İçeriğe geç
Philon

Philon

Erdemler Üzerine

De Virtutibus

girişPhilon'un, Musa'nın başkalarıyla birlikte kaydettiği aretēler, yani cesaret, dindarlık, insanseverlik ve tövbe üzerine eseri

giriş

ΦΙΛΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΑΠΕΤΩΝ ΑΣ ΣΓΝ ΑΛΛΑΙΣ ΑΝΕΦΡΑΨΕ ΜΩΦΣΗΣ ΗΤΟΙ ΠΕΡΙ ΑΝΔΡΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΓΣΕΒΕΙΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ Περὶ ἀνδρείας.

1Cesaret Üzerine

Adalet ve onunla ilgili olup söylenmesi yerinde olan her şey hakkında daha önce konuştuktan sonra, sıradaki konu olan cesarete geçiyorum. Ama çoğunluğun sandığı, öfkeyi danışman edinen o savaşçı kudurganlığa değil, bir epistēmē olan cesarete.

1

Περὶ δικαιοσύνης καὶ τῶν κατ’ αὐτὴν ὅσα καίρια πρότερον εἰπὼν μέτειμι τῶν ἑξῆς ἐπ’ ἀνδρείαν, οὐχ ἣν οἱ πολλοὶ νομίζουσι τὴν ἀρειμάνιον λύτταν ὀργῇ συμβούλῳ χρωμένην, ἀλλὰ τὴν ἐπιστήμην.

2Çünkü bazıları beden güçlerinin de yardımıyla pervasızlığa kapılıp savaşta tepeden tırnağa silahlanmış olarak saflara girmiş, düşmanlardan sayısız kişiyi, savaşabilecek yaştaki herkesi yere sermişlerdir. Kendilerine yakışmayan ama kulağa hoş gelen kahramanlık adını kazanmış, bu tür şeylere hüküm verenlerce zaferleri sayesinde pek şanlı sayılmışlardır; oysa tabiatları ve alışkanlıklarıyla yabanileşmiş, canavarlaşmış, insan kanına susamış kimselerdir.

2

θράσει μὲν γὰρ ἐπαιρόμενοί τινες, συμπραττούσης σωματικῆς ἰσχύος, ταχθέντες κατὰ πόλεμον ἐν ταῖς παντευχίαις ἡβηδὸν μυρίους ὅσους τῶν ἀντιπάλων κατέβαλον, ἀνοίκειον μὲν εὔφημον δ’ ἀριστείας ὄνομα καρπωσάμενοι, διαφερόντως ὑπὸ τῶν τὰ τοιαῦτα κρινόντων εὐκλεεῖς νίκῃ νομισθέντες, ἄγριοι καὶ θηριώδεις ἐκ φύσεως καὶ μελέτης γεγονότες, αἵματος ἀνθρωπείου δεδιψηκότες.

3Bazıları da evlerinde oturdukları, bedenleri uzun hastalıklardan ya da yorucu yaşlılıktan bir deri bir kemik kaldığı hâlde, psykhēlerinin daha üstün kısmıyla sağlıklı ve genç kalmışlardır. Yüce gönüllülükle dolu, en yürekli cesaretle yüklüdürler; savunma silahlarına rüyalarında bile dokunmamışlardır. Ama herkesin yararına en uygun iyi öğütleri önererek hem tek tek insanların özel işlerini hem de vatanlarının kamu işlerini, düştükleri yerden çoğu kez yeniden ayağa kaldırmışlardır; çünkü yararlı olan hakkındaki düşüncelerinde boyun eğmez, bükülmez kalmışlardır.

3

εἰσὶ δ’ οἳ καὶ ἐν οἰκίᾳ διατρίβοντες, τῶν σωμάτων αὐτοῖς ἢ μακραῖς νόσοις ἢ ἐπιπόνῳ γήρᾳ κατεσκελετευμένων, ὑγιαίνοντες καὶ νεάζοντες τῷ κρείττονι μέρει τῆς ψυχῆς μεστοί τε φρονήματος καὶ θαρραλεωτάτης γέμοντες εὐτολμίας, ἀμυντηρίων ὅπλων μηδ’ ὄναρ ψαύοντες, βουλευμάτων ἀγαθῶν κοινωφελεστάταις εἰσηγήσεσι τά τε ἴδια ἑκάστων καὶ τὰ κοινὰ τῶν πατρίδων πεσόντα πολλάκις ἀνώρθωσαν, ἀνενδότοις καὶ ἀκαμπέσι χρησάμενοι τοῖς περὶ τοῦ συμφέροντος λογισμοῖς.

4Gerçek cesareti bunlar, bilgeliğin talimini yapanlar emek vererek işlerler. Ötekiler ise iyileşmesi zor bir hastalık olan cehalet içinde yaşadıklarından, adı yanlış konmuş bir cesaretin peşindedirler; ona en doğru adıyla pervasızlık denebilir. Tıpkı, söylendiği gibi, sahte paraların gerçek basıma benzemesi gibi.

4

οὗτοι μὲν οὖν τὴν ἀληθῆ διαπονοῦσιν ἀνδρείαν ἀσκηταὶ σοφίας ὄντες, ἐκεῖνοι δὲ τὴν ψευδώνυμον ἀμαθίᾳ, νόσῳ δυσθεραπεύτῳ, βιοῦντες, ἣν θρασύτητα κυρίως ἄν τις προσαγορεύσειεν, ὥσπερ φασὶν ἐν τοῖς νομίσμασι τὸ παράσημον ἐμφέρειαν τῆς ἀληθοῦς εἰκόνος.

5İnsan hayatında katlanılması zor olduğu kabul edilen başka şeyler de az değildir: yoksulluk, itibarsızlık, sakatlık ve türlü türlü hastalıklar. Dar görüşlüler bunlar karşısında gevşer, korkaklıklarından doğrulamazlar bile. Phronēsisle ve soylu bir yürekle dolu olanlar ise bunlara karşı güreşe soyunur, onlarla sebatla ve büyük bir güçle mücadele ederler; onların tehditlerine ve el kaldırmalarına gülüp alay ederler. Yoksulluğa karşı zenginliği koyarlar; ama kör olanını değil, keskin gören zenginliği, ki onun hazinelerini ve değerli eşyasını saklamak psykhēnin tabiatında vardır.

5

Οὐκ ὀλίγα μέντοι καὶ ἄλλα δυσυπομόνητα τῶν κατὰ τὸν ἀνθρώπινον βίον ὡμολόγηται, πενία καὶ ἀδοξία καὶ πήρωσις καὶ νόσων ἰδέαι πολύτροποι, πρὸς ἃς οἱ μὲν ὀλιγόφρονες μαλακίζονται, μηδ’ ὅσον ὑπ’ ἀτολμίας ἐγερθῆναι δυνάμενοι, ὅσοι δὲ φρονήσεως ὑπόπλεῳ καὶ γενναιότητος ἐπαποδύονται καρτερῶς καὶ σφόδρα ἐρρωμένως ἀντιφιλονεικοῦντες, τὰς ἀπειλὰς καὶ ἐπανατάσεις αὐτῶν πολὺν γέλωτα καὶ χλεύην τιθέμενοι, πενίᾳ μὲν πλοῦτον ἀντιτάττοντες, οὐ τὸν τυφλὸν ἀλλὰ τὸν ὀξὺ καθορῶντα, οὗ τὰ ἀγάλματα καὶ κειμήλια ψυχὴ πέφυκε ταμιεύειν.

6Çünkü yoksulluk sayısız insanı güreşte yenmiştir; bunlar pes etmiş atletler gibi korkaklıklarından gevşeyip yere yıkılmışlardır. Oysa hakikatin hükmüne göre, tabiatın yıkılmaz zenginliği kendisini besleyip donattığı için hiç kimse büsbütün yoksul değildir. Bu zenginlik önce, ilk, en zorunlu ve kesintisiz besin olan, gece gündüz aralıksız soluduğumuz havadır; sonra içmek için bol pınarlar, yalnız sel sularından değil kendiliğinden kaynayan ırmaklardan da hiç kesilmeyen akarsulardır; sonra yemek için her türlü ürünün bolluğu ve her yıl mevsiminde meyve veren türlü türlü ağaçlardır. Bunlardan kimse yoksun değildir; her yerdeki herkes bunlardan bolca nasiplenir.

6

μυρίους γὰρ πενία κατεπάλαισεν, οἳ τρόπον ἀθλητῶν ἀπειρηκότων ὑπ’ ἀνανδρίας κατέπεσον μαλακισθέντες· ἐνδεὴς δὲ παρ’ ἀληθείᾳ δικαζούσῃ τὸ παράπαν οὐδὲ εἷς ἐστι χορηγὸν ἔχων τὸν τῆς φύσεως ἀκαθαίρετον πλοῦτον· ἀέρα μέν, τὴν πρώτην καὶ ἀναγκαιοτάτην καὶ συνεχῆ τροφήν, ἀδιαστάτως μεθ’ ἡμέραν τε καὶ νύκτωρ ἀναπνεόμενον, ἔπειτα δὲ πηγὰς ἀφθόνους καὶ ποταμῶν οὐ χειμάρρων μόνον ἀλλὰ καὶ αὐθιγενῶν ῥεῖθρα ἀέναα πρὸς ποτοῦ χρῆσιν, ἔπειτα εἰς ἐδωδὴν φορὰς παντοίων καρπῶν καὶ δένδρων ἰδέας, αἳ τὰς ἐτησίους ὀπώρας ἀεὶ φέρουσι· τούτων γὰρ ἄπορος οὐδείς, ἀλλὰ πάντες οἱ πανταχοῦ πολλὴν ἄγουσι περιουσίαν.

7Ama bazıları tabiatın zenginliğini hiçe sayıp boş kanaatlerin zenginliğinin peşine düşerlerse, gören bir rehber yerine köre dayanıp sakat bir yol göstericiye uymuş olurlar; düşmeleri de kaçınılmazdır. Bedenin muhafızı olan, tabiatın bulduğu ve bağışladığı zenginlikten söz edildi. Şimdi daha yüce olanı göstermek gerek; o herkese değil, yalnız gerçekten yüce ve ilahî insanlara aittir. Bu zenginliği bilgelik, mantığa, ahlaka ve tabiata dair öğretiler ve incelemeler yoluyla sağlar. Aretēler de bunlardan doğar; aretēler psykhēnin savurganlığını kırpar ve Tanrı'ya benzeme yolunda ona az ile yetinme ve kanaatkârlık sevgisi aşılar.

7

εἰ δέ τινες τὸν τῆς φύσεως πλοῦτον παρ’ οὐδὲν θέμενοι τὸν τῶν κενῶν δοξῶν διώκουσι, τυφλῷ πρὸ βλέποντος σκηριπτόμενοι καὶ ἡγεμόνι τῆς

8

ὁδοῦ χρώμενοι πεπηρωμένῳ, πίπτειν ἐξ ἀνάγκης ὀφείλουσιν. ὁ μὲν δὴ σώματος δορυφόρος πλοῦτος φύσεως εὕρημα καὶ δῶρον ὢν ἤδη λέλεκται. τὸν δὲ σεμνότερον, ὃς οὐ πᾶσιν ἀλλὰ τοῖς ἀληθῶς σεμνοῖς καὶ θεσπεσίοις ἀνδράσι πρόσεστι, μηνυτέον. τοῦτον τὸν πλοῦτον σοφία χορηγεῖ διὰ λογικῶν καὶ ἠθικῶν καὶ φυσικῶν δογμάτων καὶ θεωρημάτων, ἐξ ὧν φύεσθαι τὰς ἀρετὰς συμβέβηκεν, αἳ τῆς ψυχῆς ὑποτέμνονται τὴν πολυτέλειαν εὐκολίας καὶ ὀλιγοδεΐας ἔρωτας ἐντίκτουσαι κατὰ τὴν πρὸς θεὸν ἐξομοίωσιν.

9Çünkü Tanrı hiçbir şeye muhtaç değildir, hiçbir şeye ihtiyaç duymaz; O, kendi kendine en çok yeten varlıktır. Kötü insan ise pek çok şeye muhtaçtır; doyumsuz ve tükenmez arzusu yüzünden hep olmayana susar; bu arzuyu ateş gibi körükleyip alevlendirir ve küçük büyük her şeye yöneltir. Erdemli insan ise azla yetinir; ölümsüz tabiat ile ölümlü tabiat arasındaki sınırda durur: Ölümlü bedeni yüzünden bir şeylere muhtaçtır, ama ölümsüzlüğe yönelen psykhēsi sayesinde pek çok şeye muhtaç değildir.

9

ἔστι γὰρ ὁ μὲν θεὸς ἀνεπιδεής, οὐδενὸς χρεῖος ὤν, ἀλλ’ αὐτὸς αὐταρκέστατος ἑαυτῷ· ὁ δὲ φαῦλος πολυδεής, ἀεὶ διψῶν τῶν ἀπόντων ἀπλήστου καὶ ἀκορέστου χάριν ἐπιθυμίας, ἣν πυρὸς τρόπον ἀναρριπίζων καὶ ἀναφλέγων ἐπὶ πάντα μικρά τε αὖ καὶ μεγάλα τείνει· ὁ δὲ σπουδαῖος ὀλιγοδεής, ἀθανάτου καὶ θνητῆς φύσεως μεθόριος, τὸ μὲν ἐπιδεὲς ἔχων διὰ σῶμα θνητόν, τὸ δὲ μὴ πολυδεὲς διὰ ψυχὴν ἐφιεμένην ἀθανασίας.

10Böylece yoksulluğa karşı zenginliği koyarlar; itibarsızlığa karşı da iyi şöhreti. Çünkü erdemden ve soyluluktan çıkıp oradan kesilmeyen bir pınardan akar gibi akan övgü, düşünmeden konuşan insan kalabalıklarıyla düşüp kalkmaz. Bunlar psykhēnin dengesizliklerini tutarsız sözlerle açığa vurmayı âdet edinmişlerdir; kimi zaman da utanç verici kazançlar için bu sözlerini ucuza satar, en iyiler arasından seçilmiş olanlara karşı söylemekten utanmazlar. Ama en iyilerin sayısı azdır; çünkü aretē ölümlü soyda bol bulunan bir şey değildir.

10

οὕτως μὲν πενίᾳ πλοῦτον ἀντιτάττουσιν· ἀδοξίᾳ δὲ εὔκλειαν· ὁ γὰρ ἔπαινος ὁρμητήριον ἔχων καλοκἀγαθίαν καὶ ὥσπερ ἀπὸ ἀενάου πηγῆς ἐκεῖθεν ῥέων ἀνεξετάστων ἀνθρώπων οὐκ ἐνομιλεῖ πλήθεσι τὰς τῆς ψυχῆς ἀνωμαλίας ἀβεβαίοις φωναῖς ἀπογυμνοῦν εἰωθότων, ἃς ἔστιν ὅτε λημμάτων αἰσχρῶν ἐπευωνίζοντες οὐκ ἐρυθριῶσιν κατὰ τῶν ἀριστίνδην ἐπιλεγομένων. ὀλίγος δὲ τούτων ἀριθμός ἐστιν· ἀρετὴ γὰρ οὐ πολύχουν ἐν θνητῷ γένει.

11Hislerin sakatlığına gelince, onunla yaşayan sayısız insan ona karşı bir çare bulamadığı için ölmeden önce ölmüştür; ama ona karşı, içimizdeki en üstün şey olan phronēsis durur. O, zihne göz verir; zihin ise, derler ya, keskin görüşlülükte bedenin gözlerinden her bakımdan ve büsbütün üstündür.

11

πηρώσει γε μὴν αἰσθήσεων, ᾗ συζῶντες ἔτι μυρίοι προαπέθανον τῷ μηδὲν ἀλεξίκακον εὑρεῖν δύνασθαι φάρμακον, ἀντικάθηται φρόνησις, τὸ κρατιστεῦον τῶν ἐν ἡμῖν, ἐνομματοῦσα διάνοιαν, ἣ πρὸς ὀξυωπίαν τῶν σώματος ὀφθαλμῶν ὅλῳ, φασί, καὶ τῷ παντὶ διενήνοχεν.

12Çünkü bedenin gözleri görünen şeylerin yalnız yüzeyini seyreder, üstelik dışarıdan gelen bir ışığa muhtaçtır. Zihin ise cisimlerin derinliklerine de girer; onları baştan sona, bütün parçalarıyla tek tek titizlikle inceler ve gözden geçirir; hisle görülemeyen cisimsiz şeylerin tabiatlarını da öyle. Gözün keskin görüşlülüğünü neredeyse tamamen kavrar ve sahte bir ışığa ihtiyaç duymaz; çünkü kendisi bir yıldızdır, adeta göktekilerin bir suretidir, bir taklididir.

12

οἱ μὲν γὰρ τὰς ἐπιφανείας τῶν ὁρατῶν καταθεῶνται, ἅμα δεόμενοι φωτὸς ἔξωθεν, ἡ δὲ καὶ διὰ βάθους χωρεῖ τῶν σωμάτων, ὅλα δι’ ὅλων καθ’ ἕκαστα τῶν μερῶν ἀκριβοῦσα καὶ περιαθροῦσα καὶ τὰς τῶν ἀσωμάτων φύσεις, ἃς ἐπισκοπεῖν αἴσθησις ἀδυνατεῖ· σχεδὸν γὰρ πᾶσαν ὀξυωπίαν ὀφθαλμοῦ καταλαμβάνει, μὴ προσδεομένη νόθου φωτός, ἀστὴρ οὖσα αὐτὴ καὶ σχεδόν τι τῶν ἐπουρανίων ἀπεικόνισμα καὶ μίμημα.

13Bedenin hastalıkları ise psykhē sağlıklı olduğunda pek az zarar verir. Psykhēnin sağlığı, öfkeye, arzuya ve akla ait kuvvelerin iyi bir karışım içinde olmasıdır; öyle ki akıl kuvvesi baskın gelir ve öteki ikisini dizginlerini kemiren atlar gibi sürer.

13

νόσοι γε μὴν σωμάτων ὑγιαινούσης ψυχῆς ἥκιστα βλάπτουσιν· ὑγεία δὲ ψυχῆς εὐκρασία δυνάμεών ἐστι τῆς τε κατὰ τὸν θυμὸν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὸν λόγον, ἐπικρατούσης τῆς λογικῆς καὶ ὥσπερ ἀφηνιαστὰς ἵππους ἡνιοχούσης ἑκατέρας.

14Bu sağlığın özel adı itidaldir (sōphrosynē); çünkü içimizdeki düşünen kısmın (phronoun) kurtuluşunu (sōtēria) sağlar. Bu kısım çoğu kez duyguların coşkun akıntısına kapılıp boğulma tehlikesine düşer; itidal ise onun dibe gitmesine izin vermez, onu yukarı çeker ve havaya kaldırır; ona can verir, onu canlandırır ve bir bakıma ölümsüzleştirir.

14

ὄνομα ταύτης ἴδιον τῆς ὑγείας ἐστὶ σωφροσύνη, σωτηρίαν τῷ φρονοῦντι τῶν ἐν ἡμῖν ἀπεργαζομένη· \κινδυνεῦον γὰρ αὐτὸ πολλάκις ὑπὸ τῆς τῶν παθῶν φορᾶς κατακλύζεσθαι ὑποβρύχιον οὐκ ἐᾷ χωρεῖν, ἀλλὰ ἀνέλκει καὶ μετέωρον ἐξαίρει ψυχοῦσα καὶ ζῳογονοῦσα καὶ τρόπον τινὰ ἀπαθανατίζουσα.

15Söylenen bütün bu şeyler, kanunların pek çok yerinde dikili taşlara kazınmış öğütler ve öğretilerdir. Bunlar söz dinleyenleri daha yumuşak, dinlemeyenleri daha sert bir şekilde beden ve dış şeyler hakkındakileri küçümsemeye ikna eder; aretēye göre yaşamayı tek gaye saymaya ve buna götüren her şeye de özenmeye yöneltir.

15

πάντα δὲ τὰ εἰρημένα ὑφηγήσεις εἰσὶ καὶ διδασκαλίαι πολλαχοῦ τῆς νομοθεσίας ἐστηλιτευμέναι, τοὺς μὲν εὐπειθεῖς μαλακώτερον ἀναπείθουσαι τοὺς δὲ ἀπειθεστέρους ἐμβριθέστερον καταφρονεῖν τῶν περὶ σῶμα καὶ ἐκτός, ἓν μὲν τέλος ἡγουμένους τὸ κατ’ ἀρετὴν βιοῦν, ζηλοῦντας δὲ καὶ τἄλλα ὅσα ἀγωγὰ πρὸς τοῦτο.

16Eğer kibirden uzak durmayla ilgili her şeyi önceki kitaplarda tek tek anlatmamış olsaydım, şimdi konuyu uzatmaya, farklı yerlere dağılmış gibi görünen şeyleri birbirine dokuyup bağlamaya çalışırdım.

16

καὶ εἴ γε μὴ διὰ τῶν προτέρων ἐτύγχανον ἕκαστα διεξεληλυθὼς τῶν εἰς ἀτυφίαν, ἐπειρώμην ἂν ἀπομηκύνειν ἐν τῷ παρόντι συνυφαίνων καὶ συνείρων τὰ δοκοῦντα σποράδην κεῖσθαι ἐν τόποις διαφέρουσιν·

17Ama söylenmesi yerinde olanı söylediğim için aynı şeyleri tekrarlamayı doğru bulmuyorum. Yine de bundan önceki kitapları üşenmeden, özenle okuyanlar şunu anlamalıdır: Kibirden uzak durma hakkında söylenenlerin hemen hepsi cesaret hakkındadır. Çünkü gerçek hayatı bozmak için kibrin yücelttiği her şeyi küçümseyebilmek, gergin, soylu ve pek sağlam sinirli bir psykhēnin işidir.

17

εἰρηκὼς δ’ ὅσα καιρὸς παλιλλογεῖν οὐ δικαιῶ. τοὺς μέντοι μὴ ἀποκνοῦντας ἀλλὰ διὰ σπουδῆς τιθεμένους ἐντυγχάνειν ταῖς πρὸ τούτων βίβλοις δεῖ νοῆσαι, ὅτι πάντα τὰ περὶ ἀτυφίας λεχθέντα σχεδόν ἐστι περὶ ἀνδρείας, ἐπειδήπερ εὐτόνου καὶ γενναίας καὶ σφόδρα νενευρωμένης ψυχῆς ἐστι καταφρονῆσαι πάντων ὅσα τῦφος εἴωθε σεμνοποιεῖν ἐπὶ διαφθορᾷ τοῦ πρὸς ἀλήθειαν βίου.

