ki gayesi kanaattir.
Ἐπαυγασώμεθα δ’ αὐτῶν ἕκαστον ἀκριβέστερον, μὴ τοῖς ὀνόμασι παραχθέντες, ἀλλὰ διακύψαντες εἴσω καὶ ταῖς διανοίαις ἐμβαθύναντες. ὁ μὲν τοίνυν ἀψευδῶς πιστεύσας θεῷ τὴν ἐν τοῖς ἄλλοις ὅσα γενητὰ καὶ φθαρτὰ κατείληφεν ἀπιστίαν, ἀρξάμενος ἀπὸ τῶν ἐν αὐτῷ μέγα πνεόντων, λογισμοῦ τε καὶ αἰσθήσεως· ἑκατέρῳ γὰρ ἴδιον συνέδριον καὶ δικαστήριον προσκεκλήρωται, τῷ μὲν εἰς τὴν τῶν νοητῶν ἐπίσκεψιν, οὗ τέλος ἀλήθεια, τῇ δὲ εἰς τὴν τῶν ὁρατῶν, οὗ τέλος δόξα.
29Kanaatin yerinde durmayıp başıboş dolaştığı buradan bellidir: kanaat, benzer ve inandırıcı görünen şeylere demir atar; oysa her benzer, kolayca aldatan benzerliğiyle asıl örneği yanlış gösterir. Hissin önderi olan akıl yürütme de hükümlerinin akılla kavranan, hep aynı kalan ve aynı hâlde bulunan şeylere bağlı olduğunu sanır; ama birçok noktada sarsılıp yakalanır. Çünkü sayısız cüzî şeye saldırdığında gücü yetmez, zayıf düşer ve pes eder; daha güçlü bir rakibin boynunu büküp yere serdiği bir güreşçi gibi.
τὸ μὲν οὖν ἀνίδρυτον καὶ πεπλανημένον τῆς δόξης ἐνθένδε δῆλον· εἰκόσι γὰρ καὶ πιθανοῖς ἐφορμεῖ· πᾶσα δὲ εἰκὼν ὁμοιότητι εὐπαραγώγῳ ψεύδεται τὸ ἀρχέτυπον. ὅ τε ἡγεμὼν αἰσθήσεως λογισμὸς τὰς κρίσεις οἰόμενος ἀνῆφθαι τῶν νοητῶν καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἐχόντων ἁλίσκεται περὶ πολλὰ κηραίνων· ὅταν γὰρ μυρίοις οὖσι τοῖς κατὰ μέρος ποιῆται τὰς προσβολάς, ἀδυνατεῖ καὶ ἐξασθενεῖ καὶ ἀπαγορεύει καθάπερ ἀθλητὴς ὑπὸ ῥώμης δυνατωτέρας ἐκτραχηλιζόμενος.
30Bütün cisimleri ve bütün cisimsiz şeyleri hor görüp onların üstünden bakabilen, kararlı bir akılla ve sarsılmaz, en sağlam bir imanla yalnız Tanrı'ya dayanıp tutunan kişi ise gerçekten mesut ve üç kez bahtiyardır.
ὅτῳ δ’ ἐξεγένετο πάντα μὲν σώματα πάντα δ’ ἀσώματα ὑπεριδεῖν καὶ ὑπερκῦψαι, μόνῳ δ’ ἐπερείσασθαι καὶ στηρίσασθαι θεῷ μετ’ ἰσχυρογνώμονος λογισμοῦ καὶ ἀκλινοῦς καὶ βεβαιοτάτης πίστεως, εὐδαίμων καὶ τρισμακάριος οὗτος ὡς ἀληθῶς.
31İmandan sonra, aretēyi tabiatı sayesinde, toza toprağa bulanmadan edinip zafer kazanan kişiye sevinç ödül olarak konmuştu. Bu kişinin adı Yunanların diliyle "gülüş"tür; Keldaniler ona İshak derler. Gülüş ise zihindeki görünmez sevincin bedende görünen işaretidir.
Μετὰ πίστιν προὔκειτο τῷ περιπεποιημένῳ τὴν ἀρετὴν ἐκ φύσεως ἀκονιτὶ καὶ νικηφορήσαντι χαρὰ τὸ ἆθλον· ὠνομάσθη γάρ, ὡς μὲν ἂν εἴποιεν Ἕλληνες, γέλως, ὡς δὲ Χαλδαῖοι προσονομάζουσιν, Ἰσαάκ· γέλως δὲ σημεῖον ἐπὶ τοῦ σώματος φανερὸν ἀφανοῦς τῆς κατὰ διάνοιαν χαρᾶς ἐστι.
32Sevinç, iyi duyguların en iyisi ve en güzelidir. Onunla psykhē baştan başa gönül ferahlığıyla dolar: bütün varlıkların babası ve yaratıcısı olan Tanrı'dan dolayı sevinir; kötülük karışmadan yapılan şeylerden dolayı da, kendi hoşuna gitmeseler bile, iyi yapıldıkları ve bütün varlıkların ayakta kalmasına hizmet ettikleri için sevinir.
χαρὰν δὲ τῶν εὐπαθειῶν ἀρίστην καὶ καλλίστην εἶναι συμβέβηκεν, ὑφ’ ἧς ὅλη δι’ ὅλων εὐθυμίας ἡ ψυχὴ καταπίμπλαται, γεγηθυῖα μὲν ἐπὶ τῷ πατρὶ καὶ ποιητῇ τῶν συμπάντων θεῷ, γεγηθυῖα δὲ καὶ ἐπὶ τοῖς ἄνευ κακίας δρωμένοις, κἂν μὴ τυγχάνῃ καθ’ ἡδονὴν ὄντα, ὡς καλῶς γινομένοις καὶ ἐπὶ τῇ τῶν ὅλων διαμονῇ.
33Hekim, büyük ve tehlikeli hastalıklarda bedenin geri kalanının sağlığını gözeterek bazen bedenin bazı kısımlarını keser; dümenci de fırtına çıkınca gemidekilerin canını kurtarmak için yükü denize atar. Ne hekim sakatlamadan ne de dümenci yükü atmaktan dolayı kınanır; tam tersine, ikisi de hoş olandan önce faydalı olanı görüp doğru davrandıkları için övülür.
καθάπερ γὰρ ἰατρὸς μὲν ἐν ταῖς μεγάλαις καὶ ἐπισφαλέσι νόσοις ἔστιν ὅτε μέρη σωμάτων ἀφαιρεῖ στοχαζόμενος τῆς τοῦ λοιποῦ σώματος ὑγείας, κυβερνήτης δὲ χειμώνων ἐπιγινομένων ἀποφορτίζεται προνοίᾳ τῆς τῶν ἐμπλεόντων σωτηρίας, καὶ μέμψις οὔτε τῷ ἰατρῷ τῆς πηρώσεως οὔτε τῷ κυβερνήτῃ τῆς ἀποβολῆς ἕπεται, τοὐναντίον δὲ ἔπαινος ἑκατέρῳ τὸ συμφέρον πρὸ τοῦ ἡδέος ἰδόντι καὶ κατορθώσαντι,
34Aynı şekilde bütün varlıkların tabiatına da her zaman hayran olmalı ve dünyada olup biten her şeyden, isteyerek yapılan kötülük dışında, hoşnut olmalıyız. Bakmamız gereken, bir şeyin kendi hazzımıza uygun düşüp düşmediği değil, dünyanın iyi kanunlarla yönetilen bir şehir gibi selamete götürecek biçimde idare edilip dümenlenip dümenlenmediğidir.
τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὴν τῶν ὅλων φύσιν ἀεὶ θαυμαστέον καὶ τοῖς ἐν τῷ κόσμῳ πραττομένοις ἅπασιν ἄνευ τῆς ἑκουσίου κακίας εὐαρεστητέον ἐξετάζοντας, οὐκ εἴ τι μὴ καθ’ ἡδονὴν ἰδίαν συμβέβηκεν, ἀλλ’ εἰ τρόπον εὐνόμου πόλεως ὁ κόσμος ἡνιοχεῖταί τε καὶ κυβερνᾶται σωτηρίως.
35Bu kişi de birincisinden daha az bahtiyar değildir. Kara düşünceden de üzüntüden de uzaktır; acısız ve korkusuz bir hayatın meyvesini toplar; sert ve kasvetli bir hayata rüyasında bile dokunmaz, çünkü psykhēsinin her köşesini önceden sevinç doldurmuştur.
μακάριος οὖν καὶ οὗτος οὐχ ἧττον τοῦ προτέρου, συννοίας καὶ κατηφείας ἀμέτοχος ὤν, ἄλυπόν τε καὶ ἄφοβον ζωὴν καρπούμενος, αὐστηροῦ καὶ αὐχμηροῦ βίου μηδ’ ὄναρ προσαψάμενος διὰ τὸ πάντα τόπον τῆς ψυχῆς αὐτοῦ χαρᾷ προκατέχεσθαι.
36Kendi kendine öğrenen ve zengin bir tabiattan yararlanan kişiden sonra üçüncü olarak çalışkan kemale erer ve seçkin bir ödül alır: Tanrı'yı görmek. O, insan hayatına ait her şeye el atmış, hepsiyle ciddiyetle uğraşmış, sevilmeye değer hakikatin izini bulabilir miyim diye hiçbir emekten ve tehlikeden kaçmamıştı; ama ölümlü soyun yanında, yerde, suda, havada ve esirde koyu bir karanlık buldu. Esir de bütün gök de ona gece gibi göründü; çünkü hissedilir tabiatın tamamı belirsizdir, belirsiz olan ise karanlığın kardeşi ve akrabasıdır.
Μετὰ τὸν αὐτομαθῆ δὲ καὶ πλουσίᾳ χρησάμενον τῇ φύσει τρίτος ὁ ἀσκητὴς τελειοῦται λαμβάνων γέρας ἐξαίρετον ὅρασιν θεοῦ. πάντων γὰρ τῶν κατὰ τὸν ἀνθρώπινον βίον ἐφαψάμενος καὶ πᾶσιν ἐνομιλήσας οὐ παρέργως καὶ μηδένα πόνον ἢ κίνδυνον παρελθών, εἴ πως δυνηθείη τὴν ἀξιέραστον ἀλήθειαν ἰχνηλατῆσαι, παρὰ τῷ θνητῷ γένει πολὺν ζόφον ἀνεύρισκε κατὰ γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ αἰθέρα· καὶ γὰρ ὁ αἰθὴρ καὶ ὁ σύμπας οὐρανὸς νυκτὸς αὐτῷ παρεῖχε φαντασίαν, ἐπειδὴ πᾶσα ἡ αἰσθητὴ φύσις ἀόριστος· τὸ δ’ ἀόριστον ἀδελφὸν σκότους καὶ συγγενές.
37Önceki bütün ömrü boyunca kapalı kalmış olan psykhēsinin gözü, aralıksız mücadelelerden sonra güç belâ açılmaya, üzerine çöken sisi seçmeye ve dağıtmaya başladı. Çünkü esirden daha saf, cisimsiz bir ışık birden parlayarak akılla kavranan dünyayı, dizginleri birinin elinde sürülürken gösterdi.
καταμύσας οὖν τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα τὸν ἔμπροσθεν αἰῶνα τοῖς συνεχέσιν ἄθλοις μόλις ἤρξατο διοίγνυσθαι καὶ τὴν ἐπισκιάσασαν διακρίνειν καὶ ἀποβάλλειν ἀχλύν· καθαρωτέρα γὰρ αἰθέρος ἀσώματος ἐξαίφνης ἐπιλάμψασα αὐγὴ τὸν νοητὸν κόσμον ἀνέφηνεν ἡνιοχούμενον.
38O arabacı ise çepeçevre saf bir ışıkla parladığı için ne görülebiliyor ne de tahmin edilebiliyordu; çünkü bakış, parıltılar karşısında kamaşıyordu. Ama göz, üzerine bunca ateş akmasına rağmen, seyretmeye duyduğu olağanüstü aşkla direndi.
ὁ δ’ ἡνίοχος ἀκράτῳ φέγγει περιλαμπόμενος ἐν κύκλῳ δυσόρατος καὶ δυστόπαστος ἦν, ταῖς μαρμαρυγαῖς τῆς ὄψεως ἀμυδρουμένης· ἡ δέ, καίτοι πολλοῦ ῥέοντος εἰς αὐτὴν πυρός, ἀντεῖχεν ἔρωτι ἐκτόπῳ τοῦ θεάσασθαι.
39Baba ve Kurtarıcı, bu hakiki özlemi ve iştiyakı görünce acıdı; bakışın atılışına güç verdi ve kendini seyrettirmekten esirgemedi, oluşmuş ve ölümlü bir tabiatın alabileceği ölçüde. Ama bu seyir onun ne olduğunu değil, var olduğunu gösteriyordu.
γνήσιον δὲ ἵμερον καὶ πόθον ἰδὼν ὁ πατὴρ καὶ σωτὴρ ἠλέησε καὶ κράτος δοὺς τῇ τῆς ὄψεως προσβολῇ τῆς ἑαυτοῦ θέας οὐκ ἐφθόνησε, καθ’ ὅσον οἷόν τε ἦν χωρῆσαι γενητὴν καὶ θνητὴν φύσιν, οὐχὶ τῆς ὅ ἐστιν ἐμφαινούσης, ἀλλὰ τῆς ὅτι ἔστιν.
40Çünkü iyiden üstün, birlikten eski, birden saf olan o varlığın başka biri tarafından seyredilmesi imkânsızdır; onu yalnız kendisinin kavraması yerindedir. Var olduğu ise, varlığı bildiren bir ad olarak, kavranabilir bir şeydir; ama bunu ya herkes kavramaz ya da en iyi yoldan kavramaz. Kimileri ilahî olanın hiç var olmadığını açıkça ilan etti; kimileri var mı yok mu diyemedikleri için iki yana yalpalayıp tereddüt etti; kimileri de Tanrı'nın varlığına dair kavramlarını akıl yürütmeden çok alışkanlıkla, kendilerini büyütenlerden almış, dindarlığa batıl inanç damgası vurduklarının farkına varmadan doğru yoldan dindar olduklarını sandılar.
ἐκεῖνο μὲν γάρ, ὃ καὶ ἀγαθοῦ κρεῖττον καὶ μονάδος πρεσβύτερον καὶ ἑνὸς εἱλικρινέστερον, ἀμήχανον ὑφ’ ἑτέρου θεωρεῖσθαί τινος, διότι μόνῳ θέμις αὐτῷ ὑφ’ ἑαυτοῦ καταλαμβάνεσθαι. τὸ δ’ ὅτι ἔστιν, ὑπάρξεως ὄνομα καταληπτὸν ὄν, ἢ οὐ πάντες ἢ οὐχ ὁδῷ τῇ βελτίονι καταλαμβάνουσιν· ἀλλ’ οἱ μὲν ἄντικρυς ἀπεφήναντο μηδ’ ὅλως εἶναι τὸ θεῖον, οἱ δὲ ἐνεδοίασαν ἐπαμφοτερίσαντες ὡς οὐκ ἔχοντες εἰπεῖν, εἴτε ἔστιν εἴτε μή, οἱ δὲ καὶ ἔθει μᾶλλον ἢ λογισμῷ τὰς περὶ ὑπάρξεως θεοῦ κομίσαντες ἐννοίας παρὰ τῶν τρεφόντων ἔδοξαν εὐστόχως εὐσεβεῖν δεισιδαιμονίᾳ τὴν εὐσέβειαν χαράξαντες.
41Kimileri de epistēmē yoluyla bütün varlığın Yaratıcısı ve önderi hakkında bir tasavvura ulaşmayı başardıysa, bunlar, deyim yerindeyse, aşağıdan yukarıya ilerlediler. Bu dünyaya iyi kanunlarla yönetilen bir şehre girer gibi girdiler ve şunları gördüler: dağıyla ovasıyla verimli, ekinlerle, ağaçlarla, meyvelerle ve her türden hayvanla dolu toprağı; onun üstüne yayılmış denizleri, gölleri, kaynaktan doğan ve sel suyuyla coşan ırmakları; havanın ve rüzgârların dengeli karışımını, yılın mevsimlerinin uyumlu değişimlerini; hepsinin üstünde de güneşi, ayı, gezegenleri ve sabit yıldızları, kendi ordusuyla birlikte düzen içinde kurulmuş bütün göğü, dünyanın içinde dönen bu hakiki süsü ve düzeni.
εἰ δέ τινες καὶ δι’ ἐπιστήμης ἴσχυσαν φαντασιωθῆναι τὸν ποιητὴν καὶ ἡγεμόνα τοῦ παντός, τὸ λεγόμενον δὴ τοῦτο κάτωθεν ἄνω προῆλθον. ὥσπερ γὰρ εἰς εὔνομον πόλιν τόνδε τὸν κόσμον παρελθόντες καὶ θεασάμενοι γῆν μὲν ἀρετῶσαν ὀρεινὴν καὶ πεδιάδα, σπαρτῶν καὶ δένδρων καὶ καρπῶν ἔτι δὲ καὶ παντοίων ζῴων ἀνάπλεων, ἐπὶ δ’ αὐτῆς ἀνακεχυμένα πελάγη καὶ λίμνας καὶ ποταμοὺς αὐθιγενεῖς τε καὶ χειμάρρους, καὶ ἀέρος καὶ πνευμάτων εὐκρασίας, καὶ τῶν ἐτησίων ὡρῶν τὰς ἐναρμονίους μεταβολάς, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ἥλιον καὶ σελήνην πλάνητάς τε καὶ ἀπλανεῖς ἀστέρας καὶ τὸν σύμπαντα οὐρανὸν ἐν τάξεσι μετὰ τῆς οἰκείας στρατιᾶς ἡρμοσμένον, κόσμον ἀληθινὸν ἐν κόσμῳ περιπολοῦντα,
42Bunlara hayran kalıp şaşkına döndüler ve gördüklerine uygun bir düşünceye vardılar: bunca güzellik ve böylesine üstün bir düzen kendiliğinden meydana gelmemiş, dünyayı kuran bir yaratıcı tarafından yapılmıştır; ilahî bir öngörünün var olması da zorunludur. Çünkü yapanın yaptığıyla ilgilenmesi tabiatın kanunudur.
θαυμάσαντες καὶ καταπλαγέντες εἰς ἔννοιαν ἦλθον ἀκόλουθον τοῖς φανεῖσιν, ὅτι ἄρα τοσαῦτα κάλλη καὶ οὕτως ὑπερβάλλουσα τάξις οὐκ ἀπαυτοματισθέντα γέγονεν, ἀλλ’ ὑπό τινος δημιουργοῦ κοσμοποιοῦ, καὶ ὅτι πρόνοιαν ἀναγκαῖον εἶναι· νόμος γὰρ φύσεως ἐπιμελεῖσθαι τὸ πεποιηκὸς τοῦ γεγονότος.
43Ama bu kutlu ve ötekilerden üstün kişiler, dediğim gibi, göğe uzanan bir merdivenden çıkar gibi aşağıdan yukarıya ilerlediler: Yaratıcı'yı eserlerinden yola çıkarak makul bir akıl yürütmeyle tahmin ettiler. Eğer kimileri, seyre yardım edecek başka hiçbir akıl yürütmeye başvurmadan O'nu kendisinden hareketle kavrayabildiyse, bunlar kutsal ve hakiki hizmetkârlar, gerçekten Tanrı'nın sevgilileri arasına yazılsın.
ἀλλ’ οὗτοί γε οἱ θεσπέσιοι καὶ τῶν ἄλλων διενηνοχότες, ὅπερ ἔφην, κάτωθεν ἄνω προῆλθον οἷα διά τινος οὐρανίου κλίμακος, ἀπὸ τῶν ἔργων εἰκότι λογισμῷ στοχασάμενοι τὸν δημιουργόν. εἰ δέ τινες ἐδυνήθησαν αὐτὸν ἐξ ἑαυτοῦ καταλαβεῖν ἑτέρῳ μηδενὶ χρησάμενοι λογισμῷ συνεργῷ πρὸς τὴν θέαν, ἐν ὁσίοις καὶ γνησίοις θεραπευταῖς καὶ θεοφιλέσιν ὡς ἀληθῶς ἀναγραφέσθωσαν.
44Bunlardan biri, Keldanicede İsrail, Yunancada "Tanrı'yı gören" diye anılan kişidir. O, Tanrı'nın nasıl olduğunu değil —bu imkânsızdır, dediğim gibi— var olduğunu görür. Bunu başka birinden öğrenmemiştir: ne yerdekilerden ne göktekilerden, ne de ölümlü ya da ölümsüz unsurlardan veya bileşiklerden. Onu çağıran yalnız Tanrı'nın kendisidir; kendi varlığını kendisine yalvarana göstermek istemiştir.
τούτων ἐστὶν ὁ Χαλδαϊστὶ μὲν προσαγορευόμενος Ἰσραήλ, Ἑλληνιστὶ δὲ ὁρῶν θεόν, οὐχ οἷός ἐστιν ὁ θεός — τοῦτο γὰρ ἀμήχανον, ὡς ἔφην —, ἀλλ’ ὅτι ἔστιν, οὐ παρ’ ἑτέρου τινὸς μαθών, οὐχὶ τῶν κατὰ γῆν, οὐχὶ τῶν κατ’ οὐρανόν, οὐχὶ τῶν ὅσα στοιχεῖα ἢ συγκρίματα θνητά τε αὖ καὶ ἀθάνατα, ἀλλὰ παρ’ αὐτοῦ μόνου μετακληθεὶς τὴν ἰδίαν ὕπαρξιν ἀναφῆναι θελήσαντος ἱκέτῃ.
45Bu kavrayışın nasıl gerçekleştiğini bir benzetmeyle görmek yerinde olur. Bu hissedilir güneşi güneşten başka bir şeyle mi görürüz? Yıldızları yıldızlardan başka bir şeyle mi? Kısacası, ışık ışıkla görülmez mi? Aynı şekilde Tanrı da kendi kendisinin ışığı olduğu için yalnız kendisi aracılığıyla görülür; varlığının katıksız kavranmasına başka hiçbir şey yardım etmez, edemez de.
πῶς δ’ ἡ προσβολὴ γέγονεν, ἄξιον διά τινος εἰκόνος ἰδεῖν. τὸν αἰσθητὸν τοῦτον ἥλιον μὴ ἑτέρῳ τινὶ θεωροῦμεν ἢ ἡλίῳ; τὰ δὲ ἄστρα μή τισιν ἄλλοις ἢ ἄστροις θεωροῦμεν; καὶ συνόλως τὸ φῶς ἆρ’ οὐ φωτὶ βλέπεται; τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ὁ θεὸς ἑαυτοῦ φέγγος ὢν δι’ αὐτοῦ μόνου θεωρεῖται, μηδενὸς ἄλλου συνεργοῦντος ἢ δυναμένου συνεργῆσαι πρὸς τὴν εἱλικρινῆ κατάληψιν τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ.
46Oluşmuş şeylerden yola çıkıp oluşmamış olanı, bütün varlıkların doğurucusunu görmeye çalışanlar ancak tahmin yürütürler. Yaptıkları, ikilikten yola çıkıp birliğin tabiatını araştıranların yaptığına benzer; oysa tersine, birlikten —çünkü ilke odur— ikiliğe bakmak gerekir. Hakikatin peşinden gidenler ise
στοχασταὶ μὲν οὖν οἱ ἀπὸ τῶν γεγονότων τὸν ἀγένητον καὶ γεννητὴν τῶν ὅλων σπεύδοντες θεωρεῖν, ὅμοιόν τι δρῶντες τοῖς ἀπὸ δυάδος μονάδος φύσιν ἐρευνῶσι, δέον ἔμπαλιν ἀπὸ μονάδος — ἀρχὴ γὰρ αὕτη — δυάδα σκοπεῖν· ἀλήθειαν
47Tanrı'yı Tanrı ile, ışığı ışıkla tasavvur edenlerdir. En büyük ödül böylece anlatılmış oldu. Çalışkan bunun yanında bir ödül daha alır; adı kulağa pek hoş gelmez ama anlamı en iyisidir. Bu ödüle sembolik olarak "uyluğun genişliğinin uyuşması" denir (Tekvin 32,25). Çünkü genişlik, psykhē yayılmaması gereken şeylere ölçüsüzce yayıldığında ortaya çıkan böbürlenmeyi ve kibri gösterir; uyuşma ise havalanmış ve şişmiş bir şeyin, kendini bir şey sanmanın, büzülmesini.
δὲ μετίασιν οἱ τὸν θεὸν θεῷ φαντασιωθέντες, φωτὶ φῶς. τὸ μὲν οὖν μέγιστον ἆθλον εἴρηται. πρὸς δὲ τούτοις λαμβάνει βραβεῖον ὁ ἀσκητὴς λεχθῆναι μὲν οὐκ εὔφημον, νοηθῆναι δὲ ἄριστον· ὀνομάζεται δὲ τὸ βραβεῖον πλάτους νάρκη (Genes. 32,25) συμβολικῶς· ἀλαζονεία μὲν γὰρ καὶ ὑπεροψία διὰ τοῦ πλάτους ἐμφαίνεται, χεομένης τῆς ψυχῆς ἄμετρον ἐφ’ ἃ μὴ δεῖ χύσιν, διὰ δὲ τῆς νάρκης μετεώρου καὶ πεφυσημένου πράγματος, οἰήσεως, συστολή.
48Dürtülerin gevşemiş ve başıboş kalmış hâlinin durdurulması ve psykhēyi geren kuvvetlerin uyuşup salıverilmesi kadar faydalı bir şey yoktur; böylece hâllerin ölçüsüz gücü zayıflar ve psykhēnin daha iyi kısmına genişlik bırakır.
σύμφορον δὲ οὐδὲν οὕτως ὡς τὸ κεχαλασμένον καὶ ἀνειμένον τῶν ὁρμῶν ἀνακοπῆναί τε καὶ ναρκῆσαι παρεθὲν τοὺς πνευματικοὺς τόνους, ἵν’ ἡ τῶν παθῶν ἄμετρος ἰσχὺς ἐξασθενήσασα πλάτος ἐμπαράσχῃ ψυχῆς τῷ βελτίονι μέρει.
49Şuna da bakmak gerekir: üçünden her birine verilen ödül ona en uygun olanıdır. Öğretimle kemale erene iman verildi; çünkü öğrenen, öğretenin anlattığı şeylerde ona inanmalıdır; inanmayan birinin terbiye görmesi zor, hatta imkânsızdır.
Προσεξεταστέον δὲ ὅτι καὶ οἰκειότατον ἑκάστῳ τῶν τριῶν ἀπενεμήθη τὸ ἆθλον. τῷ μὲν γὰρ ἐκ διδασκαλίας τελειωθέντι πίστις, ἐπειδὴ τὸν μανθάνοντα πιστεῦσαι δεῖ τῷ διδάσκοντι περὶ ὧν ὑφηγεῖται· δύσκολον γάρ, μᾶλλον δ’ ἀδύνατον ἀπιστοῦντα παιδεύεσθαι.
50Talihli bir tabiat sayesinde aretēye çabucak erişene sevinç verildi; çünkü iyi yaratılış ve tabiatın hediyeleri sevindiricidir. Böyle birinin zihni isabetli kavrayışlar ve yerinde atılımlarla parlar; bunlarla, içeriden biri fısıldıyormuş gibi, aradığını zahmetsizce bulur. Çıkmaza girmiş bir sorunun çözümünü kısa yoldan bulmak ise sevindiricidir.
τῷ δὲ κατ’ εὐμοιρίαν φύσεως ἐπ’ ἀρετὴν φθάσαντι χαρά· χαρτὸν γὰρ ἡ εὐφυΐα καὶ τὰ φύσεως δῶρα. τῆς διανοίας εὐθιξίαις καὶ εὐσκόποις ἐπιβολαῖς προσγανουμένης, ἐν αἷς ἀπόνως εὑρίσκει τὰ ζητούμενα, καθάπερ ὑποβολέως ἔνδοθεν ὑπηχοῦντος· ἡ γὰρ σύντομος τῶν ἀπορουμένων εὕρεσις χαρτόν.
51Alıştırma yoluyla phronēsis edinene ise görme verildi. Çünkü gençlikteki iş gören hayattan sonra, yaşlılıktaki seyre dalan hayat en iyi ve en kutsal hayattır. Tanrı onu bir dümenci gibi kıça geçirmiş ve yeryüzündeki işlerin dümenini tutmaya yeterli olduğu için dümeni ona emanet etmiştir; çünkü epistēmēye dayanan bir seyir olmadan yapılan hiçbir iş güzel değildir.
τῷ δὲ δι’ ἀσκήσεως περιποιησαμένῳ φρόνησιν ὅρασις· μετὰ γὰρ τὸν ἐν νεότητι πρακτικὸν βίον ὁ ἐν γήρᾳ θεωρητικὸς βίος ἄριστος καὶ ἱερώτατος, ὃν οἷα κυβερνήτην παραπέμψας ἐπὶ πρύμναν ὁ θεὸς ἐνεχείρισε τοὺς οἴακας ὡς ἱκανῷ πηδαλιουχεῖν τὰ ἐπίγεια· χωρὶς γὰρ θεωρίας ἐπιστημονικῆς οὐδὲν τῶν πραττομένων καλόν.
52Sözü uzatmamak için bir adamı daha anıp konuşmanın devamına geçeceğim. Bu adam kutsal yarışmalarda art arda çelenk kazanıp galip ilan edildi. Kutsal derken çoğunluğun öyle saydığı yarışmaları kastetmiyorum; onlar kutsal değildir, çünkü şiddete, küstahlığa ve adaletsizliğe en ağır cezalar yerine ödüller ve şerefler sunarlar. Kastettiğim, psykhēnin yaradılışı gereği giriştiği yarışmalardır: psykhē phronēsisle aptallığı ve kurnazlığı, itidalle savurganlığı ve cimriliği, cesaretle pervasızlığı ve korkaklığı, öteki aretēlerle de onların karşıtı olan, ne kendine ne başkasına fayda veren kötülükleri kovar.
Ἑνὸς ἔτι μνησθεὶς ἀνδρός, στοχαζόμενος τοῦ μὴ μακρηγορεῖν, ἐπὶ τὰ ἀκόλουθα τῶν λόγων τρέψομαι. ὁ δ’ ἀνὴρ οὗτος τοὺς ἱεροὺς ἀγῶνας ἑξῆς στεφανωθεὶς ἐκηρύχθη· λέγω δὲ ἱεροὺς οὐ τοὺς παρὰ πολλοῖς νομιζομένους — ἀνίεροι γὰρ οὗτοί γε βίαις καὶ ὕβρεσι καὶ ἀδικίαις ἀντὶ τῶν ἀνωτάτω τιμωριῶν γέρα καὶ τιμὰς προτείνοντες —, ἀλλ’ οὓς ἡ ψυχὴ πέφυκε διαθλεῖν, φρονήσει μὲν ἠλιθιότητα καὶ πανουργίαν ἐλαύνουσα, σωφροσύνῃ δὲ ἀσωτίαν καὶ φειδωλίαν, ἀνδρείᾳ δὲ θρασύτητα καὶ δειλίαν, καὶ ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς τὰς ἀντιθέτους κακίας, αἳ μήθ’ ἑαυταῖς μήτε ἄλλαις συμφέρουσιν.
53Bütün aretēler bakiredir; ama dindarlık, korosunun önderliğini almış biri gibi, güzellikte hepsini geçer. Tanrı'yı anlatan Musa'ya en başta düşen pay odur; bu yüzden Musa, hayatı üzerine yazdıklarımda anlatılan sayısız başka şeyin yanı sıra dört seçkin ödüle de erişti: krallık, kanun koyuculuk, peygamberlik ve başkâhinlik.
πᾶσαι μὲν οὖν αἱ ἀρεταὶ παρθένοι, καλλιστεύει δὲ ὡς ἐν χορῷ παραλαβοῦσα τὴν ἡγεμονίαν ἡ εὐσέβεια, ἣν ἐκληρώσατο διαφερόντως ὁ θεολόγος Μωυσῆς, δι’ ἣν μετὰ μυρίων ἄλλων, ἅπερ ἐν τοῖς γραφεῖσι περὶ τοῦ κατ’ αὐτὸν βίου μεμήνυται, τεττάρων ἄθλων ἐξαιρέτων τυγχάνει, [τυχὼν] βασιλείας, νομοθεσίας, προφητείας, ἀρχιερωσύνης.
54Kral oldu, ama yerleşik âdete uygun olarak ordular ve silahlarla, deniz, kara ve atlı kuvvetlerle değil; yönetilenlerin gönüllü rızasıyla Tanrı tarafından seçildi; bu gönüllü seçimi uyruklarının içinde meydana getiren de Tanrı'ydı. Bize kaydedilen krallar arasında dili tutuk, mülksüz ve parasız olan yalnız odur: kör serveti değil gören serveti benimsemiş ve, hiç çekinmeden söylemek gerekirse, Tanrı'nın mirasını kendi mal varlığı saymıştır.
βασιλεύς τε γὰρ γέγονεν, οὐκ ἔθει τῷ καθεστῶτι μετὰ στρατιᾶς τε καὶ ὅπλων ναυτικῆς τε καὶ πεζικῆς καὶ ἱππικῆς δυνάμεως, ἀλλ’ ὑπὸ θεοῦ χειροτονηθεὶς ἑκουσίῳ γνώμῃ τῶν ἀρχομένων, ὃς τοῖς ὑπηκόοις ἐνειργάσατο τὴν ἑκούσιον αἵρεσιν. ἄναυδος γὰρ καὶ ἀκτήμων καὶ ἀχρήματος μόνος οὗτος βασιλεὺς ἡμῖν ἀνεγράφη, πρὸ τοῦ τυφλοῦ τὸν βλέποντα πλοῦτον ἀσπασάμενος καί, εἰ δεῖ μηδὲν ὑποστειλάμενον εἰπεῖν, τὸν θεοῦ κλῆρον ἰδίαν οὐσίαν ὑπολαμβάνων.
55Aynı kişi kanun koyucu da oldu; çünkü kralın emretmesi ve yasaklaması gerekir, kanun ise yapılması gerekeni emreden, yapılmaması gerekeni yasaklayan logostan başka bir şey değildir. Ama iki durumda da neyin faydalı olduğu belirsiz olduğundan —çünkü bilgisizlikle çoğu zaman yapılmaması gerekeni emreder, yapılması gerekeni yasaklarız— hiç sendelememesi için üçüncü bir şeyi, peygamberliği alması uygundu. Çünkü peygamber, söyleyeceklerini içeriden kendisine fısıldayan Tanrı'nın tercümanıdır; Tanrı katında ise kusurlu hiçbir şey yoktur.
ὁ δ’ αὐτὸς γίνεται καὶ νομοθέτης· δεῖ γὰρ τὸν βασιλέα προστάττειν καὶ ἀπαγορεύειν· νόμος δὲ οὐδέν ἐστιν ἕτερον ἢ λόγος προστάττων ἃ χρὴ καὶ ἀπαγορεύων ἃ μὴ χρή. ἐπεὶ δ’ ἄδηλον τὸ ἐν ἑκατέρῳ συμφέρον — ἀγνοίᾳ γὰρ πολλάκις κελεύομεν ἃ μὴ δεῖ καὶ ἀπαγορεύομεν ἃ δεῖ πράττειν —, οἰκεῖον ἦν τρίτον λαβεῖν, προφητείαν, εἰς τὸ ἄπταιστον· ἑρμηνεὺς γάρ ἐστιν ὁ προφήτης ἔνδοθεν ὑπηχοῦντος τὰ λεκτέα τοῦ θεοῦ, παρὰ θεῷ δ’ οὐδὲν ὑπαίτιον.
56Dördüncü olarak başkâhinliği aldı. Onun sayesinde, peygamber olarak, Var Olan'a epistēmēyle hizmet edecek; uyrukları doğru davrandığında onlar adına şükranlar sunacak, yanıldıklarında da Tanrı'yı yatıştırmak için dualar ve yakarışlar edecekti. Bu dördü tek bir türdendir; uyum bağlarıyla birleşip birbirine tutunmalı ve aynı kişide bulunmalıdır. Çünkü bu dördünden birinde eksik kalan kişi önderlik için kusurludur; kamu işlerinin yükünü topal bir şekilde üstlenmiş olur.
τέταρτον δ’ ἀρχιερωσύνην, δι’ ἧς προφητεύων ἐπιστημονικῶς θεραπεύσει τὸ ὂν καὶ τὰς ὑπὲρ τῶν ὑπηκόων κατορθούντων μὲν εὐχαριστίας, εἰ δὲ διαμαρτάνοιεν, εὐχὰς καὶ ἱκεσίας ἱλασκόμενος ποιήσεται. ταῦτα μιᾶς ὄντα ἰδέας ἀλληλουχεῖν ὀφείλει τοῖς ἁρμονίας δεσμοῖς ἑνωθέντα καὶ περὶ τὸν αὐτὸν ἐξετάζεσθαι, ὡς ὅ γέ τινος τῶν τεττάρων ὑστερίζων ἀτελὴς εἰς ἡγεμονίαν, χωλὴν ἀνημμένος κοινῶν πραγμάτων ἐπιμέλειαν.
57Tek tek kişilere konan ödüllerden bu kadar yeter. Ödüller bütün evlere ve kalabalık soylara da konur. Nitekim millet on iki kabileye ayrıldığında, kabilelerle aynı sayıda önder vardı. Bunlar yalnız tek bir evden ya da soydan gelmiyor, daha da sıkı bir yakınlıkla bağlanıyordu: hepsi aynı babanın oğullarıydı. Dedeleri ve büyük dedeleri, babalarıyla birlikte milletin ataları olmuşlardı.
Ἅλις μὲν δὴ τῶν καθ’ ἕκαστον ἄνδρα τιθεμένων ἄθλων· τίθεται δὲ καὶ ὅλοις οἴκοις καὶ πολυανθρώποις συγγενείαις. αὐτίκα τοῦ ἔθνους εἰς δώδεκα φυλὰς διανεμηθέντος ἰσάριθμοι ταῖς φυλαῖς εἰσιν ἡγεμόνες, οὐ μόνον μιᾶς οἰκίας ἢ συγγενείας, ἀλλὰ καὶ γνησιωτέρας οἰκειότητος· ἀδελφοὶ γὰρ ὁμοπάτριοι πάντες· ὁ δὲ τούτων πάππος καὶ πρόπαππος σὺν τῷ πατρὶ γεγόνασιν ἀρχηγέται τοῦ ἔθνους.
58Kuruntudan hakikate ilk geçen kişi, daha mükemmel bir görüş uğruna Keldanilerin ilimlerdeki laf ebeliğine sırt çevirdi. O görüşü görünce, mıknatıs taşının demiri çektiği söylendiği gibi, ona çekilip tasavvurunun peşinden gitti ve sofistken öğretimle bilge oldu. Birçok çocuğu oldu, ama biri dışında hepsi kusurluydu; o biri ise soyun halatlarını bağlayıp gemiyi güvenle limana yanaştırdı.
ὁ μὲν οὖν πρῶτος πρὸς ἀλήθειαν ἐκ τύφου μεταθέμενος καὶ τῆς ἐν τοῖς μαθήμασι Χαλδαϊκῆς τερθρείας ὑπεριδὼν ἕνεκα τελειοτέρας ὄψεως, ἣν θεασάμενος ἑλχθεὶς ἠκολούθησε τῇ φαντασίᾳ, καθάπερ τὸν σίδηρόν φασιν ὑπὸ λίθου τῆς μαγνήτιδος ἕλκεσθαι, ἀντὶ σοφιστοῦ γενόμενος ἐκ διδασκαλίας σοφός, πολλοὺς μὲν ἔσχε παῖδας, ἅπαντας δὲ πλὴν ἑνὸς ὑπαιτίους, ὃς τὰ πείσματα τοῦ γένους ἐκδησάμενος ἀσφαλῶς ἐνωρμίσατο.
59Kendi kendine öğrenen, kendiliğinden bilen bir tabiata sahip olan bu oğlun da iki çocuğu oldu. Biri vahşi ve yabaniydi, thymos ve arzu doluydu; kısacası psykhēnin akıldışı kısmını akıllı kısmına karşı bir kale gibi dikmişti. Öteki yumuşak huylu ve insanseverdi; iyiliğe ve güzelliğe, eşitliğe ve gösterişsizliğe âşıktı; daha iyi bir safta yer almıştı, aklın öncü savaşçısı, akılsızlığın hasmıydı.
τῷ δ’ υἱῷ πάλιν αὐτομαθῆ καὶ αὐτοδίδακτον κτησαμένῳ φύσιν δύο συνέβη παῖδας γενέσθαι, τὸν μὲν ἄγριον καὶ ἀτίθασον, θυμοῦ γέμοντα καὶ ἐπιθυμίας καὶ συνόλως τὸ τῆς ψυχῆς ἄλογον μέρος ἐπιτετειχικότα τῷ λογικῷ, τὸν δ’ ἥμερον καὶ φιλάνθρωπον, καλοκἀγαθίας ἐραστὴν ἰσότητός τε καὶ ἀτυφίας, ἐν βελτίονι τεταγμένον τάξει, λογισμοῦ προαγωνιστήν, ἀφροσύνης ἀντίπαλον·
60Ataların üçüncüsü işte budur: çok çocuklu ve iyi evlatlara sahip tek kişi; evinin hiçbir bölümünde bir kusur yoktur. Bütün ekininin sağlam, gürbüz ve meyve dolu olduğunu gören mesut bir çiftçiye benzer.
οὗτός ἐστιν ὁ τρίτος τῶν ἀρχηγετῶν, ὁ πολύπαις τε καὶ μόνος εὔτεκνος, ἀσινὴς ἐν ἅπασι τοῖς μέρεσι τῆς οἰκίας, οἷά τις γεωργὸς εὐδαίμων ἅπασαν τὴν σπορὰν ἐπιδὼν σῶον ἥμερόν τε καὶ καρποφόρον.
61Bu üçünden her birine dair anlatının lafzı, incelenmesi gereken gizli bir anlamın simgesidir. Örneğin öğrenim gören herkes epistēmēye yöneldiğinde bilgisizliği geride bırakır; bilgisizlik ise her yana dağılır. Bu yüzden birincinin çok çocuğu olduğu söylenir, ama biri dışında hiçbirini oğlu diye anılmaya layık görmemiştir. Çünkü öğrenen de bir bakıma bilgisizliğin çocuklarını evlatlıktan reddeder, onları düşman ve hasım sayıp kendinden uzaklaştırır.
ἔχει δ’ ἕκαστος τῶν τριῶν τὴν ῥητὴν διήγησιν σύμβολον διανοίας ἀφανοῦς, ἣν ἐπισκεπτέον. αὐτίκα παντὶ τῷ διδασκομένῳ συμβαίνει μετιόντι πρὸς ἐπιστήμην ἀπολιπεῖν ἀμαθίαν· ἀμαθία δὲ πολύχουν. διὰ τοῦτο ὁ πρῶτος λέγεται πολύπαις μέν, οὐδένα δὲ τῶν ἄλλων ἀξιώσας υἱὸν αὑτοῦ χρηματίζειν πλὴν ἑνός· τρόπον γάρ τινα καὶ ὁ μανθάνων ἀποκηρύττει τὰ τῆς ἀμαθίας ἔκγονα καὶ ὡς ἐχθρὰ καὶ δυσμενῆ παραιτεῖται.
62Tabiatça biz insanların hepsi, içimizdeki logos kemale ermeden önce, kötülükle aretē arasındaki sınırda dururuz ve henüz hiçbir yana eğilmeyiz. Ama nous kanatlanıp iyiyi bütün psykhēyle, onun bütün kısımlarıyla tasavvur ettiğinde, serbest ve kanatlı bir hâlde ona doğru atılır; kendisiyle birlikte doğmuş kardeşini, kötüyü, arkada bırakır; kötü de arkasına bakmadan zıt yöne kaçar.
φύσει γε μὴν πάντες οἱ ἄνθρωποι, πρὶν τελειωθῆναι τὸν ἐν αὑτοῖς λόγον, κείμεθα ἐν μεθορίῳ κακίας καὶ ἀρετῆς πρὸς μηδέτερά πω ταλαντεύοντες· ἐπειδὰν δὲ πτερυξάμενος ὁ νοῦς ὅλῃ τῇ ψυχῇ διὰ πάντων αὐτῆς τῶν μερῶν φαντασιωθῇ τὸ ἀγαθόν, ἄφετος πρὸς αὐτὸ καὶ πτηνὸς ὁρμᾷ τὸ συγγεγεννημένον ἀδελφὸν κακὸν ὀπίσω καταλιπών, ὃ καὶ ἀποφεύγει τὴν ἐναντίαν ὁδὸν ἀμεταστρεπτί.
63Musa, talihli bir tabiata sahip olana ikiz iki oğul doğduğunu söylerken bunu ima eder. Çünkü her insanın psykhēsi başlangıçta, doğuşla birlikte, dediğim gibi kötü ve iyi olmak üzere ikizlere gebedir ve ikisini de tasavvur eder. Ama bahtiyar ve mesut bir paya düştüğünde tek bir çekişle iyiye yönelir; ne öteki yana eğilir ne de iki kefenin denk geldiği yerde iki yana yalpalar.
τοῦτ’ ἐστὶν ὃ αἰνίττεται φάσκων υἱοὺς δύο γεγενῆσθαι διδύμους τῷ φύσεως εὐμοίρου λαχόντι· παντὸς γὰρ ἀνθρώπου κατ’ ἀρχὰς ἅμα τῇ γενέσει κυοφορεῖ δίδυμα ἡ ψυχή, κακόν, ὡς ἔφην, καὶ ἀγαθόν, ἑκάτερον φαντασιουμένη· μακαρίας δὲ καὶ εὐδαίμονος ὅταν τύχῃ μερίδος, ὁλκῇ μιᾷ ῥέπει πρὸς τὸ ἀγαθόν, μήτ’ ἐπὶ θάτερά ποτε ταλαντεύσασα μήτ’ ἐπαμφοτερίσασα πρὸς τὸ ἰσόρροπον.
64İyi bir tabiata ve iyi bir terbiyeye sahip olan, üstelik aretēnin öğretileriyle de alıştırma yapan psykhē ise —öyle ki bu öğretilerin hiçbiri yüzeyde gevşek kalmaz, hepsi sinirlerle bağlanmış gibi yapışır ve iz bırakır— sağlık ve güç kazanır; bunlardan da hayânın verdiği güzel bir renk, dinçlik ve güzellik doğar.
ἡ δ’ ἀγαθῆς μὲν φύσεως ἀγαθῆς δὲ καὶ παιδεύσεως ἐπιλαχοῦσα κἀκ τρίτου συνασκηθεῖσα τοῖς τῆς ἀρετῆς θεωρήμασιν, ὡς μηδὲν αὐτῶν ἐξ ἐπιπολῆς πλαδᾶν, ἔγκολλα δ’ εἶναι καὶ ἐντετυπωμένα τὰ πάντα καθάπερ νεύροις τισὶν ἑνωθέντα, κτᾶται μὲν ὑγείαν, κτᾶται δὲ δύναμιν, οἷς εὔχροια μὲν ἐξ αἰδοῦς, εὐεξία δὲ καὶ κάλλος ἐπιγίνεται.