18Erkek ve Kadın Giysisi

Kanun, psykhēyi cesarete alıştırıp sağlamlaştırmaya o kadar özen ve gayret gösterir ki giyilmesi gereken giysiler hakkında bile hüküm koymuş; bir erkeğin kadın giysisi giymesini kesinlikle yasaklamıştır. Amacı, dişiliğin hiçbir izinin, hatta gölgesinin bile erkek cinsine bulaşıp ona zarar vermemesidir. Çünkü kanun hep tabiatın ardından giderek, değersizliklerinden ötürü daha önemsiz görünen en küçük şeylere varıncaya kadar, uygun ve birbiriyle ahenkli olanı buyurmak ister.

18

Τοσαύτη δέ τίς ἐστι τῷ νόμῳ σπουδὴ καὶ φιλοτιμία περὶ τοῦ γυμνάσαι καὶ συγκροτῆσαι ψυχὴν πρὸς ἀνδρείαν, ὥστε καὶ περὶ ἐσθημάτων ὁποῖα ἐχρῆν ἀμπέχεσθαι διετάξατο ἀπειπὼν ἀνὰ κράτος ἀνδρὶ γυναικὸς ἀμπεχόνην ἀναλαμβάνειν, ἕνεκα τοῦ μηδὲν ἴχνος ἢ σκιὰν αὐτὸ μόνον τοῦ θήλεος ἐπὶ λύμῃ τῆς ἄρσενος γενεᾶς προσάψασθαι· βούλεται γὰρ ἑπόμενος ἀεὶ τῇ φύσει τὰ οἰκεῖα καὶ συνῳδὰ ἀλλήλοις ἄχρι τῶν ἐσχάτων καὶ δι’ εὐτέλειαν ἀφανεστέρων εἶναι δοκούντων νομοθετεῖν.

19Erkeğin ve kadının bedenlerinin biçimlerinin, bir levhaya kazınmış gibi birbirine benzemediğini, her iki cinse aynı hayatın verilmediğini gördü: Birinin payına ev hayatı, ötekinin payına kamu hayatı düşmüştü. Bu yüzden tabiatın işi olmayan, ama tabiata uygun olarak iyi bir aklın bulduğu öteki şeylerde de buyruk koymayı yararlı buldu. Bunlar da yaşayış tarzı, giyim ve buna benzer şeylerdi.

19

ἐπειδὴ γὰρ τύπους σωμάτων ἑώρα καθάπερ ἐπὶ πλάτους χαραχθέντας ἀνομοίους ἀνδρός τε αὖ καὶ γυναικὸς καὶ βίον ἑκατέρῳ τῶν εἰδῶν οὐ τὸν αὐτὸν ἀπονεμηθέντα—τῷ μὲν γὰρ ὁ κατοικίδιος, τῷ δ’ ὁ πολιτικὸς προσκεκλήρωται —, κἀν τοῖς ἄλλοις ὅσα μὴ φύσεως μὲν ἔργα ἦν, φύσει δὲ ἀκόλουθα γνώμης ἀγαθῆς εὑρήματα, συμφέρον ἔκρινε διατάξασθαι· ταῦτα δ’ ἦν τὰ περὶ δίαιταν καὶ ἀμπεχόνην καὶ εἴ τι ὁμοιότροπον.

20Çünkü gerçek bir erkeğin bu konularda da, özellikle de gece gündüz hep üzerinde taşıdığı giysilerde erkekçe olmasını, korkaklığı hatırlatan hiçbir şey taşımamasını uygun gördü.

20

ἠρρενῶσθαι γὰρ τόν γε πρὸς ἀλήθειαν ἄνδρα κἀν τούτοις ἠξίωσε καὶ μάλιστα ἐν ἐσθήμασιν, ἃ ἐπιφερόμενος ἀεὶ μεθ’ ἡμέραν τε καὶ νύκτωρ ὀφείλει μηδὲν ἔχειν ἀνανδρίας ὑπόμνημα.

21Aynı şekilde kadını da kendisine yakışan süslerle donatıp erkek giysisi giymesini yasakladı; böylece kadınlaşmış erkeklere de erkekleşmiş kadınlara da karşı önlemini ta uzaktan almış oldu. Çünkü binalarda olduğu gibi, bir parça yerinden çekilirse ötekilerin de aynı kalmayacağını biliyordu.

21

κατὰ τὰ αὐτὰ μέντοι καὶ τὴν γυναῖκα ἀσκήσας τοῖς ἁρμόττουσι κόσμοις ἐκώλυσεν ἀναλαμβάνειν ἀνδρὸς ἐσθῆτα, πόρρωθεν ὡς ἀνδρογύνους οὕτως καὶ γυνάνδρους φυλαξάμενος· ἑνὸς γάρ, καθάπερ ἐν ταῖς οἰκοδομίαις, ὑφαιρεθέντος ᾔδει καὶ τἄλλα μενοῦντα οὐκ ἐν ὁμοίῳ.

22Askerlikten Muaf Tutulanlar

Ayrıca insan işleri barış ve savaş diye iki durum içinde geçtiğinden, aretēlerin bu ikisinde de sınandığını görmek mümkündür. Öteki aretēlerden daha önce söz edildi, gerekirse yine söz edilecek. Şimdi ise cesareti gelişigüzel değil, dikkatle incelemek gerekir. Kanun koyucu, her zaman durumu göz önünde tutarak, cesaretin barış zamanındaki işlerini kanunların pek çok yerinde övmüştür; bunları da yeri geldikçe hatırlattık. Savaş zamanındaki işlerine ise buradan başlayacağız, ama önce şunu belirterek:

22

Ἔτι τοίνυν τῶν ἀνθρωπείων πραγμάτων δυσὶ καιροῖς ἐμφερομένων, εἰρήνῃ τε καὶ πολέμῳ, τὰς ἀρετὰς ἔστιν ἰδεῖν ἐν ἀμφοτέροις ἐξεταζομένας. περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων λέλεκται πρότερον καὶ αὖθις, εἰ γένοιτό τις χρεία, λεχθήσεται· τὰ δὲ νῦν ἀνδρείαν οὐ παρέργως ἐξεταστέον, ἧς τὰ μὲν κατ’ εἰρήνην ἔργα πολλαχοῦ τῆς νομοθεσίας ὕμνησεν ἀεὶ τῶν καιρῶν στοχαζόμενος, περὶ ὧν ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ὑπεμνήσαμεν, τῶν δὲ κατὰ πόλεμον ἐνθένδε ποιησόμεθα τὴν ἀρχήν, ἐκεῖνο προειπόντες.

23Asker yazımı yaparken bütün gençleri çağırmanın gerekli olmadığını düşünür; bazılarını, askerlikten muaf tutulmalarının makul sebeplerini de ekleyerek hariç tutar. Örneğin sinmiş ve korkak olanları, çünkü bunlar doğuştan gelen gevşeklikleri yüzünden yakalanacak, öteki savaş arkadaşlarına da korku salacaklardır.

23

ὅταν ποιῆται τὸν στρατιωτικὸν κατάλογον, οὐχ ἅπασαν τὴν νεότητα καλεῖν οἴεται δεῖν, ἀλλ’ ἔστιν οὓς παραιτεῖται προστιθεὶς αἰτίας εὐλόγους τῆς ἀστρατείας· αὐτίκα τοὺς κατεπτηχότας καὶ δειλούς, μελλήσοντας ὑπὸ τῆς ἐμφύτου μαλακίας ἁλίσκεσθαι καὶ δέος τοῖς ἄλλοις συμμάχοις ἐμποιεῖν.

24Çünkü insan, yanındakinin kötülüğünü çoğu zaman kolayca kapar; hele savaşta, akıl heyecandan altüst olduğunda ve olayları tam olarak kavrayamadığında. O zaman korkaklığa ihtiyat, korkmaya basiret, ödleklik güvenlik demeyi âdet edinir, en utanç verici işleri yakışıklı ve saygın adlarla örterler.

24

τὸ γὰρ ἑτέρου κακὸν εὖ πως ὁ πλησίον ἀναμάττεσθαι φιλεῖ, καὶ μάλιστ’ ἐν πολέμῳ, τοῦ λογισμοῦ διὰ τὴν ἀγωνίαν συγκεχυμένου καὶ τὰς τῶν πραγμάτων ἀντιλήψεις ἀκριβοῦν ἀδυνατοῦντος· τότε γὰρ εὐλάβειαν μὲν τὴν δειλίαν, τὸ δὲ φοβεῖσθαι προμηθές, ἀσφάλειαν δὲ τὴν ἀνανδρίαν εἰώθασι καλεῖν, αἴσχιστα ἔργα εὐπρεπέσι καὶ σεμναῖς κλήσεσιν ἐπαμπίσχοντες.

25Kanun koyucu, savaşa gidenlerin korkaklığı yüzünden kendi tarafına zarar gelmesin, korkakları küçümseyerek ele geçiren düşmanların durumu da daha parlak olmasın diye; tembel bir kalabalığın yararlı olmayıp başarıya engel olduğunu bildiğinden, cesaretsiz ve korkudan geri çekilenleri ordudan uzak tuttu. Tıpkı, sanırım, hiçbir komutanın bedeni hasta olanları savaşmaya zorlamaması gibi; çünkü onları hastalıkları zaten muaf kılar.

25

ὅπως οὖν μὴ τὰ μὲν οἰκεῖα βλάπτηται διὰ τῆς τῶν εἰς τὸν πόλεμον ἰόντων ἀνανδρίας, ἐπικυδέστερα δὲ γίνηται τὰ τῶν ἐχθρῶν αἱρούντων καταφρονητικῶς τοὺς ἀγεννεῖς, ὄχλον ἀργὸν εἰδὼς οὐκ ὠφέλιμον ἀλλ’ ἐμπόδιον εἰς κατόρθωμα, ἀνεῖρξε τοὺς ἀτόλμους καὶ ἀναπίπτοντας δειλίᾳ, καθάπερ, οἶμαι, καὶ τοῖς τὰ σώματα νοσοῦσι στρατηγὸς οὐδεὶς ἀνάγκην ἐπιτίθησι πολεμεῖν, ὑποπαραιτουμένης ἀσθενείας.

26Korkaklık da bir hastalıktır, hem de bedenin hastalıklarından daha ağır bir hastalık, çünkü psykhēnin kuvvelerini yıkar. Bedenin hastalıklarının şiddetli dönemi kısa sürer; korkaklık ise insanla birlikte büyüyen bir kötülüktür; bedenin birbirine kaynamış uzuvları kadar, hatta daha fazla, ilk gençlikten en ileri yaşlılığa kadar insana yapışık kalır; meğer ki Tanrı onu iyileştirsin. Çünkü Tanrı'ya her şey mümkündür.

26

νόσος δέ τις καὶ ἡ δειλία, βαρυτέρα τῶν κατὰ τὸ σῶμα, τὰς ψυχῆς δυνάμεις καθαιροῦσα· τῶν μὲν γὰρ βραχὺν εἶναι συμβαίνει τὸν χρόνον τῆς ἀκμῆς, ἡ δ’ ἐστὶ κακὸν σύντροφον, μᾶλλον ἢ οὐχ ἧττον τῶν ἡνωμένων μερῶν προσπεφυκὸς ἐκ πρώτης ἡλικίας ἄχρι πανυστάτου γήρως, εἰ μὴ τύχοι θεὸς ἰώμενος· πάντα γὰρ θεῷ δυνατά.

27Üstelik kanun koyucu en yürekli olanların hepsini de çağırmaz; bunlar hem beden hem psykhē bakımından çok güçlü olsalar, herkesten önde savaşıp tehlikeye atılmak isteseler bile. Onları niyetlerinden ötürü över, çünkü dayanışmacı, istekli ve yılmaz bir karakter gösterirler; ama gücü insanı kendine çeken bazı zorunlu sebeplerle bağlı olup olmadıklarını da araştırır.

27

καὶ μὴν οὐδ’ ἅπαντας τοὺς εὐτολμοτάτους καλεῖ, κἂν σφόδρα ἐρρωμένοι καθ’ ἑκάτερον σῶμα καὶ ψυχὴν προαγωνίζεσθαι καὶ προκινδυνεύειν ἐθέλωσιν· ἀλλὰ τῆς γνώμης αὐτοὺς ἐπαινέσας, ὅτι κοινωνικὸν καὶ πρόθυμον καὶ ἀκατάπληκτον ἦθος ἐπιδείκνυνται, διερευνᾷ μή τισιν ἀναγκαίαις αἰτίαις ἐνδέδενται, ὧν ὁλκὸς ἡ δύναμις.

28Kanun der ki: “Biri yeni bir ev yaptırıp henüz içine yerleşememişse, ya da asmaları kendi eliyle toprağa dikip yeni bir bağ kurmuş da henüz ürününü toplama vakti gelmemişse, ya da bir kızla nişanlanıp henüz evlenmemişse, her türlü askerlikten muaf tutulsun.”

28

εἰ γάρ τις, φησί, νεωστὶ δειμάμενος οἰκίαν οὐκ ἔφθη εἰσοικίσασθαι ἢ ἀμπελῶνα φυτεύσας νεόφυτον, αὐτὸς εἰς γῆν τὰ κλήματα καθείς, μήπω τῆς ἐπικαρπίας καιρὸν ἔσχεν ἢ παρθένον ἐγγυησάμενος οὐκ ἔγημεν, ἀφείσθω πάσης στρατείας, φιλανθρώπως ὁμοῦ ⟨καὶ στρατηγικῶς⟩

29Kanun koyucu bu muafiyeti hem insanca hem de iyi bir komutana yakışır biçimde, iki sebeple tanımıştır. Birincisi şudur: savaşın sonu belirsiz olduğundan, başkalarının emeğini hiç zahmet çekmemiş olanlar almasın. Çünkü bir kimsenin kendi emeğinin meyvesini görememesi ağır bir şey sayılmıştır: biri evi yapsın, başkası içinde otursun; biri diksin, dikmeyen ürününü toplasın; biri kıza talip olsun, talip olmayan onunla evlensin. Hayattan iyilik bekleyenlerin umutlarını boşa çıkarmamak gerekir.

29

τὴν ἄδειαν εὑρισκόμενος, ἕνεκα δυοῖν· ἑνὸς μὲν ἵνα, ἐπειδὴ τὰ κατὰ πολέμους ἄδηλα, μὴ τὰ τῶν πονησάντων ἀταλαιπώρως ἄλλοι λαμβάνωσι· χαλεπὸν γὰρ ἔδοξεν εἶναι, τῶν ἰδίων τινὰ μὴ ἀπόνασθαι δυνηθῆναι, ἀλλ’ οἰκοδομεῖν μὲν ἕτερον, ἐνοικεῖν δὲ ἄλλον, καὶ φυτεύειν μέν τινα, τὸν δὲ μὴ φυτεύσαντα καρποῦσθαι, καὶ μνᾶσθαι μὲν ἄλλον, γαμεῖν δὲ τὸν μὴ μνώμενον, ὡς οὐ δεῖν ἀτελεῖς τὰς ἐλπίδας κατασκευάζειν τοῖς χρηστὰ τὰ κατὰ τὸν βίον προσδοκήσασιν·

30İkincisi şudur: bedenleriyle sefere çıkıp psykhēleriyle geride kalmasınlar. Çünkü kendilerinden koparıldıkları şeyin tadını çıkarma özlemiyle akılları ister istemez orada kalır. Açlar ya da susamışlar bir yerde yiyecek ya da içecek belirdiğini görünce, ondan pay almaya can atarak arkalarına bakmadan ona koşarlar. Tıpkı bunun gibi, meşru bir eş, bir ev ya da bir tarla edinmek için emek vermiş, umutlarına bakılırsa her birinden yararlanma vaktine neredeyse ulaşmış olduklarını sanan kimseler de bu yararlanmadan yoksun bırakılınca çırpınırlar. Böylece orada bulundukları hâlde, daha üstün yanlarıyla, yani başarının da başarısızlığın da kaynağı olan psykhēleriyle orada bulunmazlar.

30

ἑτέρου δὲ ἵνα μὴ σώματι στρατευόμενοι ταῖς ψυχαῖς ὑστερίζωσιν· ἀνάγκη γὰρ αὐτῶν τὴν διάνοιαν ἐκεῖ τετάσθαι πόθῳ τῆς ἀπολαύσεως ὧν ἀφειλκύσθησαν· ὡς γὰρ οἱ πεινῶντες ἢ διψῶντες, ὅταν σιτίον ἢ ποτόν που παραφανῇ, διώκουσι καὶ ἐπιτρέχουσιν ἀμεταστρεπτὶ γλιχόμενοι μεταλαβεῖν, οὕτως οἱ περὶ νομίμου γυναικὸς ἢ οἰκίας ἢ χωρίου κτήσεως πονηθέντες καὶ ὅσον οὔπω τῇ ἐλπίδι νομίζοντες εἰς τὸν ἑκάστου τῆς χρήσεως ἀφῖχθαι καιρόν, ὅταν ἀφαιρεθῶσι τὴν ἀπόλαυσιν, σφαδᾴζουσιν, ὡς παρόντας μὴ παρεῖναι τῷ κρείττονι μέρει, ψυχῇ,

31

δι’ οὗ συμβαίνει κατορθοῦν ἢ τοὐναντίον. τούτους οὖν καὶ τοὺς ὁμοίους οὐκ οἴεται δεῖν εἰς τὸν στρατιωτικὸν ἄγειν κατάλογον, ἀλλ’ οἷς οὐδὲν προενεληλυθὸς ὑποικουρεῖ πάθος, ὅπως ἐλευθέροις καὶ ἀφέτοις ὁρμαῖς ἀπροφασίστως τοῖς δεινοῖς ἐπαποδύωνται. καθάπερ γὰρ παντευχίας οὐδὲν ὄφελος ἀσθενεῖ σώματι ἢ λελωβημένῳ, ἣν ἀδυνατοῦν ἀπορρίψει, τὸν αὐτὸν τρόπον ἐρρωμένον σῶμα φθερεῖ τι κηραινούσης πάθος ψυχῆς μὴ συνᾷδον τοῖς παροῦσιν.

32Bu yüzden kanun koyucu bunları ve bunlara benzeyenleri asker listesine yazmanın doğru olmadığını düşünür. Yazılacak olanlar, içlerinde önceden yerleşip gizlice yuva kurmuş bir duygu bulunmayan kimselerdir; ta ki hür ve hiçbir şeye bağlı olmayan bir atılışla, bahane aramadan tehlikelere göğüs gersinler. Zayıf ya da sakat bir bedene tam takım zırhın hiçbir faydası olmaz; taşımaya gücü yetmeyince onu atar. Aynı şekilde, içinde bulunduğu duruma uymayan bir duyguyla eriyip tükenen bir psykhē, güçlü bir bedeni de mahveder.

Kanun koyucu bunu göz önünde tutarak yalnız yüzbaşıları, komutanları ve ordunun öteki önderlerini değil, askerlerin her birini de tek tek seçmeden geçirir; bedenin sağlamlığı ve aklın metaneti bakımından nasıl olduklarını sınar. Bedene bakarken şunu arar: eksiksiz mi, baştan başa sağlıklı mı, bütün parçaları ve uzuvlarıyla her birine düşen duruşlara ve hareketlere iyi uyuyor mu? Psykhēye bakarken de şunu arar: cesaret ve gözüpeklikle dolu mu, yılmaz mı, soylu bir phronēsis ile dolu mu, şan düşkünü mü, şerefsiz bir hayata şanlı bir ölümü yeğliyor mu?

32

εἰς ἅπερ ἀπιδὼν οὐ μόνον λοχαγοὺς καὶ στρατηγοὺς καὶ τοὺς ἄλλους τῆς στρατιᾶς ἡγεμόνας ἀλλὰ καὶ τῶν στρατιωτῶν ἕκαστον ἐπικρίνει, δοκιμάζων πῶς ἔχει πρός τε σώματος εὐεξίαν καὶ πρὸς εὐστάθειαν λογισμοῦ, σῶμα μὲν ἐξετάζων, εἰ ὁλόκληρον, εἰ ὑγιαῖνον ὅλον δι’ ὅλων, εἰ τοῖς μέρεσι καὶ μέλεσι πᾶσιν εὖ ἡρμοσμένον πρὸς τὰς ἐπιβαλλούσας ἑκάστῳ σχέσεις τε καὶ κινήσεις, ψυχὴν δέ, εἰ θαρραλεότητος καὶ εὐτολμίας ἀνάπλεως, εἰ ἀκατάπληκτος καὶ μεστὴ φρονήσεως | εὐγενοῦς, εἰ φιλότιμος καὶ ζωῆς ἀδόξου τὸν σὺν εὐκλείᾳ θάνατον προκρίνουσα.

33Doğrusunu söylemek gerekirse, bunların her biri tek başına bir güçtür; hepsi bir araya gelince de karşı konulmaz, rakipsiz bir kudreti fazlasıyla gösterir ve düşmanı kan dökmeden yener.

33

τούτων γὰρ ἕκαστον ἰδίᾳ καθ’ αὑτό, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, δύναμίς ἐστιν· ἀθρόα δ’ εἰ συνέλθοιεν, ῥώμην ἄμαχόν τινα καὶ ἀνανταγώνιστον ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἐπιδείξονται, κρατοῦντες ἀναιμωτὶ τῶν πολεμίων.

34Midyanlıların Hilesi

Söylenenlerin en açık kanıtı kutsal kitaplardadır. Araplar çok kalabalık bir kavimdir; eski adları Midyanlılardı. Bunlar İbranilere düşmanlık beslerdi; bunun sebebi, başka her şeyden çok, İbranilerin en yüce ve en eski Sebep'e tapıp onu saymaları, kendilerini bütün varlıkların yaratıcısına ve babasına adamış olmalarıydı. Midyanlılar onları bir olan ve gerçekten var olan Tanrı'ya tapınmaktan döndürüp dindarlıktan dinsizliğe çevirmek için her türlü düzeni kurmuş, her yolu denemişlerdi; böylece onlara kolayca üstün geleceklerini sanıyorlardı. Sayısız şey söyleyip yaptıkları hâlde bir sonuç alamayıp yorulunca, kurtuluştan umudunu kesmiş, ölüme yatmış insanlar gibi şöyle bir savaş hilesi düşündüler.