65En iyi üç şey, tabiat, öğrenme ve alıştırma sayesinde aretēlerle dolup taşan, başka şeylerin girebileceği hiçbir boşluk bırakmayan bu psykhē mükemmel bir sayı doğurur: iki kere altı oğul, zodyak dairesinin tasviri ve taklidi, buradaki şeylerin iyileşmesi için. Hem kitabın lafzında hem de gizli anlama dayanan alegorilerde kusursuz, eksiksiz ve kesintisiz olan ev işte budur; dediğim gibi, ödül olarak milletin kabileleri üzerindeki önderliği almıştır.
γενομένη δὲ πλήρωμα ἀρετῶν ἥδε ἡ ψυχὴ διὰ τριῶν τῶν ἀρίστων, φύσεως καὶ μαθήσεως καὶ ἀσκήσεως, οὐδὲν ἐν ἑαυτῇ καταλιποῦσα κενὸν εἰς πάροδον ἄλλων, γεννᾷ τέλειον ἀριθμόν, διττὰς υἱῶν ἑξάδας, ἀπεικόνισμα καὶ μίμημα τοῦ ζῳδιακοῦ κύκλου, πρὸς τὴν τῶν ἐνταῦθα βελτίωσιν. οὗτός ἐστιν ὁ ἀσινὴς οἶκος, ὁ τέλειος καὶ συνεχὴς ἐν ταῖς ῥηταῖς γραφαῖς καὶ ἐν ταῖς καθ’ ὑπόνοιαν ἀλληγορίαις, ὃς ἔλαβεν ἆθλον, καθάπερ εἶπον, ἡγεμονίαν τῶν τοῦ ἔθνους φυλῶν.
66Zamanla kalabalıklaşan bu evden, iyi kanunlarla yönetilen şehirler kuruldu; bunlar phronēsisin, adaletin ve dindarlığın okullarıdır ve onlarda öteki aretēlerin nasıl edinileceği de yüce bir ciddiyetle araştırılır.
ἐκ τοῦδε τοῦ οἴκου χρόνοις εἰς πολυανθρωπίαν ἐπιδόντος εὔνομοι πόλεις ἐκτίσθησαν, διδασκαλεῖα φρονήσεως καὶ δικαιοσύνης καὶ ὁσιότητος, ἐν οἷς καὶ ἡ τῆς ἄλλης ἀρετῆς μεταποίησις μεγαλοπρεπῶς διερευνᾶται.
67Eskiden iyilere, hem topluca hem tek tek, verilen ödüller ana hatlarıyla anlatılmış oldu; anlatılmayanlar da bunlardan kolayca çıkarılabilir. Sırada kötülere konan cezalar var; bunları da daha genel bir biçimde ele almalıyız, çünkü tek tek yazmanın sırası değil.
Τὰ μὲν οὖν ἀπονεμηθέντα πάλαι τοῖς ἀγαθοῖς ἆθλα κοινῇ τε καὶ ἰδίᾳ λέλεκται τυπωδέστερον, ἀφ’ ὧν καὶ τὰ παραλειφθέντα δύναιτ’ ἄν τις εὐμαρέστατα συνορᾶν. ἑξῆς δὲ τὰς προτεθείσας τοῖς πονηροῖς κολάσεις [ἐν μέρει] πάλιν ἐπισκεπτέον γενικώτερον, ἐπεὶ τὰς κατὰ μέρος ἀναγράφειν οὐ καιρός.
68Ta başlangıçta, insan soyu henüz çoğalmamışken, bir kardeş katili ortaya çıktı. Lanetlenen ilk kişi odur. Temiz toprağa insan kanının o güne dek görülmemiş kirini ilk bulaştıran odur. Canlı ve bitki türlerini yetiştiren, bitiren, doğurduğu her şeyle serpilip gelişen toprağın doğurganlığını ilk durduran odur. Oluşa karşı yıkımı, hayata karşı ölümü, sevince karşı yası, iyiye karşı kötüyü ilk diken de odur.
ἐγένετό τις κατ’ ἀρχὰς εὐθύς, ὅτ’ οὔπω τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος ἐπλήθυνεν, ἀδελφοκτόνος. οὗτός ἐστιν ὁ πρῶτος ἐναγής, ὁ πρῶτος καθαρευούσῃ τῇ γῇ μίασμα προσβαλὼν ἄηθες ἀνθρωπείου αἵματος, ὁ πρῶτος ἀνιεῖσαν καὶ βλαστάνουσαν γένη ζῴων καὶ φυτῶν καὶ οἷς εὐτοκεῖ πᾶσι τεθηλυῖαν τῆς εὐτοκίας ἐπισχών, ὁ πρῶτος φθορὰν γενέσει καὶ θάνατον ζωῇ καὶ πένθος χαρᾷ καὶ κακὰ ἀγαθοῖς ἐπιτειχίσας.
69Tek bir eylemle hiçbir şiddeti ve dinsizliği eksik bırakmamış olan bu adam ne çekseydi hak ettiği cezayı ödemiş olurdu? Belki biri "öldürülseydi" der. Ama bu, büyük mahkemeyi görmeyen bir insanın hesabıdır. İnsanlar ölümün cezaların sonu olduğunu sanır; ilahî mahkemede ise ölüm olsa olsa bir başlangıçtır.
τί ἂν οὖν παθὼν ἀξίαν ἐδεδώκει δίκην, ὃς διὰ μιᾶς πράξεως οὐδὲν τῶν βιαίων καὶ ἀσεβῶν παρέλιπεν; ἴσως ἂν εἴποι τις· ἀναιρεθείς. ὁ λογισμὸς οὗτος ἀνθρώπου τὸ μέγα δικαστήριον οὐ βλέποντος· ἄνθρωποι μὲν γὰρ πέρας τιμωριῶν εἶναι νομίζουσι τὸν θάνατον, ἐν δὲ τῷ θείῳ δικαστηρίῳ μόλις οὗτός ἐστιν ἀρχή.
70Suç yeni olduğuna göre, cezasının da yeni olarak bulunması gerekiyordu. Nedir bu ceza? Her an ölerek yaşamak, bir bakıma ölümsüz ve bitmek bilmeyen bir ölüme katlanmak. Çünkü ölümün iki türü vardır: biri ölmüş olmaktır, ki iyidir ya da ne iyi ne kötüdür; öteki ölmekte olmaktır, ki büsbütün kötüdür ve ne kadar uzun sürerse o kadar ağırdır.
ἐπεὶ τοίνυν καινὸν τὸ ἔργον, ἔδει καὶ τὴν ἐπ’ αὐτῷ τιμωρίαν καινὴν εὑρεθῆναι. τίς οὖν ἐστιν αὕτη; ζῆν ἀποθνῄσκοντα ἀεὶ καὶ τρόπον τινὰ θάνατον ἀθάνατον ὑπομένειν καὶ ἀτελεύτητον. θανάτου γὰρ διττὸν εἶδος· τὸ μὲν κατὰ τὸ τεθνάναι, ὅπερ ἀγαθόν ἐστιν ⟨ἢ⟩ ἀδιάφορον, τὸ δὲ κατὰ τὸ ἀποθνῄσκειν, ὃ δὴ κακὸν πάντως καὶ ὅσῳ χρονιώτερον βαρύτερον.
71Ölümün onunla birlikte nasıl sonsuza dek sürdüğüne bak. Psykhēde dört hâl vardır: ikisi şimdiki ya da gelecekteki iyiyle ilgilidir, haz ve arzu; ikisi de mevcut ya da beklenen kötüyle ilgilidir, acı ve korku. Tanrı ondan iyiyle ilgili çifti kökünden kesip attı ki rastlantıyla bile olsa hiç haz duymasın, hoş bir şey arzulamasın; içine yalnız kötüyle ilgili çifti, gönül ferahlığı karışmamış acıyı ve katıksız korkuyu dikti.
πῶς οὖν ὁ θάνατος αὐτῷ συνδιαιωνίζει, σκόπει. τεττάρων ὄντων ἐν τῇ ψυχῇ παθῶν, δυοῖν μὲν περὶ τὸ ἀγαθὸν ἐνεστὸς ἢ μέλλον, ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας, δυοῖν δὲ περὶ τὸ κακὸν παρὸν ἢ προσδοκώμενον, λύπης καὶ φόβου, τὴν μὲν τοῦ ἀγαθοῦ ῥίζαις αὐταῖς ἐξέτεμε συζυγίαν, ἵνα μηδ’ ἐκ τύχης ἡσθῇ ποτε ἢ ἐπιθυμήσῃ τινὸς ἡδέος, τὴν δὲ τοῦ κακοῦ μόνην ἐνεφύτευσεν εἰς λύπην εὐθυμίας ἀμιγῆ καὶ φόβον ἄκρατον.
72Musa, Tanrı'nın kardeş katiline "hep inleyip titresin" diye lanet ettiğini (Tekvin 4,12) ve kimse onu öldürmesin diye ona bir işaret koyduğunu (aynı yer, 15) söyler. Böylece bir kez ölüp gitmeyecek, dediğim gibi, ardı arkası kesilmeyen ağrılar, sıkıntılar ve felaketler içinde ölerek sonsuza dek yaşayacaktı. En acısı da şuydu: kendi kötülüklerini hissedecek, başındakilere üzülecek, gelecek olanların akınını önceden görüp de onlardan korunamayacaktı. Çünkü Tanrı'nın insan soyuna serptiği ümit ondan kesilip atılmıştı; oysa Tanrı ümidi, iyileşmez kötülükler yapmamış olanlar doğuştan gelen bir teselliye sahip olsunlar ve sıkıntılarını hafifletsinler diye serpmişti.
φησὶ γάρ, ὅτι ἀρὰν ἐπηράσατο τῷ ἀδελφοκτόνῳ, ὡς „στένειν καὶ τρέμειν ἀεί“ (Gen. 4, 12), καὶ σημεῖον ἔθετο αὐτῷ μὴ ἀναιρεθῆναι πρός τινος (ib. v. 15), ἵνα μὴ ἅπαξ ἀποθάνῃ, διαιωνίζῃ δέ, ὡς εἶπον, ἀποθνῄσκων ἐν ἀλγηδόσι καὶ ἀνίαις καὶ συμφοραῖς ἀδιαστάτοις καί, ὃ δὴ πάντων ἀργαλεώτατον, αἰσθάνηται τῶν ἰδίων κακῶν καὶ ἐπὶ τοῖς ἐν χερσὶν ἄχθηται καὶ τὴν φορὰν τῶν μελλόντων προορώμενος μὴ δύνηται φυλάξασθαι, τῆς ἐλπίδος ἐκτετμημένης αὐτῷ, ἣν ὁ θεὸς ἀνθρώπων γένει κατέσπειρεν, ἵν’ ἔχοντες συμφυὲς παραμύθιον ἐπελαφρίζωνται τὰς ἀνίας οἱ μὴ ἀνίατα δράσαντες.
73Sel suyuna kapılan biri için, onu sürükleyen yakındaki akıntı korkunçtur; ama yukarıdan üstüne gelen akıntı daha da korkunçtur, çünkü bir yandan şiddetle ve durmaksızın iter, bir yandan da kabarıp yükselerek üstünü örter. Aynı şekilde kötülüklerin de başımızdakiler üzücüdür, ama korkudan akıp gelenler daha acıdır; çünkü korku, bir kaynaktan akar gibi acıları besler durur.
ὥσπερ οὖν τῷ συναρπασθέντι ὑπὸ χειμάρρου φοβερὸν μὲν τὸ πλησίον ῥεῦμα ᾧ κατασύρεται, φοβερώτερον δὲ τὸ ἄνωθεν ἐπιφερόμενον, ὃ τῇ μὲν βίᾳ συντόνως ἐπωθεῖ καὶ ἀλήκτως, τῇ δ’ ἐπαναστάσει μετεωριζόμενον ἐπικλύζει, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῶν κακῶν ἀνιαρὰ μὲν τὰ ἐν χερσίν, ἀργαλεώτερα δὲ τὰ ἐκ φόβου ῥέοντα· χορηγεῖ γὰρ ὁ φόβος καθάπερ ἐκ πηγῆς τὰ ὀδυνηρά.
74İlk kardeş katili için belirlenen cezalar bunlardır. Günahta ortaklık etmek üzere anlaşan evler için de başka cezalar belirlendi. Tapınakta hizmet eden, kapı bekçiliğine atanmış bazı görevliler vardı. Bunlar akılsız bir gururla dolup kâhinlere karşı ayaklandılar ve onların ayrıcalıklarını kendilerine mal etmek istediler.
Ταῦτα μέν ἐστι τὰ ὁρισθέντα κατὰ τοῦ πρώτου γεγονότος ἀδελφοκτόνου· ὡρίσθη δὲ καὶ ἐπ’ οἰκίαις ἕτερα συνθεμέναις κοινοπραγίαν ἁμαρτημάτων. ἦσάν τινες νεωκόροι καὶ ἱερόδουλοι τὴν πυλωρῶν τεταγμένοι τάξιν· οὗτοι φρονήματος ὑποπλησθέντες ἀλόγου τοῖς ἱερεῦσιν ἐπανέστησαν, ἀξιοῦντες τὰ ἐκείνων γέρα σφετερίζεσθαι.
75İsyanın başına en yaşlılarını geçirdiler; bu cüreti, aklını onunla birlikte yitirmiş birkaç kişiyle ilk ortaya atan da oydu. Giriş kapılarını ve dış kenarları bırakıp en içteki kutsal yerlere yürüdüler; kâhinliğe ilahî buyrukla layık görülmüş olanları yerinden etmek istiyorlardı.
προστησάμενοι δὲ τῆς συστάσεως ἡγεμόνα τὸν πρεσβύτατον, ὃς καὶ τοῦ τολμήματος μετ’ ὀλίγων τῶν συναπονοηθέντων εἰσηγητὴς ἐγένετο, καταλιπόντες τὰ προπύλαια καὶ τὰς ἐσχατιὰς ἐπὶ τῶν ἀδύτων ἐχώρουν τοὺς χρησμοῖς ἀξιωθέντας τῆς ἱερωσύνης μεθιστάντες.
76Bütün halkı haliyle bir kargaşa sardı: kımıldatılmaması gereken şeyler kımıldatılıyor, kanunlar çiğneniyor, tapınağın düzeni korkunç bir karışıklıkla altüst oluyordu.
ταραχὴ μὲν οὖν, ὡς εἰκός, ἐπεῖχε τὴν πληθὺν ἅπασαν, ἅτε κινουμένων τῶν ἀκινήτων καὶ παρασπονδουμένων τῶν νόμων καὶ τοῦ περὶ τὸ ἱερὸν κόσμου σύγχυσιν λαμβάνοντος ὑπ’ ἀταξίας δεινῆς.
77Milletin koruyucusu ve önderi buna öfkelendi. Önce öfkeye kapılmadan, ama daha sert bir tavırla —çünkü tabiatı gereği öfkeye yatkın değildi— onlara sözle akıl verip yollarından dönmeye, konulmuş sınırları aşmamaya, milletin ümitlerinin bağlı olduğu kutsal ve Tanrı'ya adanmış şeylerde yenilik peşine düşmemeye çağırdı.
ἐφ’ οἷς ὁ τοῦ ἔθνους ἐπιμελητὴς καὶ προστάτης ἠγανάκτει. καὶ τὸ μὲν πρῶτον ἤθει βαρυτέρῳ χρώμενος χωρὶς ὀργῆς — ἦν γὰρ καὶ τὴν φύσιν ἀόργητος — λόγοις ἀναδιδάσκειν ἐπειρᾶτο μεταβάλλεσθαι καὶ τοὺς ταχθέντας ὅρους μὴ ὑπερβαίνειν μηδὲ νεωτερίζειν εἰς τὰ ἅγια καὶ καθωσιωμένα, ὧν αἱ τοῦ ἔθνους ἐλπίδες ἐκκρέμανται.
78Ama hiçbir şey başaramadı. Onlar her söze kulaklarını tıkamışlardı ve Musa'nın akrabalarına düşkünlüğüne yenilip kardeşini başkâhin yaptığını, kâhinliği de kardeşinin oğullarına verdiğini sanıyorlardı. Musa bunu, korkunç olduğu hâlde, korkunç saymadı; asıl dayanılmaz bulduğu, kâhinlerin seçilmesine dayanak olan ilahî sözleri hiçe sayıyor görünmekti. * * *
ἐπεὶ δ’ οὐδὲν ἤνυεν, ἀλλ’ ἐκεκώφηντο πρὸς ἅπαντα νομίζοντες αὐτὸν ἡττηθέντα φιλοικείου πάθους ἀρχιερέα μὲν τὸν ἀδελφὸν καταστῆσαι, τοῖς δ’ ἀδελφιδοῖς ἐγχειρίσαι τὴν ἱερωσύνην, δεινὸν οὐχὶ τοῦθ’ ὑπελάμβανε καίπερ ὂν δεινόν, ἀλλ’ ἐκεῖνο παγχάλεπον, εἰ δόξει τῶν λογίων, καθ’ ἃ γέγονεν ἡ αἵρεσις τῶν ἱερέων, ἀλογεῖν. * * *
79Dualar ve Kutsamalar Üzerine
-
-
- Bunun açık bir tanıklığı kutsal yazılarda yer alır. Önce, Musa'nın "kutsamalar" demeyi âdet edindiği dualardan söz edelim. Musa der ki: İlahî emirleri korur, buyruklara itaat eder ve bildirilenleri yalnız kulakla kabul etmekle kalmayıp hayatınızdaki işlerle yerine getirirseniz, ilk hediye olarak düşmanlarınıza karşı zafer kazanacaksınız.79
Περὶ εὐχῶν καὶ εὐλογιῶν. * * * μαρτυρία δὲ σαφὴς ἐν τοῖς ἱεροῖς ἀνάκειται γράμμασι. λέγε τὰς εὐχὰς πρότερον, ἃς „εὐλογίας“ εἴωθεν ὀνομάζειν. ἐάν, φησί, τὰς θείας ἐντολὰς φυλάττητε καταπειθεῖς γινόμενοι τοῖς προστάγμασι καὶ τὰ διαγορευόμενα μὴ μέχρις ἀκοῆς καταδέχησθε, ἀλλὰ διὰ τῶν τοῦ βίου πράξεων ἐπιτελῆτε, πρώτην δωρεὰν ἕξετε νίκην κατ’ ἐχθρῶν.
- Bunun açık bir tanıklığı kutsal yazılarda yer alır. Önce, Musa'nın "kutsamalar" demeyi âdet edindiği dualardan söz edelim. Musa der ki: İlahî emirleri korur, buyruklara itaat eder ve bildirilenleri yalnız kulakla kabul etmekle kalmayıp hayatınızdaki işlerle yerine getirirseniz, ilk hediye olarak düşmanlarınıza karşı zafer kazanacaksınız.
-
Çünkü emirler, onları uygulayacak olanların gücünü aşan, ağır ve aşırı şeyler değildir. İyi olan da uzakta değildir: ne denizin ötesindedir ne de yeryüzünün uçlarında ki uzun ve yorucu bir yolculuk gereksin; birden buradan göğe göç etmiş de değildir ki insan havaya yükselip kanatlanarak ona güç belâ ulaşabilsin. Yakındır, pek yakındır; her birimizin üç kısmında yerleşmiştir: "ağızda, yürekte ve ellerde", yani mecazla söylersek sözde, düşüncede ve eylemlerde.
οὐ γὰρ ὑπέρογκοι καὶ βαρύτεραι τῆς τῶν χρησομένων δυνάμεως αἱ προστάξεις εἰσὶν οὐδὲ μακρὰν τὸ ἀγαθὸν ἀφέστηκεν, ἢ πέραν θαλάττης ἢ ἐν ἐσχατιαῖς γῆς, ὡς δεῖσθαι πολυχρονίου καὶ καματηρᾶς ἀποδημίας, οὐδ’ ἐξαίφνης ἐστείλατο τὴν ἐνθένδε εἰς οὐρανὸν ἀποικίαν, ἵνα τις μετέωρος καὶ πτηνὸς ἀρθεὶς μόλις ἐφικέσθαι τούτων δυνηθῇ· πλησίον δ’ ἐστὶ καὶ ἐγγυτάτω, τρισὶ μέρεσι τῶν καθ’ ἕκαστον ἡμῶν ἐνιδρυμένον, "στόματι καὶ καρδίᾳ καὶ χερσί“, τροπικώτερον λόγῳ καὶ διανοίᾳ καὶ πράξεσιν.
81Çünkü sözler niyetlere, eylemler de söylenenlere uygun olursa ve bunlar uyumun çözülmez bağlarıyla bağlanıp birbirini izlerse, saadet hüküm sürer; yani en sahici bilgelik ve phronēsis: Tanrı'ya hizmette bilgelik, insan hayatının idaresinde phronēsis.
ἐὰν γὰρ οἷα τὰ βουλεύματα τοιοῦτοι οἱ λόγοι καὶ οἷα τὰ λεγόμενα τοιαίδε αἱ πράξεις ὦσι, καὶ ταῦτα ἀλλήλοις ἀντακολουθῇ δεθέντα ἁρμονίας ἀλύτοις δεσμοῖς, εὐδαιμονία κρατεῖ, τουτέστιν ἡ ἀψευδεστάτη σοφία καὶ φρόνησις, σοφία μὲν [γὰρ] πρὸς θεραπείαν θεοῦ, φρόνησις δὲ πρὸς ἀνθρωπίνου βίου διοίκησιν.
82Kanunların öğütleri yalnız söylendikleri sürece ya az ilgi görür ya hiç görmez. Ama onlara uyan ve onları izleyen işler hayatın bütün uğraşlarına eklenince, koyu bir karanlıktan aydınlığa çıkarılmış gibi şanla ve övgüyle parlarlar.
ἄχρι μὲν οὖν λέγεται μόνον τὰ τῶν νόμων παραγγέλματα, βραχείας ἢ οὐδεμιᾶς ἀποδοχῆς τυγχάνει· προσγενομένων δ’ ἀκολούθων καὶ ἑπομένων ἔργων ἐν τοῖς τοῦ βίου πᾶσιν ἐπιτηδεύμασιν, ὥσπερ ἐκ ζόφου βαθέος εἰς φῶς ἀναχθέντα περιλαμφθήσεται δι’ εὐκλείας καὶ εὐφημίας.
83Tabiatça kıskanç olanlar bile kim şunu söylemez: "Demek ki gerçekten bilge ve epistēmēye en çok sahip olan tek soy budur; ilahî öğütleri kendilerine yakışan işlerden yoksun, boş ve ıssız bırakmamayı, sözleri övgüye değer işlerle doldurmayı başarmışlardır."
τίς γὰρ οὐκ ἂν εἴποι καὶ τῶν φύσει βασκάνων, ὅτι σοφὸν ἄρα γένος καὶ ἐπιστημονικώτατον μόνον τοῦτ’ ἐστίν, ᾧ τὰς θείας παραινέσεις ἐξεγένετο μὴ κενὰς καὶ ἐρήμους ἀπολιπεῖν τῶν οἰκείων πράξεων, ἀλλὰ πληρῶσαι τοὺς λόγους ἔργοις ἐπαινετοῖς;
84Bu soy Tanrı'dan uzak bir yere göç etmemiştir; esirdeki güzellikleri her zaman tasavvur eder ve semavi bir aşkın kılavuzluğunda yürür. Öyle ki biri "Hangi millet büyüktür?" diye sorsa, kimileri yerinde olarak şöyle cevap verirdi: "Tanrı'nın, en kutsal dualarını işittiği ve temiz bir vicdandan gelen yakarışlara yaklaştığı millet."