34

Τῶν δὲ λεχθέντων σαφεστάτην πίστιν αἱ ἱεραὶ βίβλοι περιέχουσιν. ἔθνος πολυανθρωπότατόν ἐστιν Ἄραβες, οἷς ὄνομα παλαιὸν ἦν Μαδιηναῖοι. οὗτοι πρὸς Ἑβραίους φιλαπεχθημόνως ἔχοντες, οὐδενὸς ἕνεκα ἑτέρου μᾶλλον ἢ ὅτι τὸ ἀνωτάτω καὶ πρεσβύτατον αἴτιον σέβουσι καὶ τιμῶσι τῷ ποιητῇ καὶ πατρὶ τῶν ὅλων προσκεκληρωμένοι, καὶ πάσας μὲν μηχανὰς τεχνάζοντες, πάσας δὲ πείρας καθιέντες, ἵνα ἀπὸ τῆς τοῦ ἑνὸς καὶ ὄντως ὄντος τιμῆς αὐτοὺς ἀποστήσωσι καὶ μεθαρμόσωνται πρὸς ἀσέβειαν ἐξ ὁσιότητος — οὕτως γὰρ περιέσεσθαι ῥᾳδίως ὑπελάμβανον —, ἐπειδὴ μυρία καὶ λέγοντες καὶ δρῶντες ἀπειρήκεσαν, ὥσπερ οἱ θανατῶντες ἐφ’ ὧν ἀπογνῶσι σωτηρίας, καί τι τοιοῦτον ἐπινοοῦσι στρατήγημα.

35Kadınların en güzellerini çağırtıp onlara dediler ki: “Görüyorsunuz, İbranilerin sayısı sayılamayacak kadar çok. Ama bu kalabalıktan da aşılması güç bir sur, aralarındaki birlik ve uyumdur. Bu birliğin en yüce ve en büyük sebebi de bir tek Tanrı'ya dair kanaatleridir; bir pınardan akar gibi bu kanaatten doğan, birleştirici ve çözülmez bir dostlukla birbirlerine bağlıdırlar.

35

γυναικῶν τὰς περικαλλεστάτας μεταπεμψάμενοί φασιν αὐταῖς· „ὁρᾶτε, ὡς ἀπερίληπτός ἐστιν ἡ τῶν Ἑβραίων πληθύς. τῆς δὲ πληθύος ἐστὶν ἀργαλεώτερον ἐπιτείχισμα ἡ ὁμόνοια καὶ συμφωνία τούτων· αἴτιον δὲ τῆς ὁμονοίας τὸ ἀνωτάτω καὶ μέγιστον ἡ περὶ τοῦ ἑνὸς θεοῦ δόξα, ἀφ’ ἧς οἷα πηγῆς ἑνωτικῇ καὶ ἀδιαλύτῳ φιλίᾳ κέχρηνται πρὸς ἀλλήλους.

36Ama insan hazla avlanır, en çok da kadınla birleşmenin hazzıyla. Siz ise son derece göz alıcısınız. Güzellik tabiatça insanı çeker; gençlik de nefsine hâkim olamamaya kolayca kayar.

36

ἡδονῇ δ’ ἁλωτὸν ἄνθρωπος, καὶ μάλιστα συνουσίᾳ τῇ πρὸς γυναῖκα. διαπρεπέσταται δ’ ἐστέ· καὶ φύσει μὲν ἀγωγὸν τὸ κάλλος, ἡ δὲ νεότης εἰς ἀκρασίαν εὐόλισθον.

37Fahişelik ya da zina adlarından, utanç getirecek diye korkmayın; işten doğacak yararları onlara karşı koyun. O yararlar sayesinde bir günlük şerefsizliği, yaşlanmayan ve bitmeyen bir şana çevireceksiniz. Bedenlerinizi yalnız görünüşte, düşmana karşı bir oyun ve savaş hilesi olarak teslim edecek, psykhēlerinizi ise bakire tutacaksınız; bu bakire psykhēlerle geleceğe dair iffetinizi de mühürleyeceksiniz.

37

ἑταιρήσεως ἢ μοιχείας ὀνόματα μὴ δείσητε ὡς αἰσχύνην ἐποίσοντα, τὰς ἐκ τοῦ πράγματος ὠφελείας ἀντιτιθεῖσαι, δι’ ἃς τὰς ἐφ’ ἡμέραν ἀδοξίας μεθαρμόσεσθε εἰς ἀγήρω καὶ ἀτελεύτητον εὔκλειαν, τὰ μὲν σώματα ὅσα τῷ δοκεῖν προέμεναι, σόφισμα κατ’ ἐχθρῶν καὶ στρατήγημα, παρθένους δὲ τὰς ψυχὰς διαφυλάττουσαι, αἷς καὶ τὴν πρὸς τὸ μέλλον ἁγνείαν ἐπισφραγιεῖσθε.

38Bu savaş, erkekler eliyle değil kadınlar eliyle kazanıldığı için eşi görülmemiş bir ün kazanacak. Kabul ediyoruz, biz erkekler yenileceğiz, çünkü savaşa dair her şeyde karşımızdakiler bizden üstündür. Ama siz kadınlar zaferi eksiksiz kazanacak, üstelik en büyük iyiliğe, tehlikesiz kahramanlıklara ereceksiniz. Çünkü kan dökmeden, hatta ter bile dökmeden, ilk görünüşte, sadece görünmekle üstün geleceksiniz.”

38

καὶ καινότατον ὁ πόλεμος οὗτος ἕξει κλέος διὰ γυναικῶν ἀλλ’ οὐ δι’ ἀνδρῶν κατορθωθείς· τὸ μὲν γὰρ ἡμέτερον, ὁμολογοῦμεν, γένος οὗ γενήσεται ἧττα, διὰ τὸ πᾶσι τοῖς εἰς μάχην τοὺς ἀντιπάλους ἐπικυδεστέρους εἶναι, τὸ δ’ ὑμέτερον παντελῶς τὴν νίκην οἴσει καί, τὸ μέγιστον ἀγαθόν, τὰς δίχα κινδύνων ἀριστείας· ἀναιμωτὶ γάρ, μᾶλλον δὲ καὶ ἀκονιτί, κατὰ τὴν πρώτην φαντασίαν αὐτὸ μόνον ὀφθεῖσαι περιέσεσθε.“

39Bunu duyan kadınlar razı oldular. Temiz bir hayatı rüyalarında bile görmemiş, doğru bir terbiyenin tadını almamışlardı; öteden beri de sahte bir itidal tavrı takınıp duruyorlardı. Pahalı giysiler, gerdanlıklar ve bir kadının süslenmek için kullandığı başka ne varsa hepsiyle donandılar, tabiattan gelen güzelliklerini de özenle daha alımlı hâle getirdiler; çünkü ortadaki iş küçük değildi: avlanmamış gençleri avlamaktı. Sonra ortaya çıktılar.

39

ταῦτ’ ἀκούσασαι, καθαροῦ βίου μηδ’ ὄναρ ᾐσθημέναι, παιδείας ὀρθῆς ἄγευστοι, συναινοῦσιν, ἅτε πεπλασμένον ἦθος σωφροσύνης τὸν ἄλλον χρόνον καθυποκρινάμεναι, καὶ πολυτελέσιν ἐσθῆσι καὶ ὅρμοις καὶ οἷς ἄλλοις εἴωθε διακοσμεῖσθαι γυνὴ πᾶσιν ἀσκηθεῖσαι καὶ τὸ ἐκ φύσεως κάλλος εὐμορφότερον ταῖς ἐπιμελείαις ἀπεργασάμεναι — τὸ γὰρ ἀγώνισμα οὐ μικρὸν ἦν, θήρα νέων ἀθηράτων — εἰς τοὐμφανὲς προέρχονται.

40Gençlerin yanına varınca, fahişe bakışlarıyla, cilveli lakırdılarla, edepsiz duruş ve hareketlerle onların akılsız kesimini, dengesiz ve yerinde durmayan karakterleri yemlediler. Bedenlerini utanca bulayarak yanlarına gelenlerin psykhēlerini oltaya taktılar; onları elle yapılmış putlara, kurban sayılmayacak kurbanlara ve hiçbir barış getirmeyen sunulara çağırdılar ve bir olan ve gerçekten var olan Tanrı'ya kulluktan uzaklaştırdılar.

40

καὶ πλησίον γενόμεναι βλέμμασιν ἑταιρικοῖς καὶ στωμυλίᾳ λόγων καὶ σχέσεσι καὶ κινήσεσιν ἀκολάστοις δελεάζουσι τῆς νεότητος τὴν ὀλιγόφρονα μοῖραν, ἀνερμάτιστα καὶ ἀνίδρυτα ἤθη· καὶ διὰ τῆς τῶν σωμάτων αἰσχύνης ἀγκιστρευσάμεναι τὰς ψυχὰς τῶν συνελθόντων, ἐπὶ θυσίας ἀθύτους καὶ σπονδὰς ἀσυμβάτους καλέσασαι τῶν χειροκμήτων, ἀλλοτριοῦσι τῆς τοῦ ἑνὸς καὶ ὄντως ὄντος θεραπείας θεοῦ.

41Kadınlar bu işi başarınca kendi erkeklerine müjdeyi verdiler. Pek sağlam olmayanlardan başkalarını da kendilerine çekeceklerdi; ama iyilik eden ve merhametli Tanrı bu felakete acıdı. Aklını yitirenleri —sayıları yirmi dört bindi— bekletmeden cezalandırdı; böylece bir selin önünde sürüklenip boğulma tehlikesine düşenleri korkuyla uyarıp geri çekti.

41

τοῦτο διαπραξάμεναι τοῖς ἀνδράσιν εὐαγγελίζονται· καὶ ἔμελλον ἂν καὶ ἄλλους ἐπισπᾶσθαι τῶν μὴ σφόδρα βεβαίων, εἰ μὴ τοῦ πάθους λαβὼν οἶκτον ὁ εὐεργέτης καὶ ἵλεως θεὸς ἀνυπερθέτῳ κολάσει τῶν ἀπονοηθέντων — ἦσαν δὲ τέσσαρες πρὸς ταῖς εἴκοσι χιλιάδες — ὥσπερ ὑπὸ χειμάρρου κατακλυσθῆναι κινδυνεύσαντας ἀνεχαίτισε φόβῳ νουθετήσας.

42Kavmin önderi, dindarlığa dair öğretileri onların kulaklarına döküp emri altındakilerin psykhēlerini bunlara yöneltti. Sonra her oymaktan en seçkin bin adamı seçip asker yazdı; Midyanlıların kadınlar aracılığıyla kurdukları tuzağın hesabını soracaktı. Midyanlılar bütün kalabalığı en yüce dindarlıktan aşağı düşürüp mahvetmeyi ummuşlar, ama yalnız sözü edilenleri mahvedebilmişlerdi.

42

ὁ δὲ τοῦ ἔθνους ἡγεμὼν ἐπαντλῶν τοῖς ὠσὶ τὰ ὑπὲρ εὐσεβείας δόγματα καὶ τὰς ψυχὰς τῶν ὑπηκόων τούτοις ἐπάγων ἐκ φυλῆς ἑκάστης χιλίους ἄνδρας ἀριστίνδην ἐπιλέξας καταλέγει, δίκας ἀναπράξων τῆς ἐνέδρας, ἣν ἐμηχανήσαντο διὰ τῶν γυναικῶν, ἐλπίσαντες μὲν ἅπασαν τὴν πληθὺν ἄνωθεν ἐξ ἄκρας ὁσιότητος καταβαλόντες διαφθεῖραι, μόνους

43Seçilen askerler sayıca az oldukları hâlde on binlerce kişinin karşısına dikildiler. Tecrübeyi gözüpeklikle birleştirdiler; her biri tek başına bir bölük gibiydi. Sık saflara hor görerek saldırdılar, önlerine çıkanı öldürdüler; sıkış tıkış duran kümeleri de, boşalan safları doldurmak için pusuda bekleyenleri de yok ettiler. Öyle ki ilk saldırıda on binlercesini yere serdiler, karşılarına dikilen gençlerden hiçbirini sağ bırakmadılar. Erkeklerin dinsiz düşüncelerine ortak olan kadınları da öldürdüler; kızları ise masum yaşlarına acıyıp esir aldılar.

43

δὲ τοὺς λεχθέντας δυνηθέντες. οἱ δὲ πρὸς πολλὰς μυριάδας ὀλίγος ἀριθμὸς ἀντιταχθέντες, ἐμπειρίαις ἅμα καὶ εὐτολμίαις χρώμενοι, καθάπερ αὐτός τις ἕκαστος ὅμιλος ὤν, καταφρονητικῶς πυκναῖς ἐπιτρέχοντες ταῖς φάλαγξι καὶ τοὺς ἐν ποσὶν ἀναιροῦντες ἠρήμουν τὰ βύζην συνεστηκότα στίφη καὶ ὅσα ἐφήδρευε πρὸς ἀναπλήρωσιν τῶν κενουμένων τάξεων, ὡς αὐτοβοεὶ πολλὰς μυριάδας καταστορέσαι καὶ μηδένα τῆς ἀντιταχθείσης νεότητος ἀπολιπέσθαι· κτείνουσι δὲ καὶ γυναῖκας τὰς συνεπιγραψαμένας ἀνδρῶν γνώμαις ἀνοσίοις, ζωγρήσαντες παρθένους, ἄκακον ἡλικίαν οἰκτισάμενοι.

44Böyle bir savaşı kazandıkları hâlde kendilerinden tek kişi bile kaybetmediler. Savaşa kaç kişi ve nasıl çıktılarsa, o kadar ve öyle, yarasız ve eksiksiz döndüler; hatta doğrusunu söylemek gerekirse, iki kat güçlenmiş olarak döndüler, çünkü zaferin sevinci onlara öncekinden az olmayan bir kuvvet katmıştı.

44

καὶ τοσοῦτον πόλεμον κατορθώσαντες οὐδένα τῶν ἰδίων ἀπέβαλον, ἀλλ’ ὁπόσοι καὶ ὁποῖοι προῆλθον εἰς τὴν μάχην ἐπανῄεσαν ἄτρωτοι καὶ ὁλόκληροι, μᾶλλον δέ, εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, μετὰ διπλασίονος ῥώμης· ἡ γὰρ ἐκ τοῦ νικῆσαι χαρὰ τῆς προτέρας οὐκ ἐλάττονα τὴν ἰσχὺν ἀπειργάσατο.

45Bunun tek sebebi, dindarlık uğruna verilen mücadeleyi tehlikeyi göze alarak hevesle üstlenmeleriydi. Böyle bir mücadelede Tanrı da onların önünde savaşır. O yenilmez bir yardımcıdır: akıllara iyi kararlar telkin eder, bedenlere en zorlu yiğitliği yerleştirir.

45

αἴτιον δὲ οὐδὲν ἦν τούτων ἕτερον ἢ τὸ σπουδάσαι φιλοκινδύνως τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶνα ἄρασθαι, ἐν ᾧ καὶ προαγωνίζεται θεός, ἀήττητος ἐπικουρία, βουλὰς μὲν ἀγαθὰς ταῖς διανοίαις ὑφηγούμενος, ἀλκὴν δὲ τοῖς σώμασι κραταιοτάτην ἐντιθείς.

46Tanrı'nın onlarla birlikte savaştığının kanıtı da şudur: az sayıda kişi on binlercesini yendi; düşmanlardan hiçbiri kaçamadı, dostlardan ise hiçbiri ölmedi, ne sayıları ne de bedenlerinin gücü azaldı.

46

πίστις δὲ τῆς ἐκ θεοῦ συμμαχίας τό τε ὑπ’ ὀλίγων πολλὰς μυριάδας ἁλῶναι καὶ τὸ μηδένα μὲν τῶν ἐχθρῶν διαφυγεῖν, μηδένα δὲ τῶν φίλων ἀναιρεθῆναι μήτε ἀριθμὸν μήτε σώματος δύναμιν ἐλαττωθέντων.

47Bu yüzden kanun koyucu öğütlerinde şöyle der: “Adaleti, dindarlığı ve öteki aretēleri gözetirsen, savaş görmeden, baştan sona barış içinde bir hayat süreceksin. Savaş çıkarsa da düşmanlarına kolayca üstün geleceksin, çünkü iyileri bütün gücüyle korumayı kendine iş edinmiş olan Tanrı, görünmeden ordunun başında olacak.

47

ὅθεν ἐν τοῖς προτρεπτικοῖς φησιν· ἐὰν δικαιοσύνην καὶ ὁσιότητα καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἐπιτηδεύῃς, βίον ἀπόλεμον βιώσῃ καὶ εἰς ἅπαν εἰρηνικόν, ἢ ἐνστάντος πολέμου ῥᾳδίως τῶν ἐχθρῶν περικρατήσεις, θεοῦ στραταρχοῦντος ἀοράτως, ᾧ δι’ ἐπιμελείας ἐστὶ τοὺς ἀγαθοὺς σῴζειν ἀνὰ κράτος.

48Öyleyse yaya ve atlı, iyi silahlanmış bir ordu on binlerle üstüne yürüse de, sarp ve elverişli yerleri önceden tutup araziye hâkim olsalar da, bol bol donatılmış olsalar da korkuya kapılıp yılma; onların bolca sahip olduğu her şeyden, yani müttefikten, silahtan, elverişli mevziden ve donatımdan yoksun olsan bile.

48

μήτ’ οὖν ἐὰν πολλαῖς μυριάσιν ἐπιτρέχωσιν ὁ πεζὸς ὁμοῦ καὶ ἱππότης στρατὸς εὐοπλοῦντες μήτε ἐὰν ἐρυμνὰ καὶ ἐπίμαχα προκαταλαβόμενοι χωρία τοποκρατῶσι μήτε ἐὰν ἀφθόνοις παρασκευαῖς χορηγῶνται, καταπλαγεὶς δείσῃς, κἂν ἁπάντων ἀπορῇς ὧν ἄγουσι περιουσίαν ἐκεῖνοι, συμμάχων, ὅπλων, τόπων εὐκαιρίας, παρασκευῶν·

49Her türlü malla dolu bir yük gemisini ansızın esen bir rüzgâr nasıl devirip parçalarsa, o güçler de çoğu zaman öyle birden devrilip dağılmıştır. Oysa yoksul ve cılız olanlara Tanrı, kuraklıktan ve yağmursuzluktan kapanmış başaklara çisenti ve kar yağdırır gibi kurtarıcı güçler bahşeder; böylece doğrulup tam olgunluğa ererler.”

49

ἐκεῖνα γὰρ ὥσπερ ὁλκάδα πεπληρωμένην παντοίων ἀγαθῶν πολλάκις ἐπιπεσὼν ἄνεμος ἐξαίφνης ἀνέτρεψε καὶ κατέλυσε, τοῖς δ’ εὐτελέσι καὶ λυπροῖς ὥσπερ ἀστάχυσιν ἤδη μεμυκόσιν ἐξ αὐχμοῦ καὶ ἀνομβρίας ἐπιψεκάζων καὶ ἐπινίφων ὁ θεὸς τὰς σωτηρίους δυνάμεις ἐμπαρέσχεν ἀνεγερθῆναί τε καὶ τελειογονῆσαι.

50Buradan açıkça anlaşılıyor ki adil olana ve dindarlığa sarılmak gerekir. Çünkü Tanrı'yı kendine barışık bulanlar son derece mesut, düşman bulanlar ise son derece bedbahttır. Cesaret hakkında şimdilik bu kadarı yeter.

50

ἐξ οὗ δῆλον, ὅτι δεῖ τοῦ δικαίου καὶ ὁσίου περιέχεσθαι· οἷς μὲν γὰρ τὸ θεῖον ἔνσπονδον, ἄκρως εὐδαίμονες, οἷς δὲ ἐχθρόν, ἐσχάτως κακοδαίμονες. τοσαῦτα καὶ περὶ ἀνδρείας εἰς τὸ παρὸν ἀποχρώντως λελέχθω.

51İnsanseverlik Üzerine

Şimdi sırada, dindarlığın en yakın akrabası, gerçekten kız kardeşi ve ikizi olan insanseverliği incelemek var. Kanunların peygamberi insanseverliğe, bilmem başka kimse onun kadar tutkun olmuş mudur, öyle tutkundu; çünkü onun dindarlığa çıkan geniş bir yol, adeta bir ana cadde olduğunu biliyordu. Emri altındaki herkesi birlik ve dayanışma için yüreklendirip birbirine kenetledi; kendi hayatını da, kopya edilecek bir ilk resim gibi, güzel bir örnek olarak bir taşa kazıyıp herkesin gözü önüne dikti.

51

Περὶ φιλανθρωπίας. Τὴν δ’ εὐσεβείας συγγενεστάτην καὶ ἀδελφὴν καὶ δίδυμον ὄντως ἑξῆς ἐπισκεπτέον φιλανθρωπίαν, ἧς ἐρασθεὶς ὡς οὐκ οἶδ’ εἴ τις ἕτερος ὁ προφήτης τῶν νόμων — ὁδὸν γὰρ οἷα λεωφόρον ἄγουσαν ἐφ’ ὁσιότητα ταύτην ἠπίστατο — τοὺς ὑπ’ αὐτὸν ἅπαντας ἤλειφε καὶ συνεκρότει πρὸς κοινωνίαν, παράδειγμα καλὸν ὥσπερ γραφὴν ἀρχέτυπον στηλιτεύσας τὸν ἴδιον βίον.

52Gençliğinin ilk yıllarından yaşlılığına kadar her bir insanın ve bütün insanların bakımı ve gözetimi için yaptıklarını daha önce Musa'nın hayatı üzerine yazdığım iki kitapta anlattım. Ama hayatının sonunda başardığı bir iki şeyi anmaya değer. Çünkü bunlar, Tanrı'nın damgasını taşıyan psykhēsine bozulmadan kazınmış, kesintisiz ve hiç aralıksız süren yüksek ahlakının örnekleridir.

52

τὰ μὲν οὖν ἐκ πρώτης ἡλικίας ἄχρι γήρως εἰς ἐπιμέλειαν καὶ κηδεμονίαν ἑνὸς ἑκάστου καὶ πάντων ἀνθρώπων πεπραγμένα αὐτῷ δεδήλωται πρότερον ἐν δυσὶ συντάξεσιν, ἃς ἀνέγραψα περὶ τοῦ βίου Μωυσέως. ἑνὸς δὲ ἢ δυοῖν ὧν ἐπὶ τελευτῇ κατώρθωσεν ἄξιόν ἐστιν ἐπιμνησθῆναι· δείγματα γάρ ἐστι τῆς συνεχοῦς καὶ ἀδιαστάτου καλοκἀγαθίας, ἣν ἀσύγχυτον ἐνεσφραγίσατο τῇ ψυχῇ χαρακτῆρι θείῳ τυπωθείσῃ.