τοῦτο τὸ γένος οὐ μακρὰν ἀπῴκισται θεοῦ, φαντασιούμενον ἀεὶ τὰ αἰθέρια κάλλη καὶ ποδηγετούμενον ὑπ’ ἔρωτος οὐρανίου, ὡς, κἂν εἰ πύθοιτό τις, ποῖον ἔθνος μέγα, προσφυῶς ἄν τινας ἀποκρίνασθαι· ᾧ ὁ θεός ἐστιν ἐπήκοος ἱεροπρεπεστάτων εὐχῶν καὶ ταῖς ἀπὸ καθαροῦ τοῦ συνειδότος κατακλήσεσι συνεγγίζων.
85Düşmanların iki türü vardır: biri, açgözlülük yüzünden bile bile düşman olan insanlar; öteki, bir kasıt olmaksızın tabiattan gelen bir yabancılıkla düşman olan yabani hayvanlar. Her birinden sırayla söz etmeliyiz, önce de tabiatça düşman olan yabani hayvanlardan. Çünkü bunlar tek bir şehrin ya da tek bir milletin değil, bütün insan soyunun düşmanıdır; hem de belli bir süre için değil, sınırsız ve ucu bucağı olmayan zaman boyunca.
Ἐπεὶ δ’ ἐχθρῶν διττὸν εἶδος, τὸ μὲν ἀνθρώπων ἐκ πλεονεξίας ἐπιτηδεύσει γεγονός, τὸ δὲ θηρίων ἄνευ ἐπιτηδεύσεως ἀλλοτριότητι χρώμενον φυσικῇ, περὶ ἑκατέρου λεκτέον ἐν μέρει, καὶ πρότερόν γε τοῦ κατὰ τοὺς φύσει πολεμίους θῆρας· οὗτοι γὰρ οὐ μιᾶς πόλεως ἢ ἔθνους ἑνός, ἀλλὰ τοῦ σύμπαντος ἀνθρώπων γένους δυσμενεῖς εἰσιν, οὐ πρὸς ὡρισμένου χρόνου μῆκος, ἀλλὰ τὸν ἀόριστον καὶ ἀπερίγραφον αἰῶνα.
86Bunlardan kimileri insandan bir efendiden korkar gibi korkup sinerler, ama içlerinde kin dolu bir nefret beslerler; kimileri ise cüretkâr ve daha atılgandır, fırsat kollayıp önce saldırırlar: zayıfsalar pusudan, güçlüyseler açıktan.
τούτων οἱ μὲν ὡς δεσπότην ἄνθρωπον δεδιότες ὑποπτήσσουσιν ἐγκότῳ μίσει, οἱ δὲ τολμηταὶ καὶ θρασύτεροι προεπιχειροῦσι καιροφυλακοῦντες, εἰ μὲν ἀσθενέστεροι τυγχάνουσιν, ἐξ ἐνέδρας, εἰ δὲ δυνατώτεροι, φανερῶς.
87Bu, ne antlaşma bilen ne elçi kabul eden tek bir savaştır: kurtların kuzulara, suda ve karada yaşayan bütün yabani hayvanların bütün insanlara karşı savaşı. Hiçbir ölümlü bu savaşı bitiremez; onu yalnız oluşmamış olan bitirir. Bunu da bazı insanları kurtuluşa layık gördüğünde yapar: huyca barışsever olan, gönül birliğini ve paylaşmayı benimseyen, kıskançlığın içlerine ya hiç yerleşmediği ya da çabucak çıkıp gittiği, kendi iyiliklerini herkes ortaklaşa yararlansın ve tadını çıkarsın diye ortaya koymaya karar vermiş olan insanları.
ἄσπονδος γὰρ καὶ ἀκήρυκτος εἷς πόλεμος οὗτος, ὡς λύκοις πρὸς ἄρνας, καὶ πᾶσι θηρίοις πρὸς πάντας ἀνθρώπους, ἐνύδροις τε καὶ χερσαίοις· ὃν θνητὸς μὲν οὐδεὶς δυνατὸς καθαιρεῖν, ὁ δ’ ἀγένητος μόνος καθαιρεῖ, ὅταν κρίνῃ τινὰς σωτηρίας ἀξίους, εἰρηνικοὺς μὲν τὸ ἦθος, ὁμοφροσύνην δὲ καὶ κοινωνίαν ἀσπαζομένους, οἷς φθόνος ἢ συνόλως οὐκ ἐνῴκησεν ἢ τάχιστα μετανέστη τὰ ἴδια προφέρειν εἰς μέσον ἀγαθὰ διεγνωκόσιν εἰς κοινὴν μετουσίαν καὶ ἀπόλαυσιν.
88Keşke bu iyilik bir gün hayatımızın üzerine doğsa da yabanilerin bir gün evcilleşeceği o zamanı görebilsek! Ama ondan çok önce psykhēdeki yabani hayvanlar evcilleşecektir; bundan daha büyük bir iyilik bulunamaz. Kendi içimizdeki hayvanları hep korkunç bir vahşiliğe kışkırtırken dışarıdaki hayvanların zararından kurtulacağımızı sanmak saflık olmaz mı? Bu yüzden ümit kesmemek gerekir: zihindeki hayvanlar evcilleşince hayvanlar da evcilleşecektir.
εἰ γὰρ ἐπιλάμψειέ ποτε τῷ βίῳ τὸ ἀγαθὸν τοῦτο καὶ δυνηθείημεν τὸν καιρὸν ἰδεῖν ἐκεῖνον, ἐν ᾧ χειροήθη ποτὲ γενήσεται τὰ ἀτίθασα. πολὺ δὲ πρότερον τὰ ἐν τῇ ψυχῇ θηρία τιθασευθήσεται, οὗ μεῖζον ἀγαθὸν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν· ἢ οὐχὶ εὔηθες ὑπολαμβάνειν, ὅτι τὰς ἀπὸ τῶν ἐκτὸς θηρίων βλάβας ἐκφευξόμεθα τὰ ἐν αὑτοῖς εἰς δεινὴν ἀγριότητα ἀεὶ συγκροτοῦντες; ὅθεν οὐκ ἀπελπιστέον, ὅτι ἐξημερωθέντων τῶν κατὰ διάνοιαν καὶ τὰ ζῷα ἡμερωθήσεται.
89O zaman, bana öyle geliyor ki, ayılar, aslanlar, parslar, Hindistan'ın hayvanları olan filler ve kaplanlar ve gücüyle kuvvetiyle yenilmez olan öteki bütün hayvanlar, yalnız ve kendi bildiği gibi yaşamayı bırakıp bir arada yaşamaya geçecekler. Sürü hayvanlarını azar azar taklit ederek insanı görünce uysallaşacaklar; eskisi gibi kışkırmayacak, onun karşısında ürküp onu yönetici ve tabiatça efendi bilerek saygı gösterecekler. Bazıları da elden yem yiyen ve efendisini seven hayvanlara özenip, Malta köpekleri gibi kuyruklarını neşeyle sallayarak ona yaltaklanacaklar.
τότε μοι δοκοῦσιν ἄρκτοι καὶ λέοντες καὶ παρδάλεις καὶ τὰ παρ’ Ἰνδοῖς, ἐλέφαντές τε καὶ τίγρεις, καὶ ὅσα ἄλλα τὰς ἀλκὰς καὶ τὰς δυνάμεις ἀήττητα μεταβαλεῖν ἐκ τοῦ μονωτικοῦ τε καὶ μονοτρόπου πρὸς τὸ σύννομον· κἀκ τοῦ πρὸς ὀλίγον μιμήσει τῶν ἀγελαίων ἡμερωθήσεται πρὸς τὴν ἀνθρώπου φαντασίαν, μηκέτι ὡς πρότερον ἀνερεθισθέντα, καταπλαγέντα δ’ ὡς ἄρχοντα καὶ φύσει δεσπότην εὐλαβῶς ἕξει, ἔνια δὲ καὶ τοῦ χειροήθους ἅμα καὶ φιλοδεσπότου τῇ παραζηλώσει, καθάπερ τὰ Μελιταῖα τῶν κυνιδίων ταῖς κέρκοις μεθ’ ἱλαρωτέρας κινήσεως προσσαίνοντα.
90O zaman akreplerin, yılanların ve öteki sürüngenlerin zehri de etkisiz kalacak. Mısır ırmağı, o ülkenin sakinlerine benzeyen insan yiyici hayvanlar, timsah ve su aygırı denen hayvanlar barındırır; denizler de en zararlı hayvanların sayısız türünü barındırır. İyi insan bütün bunların arasında kutsal ve dokunulmaz olacaktır; çünkü Tanrı aretēye değer vermiş
τότε καὶ τὰ σκορπίων γένη καὶ ὄφεων καὶ τῶν ἄλλων ἑρπετῶν ἄπρακτον ἕξει τὸν ἰόν· φέρει καὶ ποταμὸς ὁ Αἰγύπτιος ὅμοια τοῖς οἰκήτορσι τῆς χώρας ἀνθρωποβόρα ζῷα, τοὺς κροκοδείλους λεγομένους καὶ ποταμίους ἵππους, φέρει καὶ τὰ πελάγη μυρίας ἰδέας ἀργαλεωτάτων ζῴων· παρ’ οἷς ἅπασιν ἱερὸς καὶ ἄσυλος γένοιτ’ ἂν ὁ σπουδαῖος, ἀρετὴν τιμήσαντος
91ve ona ödül olarak, kimsenin kendisine tuzak kuramamasını bağışlamıştır. Hem zamanca hem tabiatça daha eski olan savaş, yabani hayvanlar evcilleşip uysallaşınca işte böyle sona erecektir. Daha yeni olan, açgözlülükten doğup bile bile sürdürülen savaş ise kolayca çözülecektir. Çünkü bana kalırsa insanlar, akılsız hayvanlardan gelen zarar ve ziyandan kurtulmuşken, akılsız hayvanlardan daha vahşi sayılacak olmaktan utanacaklardır.
θεοῦ καὶ γέρας αὐτῇ παρασχόντος τὸ ἀνεπιβούλευτον. οὕτως μὲν ὁ πρεσβύτερος καὶ χρόνῳ καὶ φύσει καταλυθήσεται πόλεμος, ἡμερωθέντων καὶ μεταβαλόντων τῶν θηρίων πρὸς τὸ τιθασόν. ὁ δὲ νεώτερος καὶ ἐπιτηδεύσει γενόμενος ἐκ πλεονεξίας ῥᾳδίως διαλυθήσεται, τῶν ἀνθρώπων, ὥς γέ μοι δοκεῖ, δυσωπηθέντων, εἰ μελλήσουσιν ἀγριώτεροι ζῴων ἀλόγων ἐξετάζεσθαι, ὅτε τὰς ἀπὸ τῶν ἀλόγων ζημίας καὶ βλάβας ἐκπεφεύγασιν.
92Zehirli, insan yiyen, kimseyle karışmayan ve hiçbir ortaklık kurmayan hayvanların barışa dönüp antlaşma yapması; tabiatça yumuşak bir canlı olan, ortaklığa ve gönül birliğine yatkın insanın ise kendi benzerlerine karşı amansızca kan dökmesi, haliyle son derece utanç verici görünecektir.
αἴσχιστον γάρ, ὡς εἰκός, φανεῖται, τὰ μὲν ἰοβόλα καὶ ἀνθρωποβόρα καὶ ἄμικτα καὶ ἀκοινώνητα ἔνσπονδα γεγενῆσθαι μεταβαλόντα πρὸς εἰρήνην, τὸ δὲ ἥμερον φύσει ζῷον, ἄνθρωπον, κοινωνίας καὶ ὁμονοίας συγγενές, ἀσπονδεὶ φονᾶν κατὰ τῶν ὁμοίων.
93Musa der ki: Ya savaş dindarların ülkesinden hiç geçmeyecek, kendi kendine dağılıp kendi içinde parçalanacaktır; çünkü düşmanlar kimlerle mücadele edeceklerini, onların adaletin karşı konulmaz yardımına sahip olduğunu anlayacaklardır. Aretē yüce ve pek saygın bir şeydir; tek başına, sessiz sedasız, büyük kötülüklerin akınını hafifletmeye yeter.
ἢ τὸ παράπαν οὖν, φησίν, οὐ διελεύσεται πόλεμος διὰ χώρας εὐσεβῶν, ἀλλ’ αὐτὸς καταρρυήσεται καὶ συντριβήσεται πρὸς ἑαυτόν, πρὸς οἵους ἔσοιτο ὁ ἀγὼν αἰσθανομένων τῶν ἀντιπάλων, ἅτε χρωμένους ἀνανταγωνίστῳ συμμαχίᾳ τοῦ δικαίου· μεγαλοπρεπὲς γὰρ καὶ περίσεμνον ἀρετὴ καὶ μόνη καθ’ ἡσυχίαν ἱκανὴ φορὰς μεγάλων ἐξευμαρίζειν κακῶν.
94Ya da bazıları çılgınca, dizginlenemez ve yatıştırılamaz bir savaş arzusuyla saldırırsa, saf tuttukları sürece cüretle böbürlenecekler; ama iş göğüs göğüse çarpışmaya varınca, yenemeyecekleri için boşuna övündüklerini anlayacaklar. Çünkü daha güçlü bir kuvvetle karşılaşınca beş kişinin önünden yüzler, yüz kişinin önünden on binler bozguna uğrayıp kaçacak; tek bir yoldan gelenler birçok yoldan dağılacak.
ἢ κἂν μεμηνότες τινὲς ᾄττωσιν ἀκαθέκτῳ καὶ ἀπαρηγορήτῳ χρώμενοι τῇ τοῦ πολεμεῖν ἐπιθυμίᾳ, μέχρι μὲν συνίστανται, καταλαζονεύσονται θρασυνόμενοι, πρὸς δὲ χειρῶν ἅμιλλαν ἥκοντες αἰσθήσονται κενὸν αὔχημα αὐχήσαντες, ὡς μὴ δυνάμενοι νικᾶν· ῥώμῃ γὰρ ἀντιβιασθέντες κραταιοτέρᾳ φεύξονται προτροπάδην πρὸς πεντάδων ἑκατοντάδες καὶ πρὸς ἑκατοντάδων μυριάδες, πολλαῖς ὁδοῖς οἱ κατὰ μίαν ἐπελθόντες.
95Bazıları da, peşlerinde korkudan başka kimse yokken, sırtlarını düşmanlara dönüp onları isabetli atışlara hedef edecekler; öyle ki hepsinin bir kalemde öldürülüp düşmesi kolay olacak. Çünkü kehanete göre "bir adam çıkacak", ordulara komuta edip savaşacak ve büyük, kalabalık milletleri boyunduruğa sokacak; Tanrı da kutsal kişilere yakışan yardımı gönderecek. Bu yardım, psykhēlerin yılmaz cesareti ve bedenlerin pek büyük gücüdür; bunlardan biri bile düşmanı korkutur, ikisi bir araya gelince büsbütün karşı konulmaz olur.
ἔνιοι δέ, μηδὲ διώκοντος μηδενὸς ὅτι μὴ φόβου, τὰ νῶτα τοῖς ἀντιπάλοις εἰς βολὰς εὐσκόπους ἐπιστρέψουσιν, ὡς εὐμάρειαν εἶναι πάντας ἡβηδὸν ἀναιρεθέντας πεσεῖν. „ἐξελεύσεται γὰρ ἄνθρωπος,“ φησὶν ὁ χρησμός, καὶ στραταρχῶν καὶ πολεμῶν ἔθνη μεγάλα καὶ πολυάνθρωπα χειρώσεται, τὸ ἁρμόττον ὁσίοις ἐπικουρικὸν ἐπιπέμψαντος τοῦ θεοῦ· τοῦτο δ’ ἐστὶ θάρσος ψυχῶν ἀκατάπληκτον καὶ σωμάτων ἰσχὺς κραταιοτάτη, ὧν καὶ θάτερον φοβερὸν ἐχθροῖς, ἄμφω δὲ εἰ συνέλθοι, καὶ παντελῶς ἀνυπόστατα.
96Musa, düşmanlardan bazılarının insanlar tarafından yenilmeye bile layık olmayacağını söyler: Tanrı onlara karşı, kutsal kişilerin önünde savaşan eşek arısı sürüleri dikecek ve onları en utanç verici biçimde yok edecektir.
ἐνίους δὲ τῶν ἐχθρῶν ἀναξίους ἔσεσθαί φησιν ἥττης τῶν ἀνθρώπων, οἷς σμήνη σφηκῶν ἀντιτάξειν ἐπ’ ὀλέθρῳ αἰσχίστῳ προπολεμοῦντα τῶν ὁσίων.
97Bu kişiler yalnız savaşta kan dökmeden kesin bir zafer kazanmakla kalmayacak, uyruklarının yararına karşı konulmaz bir yönetim gücüne de sahip olacaklar. Bu güç ya sevgiyle ya korkuyla ya da saygıyla elde edilir. Çünkü onlar, yıkılmaz bir önderliğe götüren en büyük üç şeyi kendilerine iş edinirler: ağırbaşlılık, heybet ve iyilikseverlik; sayılan şeyler bunlardan doğar. Ağırbaşlılık saygı uyandırır, heybet korku, iyilikseverlik de sevgi. Bunlar psykhēde karışıp uyum içinde birleşince, uyrukları yöneticilerine itaatkâr kılar.
τούτους δ’ οὐ μόνον τὴν ἐν πολέμῳ νίκην ἀναιμωτὶ βεβαίως ἕξειν, ἀλλὰ καὶ κράτος ἀρχῆς ἀνανταγώνιστον ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν ὑπηκόων, ἣ γένοιτ’ ἂν δι’ εὔνοιαν ἢ φόβον ἢ αἰδῶ. τρία γὰρ ἐπιτηδεύουσι τὰ μέγιστα καὶ συντείνοντα πρὸς ἡγεμονίαν ἀκαθαίρετον, σεμνότητα καὶ δεινότητα καὶ εὐεργεσίαν, ἐξ ὧν ἀποτελεῖται τὰ λεχθέντα· τὸ μὲν γὰρ σεμνὸν αἰδῶ κατασκευάζει, τὸ δὲ δεινὸν φόβον, τὸ δὲ εὐεργετικὸν εὔνοιαν, ἅπερ ἀνακραθέντα καὶ ἁρμοσθέντα ἐν ψυχῇ καταπειθεῖς ἄρχουσιν ὑπηκόους ἀπεργάζεται.
98Musa der ki, Tanrı'nın ardından gidenlere, her zaman ve her yerde O'nun buyruklarına sarılıp bunları hayatlarının her yanına uygulayanlara, öyle ki hiçbir yanları yoldan sapıp düzenden çıkmasın, ilk önce bunlar olacaktır. İkinci olarak da servet gelecektir; servet, barışın ve iktidarın zorunlu olarak ardından gelir.
Ταῦτα μὲν δὴ πρῶτά φησι συμβήσεσθαι τοῖς ἑπομένοις θεῷ καὶ περιεχομένοις ἀεὶ καὶ πανταχοῦ τῶν προσταγμάτων αὐτοῦ καὶ ἑκάστῳ τῶν τοῦ βίου μερῶν ταῦτα ἐφαρμόττουσιν, ὡς μηδὲν νόσῳ πλαζόμενον ἐκδιαιτᾶσθαι· δεύτερον δὲ πλοῦτον, ὃς κατὰ τὸ ἀναγκαῖον εἰρήνῃ καὶ ἀρχῇ ἕπεται.
99Tabiatın serveti ucuzdur: yiyecek ve barınak. Yiyecek ekmek ve kaynak suyudur; bunlar yeryüzünün her yanında boldur. Barınağın da iki türü vardır: giysi ve ev; soğuğun ve sıcağın verdiği zararlar yüzünden gereklidirler. Gereksiz ve aşırı lüksü bir kenara bırakmak isteyen için ikisi de pek kolay bulunur.
πλοῦτος δὲ ὁ μὲν τῆς φύσεως εὐτελής ἐστι τροφὴ καὶ σκέπη· τροφὴ μὲν οὖν ἄρτος καὶ ναματιαῖον ὕδωρ, ὃ πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ἀνακέχυται· σκέπης δὲ διττὸν εἶδος, τὸ μὲν ἀμπεχόνη, τὸ δὲ οἰκία, διὰ τὰς ἀπὸ κρυμοῦ καὶ θάλπους παρακολουθούσας ζημίας· ὧν ἑκάτερον, εἴ τις ἐθελήσειε τὴν περίεργον καὶ περιττὴν ἀφελεῖν πολυτέλειαν, εὐποριστότατον.
100Sözünü ettiğimiz servete özenen, boş şöhretin değil tabiatın hediyelerine sarılan, azla yetinmeyi ve kendine hâkim olmayı alıştırmayla edinmiş olanlar, lüks yiyeceklerin servetine de, hiç peşine düşmeden, bol bol sahip olacaklar. Çünkü bu servet, ölçüsüz ve küstah kişilerle bir arada yaşamaktan seve seve kaçıp, onu yerinde kullanmayı bilen en elverişli ve ağırbaşlı kişilere koşacaktır; ta ki herkese yararlı olanları bırakıp da komşularına zarar vererek yaşayanlara bolluk sağlamasın.
οἳ δ’ ἂν ζηλώσωσι τὸν λεχθέντα πλοῦτον ἀσπασάμενοι τὰ φύσεως δῶρα, μὴ τὰ τῆς κενῆς δόξης, ὀλιγοδεΐαν καὶ ἐγκράτειαν ἀσκήσαντες, ἕξουσι κατὰ πολλὴν περιουσίαν καὶ τὸν τῆς ἁβροδιαίτου τροφῆς πλοῦτον οὐκ ἐπιτηδεύσαντες· ἐπιπηδήσει γὰρ ὡς πρὸς ἐπιτηδειοτάτους καὶ σεμνοὺς τῆς ἁρμοττούσης χρήσεως ἐπιστήμονας, ἀποδρὰς ἄσμενος τὰς τῶν ἀκολάστων καὶ ὑβριστῶν συνδιαιτήσεις, ἵνα μὴ χορηγῇ τοῖς ἐπὶ βλάβῃ τῶν πλησίον ζῶσι παρελθὼν τοὺς κοινωφελεῖς.
101Çünkü bir ilahî söz vardır: Tanrı'ya yaraşır emirleri koruyanlar için gök vaktinde yağmurlar yağdıracak, toprak her türlü ürünü bol bol verecek, ova ekinleri, dağlar da ağaç meyvelerini; hiçbir zaman iyilikten boş kalmayacak, Tanrı'nın lütufları kesintisiz ve art arda gelecek, öyle ki "harman bağbozumuna yetişecek, bağbozumu da ekim zamanına yetişecek"
λόγιον γάρ ἐστιν ὅτι τοῖς τὰς ἱεροπρεπεῖς ἐντολὰς φυλάττουσιν ὁ μὲν οὐρανὸς ὀμβρήσει καιρίους ὑετούς, ἡ δὲ γῆ καρπῶν παντοδαπῶν οἴσει φοράν, ἡ μὲν πεδιὰς σπαρτῶν, ἡ δ’ ὀρεινὴ τῶν ἀκροδρύων, καὶ ὅτι χρόνος οὐδεὶς ἀπολειφθήσεται κενὸς εὐεργεσίας, ἀλλὰ τῷ συνεχεῖ καὶ ἐπαλλήλῳ τῶν τοῦ θεοῦ χαρίτων „καταλήψεται ὁ μὲν ἄμητος τρύγητον, καταλήψεται δὲ ὁ τρύγητος σπόρον“
102(Levililer 26,5). Böylece insanlar eksiksiz ve aralıksız, her zaman bir yandan ürün toplayacak, bir yandan da yenisini umacaklar. Ürünler birbirini bekleyecek; sonrakilerin başlangıçları öncekilerin sonlarına eklenecek ve hiçbir iyilikten yoksun olmayan bir döngü, bir halka oluşturacak.
(Lev. 26, 5), ὡς ἀνελλιπῶς καὶ ἀδιαστάτως ἀεὶ τὰ μὲν συγκομίζειν, τὰ δὲ ἐλπίζειν, ἐφεδρευόντων ἑτέροις ἑτέρων, ἵνα τοῖς πέρασι τῶν προτέρων αἱ τῶν ὑστέρων ἀρχαὶ συνάπτουσαι κύκλον τινὰ καὶ χορείαν ἀποτελῶσιν ἀνεπιδεᾶ παντὸς ἀγαθοῦ.
103Yetişen ürünler o kadar bol olacak ki hem hemen kullanılıp tadına varılmaya hem de gelecek için bol bir yedek ayırmaya yetecek; yeniler eskilerin yanında olgunlaşıp onların eksiğini tamamlayacak. Hatta bazen tarifsiz bolluk yüzünden eskiden toplanmış olanlarla kimse hiç ilgilenmeyecek; onları ambara koymadan, saklamadan bırakacaklar ve isteyen dilediğince kullanacak.
τὸ γὰρ πλῆθος τῶν γινομένων ἐξαρκέσει καὶ πρὸς τὴν παραυτίκα χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν καὶ πρὸς τὴν τοῦ μέλλοντος ἄφθονον περιουσίαν, νέων ἐπακμαζόντων παλαιοῖς καὶ τὴν ἐκείνων ἔνδειαν προσαναπληρούντων· ἔστι δὲ ὅτε καὶ ὑπ’ εὐφορίας ἀλέκτου τῶν πάλαι συγκομισθέντων φροντίσει τὸ παράπαν οὐδείς, ἀλλ’ ἀταμίευτα καὶ ἀθησαύριστα καταλείψουσι τοῖς βουλομένοις ἀφέντες τὴν χρῆσιν ἀδεᾶ.
104Bilgelik ve dindarlıkla alıştırma yapılarak kazanılmış hakiki serveti gökte saklı duranlara, yeryüzünde de mal serveti bol bol verilir. Çünkü Tanrı'nın öngörüsü ve özeni sayesinde ambarları hep dolu kalır; zihnin atılımları ve ellerin girişimleri, her zaman uğruna çabaladıkları güzel işleri başarmaktan alıkonmaz.
οἷς μὲν γὰρ ὁ ἀληθινὸς πλοῦτος ἐν οὐρανῷ κατάκειται διὰ σοφίας καὶ ὁσιότητος ἀσκηθείς, τούτοις καὶ ὁ τῶν χρημάτων ἐπὶ γῆς περιουσιάζει, προνοίᾳ καὶ ἐπιμελείᾳ θεοῦ τῶν ταμείων ἀεὶ πληρουμένων, ἐκ τοῦ τὰς ὁρμὰς τῆς διανοίας καὶ τῶν χειρῶν τὰς ἐπιβολὰς μὴ ἐμποδίζεσθαι πρὸς τὴν τῶν ἀεὶ σπουδαζομένων καλῶν κατόρθωσιν.
105Dinsizlik ve adaletsizlik yüzünden gökte payı olmayanların yeryüzündeki iyileri edinmesi de yolunda gitmez. Ellerine geçse bile çabucak kaçıp gider; sanki baştan, alanların yararına değil, yoksunluğun ardından zorunlu olarak gelen acıyı daha da ağırlaştırmak için gelmiştir.
οἷς δὲ ὁ κλῆρος οὐκ ἔστιν οὐράνιος δι’ ἀσέβειαν καὶ ἀδικίαν, οὐδὲ τῶν ἐπὶ γῆς ἀγαθῶν εὐοδεῖν πέφυκεν ἡ κτῆσις· ἀλλὰ κἂν προσγένηται, τάχιστα ἀπεπήδησεν, ὡς παραγενομένη τὴν ἀρχὴν οὐκ ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν λαβόντων, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ βαρῦναι τὴν ἀνίαν σφοδρότερον, ἥτις ἐκ τοῦ στέρεσθαι κατὰ τὸ ἀναγκαῖον ἕπεται.
106Musa der ki: O zaman aşırı bolluk ve bereket yüzünden, şimdi başına gelenin tersini yapacaksın. Şimdi ne kanunlara ne atalarının âdetlerine saygı gösteriyorsun, hepsini birden hiçe sayıyorsun; zorunlu ihtiyaçlarından yoksun kalıyor, yüksek faizle borç alıp tefecilerin ve faizcilerin kapısını aşındırıyorsun. O zaman ise, dediğim gibi, tersini yapacaksın.
τότε δή, φησίν, ὑπὸ τῆς ἄγαν εὐφορίας καὶ ἀφθονίας ὃ νῦν ὑπομένεις ἐργάσῃ· νῦν μὲν γὰρ μήτε τῶν νόμων μήτε τῶν πατρίων ἐθῶν αἰδῶ ποιούμενος ἀλλὰ πάντων ἀθρόως ἀλογῶν ὑστερίζεις μὲν τῶν ἀναγκαίων, θεραπεύεις δὲ τὰς τῶν δανειστῶν καὶ ὀβολοστατῶν οἰκίας ἐπὶ πολλῷ δανειζόμενος· τότε δ’, ὥσπερ ἔφην, δράσεις τοὐναντίον.
107Bol servetin sayesinde başkalarına sen borç vereceksin; azını ve az kişiye değil, çoğunu ve çok kişiye, hatta bütün milletlere. Şehirde de kırda da her şey yolunda gidecek. Şehirde adil yargılama, iyi danışma ve sözle, işle herkese yarar sağlama sayesinde makamlar, şerefler ve iyi bir ün gelecek; kırda ise zorunlu ürünlerin, buğdayın, şarabın, zeytinyağının ve lüks bir hayata yarayan ürünlerin, yani sayısız türden ağaç meyvesinin bolluğu, bunun yanında da sığır, keçi ve öteki sürülerin bol yavrulaması gelecek.
ὑπὸ γὰρ ἀφθόνου περιουσίας αὐτὸς ἄλλοις δανειεῖς, καὶ οὐκ ὀλίγα οὐδ’ ὀλίγοις, ἀλλὰ πολλὰ καὶ πολλοῖς, ὅλοις μὲν οὖν ἔθνεσι, πάντων καὶ τῶν κατὰ πόλιν καὶ τῶν κατὰ χώραν εὐτυχῶς ἀπαντώντων, τῶν μὲν κατὰ πόλιν ἀρχαῖς καὶ τιμαῖς καὶ εὐδοξίαις διά τε εὐδικίας καὶ εὐβουλία καὶ τοῦ διὰ λόγων καὶ πράξεων κοινωφελοῦς, τῶν δὲ κατ’ ἀγρὸν εὐφορίαις καὶ τῶν ἀναγκαίων, σίτου, οἴνου, ἐλαίου, καὶ τῶν πρὸς ἁβροδίαιτον βίον, ταῦτα δ’ ἐστὶ τὰ ἀμύθητα γένη τῶν ἀκροδρύων καὶ ἔτι βουκολίων αἰπολίων τῶν ἄλλων θρεμμάτων εὐτοκία.
108Ama biri şöyle diyebilir: "Arkasında mirasçı ve halef bırakmayacak birine bunların ne faydası var?" Bu yüzden Musa iyiliklerin üzerine mührü basarak der ki: Kimse çocuksuz ya da kısır olmayacak; Tanrı'nın bütün hakiki hizmetkârları tabiatın çocuk yapmaya dair kanununu yerine getirecek.
ἀλλὰ τί τούτων ὄφελος, εἴποι τις ἄν, τῷ μὴ μέλλοντι κληρονόμους καὶ διαδόχους ἀπολιπεῖν; διὰ τοῦτο ἐπισφραγιζόμενος τὰς εὐεργεσίας φησίν· οὐδεὶς ἄγονος οὐδὲ στεῖρα γενήσεται, πάντες δὲ οἱ θεραπευταὶ θεοῦ γνήσιοι νόμον ἐκπληρώσουσι φύσεως τὸν ἐπὶ παιδοποιΐᾳ·
109Erkekler baba olacak, hem de iyi evlatların babası; kadınlar anne olacak, hem de iyi evlatların annesi. Öyle ki her ev kalabalık bir akrabalıkla dolup taşacak; akrabalara verilen adlardan ve akrabalık mertebelerinden hiçbiri eksik kalmayacak: yukarıya doğru ana babalar, amcalar, dayılar, dedeler; aşağıya doğru da yine oğullar, kardeşler, yeğenler, oğul ve kız torunları, kuzenler, kuzen çocukları, bütün kan akrabaları.
καὶ γὰρ ἄνδρες ἔσονται πατέρες καὶ πατέρες εὔπαιδες καὶ γυναῖκες ἔσονται μητέρες καὶ μητέρες εὔτεκνοι, ὡς ἕκαστον οἶκον πλήρωμα εἶναι πολυανθρώπου συγγενείας, μηδενὸς ἐλλειφθέντος ἢ μέρους ἢ ὀνόματος τῶν ὅσα ἐπιφημίζεται τοῖς προσήκουσι, καὶ πρὸς τοὺς ἄνω, γονεῖς, θείους, πάππους, καὶ πρὸς τοὺς κάτω πάλιν ὁμοίως, ⟨υἱούς⟩, ἀδελφούς, ἀδελφιδοῦς, υἱωνούς, θυγατριδοῦς, ἀνεψιούς, ἀνεψιαδοῦς, τοὺς ἐξ αἵματος πάντας.
110Kanunların düzenine göre yaşayanların hiçbiri erken ölmeyecek ya da yarıda kalmayacak, Tanrı'nın insan soyuna verdiği yaşlardan hiçbirinden yoksun kalmayacak. Bebeklikten başlayıp merdiven basamaklarını çıkar gibi sırayla ilerleyecek, her yaşın belirlenmiş yıllarını zamanın düzenli devirleri içinde tamamlayacak ve ölüme, daha doğrusu ölümsüzlüğe komşu olan son yaşa varacak; gerçekten güzel bir yaşlılık sürmüş olarak, yerine iyi ve çok evlatlı bir ev bırakacak.
ὠκύμορος δ’ ἢ ἀτελὴς οὐδεὶς ἂν γένοιτο τῶν κοσμουμένων τοῖς νόμοις οὐδέ τινος ἡλικίας ἄμοιρος ὧν ὁ θεὸς ἔνειμεν ἀνθρώπων γένει· ἀλλ’ ἐκ βρέφους ἐπαινὼν ἑξῆς ὥσπερ δι’ ἀναβαθμῶν, τεταγμέναις χρόνων περιόδοις ἑκάστης ἡλικίας τοὺς ὁρισθέντας ἀριθμοὺς συνεκπληρώσας, ἐπὶ τὴν τελευταίαν ἀφίξεται τὴν θανάτῳ μᾶλλον δ’ ἀθανασίᾳ γειτνιῶσαν, ὁ πρὸς ἀλήθειαν εὔγηρως, εὔπαιδα καὶ πολύπαιδα οἶκον ἀνθ’ αὑτοῦ καταλιπών.
111Musa'nın bir yerde, geleceği bildirirken "günlerinin sayısını dolduracaksın" (Çıkış 23,26) demesiyle kastettiği budur; burada hem tam yerinde hem de pek uygun kelimeleri ne güzel kullanmıştır! Çünkü bilgisiz ve kanun tanımaz kişi, derler ya, "ne hesaba girer ne sayıya"; terbiyeye ve kutsal kanunlara sarılan kişinin ilk kazancı ise adı anılmaya değer ve saygın biri olarak bir sayıya ve bir düzene dahil olmaktır.
τοῦτ’ ἐστὶν ὅπερ εἶπέ που προθεσπίζων, ὅτι "τὸν ἀριθμὸν τῶν ἡμερῶν σου ἀναπληρώσεις“ (Exod. 23, 26), παγκάλως χρησάμενος τοῖς ὀνόμασι κυρίοις ἅμα καὶ προσφυέσιν. ὁ μὲν γὰρ ἀμαθὴς καὶ ἔκνομος „οὔτ’ ἐν λόγῳ,“ φασίν, „οὔτ’ ἐν ἀριθμῷ“, τῷ δὲ παιδείας καὶ νόμων ἱερῶν μεταποιουμένῳ πρώτη χάρις ἐστὶν ἐλλογίμῳ καὶ δοκίμῳ φανέντι μεταλαχεῖν ἀριθμοῦ καὶ τάξεως.
112Doldurulanın aylar ya da yıllar değil de günler olması da olağanüstüdür. Demek ki iyi insan her gününde günahların içeri sızabileceği hiçbir boş ve ıssız yer bırakmamalı; günün bütün kısımları ve bütün aralıkları iyilik ve güzellikle dolmalıdır. Çünkü aretē ve güzel olan kemiyetle değil keyfiyetle değerlendirilir. Bu yüzden Musa, bilge kişinin doğru yaşanmış tek bir gününü bile güzel bir ömre denk saymıştır.
ὑπερφυῶς δὲ ἔχει καὶ ἡ πλήρωσις οὐ μηνῶν ἢ ἐνιαυτῶν ἀλλ’ ἡμερῶν, ὡς δέον ἑκάστην ἡμέραν τοῦ σπουδαίου μηδὲν ἔρημον καὶ κενὸν ἐᾶν εἰς πάροδον ἁμαρτημάτων, ἀλλὰ πᾶσι τοῖς μέρεσι καὶ διαστήμασιν ἑαυτῆς καλοκἀγαθίας πεπληρῶσθαι· κρίνεται γὰρ οὐ ποσότητι ἀλλὰ ποιότητι ἡ ἀρετὴ καὶ τὸ καλόν. ὅθεν ἰσότιμον καλῷ βίῳ σοφοῦ καὶ μίαν ἡμέραν ὑπέλαβεν εἶναι κατορθουμένην.
113Musa başka bir yerde de, böyle bir adamın hem girerken hem çıkarken kutsanmaya layık olacağını söyleyerek bunu ima eder. Çünkü iyi insan bütün hareketlerinde ve bütün duruşlarında, içeride de dışarıda da övgüye değerdir: hem devlet adamıdır hem ev yöneticisi; evin içindekileri ev yöneticiliğiyle, dışarıdakileri devlet adamlığıyla, faydalı olan neyse ona göre düzene sokar.
τοῦτ’ ἐστὶν ὃ καὶ ἐν ἑτέροις αἰνίττεται φάσκων εὐλογίας ἄξιον ἔσεσθαι καὶ εἰσιόντα καὶ ἐξιόντα τὸν τοιοῦτον ἄνδρα, διότι πάσαις μὲν ταῖς κινήσεσι πάσαις δὲ ταῖς σχέσεσιν ὁ σπουδαῖος ἐπαινετός, ἔνδον τε καὶ ἔξω, πολιτικὸς ὁμοῦ καὶ οἰκονόμος, ὡς τὰ μὲν ἔνδον ἐξορθοῦν οἰκονομικῶς, τὰ δ’ ἔξω πολιτικῶς, ᾗ συμφέρον ἐπανορθοῦσθαι.
114Bir şehirde böyle tek bir adam varsa, şehrin üstünde görünecektir; böyle bir şehir varsa, çevresindeki ülkenin üstünde; böyle bir millet varsa, bedenin üstündeki baş gibi bütün milletlerin üstüne çıkacaktır. Her yandan görünmek içindir bu; şan için olmaktan çok, görenlerin yararı için. Çünkü güzel örnekleri durmadan görmek, pek katılaşıp nasır bağlamamış psykhēlere onlara benzer suretler kazır.
ἐὰν μὲν οὖν εἷς ἀνὴρ τυγχάνῃ τοιοῦτος ὢν ἐν πόλει, τῆς πόλεως ὑπεράνω φανεῖται, ἐὰν δὲ πόλις, τῆς ἐν κύκλῳ χώρας, ἐὰν δὲ ἔθνος, ἐπιβήσεται πᾶσιν ἔθνεσιν ὥσπερ κεφαλὴ σώματι τοῦ περιφαίνεσθαι χάριν, οὐχ ὑπὲρ εὐδοξίας μᾶλλον ἢ τῆς τῶν ὁρώντων ὠφελείας· αἱ γὰρ συνεχεῖς τῶν καλῶν παραδειγμάτων φαντασίαι παραπλησίας εἰκόνας ἐγχαράττουσι ταῖς μὴ πάνυ σκληραῖς καὶ ἀποκρότοις ψυχαῖς.
115Bu yüzden, ciddi ve hayranlık uyandıran güzellikleri taklit etmek isteyenlere, daha iyiye doğru değişmekten ve kötülüğün psykhēde yol açtığı bir tür sürgün dağınıklığından aretēye ve bilgeliğe geri dönmekten ümit kesmemeleri söylenmiştir. Çünkü Tanrı merhametli olunca her şey kolaylaşır.
ὅθεν εἴρηται πρὸς τοὺς ἐθέλοντας μιμεῖσθαι τὰ σπουδαῖα καὶ θαυμαστὰ κάλλη μὴ ἀπογινώσκειν τὴν ἀμείνω μεταβολὴν μηδὲ τὴν ὥσπερ ἐκ διασπορᾶς ψυχικῆς ἣν εἰργάσατο κακία πρὸς ἀρετὴν καὶ σοφίαν ἐπάνοδον· ἵλεως γὰρ ὅταν ᾖ ὁ θεός, ἐξευμαρίζεται πάντα.
116Tanrı da utanan ve nefsine hâkim olamamaktan kendine hâkim olmaya yönelenlere merhamet eder: kusurlu hayatlarının işlerini kınayan, psykhēlerine kazınmış çirkin hayallerden iğrenen, hâllerin dinginliğine özenip hayatın sükûnetine ve huzuruna koşanlara.
γίνεται δὲ ἵλεως τοῖς αἰδουμένοις καὶ μεθορμιζομένοις ἐξ ἀκρασίας εἰς ἐγκράτειαν καὶ τὰ μὲν τῆς ὑπαιτίου ζωῆς κακίζουσι καὶ ὅσα ἐναπεμάξαντο ταῖς ψυχαῖς αἰσχρὰ εἴδωλα μυσαττομένοις, εὐδίαν δὲ παθῶν ἐζηλωκόσι καὶ γαλήνην καὶ εἰρήνην βίου μετατρέχουσι.
117Tanrı nasıl dünyanın öbür ucuna dağılmış insanları tek bir buyrukla dünyanın uçlarından dilediği yere kolayca toplayabilirse, Kurtarıcı da, uzun bir sürgünde her yana savrulmuş, baş tacı edilen iki hanımefendi, haz ve arzu yüzünden kötü duruma düşmüş nousa acıyıp onu yolsuz yerlerden yola kolayca çıkarabilir; yeter ki nous arkasına bakmadan kaçmaya karar vermiş olsun. Bu kaçış ayıp sayılan sürgün değildir; kurtuluş getiren bir kaçıştır, öyle ki ona yurda dönüşten daha üstün diyen yanılmış olmaz.
καθάπερ οὖν ἀνθρώπους ἐν ἐσχατιαῖς ἀπῳκισμένους ῥᾳδίως ⟨ἂν⟩ ἑνὶ κελεύσματι συναγάγοι ὁ θεὸς ἀπὸ περάτων εἰς ὅ τι ἂν θελήσῃ χωρίον, οὕτω καὶ τὸν νοῦν ἐξ ἄλης πολυχρονίου πάντῃ πλανηθέντα καὶ κακωθέντα πρὸς ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας, δεσποινῶν ἐκτετιμημένων, ἐλεῶν ὁ σωτὴρ ἐξ ἀνοδίας εἰς ὁδὸν εὐπετῶς ἂν ἀγάγοι, ἀμεταστρεπτὶ φεύγειν διεγνωκότα φυγήν, οὐ τὴν ἐπονείδιστον λεγομένην, ἀλλὰ τὴν σωτήριον, ἣν οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι λέγων καθόδου κρείττονα.
118Dış iyiler böylece anlatılmış oldu: düşmanlara karşı zaferler, savaşlarda üstünlük, barışın sağlamlaşması ve barışın iyiliklerinin bolluğu; servetler, şerefler, makamlar ve işleri yolunda gidenlere eşlik eden övgüler, ki bu kişiler dostlarının da düşmanlarının da ağzında, kimininkinde korkudan, kimininkinde sevgiden övülürler. Şimdi bunlardan bize daha yakın olan, bedenle ilgili iyilerden de söz etmeliyiz.
Τὰ μὲν οὖν ἐκτὸς ἀγαθὰ εἴρηται, νῖκαι κατ’ ἐχθρῶν, κράτη πολέμων, εἰρήνης βεβαιώσεις καὶ τῶν κατ’ εἰρήνην ἀγαθῶν περιουσίαι, πλοῦτοι καὶ τιμαὶ καὶ ἀρχαὶ καὶ τὰ παρεπόμενα τοῖς εὖ πράττουσιν ἐγκώμια, διὰ παντὸς στόματος καὶ φίλων καὶ δυσμενῶν ἐπαινουμένοις, τῶν μὲν διὰ φόβον, τῶν δὲ δι’ εὔνοιαν· λεκτέον δὲ καὶ τὰ τούτων οἰκειότερα, τὰ περὶ σῶμα.
119Musa der ki: aretē uğruna emek verenler, kutsal kanunları hem özel hem kamusal hayatlarında sözlerinin ve işlerinin önderi yapanlar, ömürleri boyunca hastalık görmeyecekler. Bir hastalık gelse bile, zarar vermek için değil, ölümlüye ölümlü olduğunu hatırlatmak, kendini beğenmiş düşünceyi yıkıp huyları iyileştirmek için gelecektir. Sağlığın ardından da keskin hisler ve bütün organlarda eksiksiz bir bütünlük gelecek; ta ki her organ ne için yaratılmışsa o hizmeti engelsizce görebilsin.
φησὶν οὖν, ὅτι τοῖς ἀρετὴν διαπονοῦσι καὶ τοὺς ἱεροὺς νόμους ἡγεμόνας τῶν κατὰ τὸν βίον λόγων καὶ ἔργων προστησαμένοις ἰδίᾳ τε καὶ κοινῇ περιέσται τὸ εἰς ἅπαν ἄνοσον· εἰ δὲ καὶ γένοιτό τις ἀσθένεια, τοῦ μὲν κακῶσαι χάριν οὐκ ἂν γένοιτο, τοῦ δ’ ὑπομνῆσαι τὸν θνητὸν ὅτι θνητός ἐστιν, εἰς ὑπεραύχου φρονήματος κατάλυσιν καὶ βελτίωσιν ἠθῶν· ὑγείᾳ δ’ ἕψεται καὶ εὐαισθησία καὶ τὸ ἐν ἅπασι τοῖς μέρεσιν ὁλόκληρον καὶ παντελές, εἰς τὰς πρὸς ὃ γέγονεν ἕκαστον ἀκωλύτους ὑπηρεσίας.
120Çünkü Tanrı iyi insana ödül olarak temelden çatıya kadar iyi inşa edilmiş ve ahenkle birleştirilmiş bir ev vermeyi uygun gördü; psykhēnin kendisiyle en iç içe olan evi ise bedendir. Bunu hem hayat için zorunlu ve yararlı birçok şey yüzünden yaptı, hem de en çok, mükemmel arınmalarla arınmış olan nous için.
ἐδικαίωσε γὰρ ὁ θεὸς γέρας τῷ σπουδαίῳ παρασχεῖν εὖ συνῳκοδομημένην καὶ συνηρμοσμένην ἐκ θεμελίων ἄχρι στέγους οἰκίαν — οἰκία δὲ ψυχῆς συμφυεστάτη σῶμα — διά τε πολλὰ τῶν εἰς τὸν βίον ἀναγκαίων καὶ χρησίμων καὶ μάλιστα διὰ τόνδε τὸν καθάρσεσι τελείαις νοῦν καθαρθέντα·
121Bu nous ilahî ayinlere erişmiş bir mürit olmuş, göktekilerin halaylarıyla ve devirleriyle birlikte dolaşır. Tanrı onu sükûnetle onurlandırdı; bedenin zorunluluklarının doğurduğu hâllerin hiçbirine ortak olmasını, hiçbiriyle hırpalanmasını istemedi. Çünkü bu zorunluluklar, hâllerin hükmünü ölçüsüzce dayatır: beden ya üşür ya yanar, ya kurur ya da tersine akıntıya tutulur; bütün bunlar yüzünden de nous kendi hayatının yolculuğunu doğru bir rotada tutamaz.