53Ölümlü hayatının süresi dolmak üzereyken ve buradan göçeceğini açık vahiylerle öğrendiğinde, krallardan ya da sıradan insanlardan hiçbirini taklit etmedi; onların tek gayreti, tek duası arkalarında mirasçı çocuklar bırakmaktır. İki oğlu olduğu hâlde yönetimi ikisinden birine bile bırakmadı; akrabalık sevgisine, yakınlarına düşkünlüğe yenik düşmedi. Oğulları hakkında şüpheler varsa bile, iyi ve soylu yeğenlerden yana sıkıntısı yoktu; bunlar aretēlerinin ödülü olarak en yüksek rahipliğe erişmişlerdi.

53

ἐπειδὴ γὰρ ἡ προθεσμία τῆς θνητῆς ζωῆς ἔμελλεν αὐτῷ περατοῦσθαι καὶ λογίοις ἀριδήλοις ἔγνω τὴν ἐνθένδε μετανάστασιν, οὐδένα τῶν ἄλλων ἢ βασιλέων ἢ ἰδιωτῶν ἐμιμήσατο, οἷς μία σπουδή τε καὶ εὐχὴ κληρονόμους παῖδας καταλιπεῖν, ἀλλὰ καίτοι πατὴρ γεγονὼς δυοῖν υἱοῖν οὐδετέρῳ τὴν ἀρχὴν ἀπέλιπεν ἡττηθεὶς εὐνοίας συγγενικῆς καὶ πάθους φιλοικείου· καίτοι, εἰ καὶ τὰ τῶν τέκνων δι’ ὑποψιῶν ἦν, ἀλλ’ ἀδελφιδῶν γοῦν οὐκ ἠπόρει καλῶν κἀγαθῶν, οἳ γέρας ἀρετῆς ἔσχον τὴν ἀνωτάτω ἱερωσύνην.

54Ama belki onları kutsal hizmetten çekip almayı doğru bulmadı; ya da akla yatkın olanı düşündü: aynı kişilerin hem rahipliği hem krallığı iyi idare edebilmesi imkânsızdır, çünkü biri Tanrı'ya kulluğu, öteki insanların gözetimini üstlenir. Belki de kendini böyle büyük bir işte karar verecek kişi olmaya layık görmedi. Çünkü yönetmeye tabiatça yatkın olanı sınayıp seçmek işlerin en büyüğüdür, neredeyse ilahi bir gücün işidir; bir insanın karakterini kolayca görebilen yalnız o güçtür.

54

ἀλλ’ ἴσως ἢ μεθέλκειν αὐτοὺς ἀπὸ τῆς θείας λειτουργίας οὐκ ἐδοκίμασεν ἢ καὶ ὅπερ εἰκὸς ἐνενόησεν, ὅτι ἀμήχανον τοὺς αὐτοὺς δύνασθαι καλῶς ἀμφοῖν ἐπιτροπεύειν, ἱερωσύνης τε καὶ βασιλείας, ὧν ἡ μὲν ἐπαγγέλλεται θεοῦ θεραπείαν, ἡ δ’ ἀνθρώπων ἐπιμέλειαν. ἴσως δὲ καὶ κριτὴν αὑτὸν οὐκ ἠξίωσε γενέσθαι πράγματος μεγάλου· μέγιστον δ’ ἐστὶ τὸν εὖ πεφυκότα πρὸς ἀρχὴν δοκιμάσαι καὶ σχεδὸν θείας δυνάμεως, ᾗ μόνῃ καθορᾶν ἦθος ἀνθρώπου ῥᾴδιον.

55Söylediğimin en açık kanıtı şudur. Musa'nın neredeyse ilk gençliğinden beri bir dostu ve yakını vardı; adı Yeşu idi. Bu dostluğu, başka insanlar arasında görülen sebeplerin hiçbiri değil, göksel, saf ve gerçekten ilahi olan aşk kurmuştu; her aretē o aşktan doğar. Yeşu onunla aynı çatı altında yaşar, aynı sofrayı paylaşırdı; yalnız Musa ilahi bir coşkuya kapılıp kehanette bulunurken yalnız kalması emredildiğinde ondan ayrılırdı. Öteki hizmetlerde de ona herkesten üstün biçimde hizmet ederdi; adeta bir yardımcı gibi yönetim işlerini onunla birlikte yürütürdü.

55

πίστις δὲ σαφεστάτη τοῦ δηλουμένου γένοιτ’ ἂν ἥδε. φίλος ἦν αὐτῷ καὶ γνώριμος σχεδὸν ἐκ πρώτης ἡλικίας γενόμενος, Ἰησοῦς ὄνομα, οὗ τὴν φιλίαν προὐξένησεν οὐδὲν τῶν παρὰ τοῖς ἄλλοις εἰωθότων, ἀλλ’ ἔρως ὁ οὐράνιος καὶ ἀκήρατος καὶ θεῖος ὄντως, ἐξ οὗ πᾶσαν ἀρετὴν φύεσθαι συμβέβηκεν· οὗτος ὁμωρόφιος καὶ ὁμοδίαιτος ἦν αὐτῷ, πλὴν ὁπότε ἐπιθειάσαντι καὶ χρησμῳδουμένῳ προσταχθείη μόνωσις· ὑπηρέτει μέντοι καὶ τὰς ἄλλας ὑπηρεσίας ἀεὶ διαφερόντως τῷ πλήθει, μόνον οὐχ

56

ὕπαρχος ὢν καὶ τὰ τῆς ἡγεμονίας συνδιοικῶν. ἀλλὰ καίτοι βάσανον ἀκριβῆ λαβὼν ἐκ μακρῶν χρόνων τῆς ἔν τε λόγοις καὶ ἔργοις καλοκἀγαθίας αὐτοῦ καὶ — τὸ ἀναγκαιότατον. — εὐνοίας τῆς πρὸς τὸ ἔθνος, οὐδὲ τοῦτον ᾠήθη χρῆναι καταλιπεῖν διάδοχον, δεδιὼς μή ποτε ψευδοδοξῇ νομίζων ἀγαθὸν τὸν οὐκ ὄντα πρὸς ἀλήθειαν, ἐπειδὴ τὰ κριτήρια τῆς ἀνθρωπίνης γνώμης ἀμυδρὰ καὶ ἀβέβαιά πως εἶναι πέφυκεν.

57Musa uzun yıllar boyunca onun sözlerindeki ve davranışlarındaki yüksek ahlakı ve —en önemlisi— kavmine bağlılığını titizlikle sınamış olduğu hâlde, onu bile halefi olarak bırakması gerektiğini düşünmedi. Gerçekte iyi olmayanı iyi sanarak yanılmaktan korkuyordu; çünkü insan yargısının ölçütleri tabiatları gereği bulanık ve bir ölçüde güvenilmezdir.

Bu yüzden kendine güvenmeyip, görünmeyen psykhēyi gözeten ve aklı tam olarak görebilen tek varlık olan Tanrı'ya yalvarıp yakardı: yönetime en uygun olanı, emri altındakilere bir baba gibi bakacak kişiyi, en iyileri arasından O seçsin. Temiz ellerini, mecazlı bir deyişle bakire ellerini göğe kaldırıp şöyle dedi:

57

ὅθεν οὐ προπιστεύων ἑαυτῷ ποτνιᾶται καὶ καθικετεύει τὸν ἀοράτου ψυχῆς ἔφορον θεόν, ᾧ μόνῳ διάνοιαν ἔξεστιν ἀκριβῶς θεωρεῖν, ἀριστίνδην ἑλέσθαι τὸν ἐπιτηδειότατον εἰς ἡγεμονίαν, ὃς οἷα πατὴρ ἐπιμελήσεται τῶν ὑπηκόων· καὶ τὰς καθαρὰς καὶ ὡς ἂν εἴποι τις τροπικώτερον παρθένους χεῖρας ἀνατείνας εἰς οὐρανόν φησιν·

58“Ruhların ve bütün bedenlerin Tanrısı Rab, bu kalabalığın başına bir adam atasın; onu gözetip koruyacak, kusursuzca önderlik edecek bir çoban; ta ki kavim, başında yol gösteren olmayan dağınık bir sürü gibi çürüyüp gitmesin.”

58

„ἐπισκεψάσθω κύριος ὁ θεὸς τῶν πνευμάτων καὶ πάσης σαρκὸς ἄνθρωπον ἐπὶ τῆς πληθύος, εἰς ἐπιμέλειαν καὶ προστασίαν ποιμένα ὃς ἀνυπαιτίως ἀφηγήσεται, ἵνα μὴ γένηται σαθρὸν τὸ ἔθνος οἷα ποίμνη σπορὰς ἀγελάρχην οὐκ ἔχουσα.“

59O zaman bu duayı işitenlerden kim şaşırıp şöyle demezdi: “Ne diyorsun efendim? Senin öz oğulların, yeğenlerin yok mu? Yönetimi en çok oğullarına bırakmalısın, çünkü tabiatça ilk mirasçılar onlardır; onları uygun görmüyorsan hiç değilse yeğenlerine bırak.

59

καίτοι τίς οὐκ ἂν κατεπλάγη τῶν τότε τῆς εὐχῆς ἀκούσας, „τί φῄς“ εἰπών „ὦ δέσποτα; οὐκ εἰσὶ μέν σοι γνήσιοι παῖδες, οὐκ εἰσὶ δ’ ἀδελφιδοῖ; μάλιστα μὲν τοῖς υἱοῖς — κληρονόμοι γὰρ οὗτοι φύσει πρῶτοι — κατάλιπε τὴν ἀρχήν, εἰ δ’ ἀποδοκιμάζεις, τοῖς γοῦν ἀδελφιδοῖς.

60Kavmi en yakın akrabalarına, en yakınlarına tercih edip onları da uygun bulmuyorsan, kusursuz bir dostun var; her şeyi bilen sana, aretēsinin eksiksiz olduğunu sınanarak göstermiştir. Seçim soya göre değil de yüksek ahlaka göre yapılıyorsa, neden onu uygun bulmuyorsun?”

60

εἰ δὲ καὶ τούτους ἀνεπιτηδείους ὑπείληφας τὸ ἔθνος προκρίνων τῶν συγγενεστάτων καὶ οἰκειοτάτων, ἀλλ’ ἔστι γέ σοι φίλος ἄμεμπτος βάσανον ἀρετῆς τελείας δεδωκώς σοι τῷ πανσόφῳ· τί δὴ τοῦτον, εἰ μὴ γένους ἀλλὰ καλοκἀγαθίας ἡ αἵρεσίς ἐστιν, οὐκ ἀξιοῖς δοκιμάζειν;“

61Ama Musa şöyle cevap verecektir: “Her şeyde Tanrı'yı hakem tutmak doğrudur, hele büyük işlerde; çünkü bu işlerin iyi ya da kötü gitmesi sayısız insanı saadete ya da bunun tersine, bedbahtlığa götürür. Yönetimden daha büyük hiçbir şey yoktur; savaşta da barışta da şehirlerin ve ülkelerin bütün işleri ona emanet edilmiştir. İyi bir deniz yolculuğu için hem sağlam bir yargıya hem de epistēmēye sahip iyi bir dümenci nasıl gerekliyse, tebaanın her yerde iyi kanunlarla yaşaması için de aynı şekilde çok bilge bir önder gerekir.

61

ἀλλ’ ἀποφανεῖται ὅτι „πάντων μὲν κριτὴν ποιεῖσθαι θέμις θεόν, διαφερόντως δὲ τῶν μεγάλων, ἐν οἷς τὸ εὖ γε ἢ χεῖρον μυρίους ὅσους εἰς εὐδαιμονίαν ἤγαγεν ἢ τοὐναντίον εἰς κακοδαιμονίαν. μεῖζον δ’ οὐδὲν ἀρχῆς, ᾗ τὰ πόλεων καὶ χωρῶν ὅσα κατὰ πόλεμον ἢ κατ’ εἰρήνην ἐπιτέτραπται· ὡς γὰρ πρὸς εὔπλοιαν ἀγαθοῦ καὶ τὴν γνώμην καὶ τὴν ἐπιστήμην δεῖ κυβερνήτου, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ πρὸς εὐνομίαν ὑπηκόων τῶν ἑκασταχοῦ χρεία πανσόφου τινὸς ἡγεμόνος.

62Bilgelik ise yalnız benim doğumumdan değil, bütün evrenin doğuşundan da eskidir. Onu değerlendirmek, Tanrı'dan ve ona hilesiz, temiz ve içten bir aşkla bağlı olanlardan başkasına ne yaraşır ne de mümkündür.

62

σοφίαν δὲ πρεσβυτέραν οὐ μόνον τῆς ἐμῆς γενέσεως ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ κόσμου παντὸς οὖσαν οὔτε θέμις οὔτε δυνατὸν ἄλλῳ τῳ κρίνειν ἀλλ’ ἢ τῷ θεῷ καὶ τοῖς ἀδόλως καὶ καθαρῶς καὶ γνησίως αὐτῆς ἐρῶσιν.

63Kendi tecrübemden öğrendim ki yönetime uygun görünen hiç kimseyi kendim sınayıp seçmemeliyim. Nitekim ben de kamu işlerinin gözetimini ve önderliğini ne kendi isteğimle seçtim ne de bir insan tarafından seçilerek aldım. Tanrı açık kehanetlerle ve apaçık sözlerle bana yönetmemi açıkça buyurup emrettiği hâlde, işin büyüklüğünü görüp yalvararak, yakararak geri durdum; ancak defalarca emredince korkup boyun eğdim.

63

ἐδιδάχθην δ’ ἀπ’ ἐμαυτοῦ μηδ’ ἄλλον τινὰ τῶν ἐπιτηδείων εἶναι δοκούντων εἰς ἀρχὴν δοκιμάσαι. τὴν γοῦν ἐπιμέλειαν καὶ προστασίαν τῶν κοινῶν οὔτ’ αὐτὸς ἐθελοντὴς εἱλόμην οὔθ’ ὑπ’ ἄλλου τινὸς ἀνθρώπων χειροτονηθεὶς ἔλαβον, ἀλλὰ καὶ τοῦ θεοῦ χρησμοῖς ἐναργέσι καὶ λογίοις ἀριδήλοις ἐμφανῶς θεσπίζοντος καὶ προστάττοντος ἄρχειν ἀνεδυόμην ἱκετεύων καὶ ποτνιώμενος, εἰς τὸ μέγεθος ἀφορῶν τοῦ πράγματος, ἕως, ἐπειδὴ πολλάκις ἐκέλευε, δείσας ἐπειθάρχησα.

64Öyleyse aynı izden gitmemek garip olmaz mı? Yönetime geçerken beni sınayan olarak Tanrı'ya başvurmuşken, halefin seçimini yine yalnız O'na bırakmamak, insan yargısını işe karıştırmak garip olmaz mı? Oysa bu yargı gerçeğe değil, olası olana daha yakındır. Üstelik bu önderlik sıradan bir kavim üzerinde değil, yeryüzündeki bütün kavimlerin en kalabalığı üzerinde olacaktır; öyle bir kavim ki en büyük görevi üstlenmiştir: bütün varlıkların yaratıcısı ve babası olan, gerçekten var olan Tanrı'ya yakarmak.

64

πῶς οὖν οὐκ ἄτοπόν ἐστι μὴ τοῖς αὐτοῖς ἴχνεσιν ἐπακολουθῆσαι καὶ χρησάμενον ὅτ’ ἔμελλον ἄρχειν δοκιμαστῇ θεῷ πάλιν ἐπ’ αὐτῷ μόνῳ θέσθαι τὴν χειροτονίαν τοῦ διαδόχου, μὴ συνεφαψαμένης ἀνθρωπίνης γνώμης, ᾗ τὸ εἰκὸς συγγενέστερόν ἐστι τοῦ ἀληθοῦς, ἄλλως τε καὶ τῆς προστασίας οὐκ ἐπὶ τῷ τυχόντι ἔθνει γενησομένης, ἀλλὰ πολυανθρωποτάτῳ μὲν τῶν ἁπανταχοῦ πάντων, ἐπάγγελμα δὲ ἐπαγγελλομένῳ μέγιστον, ἱκεσίαν τοῦ ὄντως ὄντος, ὅς ἐστι ποιητὴς τῶν ὅλων καὶ πατήρ;

65Çünkü en saygın felsefenin onunla uğraşanlara kazandırdığı şeyi, Yahudiler kanunları ve âdetleri sayesinde kazanırlar: bütün varlıkların en yüce ve en eski sebebinin epistēmēsini. Onlar yaratılmış tanrılara dair yanılgıyı reddetmişlerdir. Çünkü yaratılmış hiçbir varlık gerçekte tanrı değildir, yalnız kanaatte tanrıdır; en vazgeçilmez olandan, yani ebedîlikten yoksundur.”

65

ὅπερ γὰρ ἐκ φιλοσοφίας τῆς δοκιμωτάτης περιγίνεται τοῖς ὁμιληταῖς αὐτῆς, τοῦτο διὰ νόμων καὶ ἐθῶν Ἰουδαίοις, ἐπιστήμη τοῦ ἀνωτάτω καὶ πρεσβυτάτου πάντων αἰτίου, τὸν ἐπὶ τοῖς γενητοῖς θεοῖς πλάνον ἀπωσαμένοις· γενητὸς γὰρ οὐδεὶς ἀληθείᾳ θεός, ἀλλὰ δόξῃ μόνον, τὸ ἀναγκαιότατον ἀφῃρημένος, ἀιδιότητα.“

66Bu, Musa'nın bütün soydaşlarına karşı beslediği insanseverliğin ve sadakatin ilk ve en açık örneğidir. İkinci örnek de bundan geri kalmaz. Öğrencisi ve sevilmeye değer karakterinin taklitçisi Yeşu, ilahi ölçütlerle en iyi olarak yönetici seçildiğinde, Musa, başka biri olsa yapacağı gibi, oğulları ya da yeğenleri seçilmedi diye üzülmedi; tersine tarifsiz bir sevinçle doldu,

66

Τοῦτο μὲν δὴ πρῶτον ἐναργέστατον δεῖγμα τῆς πρὸς ἅπαν τὸ ὁμόφυλον αὐτοῦ φιλανθρωπίας καὶ πίστεως· ἕτερον δὲ τοῦ λεχθέντος οὐκ ἀποδέον. ἐπειδὴ γὰρ ἀριστίνδην ὁ φοιτητὴς αὐτοῦ καὶ μιμητὴς τῶν ἀξιεράστων ἠθῶν Ἰησοῦς ἄρχων ἐδοκιμάσθη κριτηρίοις θείοις, οὐχ ὥσπερ ἂν ἕτερος ἐπὶ τῷ μὴ τοὺς υἱοὺς ἢ τοὺς ἀδελφιδοῦς αἱρεθῆναι κατήφησεν, ἀλλὰ ὑποπλησθεὶς ἀλέκτου χαρᾶς,

67çünkü kavim her bakımdan en iyi bir yöneticiye kavuşacaktı; Tanrı'yı hoşnut edenin zorunlu olarak iyi ve soylu olduğunu biliyordu. Yeşu'nun sağ elinden tutup onu toplanmış kalabalığın önüne çıkardı. Kendi ölümünü hiç dert etmiyordu; eski sevinçlerine yenileri eklenmişti. Bunun bir sebebi, her türlü aretēnin içinde doyasıya tattığı eski mutlulukların anısıydı; bir sebebi de ölümlü hayattan ölümsüz hayata geçip ölümsüzleşeceği umuduydu. Psykhēsindeki huzurla yüzü ışıl ışıl, sevinç içinde şöyle dedi:

67

ὅτι μελλήσοι τὸ ἔθνος ἐπιτρόπῳ χρῆσθαι τὰ πάντα ἀρίστῳ — καλὸν γὰρ κἀγαθὸν ἐξ ἀνάγκης ᾔδει τὸν εὐάρεστον θεῷ —, λαβόμενος τῆς τούτου δεξιᾶς καὶ παραγαγὼν αὐτὸν εἰς ἠθροισμένον τὸ πλῆθος, μηδὲν περὶ τῆς αὑτοῦ τελευτῆς εὐλαβηθείς, ἀλλὰ ταῖς ἀρχαίαις εὐφροσύναις νέας ἑτέρας προσειληφὼς οὐ μόνον διὰ μνήμην τῶν πρότερον εὐπαθειῶν, αἷς κατακόρως διὰ παντὸς εἴδους ἀρετῆς ἐνετρύφησεν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐλπίδα τοῦ μέλλειν ἀθανατίζεσθαι μεταβαλὼν ἐκ φθαρτοῦ βίου εἰς ἄφθαρτον, ἱλαραῖς ὄψεσιν ἐκ τῆς κατὰ ψυχὴν εὐθυμίας φαιδρὸς καὶ γεγηθώς φησιν·

68“Benim için bedendeki hayattan ayrılma vakti geldi. Size önderlik etmekte yerime geçecek olan, Tanrı'nın seçtiği bu kişidir.” Ardından seçimle ilgili gelen vahiyleri hemen aktardı; onlar da bunlara inandılar.

68

„ἐμοὶ μὲν ἀπαλλάττεσθαι καιρὸς ἤδη τῆς ἐν σώματι ζωῆς· ὁ δὲ τῆς ὑμετέρας ἐπιτροπῆς διάδοχος οὗτός ἐστιν αἱρεθεὶς ὑπὸ θεοῦ“· καὶ τὰ χρησθέντα λόγια τῆς δοκιμασίας εὐθὺς ἐπεῖπεν, οἷς ἐπίστευσαν.

69Sonra Yeşu'ya dönüp ona yiğitçe davranmasını, iyi kararlar vermekte çok güçlü olmasını, iyi görüşler ileri sürüp verdiği kararları yılmaz ve sağlam bir akılla güzelce sonuna götürmesini öğütledi. Belki de öğüde ihtiyacı olmayan birine söylüyordu bunları; ama insanlara ve kavmine duyduğu sevgiyi içinde tutamıyordu. O sevginin bir bakıma dürtüsüyle, faydalı olacağını düşündüğü her şeyi açıkça ortaya koyuyordu.

69

καὶ πρὸς τὸν Ἰησοῦν ἀποβλέψας ἀνδραγαθίζεσθαι παραινεῖ καὶ σφόδρα ἰσχύειν ἐν ταῖς εὐβουλίαις, ἀγαθὰς μὲν γνώμας εἰσηγούμενον, ἀνενδότοις δὲ καὶ ἐρρωμένοις λογισμοῖς τὰ γνωσθέντα καλῶς τελειοῦντα. καὶ ταῦτ’ ἔλεγεν ἴσως οὐ δεομένῳ παραινέσεως, ἀλλὰ τὸ φιλάλληλον καὶ φιλοεθνὲς πάθος οὐ στέγων, ὑφ’ οὗ τρόπον τινὰ κεντριζόμενος ἃ συνοίσειν ἐνόμιζεν ἀπεγύμνου.