⟨ὃν⟩ καὶ μύστην γεγονότα τῶν θείων τελετῶν καὶ συμπεριπολοῦντα ταῖς τῶν οὐρανίων χορείαις καὶ περιόδοις ἐγέραρεν ὁ θεὸς ἠρεμίᾳ, βουληθεὶς ἀμέθεκτον εἶναι, κηραίνοντα περὶ μηδὲν πάθος ὧν αἱ τοῦ σώματος γεννῶσιν ἀνάγκαι ἐπιτιθέμεναι κατὰ πλεονεξίαν παθῶν δυναστείας· ἢ γὰρ περιέψυξέ τι ἢ περιέφλεξε[ν οὐρανὸς] καὶ αὐχμηρὸν ἢ τοὐναντίον ῥοῶδες ἀπειργάσατο· δι’ ὧν ἁπάντων ὁ νοῦς εὐθύνειν ἀδυνατεῖ τὴν τοῦ καθ’ αὑτὸν βίου πορείαν.
122Sağlıklı bir bedende oturan nous, bilgeliğin öğretileri üzerinde büyük bir rahatlıkla vakit geçirip onlarla uğraşacak, bahtiyar ve mesut bir hayata erişecektir. Tanrı'nın iyilik eden gücünden katıksız şarabı kana kana içmiş, kutsal sözlerin ve öğretilerin ziyafetine oturmuş olan kişi budur.
ἐνδιαιτώμενος δὲ ὑγιεινῷ σώματι κατὰ πολλὴν εὐμάρειαν ἐνδιατρίψει καὶ ἐνσχολάσει τοῖς σοφίας θεωρήμασι, μακαρίας καὶ εὐδαίμονος ζωῆς ἐπιλαχών· οὗτός ἐστιν ὁ πολὺν ἄκρατον σπάσας τῆς εὐεργέτιδος τοῦ θεοῦ δυνάμεως καὶ λόγων ἱερῶν καὶ δογμάτων ἑστιαθείς·
123Peygamberin, Tanrı'nın bir saraydaymış gibi içinde "gezindiğini" söylediği kişi de budur; çünkü bilgenin zihni gerçekten Tanrı'nın sarayı ve evidir. Bütün varlıkların Tanrısı'na özel olarak "bu kişinin Tanrısı" denir; bu kişi de, cüzî yöneticilerin değil, tek ve gerçek yöneticinin seçkin halkıdır, kutsal olanın kutsal halkı.
οὗτος ᾧ φησιν ὁ προφήτης τὸν θεὸν "ἐμπεριπατεῖν" οἷα βασιλείῳ, καὶ γάρ ἐστι τῷ ὄντι βασίλειον καὶ οἶκος θεοῦ σοφοῦ διάνοια· τούτου καλεῖται θεὸς ἰδίως ὁ τῶν συμπάντων θεός, καὶ λαὸς ἐξαίρετος πάλιν οὗτος, οὐ τῶν κατὰ μέρος ἀρχόντων, ἀλλὰ τοῦ ἑνὸς καὶ πρὸς ἀλήθειαν ἄρχοντος, ἁγίου ἅγιος·
124Bu kişi az önce birçok hazzın, birçok arzunun, kötülüklerin ve arzuların sayısız zorlamasının boyunduruğu altındaydı. Tanrı onu özgürlüğe kavuşturmak için köleliğinin kötülüklerini kırıp parçaladı. Bu kişinin erdiği iyilik gizli saklı kalmamış, onu koruyanın kudreti sayesinde her yerde duyurulup ilan edilmiştir; bu iyilik sayesinde kuyruğa doğru sürüklenmemiş, yukarıya, başa doğru çıkarılmıştır.
οὗτός ἐστιν ὁ πρὸ μικροῦ πολλαῖς μὲν ἡδοναῖς, πολλαῖς δ’ ἐπιθυμίαις, μυρίαις δ’ ἀνάγκαις κακιῶν καὶ ἐπιθυμιῶν ὑπεζευγμένος· τούτου τὰ κακὰ τῆς δουλείας συνέτριψεν ὁ θεὸς εἰς ἐλευθερίαν ἐξαιρούμενος· οὗτος ὁ μὴ ἀπαρρησιάστου τυχὼν εὐεργεσίας ἀλλὰ διαβεβοημένης καὶ περιηγγελμένης πάντῃ διὰ τὴν τοῦ προασπίζοντος ἐξουσίαν, ὑφ’ ἧς οὐχ ὑπεσύρη πρὸς τὰ οὐραῖα, ἀλλ’ ἐπὶ κεφαλὴν ἄνω παρεπέμφθη.
125Bu sözler mecazdır ve alegorik bir anlam taşır. Bir canlıda baş, ilk ve en iyi kısımdır; kuyruk ise son ve en değersiz kısımdır; uzuvların sayısını tamamlayan bir parça değil, üstüne konan sinekleri kovmaya yarayan bir şeydir. Aynı şekilde Musa da iyi insanın, ister bir adam ister bir halk olsun, insan soyunun başı olacağını; öteki herkesin ise baştaki, yukarıdaki güçlerden can alan beden parçaları gibi olacağını söyler.
ταῦτα δ’ ἀλληγορεῖται τροπικῶς ἐξενεχθέντα· καθάπερ γὰρ ἐν ζῴῳ κεφαλὴ μὲν πρῶτον καὶ ἄριστον, οὐρὰ δ’ ὕστατον καὶ φαυλότατον, οὐ μέρος συνεκπληροῦν τὸν τῶν μελῶν ἀριθμόν, ἀλλὰ σόβησις τῶν ἐπιποτωμένων, τὸν αὐτὸν τρόπον κεφαλὴν μὲν τοῦ ἀνθρωπείου γένους ἔσεσθαί φησι τὸν σπουδαῖον εἴτε ἄνδρα εἴτε λαόν, τοὺς δὲ ἄλλους ἅπαντας οἷον μέρη σώματος ψυχούμενα ταῖς ἐν κεφαλῇ καὶ ὑπεράνω δυνάμεσιν.
126İyi olan ve kanunları işleriyle yerine getiren insanlar için yapılan dualar bunlardır. Musa bunların, güzel olanı kendine benzediği için yücelten ve ödüllendiren cömert Tanrı'nın lütfuyla gerçekleşeceğini söyler. Şimdi de kanun tanımayanlara ve hak hukuk bilmeyenlere karşı belirlenmiş lanetleri incelemeliyiz.
Αὗται μὲν αἱ ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων τῶν ἀγαθῶν εἰσιν εὐχαὶ καὶ τοὺς νόμους ἔργοις ἐπιτελούντων, ἅς φησι τελεσφορηθήσεσθαι χάριτι τοῦ φιλοδώρου θεοῦ τὰ καλὰ διὰ τὴν πρὸς αὑτὸν ὁμοιότητα σεμνοποιοῦντος καὶ γεραίροντος· τὰς δὲ κατὰ τῶν ἐκνόμων καὶ ἀθέσμων ὁρισθείσας ἀρὰς ἐπισκεπτέον.
127Lanetler Üzerine
Musa ilk lanet olarak, en hafif kötülük sayıp yoksulluğu, darlığı, zorunlu ihtiyaçların kıtlığını ve tam bir çaresizliği kaydeder. Der ki: Ekinlerinizi düşmanlar birden gelip daha olgunlaşmadan çiğneyecek, olgunlaşınca da biçecekler; bu da iki felakete yol açacak: dostlara açlık, düşmanlara bolluk. Çünkü düşmanların iyiliği insanı kendi kötülüklerinden daha çok, ya da
Περὶ ἀρῶν. Πρώτην ἀρὰν ὡς κουφότατον κακὸν ἀναγράφει πενίαν καὶ ἔνδειαν καὶ σπάνιν τῶν ἀναγκαίων καὶ μετουσίαν παντελοῦς ἀπορίας· τὸν γὰρ σπόρον, φησίν, ἀτελῆ μὲν ὄντα δῃώσουσι, τελειωθέντα δ’ ἀμήσουσιν ἐξαίφνης ἐπελθόντες πολέμιοι, διττὴν ἐργασάμενον συμφοράν, λιμὸν μὲν φίλοις, ἐχθροῖς δὲ περιουσίαν· λυπεῖ γὰρ μᾶλλον ἢ οὐχ
128hiç değilse onlar kadar üzer. Düşmanlar sessiz dursa bile, tabiattan gelen daha acı zararlar sessiz durmayacak. Ovanın derin toprağına tohum ekeceksin, ama bir çekirge bulutu birden üstüne çöküp ekinini biçecek; harmana kalan, ektiğinin pek küçük bir kısmı olacak. Bağ dikeceksin, çiftçilerin katlanması gereken sınırsız masraflara ve bitmez tükenmez zahmetlere girerek; ama bağ olgunlaşıp filizlendiğinde ve bolluktan meyveyle yüklendiğinde, kurtlar gelip senin yerine bağbozumunu yapacak.
ἧττον τῶν ἰδίων κακῶν τῶν δυσμενῶν τὰ ἀγαθά. καὶ ἡσυχαζόντων δὲ τῶν ἐχθρῶν οὐχ ἡσυχάσουσιν αἱ ἐκ φύσεως ἀργαλεώτεραι ζημίαι· σὺ μὲν γὰρ κατασπείρεις τὴν βαθύγειον τῆς πεδιάδος, ἀκρίδων δὲ νέφος ἐξαίφνης καταπτάμενον ἐκθερίσει καὶ τὰ ὑπολειφθέντα πολλοστὸν εἰς συγκομιδὴν ἔσται μέρος τῶν σπαρέντων· καὶ σὺ μὲν ἀμπελῶνα φυτεύεις δαπάναις ἀφειδέσι ⟨καὶ⟩ κακοπαθείαις ἀτρύτοις, ἃς εἰκὸς γεωπόνους ἀναδέχεσθαι, τελειωθέντα δὲ ἤδη καὶ βλαστάνοντα καὶ βρίθοντα ὑπ’ εὐφορίας σκώληκες ἐπιγενόμενοι τρυγήσουσι.
129Zeytinliklerinin gürleştiğini ve meyvenin bol olduğunu gördüğünde, iyi bir hasat ümidiyle haliyle sevineceksin; ama toplamaya başladığında bahtsızlığını, daha doğrusu dinsizliğini anlayacaksın. Çünkü yağ ve bütün yağlı öz görünmeden akıp gidecek, boş bir psykhēyi aldatmak için yalnız boş bir dış kabuk kalacak. Kısacası bütün ekinler ve ağaçlar meyveleriyle
τοὺς ἐλαιῶνας ὅταν ἴδῃς εὐθηνοῦντας καὶ καρπῶν ἄφθονον πλῆθος, ἡσθήσῃ, ὥσπερ εἰκός, δι’ ἐλπίδα συγκομιδῆς εὐτυχοῦς, ὅταν δὲ ἄρξῃ συγκομίζειν, αἰσθήσῃ τῆς ἀτυχίας μᾶλλον ἢ τῆς ἀσεβείας· τὸ μὲν γὰρ ἔλαιον καὶ ὅσον πῖον ἐκρυήσεται σύμπαν ἀφανῶς, ὁ δ’ ἐκτὸς ὄγκος αὐτὸς εἰς ἀπάτην ψυχῆς κενὸς κενῆς ὑπολειφθήσεται. καὶ συνόλως ὅσα σπαρτὰ ἢ δένδρα καρποῖς
130birlikte pasla tükenip gidecek. Sayılanların dışında, kıtlığa ve çaresizliğe yol açan başka felaketler de pusuda bekler. Tabiatın insanlara iyilikleri sağladığı şeyler, yer ve gök, kısırlaşacak: yer düşük yapacak ve ürünlerini olgunluğa erdiremeyecek; gök de verimsizliğe dönecek. Yılın mevsimleri, ne kış ne yaz ne bahar ne güz, kendi düzenlerine girmeyecek; bir efendinin buyruğuyla zorlanıp niteliksiz ve karmakarışık bir yığına dönecekler. Ne sağanak
αὐτοῖς ἐξαναλωθήσεται πρὸς ἐρυσίβης. ἐφεδρεύουσι δὲ καὶ ἄλλαι συμφοραὶ δίχα τῶν εἰρημένων, ἐνδείας καὶ ἀπορίας δημιουργοί. δι’ ὧν γὰρ ἀνθρώποις ἡ φύσις ἐχορήγει τὰ ἀγαθά, στειρωθήσεται, γῆ καὶ οὐρανός, ἡ μὲν ἀμβλίσκουσα καὶ τελειογονεῖν ἀδυνατοῦσα τοὺς καρπούς, ὁ δὲ μεταβεβηκὼς εἰς ἀγονίαν, τῶν ἐτησίων ὡρῶν μὴ χειμῶνος, μὴ θέρους, μὴ ἔαρος, μὴ μετοπώρου πρὸς τὰς οἰκείας τάξεις ἀνιόντων, ἀλλ’ εἰς ἄποιον καὶ πεφορημένην σύγκρισιν βιασθέντων ἀποκριθῆναι δεσποτικοῦ κράτους ἀρχῇ. οὐ γὰρ ὄμβρος, οὐχ
131ne yağmur, ne ince bir çisenti ne birkaç damla, ne de çiy, büyümeyi sağlayabilecek hiçbir şey gelmeyecek; tersine, yetişen bitkileri bozan, olgunlaşmış meyveleri çürüten ve olgunlaşmalarını engellemek için hazırlanmış ne varsa gelecek. Çünkü Musa der ki: "Göğünüzü tunç, toprağınızı demir yapacağım" (Levililer 26,19; krş. Tesniye 28,23). Bununla ikisinin de kendine ait işleri, yaratıldıkları amaca uygun işleri görmeyeceğini ima eder.
ὑετός, οὐ λεπτὴ ψεκάς, οὐ βραχεῖα λιβάς, οὐ δρόσος, οὐκ ἄλλο τι τῶν αὔξειν δυναμένων ἐπιγενήσεται, τοὐναντίον δὲ ὅσα λυμαντικὰ μὲν φυομένων, φθοροποιὰ δὲ καρπῶν καταπεπανθέντων καὶ ἵνα μὴ τελειωθῇ παρεσκευασμένα· „θήσω“ γάρ φησι „τὸν οὐρανὸν ὑμῖν χαλκοῦν καὶ τὴν γῆν σιδηρᾶν“ (Lev. 26, 19. ξφ. δευτ. 28,23), αἰνιττόμενος τὸ μηδέτερον αὐτῶν τὰ οἰκεῖα καὶ πρὸς ἃ γέγονεν ἐπιτελέσειν ἔργα·
132Demir nerede başak vermiş, tunç nerede yağmur getirmiş ki? Oysa canlıların, en çok da ölümlü ve birçok şeye muhtaç olan insanın bunlara ihtiyacı vardır. Musa bu sözle yalnız verimsizliği ve mevsimlerin bozulmasını değil, savaşların çıkacağını ve onların dayanılmaz, anlatılmaz kötülüklerini de bildirir; çünkü tunç ve demir savaş silahlarının malzemesidir.
ποῦ γὰρ ἢ σίδηρος ἐσταχυηφόρησεν ἢ ὑετὸν ἤνεγκε χαλκός, ὧν χρεῖα τὰ ζῷα καὶ μάλιστα τὸ ἐπίκηρον καὶ πολλῶν ἐπιδεές, ἄνθρωπος; μηνύει δ’ οὐ μόνον ἀφορίαν καὶ τῶν ἐτησίων ὡρῶν φθοράν, ἀλλὰ καὶ πολέμων γενέσεις καὶ τῶν ἐν τούτοις ἀφορήτων καὶ ἀμυθήτων κακῶν· χαλκὸς γὰρ καὶ σίδηρος πολεμιστηρίων ὅπλων ὗλαι.
133Toprak toz verecek, gökten de yukarıdan toz inecek; boğup yok etsin diye en ağır mahsulü getirecek, ta ki yıkım için hiçbir şey eksik kalmasın. Kalabalık soylar ıssızlaşacak, şehirler bir anda sakinlerinden boşalacak; geçmiş mutluluğun ve geçici büyük bahtsızlığın anıtları olarak, akıllanabilecek olanlara ibret olsun diye ayakta kalacaklar.
καὶ γῆ μέντοι κονιορτὸν οἴσει καὶ χοῦς ἄνωθεν ἐξ οὐρανοῦ καταχθήσεται βαρύτατον ἐπιφέρων καρπὸν εἰς τὴν διὰ πνίγους ἀπώλειαν, ἵνα μηδὲν παραλειφθῇ τῶν ἐπ’ ὀλέθρῳ. πολυάνθρωποι μὲν ἐρημωθήσονται συγγένειαι, κεναὶ δὲ αἱ πόλεις ἐξαπιναίως οἰκητόρων ἔσονται, μνημεῖα παλαιᾶς μὲν εὐτυχίας προσκαίρου δὲ βαρυδαιμονίας ὑπολειφθεῖσαι πρὸς νουθεσίαν τῶν δυναμένων σωφρονίζεσθαι.
134Zorunlu ihtiyaçların öyle bir kıtlığı çökecek ki bunlardan mahrum kalanlar birbirlerini yemeye başlayacaklar; yalnız yabancıları ve hiçbir yakınlığı olmayanları değil, en yakınlarını ve en sevdiklerini de. Baba oğlunun etine, anne kızının bağrına, kardeşler kardeşlerine, çocuklar ana babalarına el uzatacak; her zaman güçsüzler güçlülerin kötü ve lanetli yiyeceği olacak. O zamanların büyük büyük yapacağı felaketlerin aşırılığının yanında Thyestes'in sofrası çocuk oyuncağı kalır.
τοσαύτη δὲ ἐφέξει σπάνις τῶν ἀναγκαίων, ὥστε ἀλλοτριωθέντες τούτων τρέψονται ἐπ’ ἀλληλοφαγίας, οὐ μόνον ὀθνείων καὶ μηδὲν προσηκόντων, ἀλλὰ καὶ τῶν οἰκειοτάτων καὶ φιλτάτων· ἅψεται γὰρ καὶ πατὴρ υἱοῦ σαρκῶν καὶ μήτηρ σπλάγχνων θυγατρὸς καὶ ἀδελφῶν ἀδελφοὶ καὶ γονέων παῖδες· ἀεὶ δὲ οἱ ἀσθενέστεροι τῶν δυνατωτέρων κακαὶ καὶ ἐπάρατοι τροφαί· τὰ Θυέστεια παιδιὰ [καὶ] συγκρινόμενα ταῖς ὑπερβολαῖς τῶν συμφορῶν, ἃς μεγαλουργήσουσιν οἱ καιροί.
135Üstelik mutlu olanlar iyiliklerin tadını çıkarmak için hayatı nasıl özlerse, o bahtsızların içine de ölçüsüz, dinmez ve hepsi de iyileşmez kötülükleri tatmak için büyük bir yaşama tutkusu yerleşecek. Oysa acıya karşı katılaşıp sıkıntıları ölümle kesip atmak daha az zor olurdu; aklını büsbütün yitirmemiş olanlar böyle yapar. Ama bunlar delilikleri yüzünden en uzun ömrü sürmek isteyecekler, en büyük bahtsızlığa karşı doymak bilmez bir açlıkla.
μετὰ γὰρ τῶν ἄλλων, ὥσπερ τοῖς ἐν εὐτυχίαις ποθεινὸς ὁ βίος εἰς ἀπόλαυσιν ἀγαθῶν, οὕτως καὶ τοῖς βαρυδαίμοσιν ἐκείνοις ἔρως πολὺς ἐνιδρυθήσεται τοῦ ζῆν πρὸς ἀμέτρων καὶ ἀπαύστων κακῶν μετουσίαν, ἁπάντων ἀνιάτων. ἧττον γὰρ ⟨χαλεπὸν⟩ ἀπαλγήσαντας ἐπιτεμεῖν θανάτῳ τὰς ἀνίας, ὃ τοῖς μὴ λίαν φρενοβλαβέσιν ἔθος δρᾶν· οἱ δ’ ἐκ παραπληξίας ἐθέλοιεν ἂν καὶ μακροβιώτατοι γενέσθαι, τῆς ἀνωτάτω βαρυδαιμονίας ἀπλήστως καὶ ἀκορέστως ἔχοντες.
136En hafif kötülük sayılan yoksulluk, Tanrı'nın gönderdiği adalet geldiğinde işte böyle şeyler doğurur. Soğuk, susuzluk ve açlık zor şeylerdir; ama gecikmeden hemen öldürselerdi, bazen en çok dilenecek şeyler olurlardı. Ne var ki uzayıp psykhēyi de bedeni de erittiklerinde, trajedilerde anlatılan ve aşırılıkları yüzünden masal sanılan şeylerden daha ağır, yepyeni kötülükler doğururlar.
τοιαῦτα τὸ κουφότατον εἶναι δοκοῦν τῶν κακῶν, ἀπορία, προσεργάζεσθαι πέφυκεν, ὅταν θεήλατος ἐπάγηται δίκη· καὶ γὰρ εἰ χαλεπὰ ῥῖγος, δίψος, ἔνδεια τροφῆς, ἀλλ’ εὐκταιότατα γένοιτ’ ἂν ἐπὶ καιρῶν, εἰ μόνον ἀνυπέρθετον φθορὰν ἐργάσοιτο· χρονίζοντα δὲ καὶ τήκοντα ψυχήν τε καὶ σῶμα τῶν τετραγῳδημένων, ἃ δι’ ὑπερβολὰς μεμυθεῦσθαι δοκεῖ, βαρύτερα πέφυκε καινουργεῖν.
137Hür insanlar için kölelikten daha dayanılmaz bir şey yoktur; aklı başında insanlar, kendilerine efendilik dayatmaya kalkanlara karşı tehlikeyi göze alıp savaşarak, kölelik yerine ölmeye can atarlar. Karşı durulamayan bir düşman da dayanılmazdır. Peki aynı kişi ikisi birden olursa, hem efendi hem düşman, kim ona dayanabilir? Efendilik yetkisinden haksızlık edebilme gücünü, uzlaşmaz düşmanlığından da hiçbir şeyi bağışlamama hâlini edinmiştir.
Δουλεία τοῖς ἐλευθέροις ἀφορητότατόν ἐστιν, ὑπὲρ ἧς σπουδάζουσιν ἀποθνῄσκειν οἱ σώφρονες ἀγωνιζόμενοι φιλοκινδύνως πρὸς τοὺς ἐπανατεινομένους δεσποτείαν· ἀφόρητον δὲ καὶ ἐχθρὸς ἄμαχος· εἰ δ’ ὁ αὐτὸς ἀμφότερα γένοιτο, δεσπότης ὁμοῦ καὶ πολέμιος, τίς ἂν ὑποσταίη ⟨τὸν⟩ τὸ μὲν δύνασθαι ἀδικεῖν ἐκ δεσποτικῆς ἐξουσίας, τὸ δὲ μηδὲν συγγινώσκειν ἐξ ἀσυμβάτου δυσμενείας περιπεποιημένον;
138Musa der ki: kutsal kanunları hiçe sayanlar, acımasız düşmanları efendi edinecekler. Yalnız onların saldırısıyla boyun eğdirilmeyecek, açlığın ve zorunlu ihtiyaçların kıtlığının getirdiği istenmedik sıkıntılar yüzünden kendi istekleriyle de kendilerini teslim edecekler. Çünkü kimileri daha büyük kötülüklerden kaçmak için küçüklerini seçmeye değer bulur; tabii sayılan kötülüklerden biri küçük sayılabilirse.