70Ayrıca halefini yüreklendirmesi, yönetimin ağırlığından korkmadan kavmin gözetimine büyük bir cesaretle sarılmasını sağlaması için ona vahiy de gelmişti. Bu, sonraki bütün önderler için bir ölçü ve kanun olsun diye yapıldı: Musa'yı ilk örnek olarak gözlerinin önünde tutsunlar, hiçbiri halefinden iyi öğütleri esirgemesin, tersine onların psykhēlerini tavsiyelerle, öğütlerle yüreklendirip güçlendirsinler.

70

ἦν δὲ καὶ χρησμὸς αὐτῷ παρακαλέσαι τὸν διάδοχον καὶ εὐθαρσέστατον ἀπεργάσασθαι πρὸς τὴν τοῦ ἔθνους ἐπιμέλειαν, τὸ βάρος μὴ καταδείσαντα τῆς ἀρχῆς, ἵνα τοῖς ἔπειτα γένηται κανὼν καὶ νόμος ἅπασιν ἡγεμόσι πρὸς ἀρχέτυπον παράδειγμα Μωυσῆν ἀποβλέπουσι καὶ μηδεὶς φθονῇ βουλευμάτων ἀγαθῶν τοῖς διαδόχοις, ἀλλ’ ὑποθήκαις καὶ παραινέσεσι τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἀλείφωσι καὶ συγκροτῶσι.

71Çünkü iyi bir adamın öğüdü, cesareti kırılmış olanları ayağa kaldırabilir; onları yükseltip zamanın ve olayların üstüne yerleştirir, içlerine soylu ve yılmaz bir yürek koyar.

71

δύναται γὰρ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ παραίνεσις ἀναπεπτωκότας ταῖς γνώμαις ἐγεῖραι καὶ διάρασα εἰς ὕψος ἐπάνω τῶν καιρῶν καὶ τῶν πραγμάτων ἱδρύσασθαι φρόνημα γενναῖον καὶ ἀκατάπληκτον ἐνθεῖσα.

72Musa tebaasına ve önderliğin mirasçısına uygun düşen sözleri söyledikten sonra Tanrı'yı bir şarkıyla övmeye başladı. Doğduğu günden yaşlılığına kadar alışılmış lütuflarla değil, yeni ve eşsiz lütuflarla kendisine iyilik edildiği için, bedenle süren hayatının son şükranını O'na sundu.

72

τὰ δὲ ἁρμόττοντα τοῖς τε ὑπηκόοις καὶ τῷ κληρονόμῳ τῆς ἡγεμονίας διαλεχθεὶς ἄρχεται τὸν θεὸν ὑμνεῖν μετ’ ᾠδῆς, τελευταίαν αὐτῷ βίου τοῦ μετὰ σώματος εὐχαριστίαν ἀποδιδούς, ἀνθ’ ὧν ἀπὸ γενέσεως ἄχρι γήρως καιναῖς καὶ οὐ ταῖς ἐν ἔθει χάρισιν εὐηργετεῖτο·

73Bunun için ilahi bir meclis topladı: evrenin unsurlarını ve kozmosu en çok bir arada tutan parçalarını, yani ölümlülerin ocağı olan yeri ve ölümsüzlerin evi olan göğü. Onların ortasında, her türlü ahenk ve uyumla ilahiler okudu;

73

καὶ συναγαγὼν ἄθροισμα θεῖον, τὰ στοιχεῖα τοῦ παντὸς καὶ τὰ συνεκτικώτατα μέρη τοῦ κόσμου, γῆν τε καὶ οὐρανόν, τὴν μὲν θνητῶν ἑστίαν, τὸν δὲ ἀθανάτων οἶκον, ἐν μέσοις τὰς ὑμνῳδίας ἐποιεῖτο διὰ παντὸς ἁρμονίας καὶ συμφωνίας εἴδους,

74ta ki insanlar da hizmet eden melekler de dinlesin. İnsanlar öğrenciler gibi dinleyecek, aynı şükran duygusunu öğreneceklerdi. Melekler ise gözetmenler gibi, kendi tecrübelerine göre şarkıda uyumsuz bir şey olup olmadığına bakacaklardı; aynı zamanda da inanamıyorlardı: bozulabilir bir bedene bağlanmış bir insan, güneş, ay ve öteki yıldızların kutsal korosu gibi, psykhēsini ilahi çalgıya, yani göğe ve bütün kozmosa akort edip onu musikiyle ahenklendirebilir miydi?

74

ἵνα κατακούσωσιν ἄνθρωποί τε καὶ ἄγγελοι λειτουργοί, οἱ μὲν ὡς γνώριμοι, πρὸς τὴν τῆς ὁμοίας εὐχαρίστου διαθέσεως διδασκαλίαν, οἱ δ’ ὡς ἔφοροι θεασάμενοι κατὰ τὴν σφῶν ἐμπειρίαν, μή τι τῆς ᾠδῆς ἐκμελές, καὶ ἅμα διαπιστοῦντες, εἴ τις ἄνθρωπος ὢν ἐνδεδεμένος σώματι φθαρτῷ δύναται τὸν αὐτὸν τρόπον ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ τῷ τῶν ἄλλων ἀστέρων πανιέρῳ χορῷ μεμουσῶσθαι τὴν ψυχὴν πρὸς τὸ θεῖον ὄργανον, τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν σύμπαντα κόσμον, ἁρμοσάμενος.

75Esirde dans eden koroya katılan bu kutsal sırlar rehberi, Tanrı'ya sunduğu şükran ilahilerine kavmine duyduğu içten sevginin duygularını kattı. Bunlar arasında eski günahlara dair azarlar, o anki duruma dair uyarılar ve akıl vermeler, gelecek için de güzel umutlarla dolu öğütler vardı; bu umutların ardından ister istemez uğurlu sonlar gelecekti.

75

ταχθεὶς δ’ ἐν τοῖς κατὰ τὸν αἰθέρα χορευταῖς ὁ ἱεροφάντης ἀνεκεράσατο ταῖς πρὸς θεὸν εὐχαρίστοις ὑμνῳδίαις τὰ γνήσια πάθη τῆς πρὸς τὸ ἔθνος εὐνοίας, ἐν οἷς ἦσαν ἔλεγχοι παλαιῶν ἁμαρτημάτων, αἱ πρὸς τὸν παρόντα καιρὸν νουθεσίαι καὶ σωφρονισμοί, παραινέσεις αἱ πρὸς τὰ μέλλοντα διὰ χρηστῶν ἐλπίδων, αἷς ἐπακολουθεῖν ἀναγκαῖον αἴσια τέλη.

76Dindarlıkla ve insanseverlikle adeta iç içe dokunmuş bu koro şarkılarını bitirince, ölümlü hayattan ölümsüz hayata geçmeye başladı. Kendisini oluşturan unsurların yavaş yavaş birbirinden ayrıldığını hissediyordu: bir istiridye kabuğu gibi etrafını saran beden soyuluyor, psykhē çıplak kalıyor ve buradan, tabiatına uygun olan göçü özlüyordu.

76

Ὡς δ’ ἐτέλεσε τὰς χορείας ὁσιότητι καὶ φιλανθρωπίᾳ τρόπον τινὰ συνυφασμένας, ἤρξατο μεταβάλλειν ἐκ θνητῆς ζωῆς εἰς ἀθάνατον βίον κἀκ τοῦ κατ’ ὀλίγον συνῃσθάνετο τῆς τῶν ἐξ ὧν συνεκέκρατο διαζεύξεως, τοῦ μὲν σώματος ὀστρέου δίκην ⟨περιπεφυκότος⟩ περιαιρουμένου, τῆς δὲ ψυχῆς ἀπογυμνουμένης καὶ τὴν κατὰ φύσιν ἐνθένδε ποθούσης μετανάστασιν.

77Sonra göç için hazırlığını yaptı. Ama kavmin bütün oymaklarını, oymak başlarını tek tek çağırarak uyumlu dualarla onurlandırmadan yeni yurduna doğru yola çıkmadı. Bu duaların yerine geleceğine inanmak gerekir; çünkü dua eden Tanrı'nın sevgilisiydi, Tanrı insanseverdi, kendileri için dua edilenler de soylu ve asil kimselerdi, en yüksek safta, bütün varlıkların yaratıcısı ve babası olan komutanın emrinde duruyorlardı.

77

εἶθ’ ἑτοιμασάμενος τὰ πρὸς ἔξοδον οὐ πρότερον ἐστείλατο τὴν ἀποικίαν ἢ τὰς τοῦ ἔθνους φυλὰς ἁπάσας εὐχαῖς ἐναρμονίοις [ἀριθμῷ δώδεκα] γερᾶραι διὰ τῆς τῶν φυλαρχῶν κατακλήσεως· ἃς ὅτι τελεσφορηθήσονται πιστευτέον· ὅ τε γὰρ εὐξάμενος θεοφιλὴς ὅ τε θεὸς φιλάνθρωπος ὑπὲρ ὧν τε αἱ αἰτήσεις εὐπατρίδαι καὶ εὐγενεῖς τὴν ἀνωτάτω τεταγμένοι τάξιν, ὑπὸ στρατάρχῃ τῷ ποιητῇ πάντων καὶ πατρί.

78[İstedikleri şeyler gerçek iyiliklerdi; bunların onlara yalnız ölümlü hayatta değil, psykhē etin bağından kurtulduğunda çok daha fazla nasip olmasını diliyordu.] Çünkü öyle görünüyor ki yalnız Musa, kavmin tamamının baştan beri ilahi olanla en zorunlu bir akrabalığı olduğunu, bu akrabalığın kan bağından çok daha gerçek olduğunu kavradı. Onları insan tabiatının alabileceği bütün iyiliklerin mirasçısı ilan etti: kendisinde olanları seve seve verdi, sahip olmadıklarını da vermesi için Tanrı'ya yalvardı. Biliyordu ki Tanrı'nın lütuf pınarları hiç kurumaz, ama herkese akıtılmaz, yalnız yalvaranlara akar. Yalvaranlar da yüksek ahlaka âşık olanlardır; bilgeliğe susamış bu insanların en kutsal pınarlardan su çekmesi caizdir.

78

[αἰτήσεις δ’ ἦσαν αἱ τῶν ἀληθινῶν ἀγαθῶν, οὐ μόνον ἐν τῷ θνητῷ ὅπως ὑπάρχωσιν αὐτοῖς βίῳ, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἐπὰν ἄνετος τοῦ τῆς σαρκὸς δεσμοῦ γένηται ἡ ψυχή.] μόνος γὰρ Μωυσῆς τὴν πρὸς τὰ θεῖα,

79

ὡς ἔοικεν, ἐξ ἀρχῆς τὸ σύμπαν ἔθνος ὑπολαβὼν ἔχειν ἀναγκαιοτάτην συγγένειαν, πολὺ γνησιωτέραν τῆς ἀφ’ αἵματος, πάντων ἀγαθῶν ὧν δὴ ἀνθρωπίνη φύσις χωρεῖ κληρονόμον ἀπέφηνεν, ἃ μὲν αὐτὸς εἶχεν, ἐξ ἑτοίμου διδούς, ἃ δὲ μὴ κέκτητο, τὸν θεὸν ἱκετεύων παρασχεῖν, εἰδὼς τὰς τῶν χαρίτων αὐτοῦ πηγὰς ἀενάους μὲν οὔσας, οὐ πᾶσι δ’ ἀνειμένας, ἀλλὰ μόνοις ἱκέταις· ἱκέται δ’ εἰσὶν οἱ καλοκἀγαθίας ἐρῶντες, οἷς ἀρύτεσθαι θέμις ἀπὸ τῶν ἱερωτάτων πηγῶν διψῶσι σοφίας.

80Kanun koyucunun hem iyi bir tabiata sahip olmanın talihiyle hem de kutsal vahiylerin rehberliğiyle gösterdiği insanseverliğin ve dayanışmanın örnekleri böylece anlatılmış oldu. Şimdi sonrakiler için koyduğu buyrukları da anlatmalıyız; hepsini değilse bile —bu kolay değil— hiç değilse onun düşüncelerine en yakın ve en akraba olanları.

80

Τὰ μὲν οὖν δείγματα τῆς τοῦ νομοθέτου φιλανθρωπίας καὶ κοινωνίας, ᾗ ἐχρήσατο καὶ δι’ εὐμοιρίαν φύσεως ἀγαθῆς κἀκ τῆς τῶν ἱερῶν λογίων ὑφηγήσεως, μεμήνυται. λεκτέον δὲ ἃ καὶ τοῖς ἔπειτα διετάξατο, εἰ καὶ μὴ πάντα — οὐ γὰρ ῥᾴδιον —, τὰ γοῦν ἀγχίσπορα καὶ ἐγγυτάτω τῶν ἐκείνου βουλευμάτων.

81Çünkü onun hakkaniyeti ve yumuşaklığı yalnız insanlarla ilişkilerde kalmaz; bunu cömertçe saçar, bolca akıtır, akılsız hayvanların tabiatına ve bahçe ağaçlarının türlerine kadar uzatır. Her biri hakkında koyduğu kanunları sırayla, insanlardan başlayarak anlatmalıyız.

81

τὸ γὰρ ἐπιεικὲς καὶ ἥμερον οὐκ ἐν ταῖς πρὸς ἀνθρώπους αὐτὸ μόνον ἱδρύεται κοινωνίαις, ἀλλ’ ἐπιδαψιλευόμενος ἀναχεῖ πλουσίως αὐτὸ καὶ τείνει πρός τε τὰς τῶν ἀλόγων ζῴων φύσεις καὶ πρὸς τὰς τῶν ἡμέρων δένδρων ἰδέας. ἃ δὲ περὶ ἑκάστων ἐνομοθέτησε, λεκτέον ἐν μέρει τὴν ἀρχὴν ποιησάμενον ἀπ’ ἀνθρώπων.

82Kanun koyucu, kardeşe faizle borç vermeyi yasaklar. Kardeş derken yalnız aynı anne babadan doğanı değil, aynı şehirden ve aynı soydan olan herkesi kasteder. Sürülerden yavru toplar gibi paradan da “yavru”, yani faiz toplamayı doğru bulmaz.

82

Ἀπαγορεύει τοίνυν ἀδελφῷ δανείζειν, ἀδελφὸν ὀνομάζων οὐ μόνον τὸν ἐκ τῶν αὐτῶν φύντα γονέων, ἀλλὰ καὶ ὃς ἂν ἀστὸς καὶ ὁμόφυλος ᾖ, τόκους ἐπὶ χρήμασιν οὐ δικαιῶν ἐκλέγειν ὡς ἀπὸ θρεμμάτων ἔγγονα.

83Ama bu yüzden geri durmamalarını, gönülsüzce yardım etmemelerini de öğütler. Açık elle ve açık gönülle davranmalarını, mümkünse ihtiyacı olanlara bağışta bulunmalarını ister; düşünmeleri gerekir ki bağış da bir bakıma borçtur, alan kişi onu daha iyi bir zamanda, zorlanmadan, kendi isteğiyle ödeyecektir. Bağışlamak istemiyorlarsa hiç değilse büyük bir hazırlık ve istekle ödünç versinler, anaparadan fazlasını geri almamak üzere.

83

καὶ προτρέπει μὴ διὰ τοῦτ’ ἀναδύεσθαι καὶ συμβάλλειν ὀκνηρότερον, ἀλλ’ ἀνειμέναις χερσὶ καὶ γνώμαις μάλιστα μὲν χαρίζεσθαι τοῖς δεομένοις, λογιζομένους ὅτι καὶ ἡ χάρις τρόπον τινὰ δάνειόν ἐστιν, ἀποδοθησόμενον ἐν καιρῷ βελτίονι ⟨ἄνευ⟩ ἀνάγκης ἑκουσίῳ διαθέσει τοῦ λαβόντος, εἰ δὲ μὴ βούλοιντο δωρεῖσθαι, κιχράναι γοῦν ἑτοιμότατα καὶ προθυμότατα, μηδὲν ἔξω τῶν ἀρχαίων ἀποληψομένους.

84Böylece ne yoksullar aldıklarından fazlasını ödemeye zorlanıp daha da çaresiz kalacak, ne de ödünç verenler yalnız verdiklerini geri alarak haksızlığa uğrayacaktı. Aslında yalnız verdiklerini de almazlar: almaya tenezzül etmedikleri faizin yerine, anaparayla birlikte insanlar arasındaki en güzel ve en değerli şeyleri de kazanırlar: yumuşaklığı, dayanışmayı, iyiliği, yüce gönüllülüğü, iyi adı ve şanı. Hangi servet bunlarla yarışabilir?

84

οὕτως γὰρ οὔθ’ οἱ πένητες ἔμελλον ἀπορώτεροι γίνεσθαι, πλείονα ὧν ἔλαβον εἰσφέρειν ἀναγκαζόμενοι, οὔθ’ οἱ συμβάλλοντες ἀδικεῖσθαι, ἃ προήκαντο μόνα κομιζόμενοι· καίτοι γε οὐ μόνα· σὺν γὰρ τοῖς ἀρχαίοις ἀντὶ τόκων οὓς λαβεῖν οὐκ ἠξίωσαν ἐπεισφέρονται τὰ κάλλιστα καὶ τιμιώτατα τῶν ἐν ἀνθρώποις, ἡμερότητα, κοινωνίαν, χρηστότητα, μεγαλόνοιαν, εὐφημίαν, εὔκλειαν· οἷς τίς κτῆσις ἐφάμιλλος;

85Tek bir aretēyle karşılaştırıldığında Büyük Kral bile çok yoksul görünecektir. Çünkü onun serveti cansızdır, hazinelere ve toprağın derinliklerine gömülüdür; aretēnin serveti ise psykhēnin yöneten kısmındadır. Bu servete ousianın en saf kısmı olan gök ve bütün varlıkların yaratıcısı Tanrı da sahip çıkar. Altına boğulmuş görünen ama gözü gören serveti rüyalarında bile görmemiş krallar bile böyleyken, tefecilerin ve faizcilerin bolluk içindeki yoksulluğunu hesaba katmaya değer mi?

85

ἀπορώτατος μὲν οὖν καὶ ὁ μέγας βασιλεὺς ἀναφανεῖται κατὰ σύγκρισιν μιᾶς ἀρετῆς· τοῦ μὲν γὰρ ὁ πλοῦτος ἄψυχος ἐν ταμείοις καὶ μυχοῖς γῆς κατορωρυγμένος, ἀρετῆς δ’ ἐν ψυχῆς τῷ ἡγεμονικῷ· μεταποιεῖται δὲ αὐτοῦ καὶ τὸ καθαρώτατον τῆς οὐσίας, οὐρανός, καὶ ὁ γεννητὴς τῶν συμπάντων θεός. ἔτι τοίνυν τὴν ὀβολοστατῶν καὶ τοκογλύφων εὔπορον ἀπορίαν ἐν λόγῳ θετέον τῶν πολυχρύσων δοκούντων εἶναι βασιλέων οὐδ’ ὄναρ ἑωρακότων τὸν βλέποντα πλοῦτον;

86Bazıları kötülükte öyle ileri gider ki paraları olmadığında yiyecek ödünç verirler, verdiklerinden fazlasını geri almak için. Bunlar dilenene sadaka verecek insanlar mı! Bolluk ve bereket zamanında kıtlık yaratırlar, zavallı insanların midelerindeki açlıktan gelir sağlarlar, yiyecekleri ve içecekleri neredeyse terazide tartarlar, kefe fazladan aşağı inmesin diye.

86

εἰσὶ δ’ οἳ τοσαύτῃ κέχρηνται μοχθηρίας ὑπερβολῇ, ὥστε οὐκ ἔχοντες ἀργύριον τροφὰς δανείζουσιν ὡς πλείους ὧν ἔδοσαν αὖθις κομιζόμενοι. ταχύ γ’ ἂν οὗτοι μεταιτοῦσιν ἔρανον παράσχοιεν λιμὸν ἐν εὐθηνίᾳ καὶ εὐετηρίᾳ κατασκευάζοντες καὶ τὴν ἀθλίων ἀνθρώπων γαστρὸς ἔνδειαν προσοδευόμενοι καὶ μόνον οὐκ ἐπὶ τρυτάνης ἱστάντες σιτία καὶ ποτά, μὴ καθέλκῃ ῥοπή.

87Bu yüzden kanun koyucu, kendi kurduğu kutsal düzenin vatandaşı olacak olanlara bu tür kazanç yollarından uzak durmalarını haklı olarak buyurur; çünkü bunlar köle ruhlu, son derece bayağı, vahşiliğe ve hayvan tabiatına dönüşmüş bir psykhēnin işleridir.

87

τοῖς οὖν μεθέξουσι τῆς καθ’ αὑτὸν ἱερᾶς πολιτείας ἀναγκαίως παραγγέλλει τὰς ἰδέας τῶν τοιούτων πόρων ἐκτρέπεσθαι· δουλοπρεποῦς γὰρ καὶ σφόδρα ἀνελευθέρου ψυχῆς τὰ ἐπιτηδεύματα μεταβεβληκυίας εἰς ἀγριότητα καὶ θηρίων φύσιν.

88İnsanseverliğe yönelik buyruklardan biri de yoksulun ücretini aynı gün ödemektir. Bunun sebebi yalnız, kendisinden beklenen hizmeti görenin, hizmetinin karşılığını bekletilmeden alması adil olduğu için değildir. Bazılarının dediği gibi, gündelikle geçinen zanaatkâr ya da hamal, bir yük hayvanı gibi bütün bedeniyle zahmet çeker ve umudunu ücretine bağlamıştır. Ücretini hemen alırsa sevinir, güç toplar ve ertesi gün iki kat istekle çalışır; alamazsa çok üzülmekle kalmaz, acıdan gücü kesilip yığılır, alışık olduğu işlere yetişemez hâle gelir.

88

Ἕν τι τῶν εἰς φιλανθρωπίαν τεινόντων παράγγελμα κἀκεῖνο διατάττεται, μισθὸν πένητος αὐθημερὸν ἀποδιδόναι, οὐ μόνον ὅτι τὴν χρείαν ἐφ’ ἣν παρελήφθη παρασχόντα δίκαιον ἦν τὸν ἐπὶ τῇ ὑπηρεσίᾳ μισθὸν ἀνυπερθέτως ἀπολαβεῖν, ἀλλ’ ὅτι καί, ὡς εἶπόν τινες, ἐφημερόβιος ὢν ὁ χειροτέχνης ἢ ἀχθοφόρος, ὅλῳ τῷ σώματι κακοπαθῶν ὑποζυγίου τρόπον, ἐπὶ τῷ μισθῷ τέθειται τὴν ἐλπίδα· ὃν εἰ μὲν εὐθὺς κομίσαιτο, γήθει καὶ ῥώννυται πρὸς τὴν ἐπιοῦσαν προθυμίᾳ διπλασίονι ἐργασόμενος, εἰ δὲ μὴ κομίσαιτο, πρὸς τῷ σφόδρα ἄχθεσθαι καὶ τοὺς τόνους ὑπὸ λύπης ἐκλυθεὶς ἀναπέπτωκεν, ὡς ἀδυνατεῖν πρὸς τὰ ἐν ἔθει τῶν ἔργων ἀπαντᾶν.