ἐχθροῖς οὖν φησι δεσπόταις εἰς τὸ ἀνηλεὲς χρήσεσθαι τοὺς ἀλογοῦντας νόμων ἱερῶν, οὐ μόνον ἐξ ἐπιθέσεως τῆς ἐκείνων ὑπαχθέντας, ἀλλὰ καὶ γνώμαις ἑκουσίοις ἐκδόντας αὑτοὺς ἕνεκα τῶν ἀβουλήτων, ἃ λιμὸς καὶ σπάνις τῶν ἀναγκαίων ἀπεργάζεται· τὰ γὰρ ἐλάττω κακὰ φυγῇ μειζόνων αἱρετὰ νομίζουσί τινες, εἰ δή τι βραχὺ τῶν εἰρημένων ἐστί.
139Köle olunca bedenleriyle acı buyruklara hizmet edecekler, psykhēleri de daha acı manzaraların ıstırabıyla gerilip tükenecek. Kendi inşa ettikleri, diktikleri ya da edindikleri şeylere düşmanlarının mirasçı olduğunu, başkasının hazır iyiliklerinin tadını çıkardıklarını görecekler. Mallarından mahrum kalanlar, mallarını kapanların kendi hayvanlarının en semizlerini kesip en lezzetli biçimde hazırlayarak ziyafet çektiğini görecekler. Meşru çocuklar doğursunlar diye nikâhla aldıkları itidalli, evine bağlı ve kocasını seven karılarının fahişeler gibi aşağılandığını görecekler. Karşılık vermeye atılacaklar,
δουλεύοντες ⟨γὰρ⟩ πικρῶν μὲν ἐπιταγμάτων ὑπηρεσίας ἀναδέξονται τοῖς σώμασι, πικροτέρων δὲ θεαμάτων ἀνίαις κατατεινόμενοι τὰς ψυχὰς ἀπαγορεύσουσιν· ὄψονται γὰρ ὧν συνῳκοδόμησαν ἢ κατεφύτευσαν ἢ περιεποιήσαντο κληρονόμους γεγονότας ἐχθρούς, ἀλλοτρίων ἀπολαύοντας ἀγαθῶν καὶ ἑτοίμων· ὄψονται καὶ τὰ πίονα τῶν ἰδίων θρεμμάτων εὐωχουμένους, ἱερεύοντας καὶ παραρτύοντας εἰς ἀπόλαυσιν ἡδίστην, οἱ στερόμενοι τοὺς ἀφελομένους· ὄψονται καὶ γυναῖκας, ἃς ἠγάγοντο κουριδίας ἐπὶ γνησίων παίδων σπορᾷ, σώφρονας ⟨καὶ⟩ οἰκουροὺς καὶ φιλάνδρους ἑταιρῶν τρόπον ὑβριζομένας. καὶ πρὸς μὲν ἄμυναν ὁρμήσουσιν,
140ama bütün güçleri kesilmiş, sinirleri koparılmış olduğundan çırpınmaktan başka bir şey yapamayacaklar. Çünkü alıp götürmek, yağmalamak, kapmak, aşağılamak, yaralamak, zarar vermek, işkence etmek, büsbütün yok etmek isteyenlerin önünde hedef gibi duracaklar; atışlardan hiçbiri boşa gitmeyecek, hepsi yerini bulacak.
ἔξω δὲ τοῦ σφαδᾴζειν οὐδὲν ἐργάσασθαι δυνήσονται πᾶσαν ἰσχὺν ἐκτετμημένοι καὶ ἐκνενευρισμένοι· προκείσονται γὰρ σκοποὶ τοῖς ἐθέλουσιν ἄγειν, φέρειν, ἁρπάζειν, ὑβρίζειν, τιτρώσκειν, εἰς βλάβας, εἰς αἰκίας, εἰς πανωλεθρίαν, ὡς μηδὲν ἀφεθῆναι τῶν βλημάτων κωφόν, ἀλλ’ εὔσκοπα καὶ εὔστοχα πάντα.
141Şehirlerde ve köylerde lanetli, evlerde ve çiftliklerde lanetli olacaklar. Ova ve ona atılan tohumlar lanetli olacak; dağların derin toprağı ve bütün aşılı ağaç türleri lanetli olacak. Hayvan sürüleri lanetli olacak, çünkü kısırlaşıp yavru vermez olacaklar. Bütün ürünler lanetli olacak, çünkü olgunluklarının en kritik anında rüzgârdan mahvolacaklar.
Ἐπάρατοι μὲν ἐν πόλεσι καὶ κώμαις, ἐπάρατοι δ’ ἐν οἰκίαις καὶ ἐπαύλεσιν ἔσονται· ἐπάρατος μὲν ἡ πεδιὰς καὶ ὅσα κατεβλήθη σπέρματα, ἐπάρατος δὲ ἡ βαθύγειος τῆς ὀρεινῆς καὶ ὅσα γένη δένδρων ἡμέρων· ἐπάρατοι τῶν θρεμμάτων αἱ ἀγέλαι, στειρωθήσονται γὰρ πρὸς ἀγονίαν· ἐπάρατοι πάντες οἱ καρποί, τῷ γὰρ καιριωτάτῳ τῆς ἀκμῆς ἀνεμόφθοροι γενήσονται.
142Yiyecekle ve parayla dolu ambarlar boşalacak; hiçbir kazanç yolu yürümeyecek. Bütün tekhnēler, türlü türlü ticaretler, sayısız geçim yolları onlarla uğraşanlara hiçbir yarar sağlamayacak. Çünkü uğraştıkları işlerin ümitleri gerçekleşmeyecek; kısacası kötü uğraşlarla ya da işlerle neye el atsalar öyle olacak; bu işlerin başı da sonu da Tanrı'ya hizmeti bırakmaktır. Dinsizliğin ve kanunsuzluğun karşılığı işte budur.
τὰ πλήρη ταμεῖα τροφῶν καὶ χρημάτων κενωθήσεται· πόρος οὐδεὶς εὐοδήσει, τέχναι πᾶσαι, πραγματεῖαι πολύτροποι, βίων ἰδέαι μυρίων τοῖς χρωμένοις οὐδὲν ὄφελος· ἀτελεῖς γὰρ αἱ τῶν σπουδαζομένων ἐλπίδες ἔσονται καὶ συνόλως ὅτου ἐφάψονται διὰ πονηρῶν ἐπιτηδευμάτων ἢ ἔργων, ὧν κεφαλὴ καὶ τέλος ἀπόλειψις θεραπείας θεοῦ· τὰ γὰρ ἀσεβείας καὶ παρανομίας ἐπίχειρα ταῦτα.
143Bunlara ek olarak beden hastalıkları gelecek. Her uzvu ve her parçayı ayrı ayrı yıpratıp kemirecek, sonra da bütün bedeni baştan başa didik didik edecekler: ateşli hastalıklar, titremeler, insanı eriten veremler, azgın uyuzlar, sarılıklar, kangrenleşen gözler, irin dolu ve bütün deriye yayılan yaralar, iç organların bozulması, midenin altüst olması, akciğerdeki yolların tıkanıp nefesin rahat alınamaması. Dilin felci, kulakların sağırlığı, gözlerin körlüğü, öteki hislerin bulanıklığı ve karışıklığı korkunç oldukları hâlde, daha ağırlarıyla karşılaştırılınca korkunç görünmez.
Καὶ πρὸς τούτοις αἱ σωματικαὶ νόσοι μέλος ἕκαστον καὶ μέρος ἰδίᾳ κατεργαζόμεναι καὶ διεσθίουσαι καὶ πάλιν ὅλα δι’ ὅλων καταξαίνουσαι, πυρετοῖς, ῥίγεσι, φθινάσι τηκεδόσι, ψώραις ἀγρίαις, ἰκτέροις, σφακελίζουσιν ὀφθαλμοῖς, ἕλκεσιν ὑποπύοις ⟨καὶ⟩ ἑρπηνώδεσι κατὰ πάσης χεομένοις τῆς δορᾶς, κακώσεσι τῶν ἐντοσθίων, ἀνατροπαῖς στομάχου, τῶν ἐν πνεύμονι πόρων ἀποφράξεσιν ὑπὲρ τοῦ μὴ εὐοδεῖν τὴν ἀναπνοήν — πάρεσις γλώσσης, κώφωσις ὤτων, πήρωσις ὀφθαλμῶν, τῶν ἄλλων ἀμυδρότης αἰσθήσεων καὶ σύγχυσις, καίτοι δεινὰ ὄντα, συγκρινόμενα βαρυτέροις οὐ φαίνεται δεινά —,
144Asıl korkunç olan şudur: damarlardaki kan içindeki bütün hayat gücünü yitirir; atardamarlardaki nefes, dışarıdan, kendisiyle aynı tabiattaki havadan gelen ve hayatı koruyan karışımı artık eskisi gibi alamaz; sinirler gevşeyip salıverilir.
τοῦ μὲν ἐν φλεψὶν αἵματος ἀποβαλόντος ὅσον ἦν ἐν αὐτῷ ζωτικόν, τοῦ δ’ ἐν ἀρτηρίαις πνεύματος τὴν ἔξωθεν ἀπὸ τοῦ συμφυοῦς ἀέρος μηκέθ’ ὁμοίως ἐπιδεχομένου σωτήριον κρᾶσιν, τῶν δὲ νεύρων ἀνεθέντων καὶ χαλασθέντων·
145Bunların ardından uzuvların uyumu ve ahengi çözülür, felç gelir. Önce uzuvlar içeri sızan tuzlu ve pek acı bir akıntının saldırısıyla hırpalanır. Bu akıntı, kolay çıkış yolları olmayan dar kanallara hapsolunca hem sıkışır hem sıkıştırır ve acı, katlanılması güç ağrılar doğurur. Nikris ve eklem hastalıkları, eklem illetleri bunlardan doğar; bunlara karşı kurtarıcı hiçbir ilaç bulunamamıştır, insan aklının çare bulamadığı hastalıklardır.
οἷς ἐπακολουθεῖ τῆς ἁρμονίας καὶ συμφωνίας τῶν μελῶν πάρεσις πρότερον πονηθέντων ἁλμυροῦ καὶ πάνυ πικροῦ φορᾷ ῥεύματος εἴσω παραδυομένου καί, ὁπότε στενοῖς ἐγκατακλεισθείη πόροις εὐμαρεῖς διεξόδους οὐκ ἔχουσι, θλιβομένου τε καὶ θλίβοντος εἰς πικρῶν καὶ δυσυπομονήτων γένεσιν ἀλγηδόνων, ἐξ ὧν φύεται τὰ ποδαγρικὰ καὶ ἀρθριτικὰ πάθη καὶ νοσήματα, πρὸς ἃ σωτήριον οὐδὲν ἐπενοήθη φάρμακον, ἀλλ’ ἔστιν ἀνθρωπίναις ἐπινοίαις ἀνίατα.
146Bunları görenlerden bazıları şaşkına dönecek: az önce semiz, etli butlu ve sağlıkla pek gürbüz olanlar nasıl böyle birden eriyip buruşmuş, bir avuç lif ve ince bir deriden ibaret kalmışlar? İlk yaşlarından beri lüks içinde büyümüş nazlı ve yumuşacık kadınlar nasıl korkunç bir hastalık yüzünden psykhēleriyle birlikte bedenleriyle de yabanileşmişler?
ταῦτα ὁρῶντες ἔνιοι καταπλαγήσονται, πῶς οἱ πρὸ μικροῦ πίονες εὔσαρκοί τε καὶ εὐεξίᾳ μάλιστα θάλλοντες οὕτως αἰφνίδιον ἐκτακέντες ῥικνοὶ γεγόνασιν ἶνες αὐτὸ μόνον καὶ λεπτὴ δορά, καὶ πῶς γυναῖκες ἁβροδίαιτοι καὶ πανάπαλοι διὰ τὴν ἐκ πρώτης ἡλικίας συναυξηθεῖσαν τρυφὴν ὑπὸ κακώσεως δεινῆς ἅμα ταῖς ψυχαῖς καὶ τὰ σώματα ἐξηγρίωνται.
147İşte o zaman düşmanlar kovalayacak ve kılıç adaletin öcünü alacak. Şehirlere sığınanlar, tam güvende olduklarını sandıkları anda, ümidin aldatmasına kapılmış olarak düşmanların önceden kurduğu pusulara düşecek ve genç yaşlı hep birlikte yok olacaklar.
τότε δὴ τότε διώξονται μὲν ἐχθροὶ καὶ μάχαιρα ἐκδικήσει δίκην, οἱ δ’ εἰς τὰς πόλεις καταφεύγοντες, ὅταν ἐν ἀσφαλεῖ γεγενῆσθαι νομίσωσιν, ἐλπίδος ἀπάτῃ φενακισθέντες ἡβηδὸν ἀπολοῦνται προκαταδύντες ἐνέδραις ἐχθρῶν.
148Bütün bunlara rağmen akıllanmayıp eğri yollarda yürümeye ve hakikate götüren dosdoğru yollardan yüz çevirmeye devam ederlerse, psykhēlerine korkaklık ve korku yerleşecek. Kimse kovalamadığı hâlde kaçacaklar; çoğu zaman olduğu gibi yalan söylentiler yüzünden bozguna uğrayıp düşecekler. Havada savrulan bir yaprağın en hafif hışırtısı bile, daha güçlü düşmanlarla yapılan en çetin savaş kadar telaş ve dehşet yaratacak. Öyle ki çocuklar ana babalarını, ana babalar çocuklarını, kardeşler kardeşlerini hiçe sayacak; birbirlerine yardım ederlerse yakalanacaklarını, her biri başını alıp kaçarsa kurtulacaklarını sanacaklar.
Κἂν ⟨εἰ⟩ ἐπὶ τούτοις μὴ σωφρονίζοιντο πλαγιάζοντες καὶ τὰς ἐπ’ ἀλήθειαν ἀγούσας εὐθυτενεῖς ὁδοὺς ἐκτρεπόμενοι, δειλία καὶ φόβος ταῖς ψυχαῖς αὐτῶν ἐνιδρυθήσεται, καὶ φεύξονται μὲν οὐδενὸς διώκοντος, φήμαις δὲ οἷα φιλεῖ ψευδέσι πεσοῦνται προτροπάδην, φύλλου τε κτύπος κουφότατος δι’ ἀέρος φερόμενος τοσαύτην ἀγωνίαν καὶ πτοίαν ἐργάσεται, ὅσην ὁ τραχύτατος πόλεμος ἐκ δυνατωτέρων ἐχθρῶν, ὡς καὶ τέκνα γονέων καὶ γονεῖς τέκνων καὶ ἀδελφοὺς ἀδελφῶν ὑπεριδεῖν, ἐκ μὲν τῆς ἀλλήλων ἐπιβοηθείας ἅλωσιν προσδοκήσαντας, σωτηρίαν δ’ ἐκ τοῦ ἑαυτοὺς ἀποδιδράσκειν ἕκαστον.
149Ama kötü insanların ümitleri gerçekleşmez. Kaçıp kurtulduğunu sananlar, önceden yakalananlardan daha çok, hiç değilse onlar kadar yakalanacaklar. Bazıları gözden kaçsa bile tabiatça düşman olanlar onları pusuda bekleyecek: silahı kendi bedeninde olan en vahşi yabani hayvanlar. Tanrı onları evrenin ilk yaratılışıyla birlikte yarattı; akıllanabilecek insanlar için bir korku, iflah olmazlar için de kaçınılmaz bir ceza olsunlar diye.
πονηρῶν δὲ ἀνθρώπων ἀτελεῖς ἐλπίδες· μᾶλλον γὰρ ἢ οὐχ ἧττον οἱ διαπεφευγέναι δόξαντες τῶν προκαταληφθέντων ἁλώσονται. κἂν διαλάθωσι μέντοι τινές, ἐφεδρείαν δ’ ἕξουσι τῶν φύσει πολεμίων· οὗτοι δέ εἰσιν ἀγριώτατοι θῆρες ἐξ ἑαυτῶν εὐοπλοῦντες, οὓς ὁ θεὸς ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει τοῦ παντὸς ἐδημιούργει πρὸς ἀνθρώπων τῶν μὲν δυναμένων νουθετεῖσθαι φόβον τῶν δὲ ἀνιάτως ἐχόντων ἀπαραίτητον δίκην.
150Temelleriyle birlikte yerle bir edilmiş şehirleri görenler, bunlarda bir zamanlar insan yaşadığına inanmayacaklar. Parlak mutluluklardan birdenbire felakete düşüşleri, ister yazıya geçmiş ister geçmemiş olsun, atasözü gibi dillerine dolayacaklar.
ἀπιστήσουσι μὲν οἱ θεασάμενοι τὰς αὐτοῖς θεμελίοις ἀναιρεθείσας πόλεις, εἰ πώποτε ᾠκίσθησαν· ἐν εἴδει δὲ παροιμίας θήσονται τὰς ἐκ λαμπρῶν εὐτυχημάτων ἐξαπιναίους κακοπραγίας, ὅσαι καὶ ἀνεγράφησαν καί εἰσιν ἄγραφοι.
151Bu erime bağırsaklara kadar işleyecek, sıkıntıyla birlikte umutsuzluk ve bunalım doğuracak. Gece gündüz psykhēyi bir aşağı bir yukarı sarsan art arda korkular, hayatı yerinde duramaz, sanki bir ilmikten sarkıyormuş gibi asılı hâle getirecek; öyle ki uyanıkken açıkça başlarına gelen kötülükler ve uyurken gördükleri ürkütücü rüya hayalleri yüzünden sabah olunca akşamı, akşam olunca sabahı dileyecekler.
παρελεύσονται καὶ μέχρι σπλάγχνων αἱ τηκεδόνες ἀθυμίας τε καὶ ἀδημονίας ἐμποιοῦσαι σὺν ἐκθλίψει. ζωὴν ἀνίδρυτον καὶ κρεμαμένην ὥσπερ ἐξ ἀγχόνης ἐργάσονται φόβου διαδοχαὶ μεθ’ ἡμέραν τε καὶ νύκτωρ τὴν ψυχὴν ἄνω καὶ κάτω κλονοῦσαι, ὡς πρωΐας μὲν ἑσπέραν ἑσπέρας δὲ ὄρθρον εὔχεσθαι διὰ τὰς καὶ ἐγρηγορότων κακώσεις ἐμφανεῖς καὶ κοιμωμένων ἐξ ὀνειράτων ἀποτροπαίους φαντασίας.
152Dışarıdan gelip bu topluluğa katılan kişi ise mutluluklarla göklere yükselip herkesin gözü önünde olacak; en güzel iki şey için hayranlık ve imrenme toplayacak: Tanrı'nın safına geçtiği ve en uygun ödül olarak gökte, adını anmanın caiz olmadığı sağlam bir yer aldığı için. Soylu doğmuş olan ise soyluluğun sikkesini kalpa çıkardığı için en aşağılara, Tartaros'un ta kendisine ve derin karanlığa sürüklenip atılacak. Böylece bu örnekleri gören bütün insanlar akıllansın ve öğrensinler ki Tanrı, soysuzluktan filizlenen aretēyi sevgiyle karşılar; köklere aldırmaz, gövdelenen fidanı ise evcilleşip bol meyve vermeye döndüğü için benimser.
ὁ μὲν ἔπηλυς ἄνω ταῖς εὐτυχίαις μετέωρος ἀρθεὶς περίβλεπτος ἔσται, θαυμαζόμενος καὶ μακαριζόμενος ἐπὶ δυσὶ τοῖς καλλίστοις, τῷ τε αὐτομολῆσαι πρὸς θεὸν καὶ τῷ γέρας λαβεῖν οἰκειότατον τὴν ἐν οὐρανῷ τάξιν βεβαίαν, ἣν οὐ θέμις εἰπεῖν, ὁ δ’ εὐπατρίδης παρακόψας τὸ νόμισμα τῆς εὐγενείας ὑποσυρήσεται κατωτάτω πρὸς αὐτὸν τάρταρον καὶ βαθὺ σκότος ἐνεχθείς, ἵνα ταῦτα ὁρῶντες τὰ παραδείγματα πάντες ἄνθρωποι σωφρονίζωνται, μανθάνοντες ὅτι τὴν ἐκ δυσγενείας ἀρετὴν φυομένην θεὸς ἀσπάζεται, τὰς μὲν ῥίζας ἐῶν χαίρειν, τὸ δὲ στελεχωθὲν ἔρνος, ὅτι μετέβαλεν ἡμερωθὲν πρὸς εὐκαρπίαν, ἀποδεχόμενος.
153Şehirler ateşle yanıp tükenmiş gibi olduğunda ve ülke ıssızlaştığında, sakinlerinin dayanılmaz zorbalığıyla çok hırpalanmış, boynu bükülmüş toprak bir gün nefes almaya ve başını kaldırmaya başlayacak; çünkü o sakinler bakire yedilikleri hem ülkenin hem de kendi zihinlerinin sınırları dışına sürmüşlerdi. Tabiat, günlerin ve yılların yediliklerini tek bayramlar, daha ihtiyatlı söylersek ilk bayramlar olarak koymuştur: günlerinkini insanların, yıllarınkini de toprağın dinlenmesi için.
Οὕτως καθάπερ ὑπὸ πυρὸς δαπανηθεισῶν τῶν πόλεων καὶ τῆς χώρας ἐρημωθείσης, ἄρξεταί ποτε διαπνεῖν καὶ ἀνακύπτειν ἡ πολλὰ γυμνασθεῖσα καὶ τραχηλισθεῖσα γῆ πρὸς οἰκητόρων ἀφορήτου βίας, οἳ τὰς παρθένους ἑβδομάδας ὑπερορίους καὶ τῆς χώρας καὶ τῆς αὑτῶν διανοίας ἀπήλασαν. μόνας γὰρ ἢ τό γε ἀσφαλέστερον εἰπεῖν πρώτας ἀνέδειξεν ἑορτὰς ἡ φύσις τὰς ἑβδομάδας ἡμερῶν τε καὶ ἐνιαυτῶν, πρὸς ἀνάπαυλαν ἀνθρώποις μὲν τὰς ἡμερῶν, τῇ δὲ χώρᾳ τὰς ἐνιαυτῶν.
154Onlar ise bu kanunun bütününü örtüp gizlediler: tuzu, antlaşmaları, merhamet sunağını, ortak ocağı, yani dostluğun ve gönül birliğinin kurulduğu her şeyi; çünkü bunların hepsi yedilik sayesindedir, hatta yediliğin ta kendisidir. Güçlüler zayıf insanları sürekli ve aralıksız buyruklarla ezdiler; tarlaları da ezdiler, hep açgözlülüğün haksız kazançlarının peşine düştüler, arzularına dizginsiz, haksız ve doymak bilmez dürtüler eklediler.
οἱ δ’ ὅλον τοῦτον παρακαλυψάμενοι τὸν νόμον, τοὺς ἅλας, τὰς σπονδάς, τὸν ἐλέου βωμόν, τὴν κοινὴν ἑστίαν, ἐξ ὧν φιλία καὶ ὁμόνοια ἡρμόζετο — πάντα γὰρ δι’ ἑβδομάδος καὶ ἑβδομάς —, ἐβάρυναν μὲν ἀνθρώπους ἀσθενεστέρους οἱ δυνατώτεροι συνεχέσι καὶ ἀδιαστάτοις ἐπιτάγμασιν, ἐβάρυναν δὲ καὶ τὰς ἀρούρας ἀεὶ κέρδη μεταδιώκοντες ἐκ πλεονεξιῶν ἄδικα, ταῖς ἐπιθυμίαις ἐφιστάντες ἀχαλίνους καὶ ἀδίκους ὁρμὰς εἰς τὸ ἀκόρεστον.