89Kanun ayrıca şöyle der: Alacaklı, verdiği ödünce karşılık zorla rehin almak için borçluların evine girmesin; kapının önünde, dışarıda durup beklesin ve rehini sessizce getirmelerini istesin. Borçlular da rehinleri varsa vermekten kaçınmasınlar. Çünkü alacaklının elindeki gücü borçlulara kafa tutup onları aşağılamak için kötüye kullanmaması, borçluların da başkasının malını geri vereceklerini hatırlatacak değerde rehinler vermesi yerinde olur.

89

Ἔτι φησί· δανειστὴς μὴ ἐπεισίτω χρεωστῶν οἰκίαις ἐνέχυρόν τι καὶ ῥύσιον ἐπὶ τῷ δανείῳ μετὰ βίας ληψόμενος, ἀλλ’ ἐν προθύροις ἔξω παρεστὼς ἀναμενέτω κελεύων ἡσυχῇ προφέρειν. οἱ δέ, ἂν ἔχωσι, μὴ ἀναδυέσθωσαν, εἴ γε ἁρμόττει τὸν μὲν μὴ τῷ δύνασθαι καταχρῆσθαι πρὸς τὸ αὐθαδέστερον ἐφ’ ὕβρει τῶν δανεισαμένων, τοὺς δὲ πρὸς ὑπόμνησιν τῆς τῶν ἀλλοτρίων ἀποδόσεως ἄξια παρέχειν ἐνέχυρα.

90Orakçılar ve bağbozumcular hakkındaki buyruğa kim hayran olmaz? Hasatta ne yere düşen başakların toplanmasını ne de bütün ekinin biçilmesini ister; tarlanın bir kısmının biçilmeden bırakılmasını emreder. Böylece bir yandan varlıklıları yüce gönüllü ve paylaşımcı yapar: kendi mallarından bir kısmından vazgeçince her şeye göz dikmez, her şeyi toplayıp evlerine yığarak hazine bekçiliği yapmazlar. Bir yandan da yoksulların yüzünü güldürür: kendi mülkleri olmadığından, soydaşlarının tarlalarına girmelerine ve geride bırakılanları kendi mallarıymış gibi biçmelerine izin verir.

90

Τίς γε μὴν οὐκ ἂν ἀγάσαιτο τοῦ περὶ τοὺς θεριστὰς ἢ τρυγητὰς διατάγματος; κελεύει γὰρ ἐν μὲν τῷ ἀμήτῳ μήτε τὰ ἀποπίπτοντα τῶν δραγμάτων ἀναιρεῖσθαι μήτε πάντα τὸν σπόρον κείρειν, ἀλλ’ ὑπολείπεσθαί τι τοῦ κλήρου μέρος ἄτμητον, ἅμα μὲν τοὺς εὐπόρους μεγαλόφρονας καὶ κοινωνικοὺς κατασκευάζων ἐκ τοῦ τι προϊέναι τῶν ἰδίων καὶ μὴ πᾶσι προσκεχηνέναι καὶ πάντα συμφορεῖν καὶ συγκομίζειν οἴκαδε θησαυροφυλακήσοντας, ἅμα δὲ τοὺς πένητας εὐθυμοτέρους ἀπεργαζόμενος· ἐπειδὴ γὰρ κτημάτων ἰδίων ἀποροῦσιν, ἐφίησιν αὐτοῖς εἰς τὰ τῶν ὁμοφύλων εἰσιέναι κἀκ τῶν ὑπολειφθέντων ὡς οἰκείων ἀμᾶν.

91Meyve mevsiminde de ürününü toplayan toprak sahiplerine, yere düşen taneleri toplamamalarını ve bağları ikinci kez bozmamalarını buyurur. Aynı şeyler zeytin toplayanlara da emredilir. Kanun koyucu burada çok şefkatli ve çok adil bir baba gibidir: çocuklarının hepsi aynı refah içinde değildir, kimi bolluk içinde yaşar, kimi en derin yoksulluğa düşmüştür. O da yoksullara acıyıp merhamet ederek onları kardeşlerinin mülklerine çağırır; başkalarının malını kendi malları gibi paylaşsınlar diye, hem de utanmazca değil, ihtiyaçlarını gidermek için. Böylece yoksullar yalnız ürüne değil, görünüşte mülkün kendisine de ortak olurlar.

91

ἐν δὲ καιρῷ τῆς ὀπώρας πάλιν δρεπομένοις κληρούχοις προστάττει μήτε ῥῶγας ἀποπιπτούσας συλλέγειν μήτε ἐπανατρυγᾶν ἀμπελῶνας. τὰ δ’ αὐτὰ καὶ τοῖς ἐλαιαλογοῦσι διατάττεται, καθάπερ φιλοστοργότατος καὶ δικαιότατος πατὴρ οὐχὶ ταῖς αὐταῖς εὐπραγίαις κεχρημένων παίδων, ἀλλὰ τῶν μὲν ἐν περιουσίᾳ ζώντων, τῶν δ’ εἰς ἀπορίαν ἐσχάτην περιηκόντων, οὓς ἐλεῶν καὶ οἰκτείρων ἐπὶ τὰ κτήματα τῶν ἀδελφῶν καλεῖ μεθέξοντας ὡς ἰδίων τῶν ἀλλοτρίων, οὐκ ἀναισχύντως ἀλλ’ εἰς ἐπανόρθωσιν ἐνδείας, καὶ οὐ μόνον καρποῦ μετουσίας ἀλλὰ καὶ κτημάτων ὅσα τῷ δοκεῖν.

92Ama bazıları para hırsına öyle kapılmış, akılları öyle kirlenmiştir ki her türlü kazancın ölesiye peşinden koşar, nereden geldiğine de bakmazlar. Bağları ve zeytinlikleri ikinci kez toplar, arpa ve buğday tarlalarını yeniden biçerler. Böylece hem köle ruhlu, bayağı küçüklüklerini ortaya koyar hem de dinsizlik ederler.

92

εἰσὶ δ’ οἳ οὕτως ῥυπῶσι τὰς διανοίας προστετηκότες ἀργυρισμῷ καὶ δυσθανατῶντες περὶ πᾶσαν ἰδέαν κέρδους, τὸ πόθεν ἂν γένοιτο μὴ σκεπτόμενοι, ὥστε ἐπανατρυγῶσι μὲν τοὺς ἀμπελῶνας καὶ ἐλαιῶνας, τὴν δὲ κριθοφόρον καὶ σιτοφόρον γῆν ἀναθερίζουσι, τὴν δουλοπρεπῆ καὶ ἀνελεύθερον μικροψυχίαν αὑτῶν ἐλέγχοντες καὶ ἅμα ἀσεβοῦντες.

93Çünkü tarım için gerekenlerin pek azını kendileri sağlamıştır; ürünün ve bereketin en büyük ve en zorunlu kısmını tabiat sağlar: mevsiminde yağan yağmurları, havanın ılımlılığını, bitenleri besleyen sürekli ve yumuşak çiğleri, en can verici rüzgârları, yılın mevsimlerinin zararsız gelişini; ne yaz yakıp kavurur, ne ayaz dondurur, ne de baharın ve güzün dönümleri büyüyen şeylere zarar verir.

93

ὀλίγα μὲν γὰρ αὐτοὶ τῶν εἰς γεωργίαν παρέσχον, τὰ δὲ πλεῖστα καὶ ἀναγκαιότατα τῶν εἰς καρποφορίαν καὶ εὐγονίαν ἡ φύσις, καιρίους ὑετούς, ἀέρος εὐκρασίας, τὰς τιθηνοὺς τῶν φυομένων συνεχεῖς καὶ μαλακὰς δρόσους, ζωτικωτάτας αὔρας, ὡρῶν τῶν ἐτησίων ἀζημίους γενέσεις, ὡς μήτε θέρος περιφλέγοι μήτε κρυμὸς περιψύχοι μήτ’ ἔαρος καὶ μετοπώρου τροπαὶ βλάπτοιεν τὰ γεννώμενα.

94Bunları bildikleri, tabiatın her şeyi tamamladığını ve bol lütuflar bağışladığını her zaman gördükleri hâlde, onun iyiliklerini sahiplenmeye cüret ederler; her şeyin sebebi kendileriymiş gibi kimseyle hiçbir şey paylaşmazlar, insan düşmanlığını da dinsizliği de birlikte sürdürürler. Kendi istekleriyle aretēye emek vermedikleri için kanun koyucu onları istemeseler de kutsal kanunlarla uyarır ve yola getirir; bu kanunlara iyi insan isteyerek, kötü insan istemeyerek boyun eğer.

94

καὶ ταῦτ’ εἰδότες καὶ ὁρῶντες ἀεὶ τὴν φύσιν τελεσιουργοῦσαν καὶ πλουσίαις χάρισι δωρουμένην ὅμως τὰς ἐκείνης εὐεργεσίας σφετερίζεσθαι τολμῶσι καὶ ὡς αὐτοὶ πάντων αἴτιοι μεταδιδόασιν οὐδενὸς οὐδενί, μισανθρωπίαν ὁμοῦ καὶ ἀσέβειαν ἀσκοῦντες. οὕς, ἐπειδὴ γνώμαις ἑκουσίοις ἀρετὴν οὐ διεπόνησαν, ἄκοντας νουθετεῖ καὶ σωφρονίζει νόμοις ἱεροῖς, οἷς ὁ μὲν σπουδαῖος ἐθελοντής, ὁ δὲ μοχθηρὸς ἄκων πειθαρχεῖ.

95Kanunlar buğdayın, şarabın, zeytinyağının, evcil hayvanların ve yünün ondalığının ilk ürün olarak rahiplere verilmesini emreder. Tarlalardaki meyvelerden ve öteki ağaç yemişlerinden de mülkün büyüklüğüne göre dolu sepetlerle, Tanrı için yazılmış ilahiler eşliğinde sunu getirilmesini isterler; bu ilahiler en kutsal kitaplarda yazılı durur. Ayrıca sığırların, koyunların ve keçilerin ilk doğanlarını kendi malları gibi sürülerine katmamalarını, onları da ilk ürün saymalarını buyururlar. Böylece insanlar bir yandan Tanrı'yı saymaya, bir yandan da her şeyden kazanç peşinde koşmamaya alışarak, aretēlerin önderleri olan dindarlık ve insanseverlikle süslenirler.

95

Κελεύουσιν οἱ νόμοι δεκάτας μὲν ἀπό τε σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου καὶ θρεμμάτων ἡμέρων καὶ ἐρίων ἀπάρχεσθαι τοῖς ἱερωμένοις, ἀπὸ δὲ τῆς κατ’ ἀγροὺς ὀπώρας καὶ τῶν ἄλλων ἀκροδρύων κατὰ τὸ ἀνάλογον τῆς κτήσεως ἐν ταλάροις πλήρεσι κομίζειν σὺν ᾠδαῖς εἰς τὸν θεὸν πεποιημέναις, ἃς ἀναγράπτους στηλιτεύουσιν αἱ ἱερώταται βίβλοι, καὶ προσέτι βοῶν καὶ προβάτων καὶ αἰγῶν τὰ πρωτότοκα μὴ ὥσπερ ἴδια κατατάττειν ἐν ταῖς ἀγέλαις, ἀλλὰ καὶ ταῦτα νομίζειν ἀπαρχάς, ὅπως ἐξεθιζόμενοι τῇ μὲν τιμᾶν τὸ θεῖον τῇ δὲ μὴ πάντα κερδαίνειν εὐσεβείᾳ καὶ φιλανθρωπίᾳ ταῖς ἀρετῶν ἡγεμονίσιν ἐπικοσμῶνται.

96Kanun yine der ki: Yakınlarından, dostlarından ya da genel olarak tanıdığın insanlardan birinin yük hayvanını ıssız bir yerde başıboş dolaşırken görürsen, alıp götür ve sahibine geri ver. Sahibi uzaktaysa, dönüp onu alana kadar kendi hayvanlarınla birlikte koru. Bu, sana bırakılmış bir emanet değildir; onu sen buldun ve insanları tabiatça birbirine bağlayan dayanışma gereği geri veriyorsun.

96

Πάλιν ἐὰν ἴδῃς, φησί, τινὸς τῶν οἰκείων ἢ φίλων ἢ συνόλως ὧν οἶδας ἀνθρώπων ὑποζύγιον ἐν ἐρημίᾳ πλανώμενον, ἀπαγαγὼν ἀπόδος· κἂν ἄρα τύχῃ μακρὰν ἀφεστὼς ὁ δεσπότης, μετὰ τῶν σαυτοῦ διαφύλαξον, ἄχρις ἂν ἐπανελθὼν κομίσηται παρακαταθήκην ἣν οὐκ ἔδωκεν, ἀλλ’ ἣν αὐτὸς ἐξευρὼν ἕνεκα φυσικῆς κοινωνίας ἀποδίδως.

97Yedinci yıl hakkında konan kanunlar da iyilik ve insanseverlik dolu değil midir? O yıl bütün toprak boş bırakılıp dinlendirilmeli; yoksullar da zenginlerin tarlalarına korkusuzca girip kendiliğinden yetişen ürünü, tabiatın armağanını toplayabilmelidir.

97

Τὰ δὲ περὶ τοῦ ἑβδόμου ἔτους νομοθετηθέντα, καθ’ ὃ δεῖ τὴν μὲν χώραν ἀνίεσθαι πᾶσαν ἀργὴν ἀφιεμένην, τοὺς δὲ πένητας ἀδεῶς τοῖς τῶν πλουσίων χωρίοις ἐπιβατεύειν δρεψομένους τὸν ἀπαυτοματισθέντα καρπόν, δώρημα φύσεως, ἆρ’ οὐ χρηστὰ καὶ φιλάνθρωπα;

98Kanun der ki: Altı yıl boyunca mülk sahipleri edindikleri ve işledikleri toprağın karşılığını alsınlar; yedinci yıl ise topraksız ve parasız olanlar yararlansın, ama o yıl tarıma dair hiçbir iş yapılmasın. Çünkü birinin emek verip başkasının ürününü toplaması haksızlık olurdu. Amaç şudur: toprak bir bakıma sahipsiz bırakılıp tarım işe karışmayınca, lütuflar eksiksiz ve dolu dolu yalnız Tanrı'dan gelsin ve ihtiyacı olanları kendiliğinden karşılasın.

98

ἑξαετίαν, φησίν, ἀπολαυέτωσαν οἱ κτήτορες ἀνθ’ ὧν ἐκτήσαντο καὶ ἐγεωπόνησαν, ἕνα δὲ ἐνιαυτὸν ἕβδομον οἱ ἀκτήμονες καὶ ἀχρήματοι, μηδενὸς τῶν κατὰ γεωργίαν ἐπιτελεσθέντος· ἄδικον γὰρ ἦν, ἑτέρους μὲν πονεῖν, ἑτέρους δὲ καρποῦσθαι· ἀλλ’ ἵνα τρόπον τινὰ τῶν χωρίων ἀδεσπότων ἐαθέντων, μὴ συνεφαψαμένης γεωργίας, ἄρτιαι καὶ πλήρεις αἱ χάριτες ἐκ θεοῦ μόνου γίνωνται προαπαντῶσαι τοῖς δεομένοις.

99Ellinci yıl hakkındaki buyruklar ise her türlü insanseverliği aşmaz mı? Kanunları dudak ucuyla tatmakla kalmayıp onlarla doyasıya beslenen, en tatlı ve en güzel öğretilerin keyfini süren kim bunu söylemez?

99

τί δ’ ὅσα περὶ τοῦ πεντηκοστοῦ ἐνιαυτοῦ διατέτακται, οὐχὶ πᾶσαν ὑπερβάλλει φιλανθρωπίαν; καὶ τίς οὐκ ἂν εἴποι τῶν μὴ χείλεσιν ἄκροις ἀπογευσαμένων τῆς νομοθεσίας, ἀλλ’ ἐπὶ πλέον ἑστιαθέντων καὶ ἐντρυφησάντων ἡδίστοις ἅμα καὶ καλλίστοις δόγμασιν;

100O yıl yedinci yılda yapılanlar yapılır, ama bunlara daha büyük bir şey de eklenir: istenmedik zor zamanlarda başkalarına bırakılmış mülklerin geri alınması. Çünkü kanun, açgözlülüğün yollarını kapatıp sinsi ve bütün kötülüklerin sebebi olan arzuyu dizginlemek için, kimsenin başkalarının malına sonsuza dek sahip olmasına izin vermez. Toprak sahiplerinin de mallarından büsbütün yoksun kalarak yoksulluğun cezasını çekmesi gerektiğini düşünmemiştir; yoksulluğu cezalandırmak caiz değildir, ona acımak gerekir.

100

ἐπιτελεῖται μὲν γὰρ ἃ καὶ τῷ ἑβδόμῳ, προσείληφε δὲ ἔτι μείζονα, ἀνάληψιν τῶν ἰδίων κτημάτων, ἃ διὰ καιροὺς ἀβουλήτους παρεχώρησαν ἑτέροις· οὔτε γὰρ παγκτησίαν ἔχειν τῶν ἀλλοτρίων ἐφίησι, τὰς εἰς πλεονεξίαν ἐπιφράττων ὁδοὺς ἕνεκα τοῦ στεῖλαι τὴν ἐπίβουλον καὶ πάντων κακῶν αἰτίαν ἐπιθυμίαν, οὔτε τοὺς κληρούχους εἰς ἅπαν ᾠήθη χρῆναι τῶν οἰκείων ἀποστερεῖσθαι, πενίᾳ διδόντας δίκας, ἣν κολάζεσθαι μὲν οὐ θέμις, ἐλεεῖσθαι δὲ ἀναγκαῖον.

101Soydaşlara ilişkin ayrıntılı buyruklar arasında iyilik ve insanseverlik dolu daha sayısız şey vardır. Bunlardan önceki kitaplarımda yeterince söz ettiğim için, örnek olsun diye burada yerinde olarak eklediğim şeylerle yetineceğim.

101

ἔστι δὲ καὶ ἄλλα μυρία τῶν ἐν μέρει διατεταγμένων πρὸς τοὺς ὁμοεθνεῖς χρηστὰ καὶ φιλάνθρωπα, ὧν ἀποχρώντως ἐν ταῖς προτέραις συντάξεσιν ἐπιμνησθεὶς ἀρκεσθήσομαι τοῖς ἀρτίως εἰρημένοις, ἃ δείγματος ἕνεκα καιρίως προσπαρέλαβον.

102Dine Yeni Girenler ve Yabancılar

Kanun koyucu soydaşlar hakkında kanunlar koyduktan sonra, dine yeni girenlerin de her türlü ayrıcalığa layık görülmesi gerektiğini düşünür. Bunlar kan bağıyla bağlı oldukları soylarını, vatanlarını, âdetlerini, tapınaklarını, tanrı heykellerini, unvanlarını ve şereflerini geride bırakmış; efsanevi uydurmalardan hakikatin apaçıklığına, bir olan ve gerçekten var olan Tanrı'ya tapınmaya doğru güzel bir göç yapmışlardır.

102

Νομοθετήσας δὲ περὶ τῶν ὁμοεθνῶν καὶ τοὺς ἐπηλύτας οἴεται δεῖν προνομίας τῆς πάσης ἀξιοῦσθαι, γενεὰν μὲν τὴν ἀφ’ αἵματος καὶ πατρίδα καὶ ἔθη καὶ ἱερὰ καὶ ἀφιδρύματα θεῶν γέρα τε καὶ τιμὰς ἀπολελοιπότας, καλὴν δ’ ἀποικίαν στειλαμένους τὴν ἀπὸ τῶν μυθικῶν πλασμάτων πρὸς τὴν ἀληθείας ἐνάργειαν καὶ τὸν σεβασμὸν τοῦ ἑνὸς καὶ ὄντως ὄντος θεοῦ.

103Kanun koyucu, kavimden olanlara dine yeni girenleri yalnız dostları ve akrabaları gibi değil, kendileri gibi sevmelerini emreder; hem bedence hem psykhēce: bedence, işlerini mümkün olduğunca ortaklaşa görerek; akılca da aynı şeylere üzülüp aynı şeylere sevinerek. Öyle ki ayrı parçalardan oluşsalar da tek bir canlı gibi görünsünler; aralarındaki dayanışma onları birbirine uydurup tek bir bütün hâline getirsin.

103

κελεύει δὴ τοῖς ἀπὸ τοῦ ἔθνους ἀγαπᾶν τοὺς ἐπηλύτας, μὴ μόνον ὡς φίλους καὶ συγγενεῖς ἀλλὰ καὶ ὡς ἑαυτούς, κατά τε σῶμα καὶ ψυχήν, ⟨κατὰ μὲν σῶμα⟩ ὡς οἷόν τε κοινοπραγοῦντας, κατὰ δὲ τὴν διάνοιαν τὰ αὐτὰ λυπουμένους τε καὶ χαίροντας, ὡς ἐν διαιρετοῖς μέρεσιν ἓν εἶναι ζῷον δοκεῖν, ἁρμοζομένης καὶ συμφυὲς ἀπεργαζομένης τῆς κατ’ αὐτὸ κοινωνίας.

104Kanunun dine yeni girenlere yerli halkın eliyle sağladığı yiyecekten, içecekten, giyecekten ve geçime, zorunlu ihtiyaçlara dair öteki şeylerden artık söz etmeyeceğim; çünkü bunların hepsi, dine yeni gireni kendisi gibi seven birinin iyi niyetinden doğan kurallardan kendiliğinden çıkar.

104

οὐκέτ’ ἂν εἴποιμι περὶ σιτίων καὶ ποτῶν καὶ ἐσθῆτος καὶ τῶν ἄλλων ὅσα περὶ δίαιταν καὶ τὰς ἀναγκαίας χρείας, ἃ τοῖς ἐπηλύτοις δίδωσιν ὁ νόμος παρὰ τῶν αὐτοχθόνων· ἕπεται γὰρ ταῦτα πάντα θεσμοῖς τοῖς τῆς εὐνοίας τοῦ στέργοντος ὁμοίως [ἀγαπῶντος] τὸν ἐπήλυτον ὡς ἑαυτόν.

105Kanun koyucu, tabiatça insanı kendine çeken insanseverliği daha da ileri götürüp genişleterek yurtlarını bırakıp gelen yabancılar hakkında da buyruklar koyar. Zor zamanlarda göç etmek zorunda kalanların, kendilerini kabul edenlere belli bir saygı göstermesini ister: kendilerine iyilik edip konuksever davrananlara tam bir saygı, kabulden başka bir şey sağlamamış olanlara daha ölçülü bir saygı. Çünkü kendisiyle hiçbir bağı olmayan bir şehre sığınmak, hatta yabancı bir toprağa sadece ayak basmak bile, kendi yurdunda yaşayamayanlar için başlı başına yeterli bir armağandır.

105

Ἔτι τοίνυν ἐπιτείνων καὶ ἐπελαύνων ὁλκὸν φύσει πρᾶγμα, φιλανθρωπίαν, διατάττεται καὶ περὶ μετοίκων, ἀξιῶν τοὺς μετανάστας ἐν καιροῖς γενομένους ἀπονέμειν τινὰ τοῖς ὑποδεξαμένοις τιμήν, εὖ μὲν πεποιηκόσι καὶ φιλοξένως προσενεχθεῖσι πᾶσαν, εἰ δὲ μηδὲν ἔξω τῆς ὑποδοχῆς παράσχοιεν, μετριωτέραν· τὸ γὰρ ἐνορμίσασθαι πόλει μηδὲν προσηκούσῃ, μᾶλλον δὲ καὶ τὸ ἐπιβῆναι ἐδάφους αὐτὸ μόνον ἀλλοτρίου καθ’ αὑτὸ δωρεά τίς ἐστιν ἀποχρῶσα τοῖς μὴ δυναμένοις τὴν ἰδίαν οἰκεῖν.

106Kanun koyucu hakkaniyetin sınırlarını da aşarak, kendilerini kabul edip sonra kötülük edenlere bile kin beslememek gerektiğini düşünür; çünkü bunlar, yaptıklarıyla olmasa da hiç değilse taşıdıkları “ev sahibi” adıyla insanca bir şeye sahiptirler. Nitekim açıkça şöyle der: “Mısırlıdan tiksinmeyeceksin, çünkü sen Mısır'da yabancıydın.” (Tesniye 23:7)

106

ὁ δέ γε προσυπερβάλλων τοὺς ἐπιεικείας ὅρους αὐτῆς οἴεται δεῖν καὶ τοῖς κακῶς πεποιηκόσι τῶν ξενοδόχων μὴ μνησικακεῖν, εἰ καὶ μὴ τὰς πράξεις, ὄνομα γοῦν ἔχουσι φιλάνθρωπον. ἄντικρυς γοῦν φησιν· „οὐ βδελύξῃ Αἰγύπτιον, ὅτι πάροικος ἐγένου κατ’ Αἴγυπτον„ (Deut. 23,7).

107Oysa Mısırlıların bu kavme etmediği hangi kötülük kaldı? Zalimlik için her seferinde yeni yollar bulup eski kötülüklerine yenilerini eklediler. Ama yine de başlangıçta onları kabul ettikleri, şehirlerini onlara kapamadıkları, ülkelerine gelenleri sokmamazlık etmedikleri için, kanun der ki, bu kabulün karşılığı olarak barışa layık olsunlar.

107

καίτοι τί κακὸν παρέλιπον οἱ Αἰγύπτιοι, ὃ μὴ τῷ ἔθνει προσετρίψαντο, νέα παλαιοῖς συνυφαίνοντες ἀεὶ κεκαινουργημέναις ἐπινοίαις εἰς ὠμότητα; ἀλλ’ ὅμως ἐπειδὴ τὴν ἀρχὴν ἐδέξαντο τὰς πόλεις οὐκ ἀποκλείσαντες οὐδὲ τὴν χώραν ἄβατον τοῖς ἥκουσι παρασκευάσαντες, ἐχέτωσαν προνομίαν, φησί, τῆς ὑποδοχῆς τὸ ἔνσπονδον·

108İçlerinden bazıları Yahudilerin düzenine geçmek isterse, onları düşman çocukları gibi amansızca kovmamalı; tersine öyle kabul etmeli ki üçüncü kuşaktan itibaren cemaate çağrılsınlar (Tesniye 23:8) ve yerli, soylu ailelerden gelenlerin de inisiye edildiği ilahi sözlere ortak olsunlar.

108

κἂν εἴ τινες ἐθελήσειαν αὐτῶν μεταλλάξασθαι πρὸς τὴν Ἰουδαίων πολιτείαν, οὐχ ὡς ἐχθρῶν παῖδας ἀσυμβάτως σκορακιστέον, ἀλλ’ οὕτως προσεκτέον, ὡς τρίτην γενεὰν καλεῖν τε εἰς ἐκκλησίαν (ibid. v. 8) καὶ μεταδιδόναι λόγων θείων, οἷς θέμις καὶ τοὺς αὐτόχθονας καὶ εὐπατρίδας ἱεροφαντεῖσθαι.

109Düşmanlara Karşı

Kanun koyucu bu kanunları yabancıları kabul edenler için koyar; düşmanlar için de iyilik ve yumuşaklık dolu başka kanunlar koyar. Düşmanlar kapıya dayanmış, tam silahlarıyla surların önünde durup kuşatma makinelerini kurmuş olsalar bile, elçi gönderilip barışa çağrılmadıkça henüz düşman sayılmamalarını ister. Böylece boyun eğerlerse en büyük iyiliği, dostluğu bulurlar; inatla karşı koyarlarsa da, saldırıya uğrayanlar adaletin desteğini yanlarına almış olarak, zafer umuduyla kendilerini savunmaya girişirler.

109

Ταῦτα μὲν ὑπὲρ τῶν ὑποδεξαμένων [πρὸς] τοὺς μετοίκους νομοθετεῖ· χρηστὰ δ’ ἕτερα καὶ μεστὰ ἡμερότητος ὑπὲρ πολεμίων. ἀξιοῖ γὰρ αὐτούς, κἂν ἐπὶ θύραις ὦσιν ἤδη τοῖς τείχεσιν ἐφεστῶτες ἐν ταῖς πανοπλίαις καὶ τὰς ἑλεπόλεις ἐφιστάντες, μήπω νομίζεσθαι πολεμίους, ἄχρις ἂν αὐτοὺς ἐπικηρυκευσάμενοι προκαλέσωνται πρὸς εἰρήνην, ἵν’ εἰ μὲν ἐνδοῖεν, τὸ μέγιστον ἀγαθὸν εὕροιεν, φιλίαν, εἰ δὲ ἀπειθέστερον ἐναντιοῖντο, συμμαχίαν τὴν τοῦ δικαίου προσειληφότες ἐλπίδι νίκης ἐπίωσι πρὸς ἄμυναν.

110Kanun der ki: Ganimetler arasında güzel bir kadına arzu duyarsan, bir esire davranır gibi hevesini onun üzerinde boşaltma; daha yumuşak davranıp onun düştüğü duruma acı, felaketini hafiflet ve her şeyi daha iyiye çevir.

110

ἢν μέντοι καὶ ἐκ προνομῆς εὐμόρφου γυναικὸς εἰς ἐπιθυμίαν ἔλθῃς, μὴ ὡς αἰχμαλώτῳ, φησίν, ἐναπερύγῃς τὸ πάθος, ἀλλ’ ἡμερώτερον οἰκτισάμενος τῆς μεταβολῆς ἐπικούφισον τὴν συμφοράν, μεθαρμοσάμενος πάντα πρὸς τὸ βέλτιον.

111Felaketini şöyle hafifleteceksin: saçlarını kestirecek, tırnaklarını aldıracak, esir düştüğünde üzerinde olan giysiyi çıkartacaksın. Otuz gün ona izin verip annesinin, babasının ve öteki yakınlarının yasını korkusuzca tutmasına, onlar için gözyaşı dökmesine imkân tanıyacaksın; çünkü o yakınlarından koparılmıştır, onlar ya ölmüşlerdir ya da kölelikte ölümden beter felaketlere katlanmaktadırlar. Bundan sonra onunla kanuna uygun olarak bir eş gibi birleş.

111

ἐπικουφιεῖς δὲ τὰς μὲν τῆς κεφαλῆς τρίχας ἀποκείρας, περιελὼν δὲ ὄνυχας, ἀπαμφιάσας δὲ τὴν ἐσθῆτα ἣν ἔχουσα ἐζωγρήθη, τριάκοντα δὲ ἡμέρας ἀνεὶς καὶ ἐπιτρέψας αὐτῇ πενθῆσαι καὶ ἀποδακρῦσαι μετὰ ἀδείας πατέρα καὶ μητέρα καὶ τοὺς ἄλλους οἰκείους, ὧν ἀπεζεύχθη τεθνεώτων ἢ θανάτου χείρους ὑπομενόντων τὰς ἐν δουλείᾳ συμφοράς· μετὰ δὲ ταῦτα ὡς γαμετῇ νόμῳ συνέρχου.

112Çünkü bir erkeğin yatağına girecek kadın, gençliğinin çiçeğini bir fahişe gibi ücret karşılığı satmıyor da ya birleştiği erkeğe duyulan aşk için ya da çocuk doğurmak için onunla birleşiyorsa, onu tam bir evliliğin kurallarına layık görmek dindarlığın gereğidir.

112

τὴν γὰρ μέλλουσαν εὐνῆς ἀνδρὸς ἐπιβήσεσθαι, μὴ κατὰ μισθαρνίαν ὡς ἑταίραν τὸ τῆς ὥρας ἄνθος καπηλεύουσαν ἀλλ’ ἢ δι’ ἔρωτα τοῦ συνιόντος ἢ διὰ τέκνων γένεσιν, ὅσιον θεσμῶν τῶν ἐπὶ τελείοις γάμοις ἀξιοῦσθαι.

113Kanun koyucu bunların her birini çok güzel düzenlemiştir. Birincisi, arzunun dizginsizce boyun kaldırıp gitmesine izin vermemiş, otuz gün bekleterek şiddetini kırmıştır. İkincisi, aşkı sınar: çılgınca, çabuk doyan ve bütünüyle tutkudan ibaret midir, yoksa akılla karışmış, daha saf bir türden pay almış mıdır? Çünkü akıl arzuyu bağlayacak, hiçbir taşkınlık yapmasına izin vermeyecek, bir aylık süre boyunca onu durduracaktır.

113

πάνυ καλῶς διαταξάμενος ἕκαστα· πρῶτον μὲν γὰρ οὐκ εἴασεν ἀχάλινον φέρεσθαι τὴν ἐπιθυμίαν ἀπαυχενίζουσαν, ἀλλ’ ἐστείλατο τὸ σφοδρὸν αὐτῆς ἡμέρας τριάκοντα χαλάσας. δεύτερον δὲ τὸν ἔρωτα βασανίζει, πότερον ἐπιμανὴς καὶ ἁψίκορος καὶ ὅλος τοῦ πάθους ἐστὶν ἢ μετέχει τῆς καθαρωτέρας ἰδέας, ἀνακεκραμένου λογισμοῦ· λογισμὸς γὰρ πεδήσει τὴν ἐπιθυμίαν οὐδὲν ὑβριστικὸν ἐάσας αὐτὴν ἐξεργάσασθαι, ἀλλὰ τὴν μηνιαίαν προθεσμίαν ἐπισχεῖν.

114Üçüncüsü, esir kadına acır. Kızsa, anne babası onu nişanlayıp en çok arzu edilen birleşmeye kendileri vermedikleri için acır; dulsa, ilk kocasını kaybedip başka bir erkeği tanımak zorunda kalacağı için acır; hem de bu erkek eşitlik gözetse bile efendinin korkusunu başında tutar. Çünkü itaat eden, hükmeden ne kadar yumuşak olursa olsun, onun gücünden her zaman korkar.

114

τρίτον δὲ ἐλεεῖ τὴν αἰχμάλωτον, εἰ μὲν παρθένος ἐστίν, ὅτι γονεῖς οὐκ ἐγγυῶσι τὴν εὐκταιοτάτην ἁρμοζόμενοι σύνοδον, εἰ δὲ χήρα, διότι τοῦ κουριδίου στερομένη πεῖραν ἑτέρου μελλήσει λαβεῖν, καὶ ταῦτ’ ἐπανατειναμένου τὸν δεσποτικὸν φόβον, κἂν ἰσότητα ἐπιτηδεύῃ· τὸ γὰρ ὑπακοῦον ἀεὶ τὴν τοῦ κρατοῦντος, κἂν ἡμερώτερον ᾖ, δέδιεν ἰσχύν.

115Biri arzusunu doyurup bıktıktan sonra esir kadınla birlikte yaşamak istemezse, kanun koyucu onu cezalandırmaktan çok, karakterini iyileştirmek için uyarır ve yola getirir. Kadını ne satmasını ne de artık köle olarak tutmasını emreder; ona özgürlüğünü bağışlamasını, evden de korkusuzca ayrılmasına izin vermesini ister. Yoksa başka bir kadın eve geldiğinde, sık sık olduğu gibi kavga çıkar da kıskançlık yüzünden telafisi olmayan bir şeye uğrayabilir; üstelik efendi yeni bir sevginin büyüsüne kapılmış, eskisini umursamaz olmuştur.

115

ἐὰν δέ τις τῆς ἐπιθυμίας ἀποπληρωθεὶς καὶ διακορὴς γενόμενος μηκέτι κοινωνεῖν ὁμιλίας ἀξιοῖ τῆς πρὸς τὴν αἰχμάλωτον, οὐ ζημιοῖ μᾶλλον αὐτὸν ἢ νουθετεῖ καὶ σωφρονίζει πρὸς βελτίωσιν ἠθῶν· κελεύει γὰρ μήτε πιπράσκειν μήτ’ ἔτι δούλην ἔχειν, ἀλλὰ χαρίζεσθαι μὲν ἐλευθερίαν αὐτῇ, χαρίζεσθαι δὲ καὶ τὴν ἐκ τῆς οἰκίας ἀπαλλαγὴν ἀδεᾶ, ὡς μὴ γυναικὸς ἑτέρας ἐπεισελθούσης ἐξ ἔριδος, οἷα φιλεῖ, κατὰ ζηλοτυπίαν πάθῃ τι τῶν ἀνηκέστων, ἅμα καὶ τοῦ δεσπότου καινοτέροις φίλτροις ὑπηγμένου καὶ τῶν παλαιοτέρων ἀλογοῦντος.

116Kanun koyucu, dinlemeyi seven kulaklara birbiri ardınca yumuşaklık öğütleri dökerek şunu da buyurur: düşmanlarının yük taşıyan hayvanları yükün altında ezilip yere yıkılırsa yanlarından geçip gitmemeli, yükü hafifletip hayvanı kaldırmaya yardım etmelidir. Böylece insana, kendisine düşmanlık edenlerin başına gelen istenmedik şeylere sevinmemeyi uzaktan öğretir. Çünkü başkasının felaketine sevinmenin derin kin besleyen bir duygu olduğunu, hasedin hem kardeşi hem rakibi olduğunu bilir. Kardeşidir, çünkü ikisi de duygudan doğar, aynı şeyler karşısında ortaya çıkar ve neredeyse birbirinin peşinden gelir. Rakibidir, çünkü haset komşunun iyiliğine acı duymak, başkasının felaketine sevinmek ise komşunun kötülüğüne haz duymaktır.

116

Ἕτερα δ’ ἐφ’ ἑτέροις ἐπαντλῶν ὠσὶ φιληκόοις εἰς ἡμερότητα προστάττει, κἂν ἐχθρῶν ὑποζύγια ἀχθοφοροῦντα τῷ βάρει πιεσθέντα προπέσῃ, μὴ παρελθεῖν, ἀλλὰ συνεπικουφίσαι καὶ συνεγεῖραι, πόρρωθεν ἀναδιδάσκων τὸ μὴ τοῖς ἀβουλήτοις τῶν ἐχθρανάντων ἐφήδεσθαι, βαρύμηνι πάθος ἐπιχαιρεκακίαν εἰδώς, ἀδελφὸν ὁμοῦ καὶ ἀντίπαλον φθόνου, συγγενὲς μὲν ὅτι ἐκ πάθους ἑκάτερον καὶ γένοιτ’ ἂν ἄμφω περὶ τῶν αὐτῶν προσερχόμενα καὶ μόνον οὐ κατακολουθοῦντα ἀλλήλοις, ἀντίπαλον δὲ ὅτι ὁ μὲν ἐπὶ τοῖς τοῦ πέλας ἀγαθοῖς λύπην, ἡ δὲ ἐπὶ τοῖς τοῦ πλησίον κακοῖς ἡδονὴν ἀπεργάζεται.

117Kanun yine der ki: Düşmanından birinin yük hayvanını başıboş dolaşırken görürsen, anlaşmazlığı alevlendirmeyi daha huysuz karakterlere bırak; hayvanı alıp götür, sahibine geri ver. Çünkü bununla ona değil, daha çok kendine yarar sağlarsın: ona akılsız ve belki hiçbir değeri olmayan bir hayvan kalır, sana ise tabiattaki en büyük ve en değerli şey, yüksek ahlak kalır.

117

κἂν πλανώμενον μέντοι, φησίν, ἐχθροῦ τινος ἴδῃς ὑποζύγιον, τὰ τῆς διαφορᾶς παραλιπὼν ὑπεκκαύματα βαρυτέροις ἤθεσιν ἀπαγαγὼν ἀπόδος. οὐ γὰρ ἐκεῖνον μᾶλλον ὀνήσεις ἢ σεαυτόν, ἐπειδὴ τῷ μὲν ἄλογον ζῷον καὶ οὐδενὸς ἴσως ἄξιον περιγίνεται, σοὶ δὲ τὸ μέγιστον καὶ τιμιώτατον τῶν ἐν τῇ φύσει, καλοκἀγαθία.

118Bunun ardından da, gölgenin bedeni izlemesi gibi, zorunlu olarak düşmanlığın sona ermesi gelir. Çünkü iyilik gören, istemese de iyiliğe köle olarak barışa yönelir; iyilik eden de güzel bir davranışı kendine danışman edinerek aklını artık neredeyse uzlaşmaya çevirmiştir.

118

ἕπεται δὲ κατὰ τὸ ἀναγκαῖον ὥσπερ σκιὰ σώματι καὶ ⟨ταύτῃ⟩ τῆς ἔχθρας διάλυσις· ὅ τε γὰρ εὖ πεπονθὼς ἄκων ἄγεται πρὸς τὸ ἔνσπονδον χάριτι δουλωθείς, ὅ τε ὠφεληκὼς συμβούλῳ χρώμενος καλῇ πράξει σχεδὸν ἤδη πρὸς καταλλαγὰς τὴν διάνοιαν τέτραπται.

119En kutsal peygamber bütün kanunlarıyla en çok şunu kurmak ister: birlik, dayanışma, gönül birliği, karakterlerin kaynaşması. Bunlar sayesinde evler ve şehirler, kavimler ve ülkeler, bütün insan soyu en yüksek saadete erişebilir.

119

τοῦτο δὲ μάλιστα βούλεται διὰ πάσης τῆς νομοθεσίας ὁ ἱερώτατος προφήτης κατασκευάζειν, ὁμόνοιαν, κοινωνίαν, ὁμοφροσύνην, κρᾶσιν ἠθῶν, ἐξ ὧν οἰκίαι καὶ πόλεις ἔθνη τε καὶ χῶραι καὶ τὸ σύμπαν ἀνθρώπων γένος εἰς τὴν ἀνωτάτω προέλθοιεν εὐδαιμονίαν.

120Şimdilik bunlar birer dilektir. Ama kendimi inandırdığım kadarıyla, Tanrı aretēlere yıllık ürünlere verdiği gibi bereket verdiğinde, bunlar en sahici gerçeklere dönüşecektir. Neredeyse ilk gençliğimizden beri onların özlemini taşıyan bizler, onlardan payımızı almadan kalmayalım.

120

ἀλλ’ ἄχρι μὲν τοῦ παρόντος ταῦτ’ εἰσὶν εὐχαί· γενήσεται δέ, ὥς γε ἐμαυτὸν πείθω, καὶ ἔργα ἀψευδέστατα, τοῦ θεοῦ παρασχόντος ὥσπερ ἐτησίους καρποὺς εὐφορίαν ἀρεταῖς, ὧν μὴ ἀμοιρήσαιμεν οἱ τὸν πόθον αὐτῶν σχεδὸν ἀπὸ πρώτης ἡλικίας περιφέροντες.

121Kölelere Karşı

Kanun koyucunun hür insanlar hakkında verdiği hükümler bunlar ve bunlara benzer olanlardır. Öyle görünüyor ki köleler hakkında da bunlarla uyumlu kanunlar koyar; yumuşaklığa ve insanseverliğe yönelik hükümlerden onlara da pay verir.

121

Ἃ μὲν οὖν ἐπ’ ἐλευθέροις ἔγνω, ταῦτα καὶ τὰ τούτοις ἐστὶ παραπλήσια. συνῳδὰ δ’ ὡς ἔοικε καὶ περὶ δούλων νομοθετεῖ, πάλιν τῶν συντεινόντων εἰς ἡμερότητα καὶ φιλανθρωπίαν καὶ τούτοις μεταδιδούς.

122Zorunlu ihtiyaçları yüzünden başkalarının hizmetine giren gündelikçilerin, doğuştan sahip oldukları hürriyete yakışmayan hiçbir muameleye katlanmaması gerektiğini düşünür. Onların hizmetinden yararlananlara, talihin önceden kestirilemeyeceğini göz önünde tutmalarını ve bu insanların düştüğü duruma saygı göstermelerini öğütler. Günlük borçlar yüzünden kul olma adını ve acısını üstlenmiş borçluları, ya da daha zorlu bir zorunlulukla hürken köle olanları da büsbütün kötü durumda bırakmaz; yedinci yılda onlara kesin bir salıverilme tanır.

122

θῆτας μὲν οὖν ἕνεκα χρείας τῶν ἀναγκαίων ὑποβεβληκότας ἑαυτοὺς ἄλλων ὑπηρεσίαις οἴεται δεῖν ἀνάξιον μηδὲν ὑπομένειν τῆς ἐκ γένους ἐλευθερίας, παραινῶν τοῖς τυγχάνουσι τῆς διακονίας εἰς τὸ τῆς τύχης ἀτέκμαρτον ἀφορᾶν καὶ λαμβάνειν αἰδῶ τῆς μεταβολῆς· τοὺς δ’ ἐξ ἐφημερινῶν δανείων χρεώστας τὸ τῆς προσβολῆς ὄνομα καὶ πάθος ὑποδύντας ἢ καὶ τοὺς ἀνάγκῃ βιαστικωτέρᾳ γενομένους ἐξ ἐλευθέρων δούλους οὐκ εἰς ἅπαν κακοπραγεῖν ἐᾷ διδοὺς ἐκεχειρίαν τούτοις τὴν εἰς ἅπαν ἐνιαυτῷ ἑβδόμῳ.