155Oysa yapmaları gereken şuydu: insanlara —en doğru deyişle ortak anaları tabiat olan kardeşlere— her altı günden sonra buyrulmuş tatili vermek, toprağa da her altı yıldan sonra dinlenme sağlayıp onu ne ekimle ne dikimle yormamak, ta ki art arda gelen yorgunluklarla tükenmesin.
ἀντὶ γὰρ τοῦ παρασχεῖν μὲν ἀνθρώποις, κατὰ τὸν ἀψευδέστατον λόγον ἀδελφοῖς, ὧν μία μήτηρ ἡ κοινὴ φύσις, τὰς προστεταγμένας δι’ ἓξ ἡμερῶν ἐκεχειρίας, παρέχειν δὲ καὶ τῇ χώρᾳ τὰς δι’ ἓξ ἐνιαυτῶν ἀνέσεις μήτε σποραῖς μήτε φυτείαις βαρύνοντας, ἵνα μὴ καμάτοις ἐπαλλήλοις ἀπαγορεύσῃ,
156Ama onlar yumuşaklığa çağıran bu yararlı öğütleri hiçe saydılar. Gücü yettikleri herkesin bedenini ve psykhēsini bitmek bilmez zorlamalarla ezdiler; derin toprağın gücünü de, gücünü aşan ürünler isteyip doymak bilmez bir hırsla gelir sağlayarak tükettiler; onu yalnız yıllık değil günlük vergilerle de baştan başa bitkin düşürdüler.
ἀμελήσαντες τουτωνὶ τῶν χρηστῶν παραινέσεων εἰς ἡμερότητα προκαλουμένων τὰ μὲν σώματα καὶ τὰς ψυχὰς ὧν ἐδύναντο πάντων ἀνάγκαις ἀτρύτοις ἐπίεσαν, τῆς βαθυγείου δὲ τὴν ἰσχὺν ὑπετέμοντο φοραῖς ταῖς ὑπὲρ δύναμιν ἀπλήστως προσοδευόμενοι καὶ δασμοῖς οὐκ ἐτησίοις μόνον ἀλλὰ καὶ ἐφημέροις ὅλην δι’ ὅλων ἐκτραχηλίζοντες.
157Bu yüzden onlar sayılan lanetleri ve cezaları sonuna kadar çekecekler. Sinirleri kesilmiş ve sayısız kötülüğe katlanmış ülke ise dinsiz sakinlerinin yükünü sırtından atıp hafifleyecek. Çevresine bakıp da gururunu ve onurunu yerle bir edenlerden hiçbirini görmediğinde, çarşılarının gürültüden, savaştan ve haksızlıktan boşalıp sükûnetle, barışla ve adaletle dolduğunu gördüğünde, gençleşip yeniden serpilecek; kutsal yediliklerin bayram vakitlerinde sükûnet içinde dinlenecek, yarışmaya hazırlanan bir atlet gibi gücünü toplayacak.
ὑπὲρ ὧν οἱ μὲν τὰς λεχθείσας ἀρὰς καὶ δίκας ἀναπλήσουσιν, ἡ δ’ ἐκνευρισθεῖσα χώρα καὶ μυρίας ὑπομείνασα κακώσεις, ἀποφορτισαμένη τὸ τῶν ἀσεβῶν οἰκητόρων ἄχθος, ἐπελαφρισθήσεται· καὶ ὅταν ἐν κύκλῳ περιβλεψαμένη μηδένα θεάσηται τῶν καθελόντων αὐτῆς τὸ μεγαλαύχημα καὶ ἀξίωμα, ἀλλὰ κενὰς μὲν αὐτῆς τὰς ἀγορὰς θορύβων καὶ πολέμων καὶ ἀδικημάτων, πλήρεις δὲ ἡσυχίας καὶ εἰρήνης καὶ δικαιοσύνης, ἀνηβήσει καὶ ἐπακμάσει καὶ τοὺς τῶν ἱερῶν ἑβδομάδων καιροὺς ἑορτώδεις ἠρεμήσει καὶ ἀναπαύσεται συλλεγομένη καθάπερ ἀθλητὴς προηγωνισμένος δύναμιν.
158Sonra sevgi dolu bir anne gibi kaybettiği oğullarına ve kızlarına acıyacak; onlar ölünce ana babalarına keder vermişlerdi, yaşarken ise daha da çok vermişlerdi. Ama yeniden gençleşip verimli olacak ve öncekini düzelten kusursuz bir nesil doğuracak. Çünkü peygamberin dediği gibi, ıssız kalan kadın iyi ve çok evlat sahibi olur; bu söz alegorik olarak psykhē hakkında da yorumlanır.
εἶθ’ οἷα μήτηρ φιλόστοργος οἰκτιεῖται μὲν υἱοὺς καὶ θυγατέρας οὓς ἀπέβαλεν, οἳ καὶ ἀποθανόντες καὶ ζῶντες ἔτι μᾶλλον ὀδύναι τοῖς τοκεῦσιν ἐγένοντο· πάλιν δὲ νεάσασα εὐφορήσει καὶ τέξεται γενεὰν ἀνεπίληπτον, ἐπανόρθωμα τῆς προτέρας· ἡ γὰρ ἔρημος, ᾗ φησιν ὁ προφήτης, εὔτεκνός τε καὶ πολύπαις, ὅπερ λόγιον καὶ ἐπὶ ψυχῆς ἀλληγορεῖται.
159Psykhē kalabalık olduğunda, yani hâllerle ve kötülüklerle dolu olduğunda, hazlar, arzular, akılsızlık, ölçüsüzlük ve adaletsizlik çocuklar gibi çevresini sardığında, zayıf ve hastadır, ölümcül bir hâlde can çekişir. Ama bunlara karşı kısırlaşıp onları doğurmaz olunca ya da hepsini birden atıp kurtulunca, değişip saf bir bakire olur;
πολλὴ μὲν γὰρ ὅταν ᾖ, παθῶν καὶ κακιῶν ἀνάπλεως, οἷα περικεχυμένων αὐτῇ τέκνων, ἡδονῶν, ἐπιθυμιῶν, ἀφροσύνης, ἀκολασίας, ἀδικίας, ἀσθενεῖ καὶ νοσεῖ καὶ ἐπικήρως ἔχουσα θανατᾷ, στειρωθεῖσα δὲ καὶ ἀγονήσασα τούτων ἢ καὶ ἀποβαλοῦσα ἀθρόα γίνεται μὲν ἐκ μεταβολῆς ἁγνὴ παρθένος,
160ilahî tohumu alıp herkesin kapışacağı tabiatlar, hayranlık uyandıran güzellikler biçimlendirir ve dünyaya getirir: phronēsisi, cesareti, itidali, adaleti, takvayı, dindarlığı, öteki aretēleri ve iyi duyguları. Bunların yalnız güzel evlatlar olarak doğuşu değil, doğacakları beklentisi de iyidir; çünkü bu beklenti, ümitle zayıflığı önceden sevindirir.
παραδεξαμένη δὲ τὸν θεῖον σπόρον διαπλάττει καὶ ζῳογονεῖ περιμαχήτους φύσεις, θαυμαστὰ κάλλη, φρόνησιν, ἀνδρείαν, σωφροσύνην, δικαιοσύνην, ὁσιότητα, εὐσέβειαν, τὰς ἄλλας ἀρετάς τε καὶ εὐπαθείας, ὧν οὐ μόνον ἡ γένεσις εὔτεκνος ἀγαθόν, ἀλλὰ καὶ ἡ προσδοκία τῆς γενέσεως ἐλπίδι προγανοῦσα τὴν ἀσθένειαν.
161Ümit, sevinçten önceki sevinçtir. Tam sevinçten eksik olsa da, iki bakımdan sonra gelen sevinçten daha iyidir: hem kaygıların kuruttuğunu gevşetip yağlar hem de geleceği önceden görüp tam bir iyiliğin müjdesini verir.
ἐλπὶς δὲ χαρὰ πρὸ χαρᾶς ἐστιν, εἰ καὶ ἐνδεὴς παρὰ τελείαν, ἀλλά τοι τῆς ἐπιγινομένης καθ’ ἑκάτερα βελτίων, ὅτι τε τὸ αὐχμηρὸν ἀναχαλᾷ καὶ λιπαίνει τῶν φροντίδων καὶ ὅτι φθάνουσα τὸ μέλλον καὶ πλῆρες ἀγαθὸν εὐαγγελίζεται.
162Kutsal kanunların adaletini ve dindarlığını hor görenlerin, sonu tanrısızlığa varan çok tanrılı kanaatlere kapılanların çekmeyi hak ettiği lanetleri ve cezaları hiçbir şey gizlemeden açıkladım. Bunlar soylarından ve atalarından gelen öğretiyi unutmuşlardır; ilk yaşlarından beri o öğretiyle eğitilmişlerdi: Tek olanın tabiatını en yüce Tanrı saymak; uydurma masallar yerine uydurulmamış hakikatin peşinden gidenlerin yalnız O'na bağlanması gerektiğini bilmek.
Τὰς μὲν οὖν ἀρὰς καὶ τιμωρίας, ἃς ὑπομένειν ἄξιον τοὺς τῶν ἱερῶν νόμων δικαιοσύνης καὶ εὐσεβείας ὑπερορῶντας καὶ ταῖς πολυθέοις δόξαις ὑπαχθέντας, ὧν ἀθεότης τὸ τέλος, λήθῃ τῆς συγγενοῦς καὶ πατρίου διδασκαλίας, ἣν ἐκ πρώτης ἡλικίας ἐπαιδεύθησαν τὴν τοῦ ἑνὸς φύσιν τὸν ἀνωτάτω νομίζειν θεόν, ᾧ δεῖ μόνῳ προσκεκληρῶσθαι τοὺς ἄπλαστον ἀλήθειαν ἀντὶ πεπλασμένων μύθων μεταδιώκοντας, οὐδὲν ὑποστειλάμενος δεδήλωκα.
163Ama bu güçlerin cezasını yıkım olarak değil de bir ders olarak kabul ederlerse, utanıp bütün psykhēleriyle değişirlerse, yolunu şaşırdıkları için kendilerini kınar, işledikleri bütün günahları önce arınmış bir zihinle kendi vicdanlarının yalan ve hile bilmeyen huzurunda, sonra da dinleyenler iyileşsin diye dilleriyle açıkça söyleyip itiraf ederlerse, kurtarıcı ve merhametli Tanrı'nın lütfuna erişecekler. Tanrı insan soyuna seçkin ve en büyük hediyeyi, kendi logosuyla akrabalığı vermiştir; insan nousu, bir asıl örnekten yapılır gibi bu logostan yapılmıştır.
ἐὰν μέντοι μὴ ἐπ’ ὀλέθρῳ δέξωνται τὰς δυνάμεις μᾶλλον ἢ νουθεσίᾳ καὶ καταιδεσθέντες ὅλῃ ψυχῇ μεταβάλωσι, κακίσαντες μὲν αὑτοὺς τῆς πλάνης, ἐξαγορεύσαντες δὲ καὶ ὁμολογήσαντες ὅσα ἥμαρτον καθ’ αὑτοὺς διανοίᾳ κεκαθαρμένῃ τὸ πρῶτον εἰς τὸ τοῦ συνειδότος ἀψευδὲς καὶ ἀνύπουλον, ἔπειτα καὶ γλώττῃ πρὸς βελτίωσιν τῶν ἀκουόντων, εὐμενείας τεύξονται τῆς τοῦ σωτῆρος καὶ ἵλεω θεοῦ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων ἐξαίρετον παρασχομένου καὶ μεγίστην δωρεάν, τὴν πρὸς τὸν αὐτοῦ λόγον συγγένειαν, ἀφ’ οὗ καθάπερ ἀρχετύπου γέγονεν ὁ ἀνθρώπινος νοῦς·
164Yeryüzünün uçlarında, kendilerini esir alıp götüren düşmanların yanında köle olsalar bile, tek bir işaretle olur gibi, bir günde hepsi özgürlüğe kavuşacak. Çünkü aretēye topluca dönüşleri efendilerini şaşkına çevirecek; efendileri, kendilerinden üstün olanlara
κἂν γὰρ ἐν ἐσχατιαῖς ὦσι γῆς δουλεύοντες παρὰ τοῖς αἰχμαλώτους αὐτοὺς ἀπάγουσιν ἐχθροῖς, ὥσπερ ἀφ’ ἑνὸς συνθήματος ἡμέρᾳ μιᾷ πάντες ἐλευθερωθήσονται, τῆς ἀθρόας πρὸς ἀρετὴν μεταβολῆς κατάπληξιν ἐργασαμένης τοῖς δεσπόταις· μεθήσονται γὰρ αὐτοὺς αἰδεσθέντες
165hükmetmekten utanıp onları salıverecekler. Bu beklenmedik özgürlüğe kavuşunca, az önce Yunan ve barbar ülkelerinde, adalarda ve kıtalarda dağınık yaşayanlar ayağa kalkacak ve tek bir atılımla, her biri başka bir yerden, gösterilen tek bir yere koşacaklar. Onlara insan tabiatını aşan, daha ilahî bir görüntü yol gösterecek: başkalarına görünmeyen, yalnız kurtulanlara görünen bir görüntü.
κρειττόνων ἄρχειν. ὅταν δὲ τύχωσι τῆς ἀπροσδοκήτου ταύτης ἐλευθερίας, οἱ πρὸ μικροῦ σποράδες ἐν Ἑλλάδι καὶ βαρβάρῳ κατὰ νήσους καὶ κατὰ ἠπείρους ἀναστάντες ὁρμῇ μιᾷ πρὸς ἕνα συντενοῦσιν ἀλλαχόθεν ἄλλοι τὸν ἀποδειχθέντα χῶρον, ξεναγούμενοι πρός τινος θειοτέρας ἢ κατὰ φύσιν ἀνθρωπίνην ὄψεως, ἀδήλου μὲν ἑτέροις, μόνοις δὲ τοῖς ἀνασῳζομένοις ἐμφανοῦς,
166Babayla barışmak için üç aracıya başvuracaklar. Birincisi, yalvarılan Tanrı'nın hoşgörüsü ve iyiliğidir; O her zaman bağışlamayı cezadan önce tutar. İkincisi, milletin atalarının kutsallığıdır: psykhēleri bedenden kurtulmuş olan bu atalar, Hükümdar'a yapmacıksız ve çıplak bir hizmet sundukları için oğulları ve kızları adına yaptıkları yakarışlar boşa çıkmaz; çünkü Baba onlara ödül olarak dualarını işitmeyi bağışlamıştır.
τρισὶ χρησάμενοι παρακλήτοις τῶν πρὸς τὸν πατέρα καταλλαγῶν, ἑνὶ μὲν ἐπιεικείᾳ καὶ χρηστότητι τοῦ παρακαλουμένου συγγνώμην πρὸ τιμωρίας ἀεὶ τιθέντος, δευτέρῳ δὲ τῇ τῶν ἀρχηγετῶν τοῦ ἔθνους ὁσιότητι, ὅτι ταῖς ἀφειμέναις σωμάτων ψυχαῖς ἄπλαστον καὶ γυμνὴν ἐνδεικνύμενοι πρὸς τὸν ἄρχοντα θεραπείαν τὰς ὑπὲρ υἱῶν καὶ θυγατέρων ἱκετείας οὐκ ἀτελεῖς εἰώθασι ποιεῖσθαι, γέρας αὐτοῖς παρέχοντος τοῦ πατρὸς τὸ ἐπήκοον ἐν εὐχαῖς,
167Üçüncüsü, sayılan iki aracının lütfunun en çok onun sayesinde önceden karşılarına çıktığı şeydir: antlaşmaya ve barışa getirilenlerin kendilerini düzeltmesi. Bunlar yolsuz yerlerden yola güç belâ çıkabilmişlerdir; bu yolun sonu da oğulların babalarını hoşnut etmesi gibi Tanrı'yı hoşnut etmekten başka bir şey değildir.
τρίτῳ δὲ δι’ ὃ μάλιστα καὶ ἡ τῶν λεχθέντων εὐμένεια φθάνει προαπαντῶσα, τοῦτο δέ ἐστι βελτίωσις τῶν ἀγομένων εἰς σπονδὰς καὶ συμβάσεις, οἳ μόλις ἐξ ἀνοδίας εἰς ὁδὸν ἐδυνήθησαν ἐλθεῖν, ἧς τὸ πέρας οὐδὲν ἕτερον ἢ εὐαρεστεῖν τῷ θεῷ καθάπερ υἱοὺς πατρί.
168Onlar gelince, az önce harabeye dönmüş şehirler yeniden kurulacak, ıssız topraklar iskân edilecek, kısırlaşmış toprak yeniden verimli olacak. Babalarının ve atalarının mutlulukları, ellerindeki bol varlıkların yanında küçük bir pay sayılacak. Bu varlıklar Tanrı'nın lütuflarının hiç kurumayan kaynaklarından akar gibi akacak ve hem her birine ayrı ayrı hem de hepsine birlikte, kıskançlığın erişemeyeceği derin bir servet sağlayacak.
παραγενομένων δὲ πολισθήσονται πάλιν αἱ ἐρείπιοι γενόμεναι πρὸ μικροῦ καὶ ἡ ἔρημος οἰκισθήσεται καὶ ἡ στειρωθεῖσα γῆ μεταβαλεῖ πρὸς εὐγονίαν· αἵ τε πατέρων καὶ προγόνων εὐτυχίαι βραχὺ μέρος εἶναι νομισθήσονται διὰ τὰς ἀφθόνους τῶν ἐν χερσὶ περιουσίας, αἳ καθάπερ ⟨ἀπ’⟩ ἀενάων πηγῶν τῶν τοῦ θεοῦ χαρίτων ῥέουσαι βαθὺν πλοῦτον ἰδίᾳ τε ἑκάστῳ καὶ πᾶσι κοινῇ περιποιήσουσι φθόνου κρείττονα.
169Her şey bir anda tersine dönecek. Çünkü Tanrı lanetleri, tövbe edenlerin düşmanlarının üzerine çevirecek. Bu düşmanlar milletin felaketlerine sevinmiş, onunla alay edip eğlenmişlerdi; kendilerinin yıkılmaz bir mutluluk mirasına sahip olacaklarını ve bunu nesilden nesile çocuklarına ve torunlarına bırakacaklarını umuyor, hasımlarını ise her zaman, sonraki nesillere de saklanacak sağlam ve değişmez bir bahtsızlık içinde göreceklerini sanıyorlardı.
μεταβολὴ δὲ πάντων ἐξαπιναίως ἔσται· τρέψει γὰρ ὁ θεὸς τὰς ἀρὰς ἐπὶ τοὺς ⟨τῶν⟩ μετανενοηκότων ἐχθρούς, οἵτινες κακοπραγίαις τοῦ ἔθνους ἐφήδοντο κατακερτομοῦντες καὶ ἐπιχλευάζοντες, ὡς αὐτοὶ μὲν ἀκαθαίρετον ἕξοντες κλῆρον εὐτυχίας, ὃν παισὶ καὶ ἐκγόνοις κατὰ διαδοχὴν ἀπολείψειν ἤλπισαν, αἰεὶ δὲ ἐποψόμενοι τοὺς ἀντιπάλους ἐν βεβαίῳ καὶ ἀκλινεῖ δυστυχίᾳ ταμιευθησομένῃ καὶ ταῖς ἔπειτα γενεαῖς,
170Akılsızlıklarından anlamıyorlardı ki az önceki parlaklığın tadını kendileri için değil, başkalarına ders olsun diye çıkarmışlardı. Atalarının âdetlerini yıkmış olanlar için kurtarıcı bir ilaç bulunmuştu: düşmanlarının iyiliklerini görüp derin bir acı duymak. Büsbütün karaya oturmamış olanlar kendi düşüşlerine ağlayıp inleyecek ve, dönemeci dönüp başladığı yere koşan bir koşucu gibi, eski ve atalarından kalma mutluluklarına geri dönecekler.
ὑπὸ φρενοβλαβείας οὐ συνιέντες ὅτι καὶ τῆς πρὸ μικροῦ λαμπρότητος ἀπέλαυσαν οὐ δι’ αὑτοὺς ἀλλὰ διὰ νουθεσίαν ἑτέρων, οἷς τὰ πάτρια καταλύσασι φάρμακον ἀνευρέθη σωτήριον, λύπη, τὰ τῶν δυσμενῶν ἀγαθὰ περιαλγήσασι· κλαύσαντες οὖν καὶ στενάξαντες τὴν ἰδίαν τροπὴν ἐπὶ τὴν ἀρχαίαν καὶ προγονικὴν ἀνακάμψουσιν εὐτυχίαν διαυλοδρομήσαντες, οἷς μὴ εἰς ἅπαν ἐξοκεῖλαι συνέβη.
171Onların ağıtlarına gülenler, onların uğursuz günlerini halk bayramı ilan edenler, yaslarında ziyafet çekenler, kısacası başkalarının bahtsızlığıyla mutlu olanlar ise zalimliklerinin karşılığını almaya başladıklarında anlayacaklar ki suç işledikleri kişiler adı sanı bilinmeyen, kimsenin umursamadığı insanlar değildi. Onlar soyluluğun kıvılcımlarını içlerinde taşıyan soylu insanlardı; bu kıvılcımlar yeniden körüklenince, az önce sönmüş olan şan yeniden parladı.
οἱ δὲ γελάσαντες τὰς ὀλοφύρσεις ἐκείνων καὶ δημοτελεῖς ἑορτὰς ἄγειν ψηφισάμενοι τὰς ἀποφράδας αὐτῶν καὶ τὰ πένθη κατευωχηθέντες καὶ συνόλως τὴν ἑτέρων κακοδαιμονίαν εὐδαιμονήσαντες, ὅταν ἄρξωνται κομίζεσθαι τὰ ἐπίχειρα τῆς ὠμότητος, αἰσθήσονται διότι οὐκ εἰς ἀφανεῖς καὶ ἠμελημένους ἐξημάρτανον, ἀλλ’ εἰς εὐπατρίδας ἔχοντας ἐναύσματα τῆς εὐγενείας, ἀφ’ ὧν ἀναρριπισθέντων ἐξέλαμψεν ἡ πρὸ μικροῦ σβεσθεῖσα εὔκλεια.
172Gövdeler kesildiğinde, kökler sökülmedikçe yeni filizler sürer ve bunlar yaşlı ağaçları gölgede bırakır. Aynı şekilde psykhēlerde de, aretēye götüren öteki her şey yok edilmişken çok küçük bir tohum kalırsa, o küçük tohumdan yine de insanlar arasındaki en değerli ve en güzel şeyler biter. Onlar sayesinde şehirler yeniden yiğit insanlarla dolar ve yeniden iskân edilir, milletler de kalabalıklaşır.
καθάπερ γὰρ ὑποτμηθέντων τῶν στελεχῶν, ὅταν μὴ ἀφαιρεθῶσιν αἱ ῥίζαι, νέα ἔρνη βλαστάνει, ὑφ’ ὧν τὰ γεράνδρυα παρευημερεῖται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐν ψυχαῖς βραχυτάτου σπέρματος τῶν εἰς ἀρετὴν ὑπολειφθέντος, ἄλλων περιαιρεθέντων, οὐδὲν ἧττον ἀπὸ τοῦ βραχέος φύεται τὰ τιμιώτατα καὶ κάλλιστα τῶν ἐν ἀνθρώποις, δι’ ἃ πάλιν εὐανδροῦσαι [αἱ] πόλεις συνοικίζονται καὶ ἔθνη πρὸς πολυανθρωπίαν ἐπιδίδωσιν.