123Kanun der ki: Alacaklarını alamayan alacaklılar da, önceden hür olan insanları başka bir yolla edinmiş olanlar da, altı yıllık hizmetle yetinmelidir. Doğuştan köle olmayanlar güzel bir umuttan büsbütün mahrum kalmasınlar; istenmedik zor zamanlarda yitirdikleri eski serbestliklerine dönsünler.

123

τοῖς μὲν γὰρ δανεισταῖς οὐ κομισαμένοις τὸ χρέος ἢ τρόπον ἕτερον κτησαμένοις τοὺς πρότερον ἐλευθέρους ἐξαρκεῖ, φησί, χρόνος εἰς ὑπηρεσίαν ἑξαετία· οἱ δὲ μὴ γένει δοῦλοι χρηστῆς ἐλπίδος μὴ εἰς ἅπαν ἀμοιρείτωσαν, ἀλλ’ ἴτωσαν ἐπὶ τὴν παλαιὰν ἄδειαν, ἧς διὰ καιροὺς ἀβουλήτους ἐστέρηντο.

124Kanun yine der ki: Bir köle üç kuşaktır başkasının kölesi olsa bile, efendisinin tehditlerinden korktuğu için, işlediği bazı suçların bilinciyle, ya da hiçbir haksızlık etmediği hâlde efendisi amansız ve gaddar biri olduğu için, yardım bulmak umuduyla sana sığınırsa onu yüzüstü bırakma. Çünkü sığınanları teslim etmek dine aykırıdır. Köle de, tapınağa sığınır gibi senin ocağına sığınmış bir sığınmacıdır; orada dokunulmazlık bulması hakkıdır. En iyisi hilesiz, tuzaksız bir uzlaşma sağlanmasıdır; olmazsa, en son çare olarak satılmalıdır. Çünkü efendi değiştirmenin terazisi hangi yana ağır basacak, belli değildir; belirsiz kötülük ise kesin olandan hafiftir.

124

κἂν ἐκ τριγονίας μέν, φησί, δοῦλος ἑτέρου φόβῳ δεσποτικῶν ἀπειλῶν ἢ συνειδήσει τινῶν ἁμαρτημάτων ἢ μηδὲν ἠδικηκώς, ἀμειλίκτῳ καὶ ὠμοθύμῳ χρώμενος ἄλλως δεσπότῃ, πρὸς ⟨σὲ⟩ καταφύγῃ τευξόμενος ἐπικουρίας, μὴ περιίδῃς· ἐκδιδόναι γὰρ ἱκέτας οὐχ ὅσιον, ἱκέτης δὲ καὶ ὁ δοῦλος ὥσπερ εἰς ἱερὸν τὴν σὴν ἑστίαν καταπεφευγώς, ἐν ᾗ δίκαιόν ἐστιν ἀσυλίας τυγχάνειν, μάλιστα μὲν εἰς ἀδόλους ἐλθὼν καταλλαγὰς τὰς χωρὶς ἐνέδρας, εἰ δὲ μή, τὸ γοῦν πανύστατον πραθείς· ἀλλαγαὶ γὰρ αἱ τῶν δεσποτῶν ἄδηλον ὅπου τὴν ῥοπὴν ἕξουσι, τοῦ δ’ ὁμολογουμένου κουφότερον τὸ ἄδηλον κακόν.

125Hayvanlara Karşı

Yakınlar ve yabancılar, dostlar ve düşmanlar, köleler ve hürler, kısacası insanlar hakkında koyduğu kanunlar bunlardır. Ama kanun koyucu hakkaniyeti ve yumuşaklığı akılsız hayvanların tabiatına kadar götürür; onlara da, iyilikle dolu bir pınardan çekilmiş gibi, bir parça iyilik sunar.

125

Ταῦτα μὲν οὖν περὶ οἰκείων καὶ ἀλλοτρίων καὶ φίλων καὶ ἐχθρῶν καὶ δούλων καὶ ἐλευθέρων καὶ συνόλως ἀνθρώπων νομοθετεῖ. τὸ δὲ ἐπιεικὲς καὶ ἥμερον καὶ ἐπὶ τὴν τῶν ἀλόγων ζῴων φύσιν ἄγει μεταδιδοὺς καὶ τούτοις, ὥσπερ ἀπὸ πηγῆς εὐμενοῦς ἀρύσασθαί τινος χρηστοῦ.

126Evcil sürülerde, koyun, keçi ve sığır sürülerinde, yeni doğan yavrulardan hemen yararlanmaktan kaçınılmasını emreder; yavrular ne yemek için ne de kurban bahanesiyle alınmalıdır. Çünkü mide hazzı, daha doğrusu tuhaf ve sapkın bir tatsızlık uğruna doğumu kollayıp yavruları annelerinden hemen ayırmayı zalim bir psykhēnin işi saymıştır.

126

κελεύει γὰρ ἐν ταῖς ἡμέροις ἀγέλαις, κατά τε ποίμνας καὶ αἰπόλια καὶ βουκόλια, τῆς παραχρῆμα τῶν γεννωμένων ἀπολαύσεως ἀπέχεσθαι, μήτε πρὸς ἐδωδὴν μήτε ἐπὶ προφάσει θυσιῶν λαμβάνοντας. ὠμῆς γὰρ ὑπέλαβεν εἶναι ψυχῆς, ἐφεδρεύειν ἀποκυϊσκομένοις εἰς ἀνυπέρθετον διάζευξιν ἐγγόνων τε αὖ καὶ μητέρων ἕνεκα γαστρὸς ἡδονῆς, μᾶλλον δὲ ἀηδίας ἐκτόπου τινὸς [ψυχῆς] καὶ παρηλλαγμένης.

127En kutsal düzenine göre yaşayacak olana şöyle der: “Ey soylu kişi, kınanmayı gerektirmeden zevk alabileceğin pek çok şey sana bol bol verilmiştir. Yoksul olsaydın belki mazur görülebilirdin, çünkü yokluk ve kıtlık insanı istemediği birçok şeyi yapmaya zorlar. Ama sen kendine hâkim olmada ve öteki aretēlerde üstün olmalısın; çünkü en güzel safta, tabiatın doğru logosunun komutası altında yer almışsın. Bu logos sayesinde yumuşamalı, aklına hiçbir kabalığı sokmamalısın.

127

φησὶν οὖν τῷ βιωσομένῳ κατὰ τὴν ἱερωτάτην αὐτοῦ πολιτείαν· „ὦ γενναῖε, πολλή τίς ἐστιν ἀφθονία σοι τῶν πρὸς ἀπόλαυσιν, οἷς μέμψις οὐ παρέπεται· συγγνωστὸν γὰρ ἂν ἦν ἴσως, ἐπειδὴ πολλὰ τῶν ἀβουλήτων ἡ ἀπορία καὶ σπάνις δρᾶν ἀναγκάζει. σὺ δὲ καὶ διαφέρειν εἰς ἐγκράτειαν καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ὀφείλεις τὴν καλλίστην τεταγμένος τάξιν, ὑπὸ ταξιάρχῃ τῷ τῆς φύσεως ὀρθῷ λόγῳ, δι’ ὃν ἡμερῶσθαί σε δεῖ μηδὲν σκαιὸν τῇ διανοίᾳ παραδεχόμενον.

128Doğum sancılarına, yavruların hemen ayrılmasından doğan başka sancılar eklemekten daha kaba ne olabilir? Yavruları koparılınca anneler, yavrularına duydukları tabiî şefkat yüzünden, hele doğumun hemen ardından, ister istemez çırpınırlar. Çünkü memeler süt verir, ama emecek yavru olmadığından akış kesilince sertleşir, içeride donan sütün ağırlığıyla gerilip sızlar.

128

τί δ’ ἂν εἴη σκαιότερον ἢ ταῖς περὶ τὴν ἀποκύησιν ὠδῖσιν ἐπιφέρειν ἔξωθεν ἑτέρας ἐκ τῆς παραχρῆμα τῶν γεννωμένων διαζεύξεως; ἀνάγκη γὰρ σφαδᾴζειν ἀποσπωμένων, διά τινα φυσικὴν μητέρων πρὸς ἔγγονα φιλοστοργίαν, καὶ μάλιστα ὑπὸ τὸν τῆς κυήσεως καιρόν, ἐπειδὴ πηγάζοντες οἱ μαστοὶ σπάνει τοῦ θηλάζοντος, ἀνακοπὴν τῆς ἐπιρροίας λαμβανούσης, σκιρροῦνταί τε καὶ κατατεινόμενοι τῷ βάρει παγέντος εἴσω τοῦ γάλακτος ἀλγηδόσι πιέζονται.

129Bütün süre boyunca değilse de hiç değilse ilk yedi gün yavruyu emzirmesi için onu anneye bağışla. Tabiatın memelere yağdırdığı pınarları faydasız kılma, onun ikinci lütfunu ortadan kaldırma. Tabiat bu lütfu büyük bir öngörüyle hazırlamış, ebedî ve eksiksiz phronēsisiyle olacakları çok önceden görmüştür.

129

χάρισαι δή, φησί, τῇ μητρὶ τὸ ἔγγονον, εἰ καὶ μὴ τὸν σύμπαντα χρόνον, ἑπτὰ γοῦν τὰς πρώτας ἡμέρας γαλακτοτροφῆσαι, καὶ μὴ ἀνωφελεῖς ἃς ἡ φύσις ὤμβρησε πηγὰς ἐν μαστοῖς ἐργάσῃ, τὰς δευτέρας αὐτῆς χάριτας ἀνελών, ἃς ἐκ πολλοῦ τοῦ προμηθοῦς ἡτοιμάσατο τἀκόλουθον μακρόθεν αἰωνίῳ καὶ τελείᾳ φρονήσει κατιδοῦσα —

130Çünkü ilk armağan doğuştur; onunla var olmayan varlığa gelir. İkincisi süt akışıdır: tam zamanında gelen en yumuşak besin, her yeni doğanı sular, hem içecek hem yiyecektir; sütün sulu kısmı içecek, koyulaşan kısmı yiyecektir. Bu, yeni doğan sıkıntı çekmesin diye düşünülmüştür: yokluk farklı zamanlarda onu beklemesin, iki besini tek ve aynı sunuda alarak açlık ve susuzluk denen o acı efendilerden hemen kurtulsun.”

130

προτέρα μὲν γὰρ δωρεὰ γένεσις, δι’ ἧς τὸ μὴ ὂν ἄγεται πρὸς τὸ εἶναι, δευτέρα δὲ γάλακτος ἐπίρροια, τροφὴ καιρίως μαλακωτάτη, πᾶν ἁπαλόνυχον ἄρδουσα, ὃ ποτόν ἐστιν ὁμοῦ καὶ σιτίον· ὅσον μὲν γὰρ ὑδατῶδες τοῦ γάλακτος, ποτόν, ὅσον δ’ ὑποπαχύνεται, σιτίον — προνοίᾳ τοῦ μὴ κακοπαθεῖν τὸ ἀρτίγονον, ἐφεδρευούσης ἀεὶ χρόνοις διαφέρουσιν ἐνδείας, ἀλλ’ ὑπὸ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν προσφορὰν ἑκατέρας τροφῆς ἤδη τὰς πικρὰς δεσποίνας, δίψαν τε καὶ πεῖναν, ἐκφεύγειν.“

131Ey iyi ve herkesin kapışacağı anne babalar! Bu kanunu okuyunca yüzünüzü örtün; sizler ki bebeklerinize hep kan dökmek için bakarsınız, doğanları atmak için kötü bir pusuda beklersiniz; sizler bütün insan soyunun barış bilmez düşmanlarısınız.

131

τοῦτον ἀναγνόντες τὸν νόμον, οἱ χρηστοὶ καὶ περιμάχητοι γονεῖς, ἐγκαλύψασθε, οἱ ἐπὶ τοῖς βρέφεσιν ἀεὶ φονῶντες, οἱ κακὴν ἐφεδρεύοντες ἐφεδρείαν τοῖς ἀποκυομένοις εἰς ἔκθεσιν, οἱ τοῦ σύμπαντος ἀνθρώπων γένους ἄσπονδοι πολέμιοι.

132Kendi çocuklarınızı kendi elinizle öldürdükten sonra kime iyi niyetle yaklaşacaksınız? Elinizden geldiğince şehirleri ıssızlaştırıyor, yok etmeye en yakın akrabalarınızdan başlıyorsunuz. Tabiatın kanunlarını alt üst ediyor, onun kurduğu her şeyi yıkıyorsunuz; vahşi ve evcilleşmez bir psykhēnin zalimliğiyle doğuşun karşısına yıkımı, hayatın karşısına ölümü dikiyorsunuz.

132

τίνι γὰρ δι’ εὐνοίας ἀφίξεσθε, γενόμενοι τῶν ἰδίων τέκνων αὐτόχειρες; οἱ τὰς πόλεις τό γ’ ἐφ’ ὑμῖν ἧκον μέρος ἐρημοῦντες, ἀπὸ τῶν ἐγγυτάτω γένους ἀρξάμενοι τῆς ἀπωλείας, οἱ τοὺς τῆς φύσεως θεσμοὺς ἀνατρέποντες καὶ ὅσα ἂν οἰκοδομῇ καθαιροῦντες, δι’ ἀνημέρου καὶ ἀτιθάσου ψυχῆς ὠμότητα γενέσει φθορὰν καὶ ζωῇ θάνατον ἐπιτειχίζοντες.

133Görmüyor musunuz ki her bakımdan en iyi kanun koyucu, akılsız hayvanların yavrularının bile emzirilinceye kadar annelerinden ayrılmamasına özen göstermiştir? Ey soylu kişiler, bunu daha çok sizin için yapmıştır; ta ki tabiatınızdan değilse bile öğrenerek, kuzulara ve oğlaklara bakıp yakınlarınızı sevmeyi öğrenesiniz. Onlar zorunlu ihtiyaçlarının bolca sağlanmasının keyfini sürmekten alıkonmazlar: tabiat bunları en elverişli yerlerde hazırlamıştır ki ihtiyacı olanlar kolayca yararlansın; kanun koyucu da büyük bir öngörüyle gözetir ki kimse Tanrı'nın iyilik eden ve kurtaran armağanlarının önüne geçmesin.

133

ἢ οὐχ ὁρᾶτε, ὅτι τῷ πάντα ἀρίστῳ νομοθέτῃ δι’ ἐπιμελείας ἐγένετο μηδὲ τῶν ἀλόγων τὰ ἔγγονα διαζευχθῆναι τῆς τεκούσης, ἄχρις ἂν γαλακτοτροφηθῇ; τὸ πλέον, ὦ γενναῖοι, δι’ ὑμᾶς, ἵν’, εἰ καὶ μὴ τῇ φύσει, μαθήσει γοῦν ἀναδιδάσκησθε τὸ φιλοίκειον, εἰς ἄρνας καὶ ἐρίφους ἀποβλέποντες, οἳ ἐν ἀφθόνοις χορηγίαις τῶν ἀναγκαίων τρυφᾶν οὐ κεκώλυνται, τῆς φύσεως μὲν τοιαῦτα παρασκευασαμένης ἐν ἐπιτηδειοτάτοις χωρίοις, ἐξ ὧν εὐμαρεῖς τοῖς δεησομένοις αἱ ἀπολαύσεις γενήσονται, νομοθέτου δὲ μετὰ πολλῆς προμηθείας ἐφορῶντος, ἵνα μηδεὶς ἐμποδίζῃ τὰς εὐεργέτιδας καὶ σωτηρίους τοῦ θεοῦ δωρεάς.

134Kanun koyucu yumuşaklık ve hakkaniyet tohumlarını türlü türlü yollarla akıllara ekmek isteyerek öncekilere akraba bir buyruk daha koyar: anneyi ve yavruyu aynı gün kurban etmeyi yasaklar. Kurban edilecekse bile hiç değilse farklı zamanlarda edilmelidir; çünkü doğumun sebebini, doğurduğu canlıyla aynı gün öldürmek vahşetin son haddidir. Peki bu ne için yapılır?

134

Βουλόμενος δὲ πολυτρόποις ἰδέαις τὰ ἡμερότητος καὶ ἐπιεικείας σπέρματα ταῖς διανοίαις ἐγκατασπείρειν ἄλλο τίθησι διάταγμα συγγενὲς τοῖς προτέροις, ἀπαγορεύων ἡμέρᾳ τῇ αὐτῇ συγκαταθύειν μητέρα καὶ ἔγγονον· καὶ γὰρ εἰ θυτέον, ἀλλ’ οὖν ἐν χρόνοις γε διαφέρουσιν· ὑπερβολὴ γὰρ ἀγριότητος τὴν αἰτίαν τῆς γενέσεως μετὰ τοῦ ζῳογονηθέντος ἡμέρᾳ μιᾷ κτείνειν. καὶ τοῦτο τοῦ χάριν;

135Ya kurban bahanesiyle ya da mide zevki için. Kurban için yapılıyorsa, adı da yalandır; çünkü böyle şeyler boğazlamadır, kurban değil. Hangi Tanrı sunağı kutsallıktan bu kadar uzak kurbanları kabul eder? Hangi ateş, birleşmemesi gereken şeylerin birleşmesinden kaçıp kendiliğinden ikiye bölünüp ayrılmaz? Bence o ateş en kısa bir süre bile dayanmaz, hemen söner; bir öngörü, yükselen alevin havayı, o en kutsal pneuma tabiatını kirletmesine izin vermez.

135

ἢ γὰρ ἐπὶ προφάσει θυσιῶν ἢ διὰ γαστρὸς ἀπόλαυσιν· εἰ μὲν οὖν ἕνεκα θυσιῶν, ἐπέψευσται καὶ τοὔνομα· τὰ γὰρ τοιαῦτα σφάγια, οὐ θυσία. τίς δὲ δὴ καὶ θεοῦ βωμὸς οὕτως ἀνίερα ἱερεῖα προσδέξεται; ποῖον δὲ πῦρ οὐκ ἂν δίχα τμηθὲν ἐξ ἑαυτοῦ διασταίη φεῦγον τὴν ἐξ ἀμίκτου πράγματος ἕνωσιν; οἶμαι ἂν αὐτὸ μηδὲ πρὸς βραχύτατον ὑπομεῖναι χρόνον, ἀλλ’ αὐτίκα σβεσθῆναι προνοίᾳ τινὶ τοῦ μὴ τὸν ἀέρα καὶ τὴν ἱερωτάτην πνεύματος φύσιν ὑπὸ τῆς αἰρομένης φλογὸς μιαίνεσθαι.

136Kurban için değil de ziyafet için yapılıyorsa, bu aşırı oburluğun yeni ve sapkın isteklerine kim karşı çıkmaz? Böyleleri tuhaf hazların peşindedir. Et yiyenler için annelerin ve yavruların etini aynı anda tatmakta ne haz olabilir? Biri bunların uzuvlarını şişlere geçirip birbirine karıştırmak, kızartıp tıka basa yemek isteseydi, bence bunu gören kimse sessiz kalmaz, yeni icat edilmiş bu acının aşırılığından feryat ederek haykırır, yenmeyecek bir ziyafet hazırlayanlara oburluklarından ötürü sayısız hakaret ederdi.

136

εἰ δὲ μὴ θυσιῶν χάριν ἀλλὰ θοίνης, τίς οὐκ ἂν τῆς ὑπερφυοῦς γαστριμαργίας ὀρέξεις προβάλλοιτο καινὰς καὶ παρηλλαγμένας; ἐκτόπους μὲν γὰρ ἡδονὰς οἱ τοιοῦτοι μεταδιώκουσι. τίς δὲ ἡδονὴ κρεωφαγοῦσι, γεύσασθαι σαρκῶν ἐν ταὐτῷ μητέρων καὶ ἐγγόνων; ὧν εἰ τὰ μέλη τις ἀναμῖξαι θελήσειεν ἀναπείρων ὀβελοῖς, ἵν’ ὀπτῶν ἐμφορήσαιτο, οὐκ ἄν μοι δοκεῖ διατελεῖν ἥσυχα, ῥήξειν δὲ φωνὴν σχετλιάσαντα δι’ ὑπερβολὴν τοῦ καινουργηθέντος πάθους καὶ μυρία λοιδορήσεσθαι τῆς λαιμαργίας τοῖς εὐτρεπίζουσιν ἄσιτον εὐωχίαν.

137Kanun gebe hayvanları da kutsal alanın arınma kaplarının ötesine, dışarıya kovar; doğurana kadar kurban edilmelerine izin vermez. Karındakileri doğmuş olanlarla bir tutar; henüz gün yüzü görmemiş olanlar aynı mertebede olduğu için değil, her şeyi birbirine karıştırmaya alışmış olanların pervasızlığını çok önceden dizginlemek için.

137

ἀλλ’ ὅ γε νόμος ἔξω τῶν περιρραντηρίων ἐλαύνει καὶ ὅσα τῶν ζῴων κυοφορεῖ, μὴ ἐπιτρέπων ἄχρις ἂν ἀποτέκῃ σφαγιάζεσθαι, τὰ κατὰ γαστρὸς ἐν ἴσῳ τοῖς ἀποκυηθεῖσιν ἤδη λογισάμενος, οὐκ ἐπειδὴ τὴν ἴσην ἔλαχε τάξιν ἃ μηδ’ εἰς φῶς πω προῆλθεν, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ μακρόθεν ἐπισχεῖν τὴν εὐχέρειαν τῶν εἰωθότων πάντα φύρειν.

138Henüz bitkiler gibi büyüyen, gebe hayvanın bir parçası sayılan, şimdi ona bağlı olup birkaç ay sonra bu kaynaşmadan koparılacak olanlar, canlı olacakları umuduyla annelerine dokunulmayarak korunuyorsa —sözü edilen kirlenme olmasın diye—, doğmuş ve kendi başına psykhē ve beden sahibi olanlar haydi haydi korunmaz mı? Çünkü yavruyu ve anneyi aynı anda, aynı gün öldürmek, dine aykırı olanların en ağırıdır.

138

εἰ γὰρ τὰ φυτῶν τρόπον ἔτι παραυξανόμενα καὶ μέρη νομιζόμενα τῶν κυόντων, νυνὶ μὲν ἡνωμένα, μηνῶν δὲ περιόδοις αὖθις ἀποσπασθησόμενα τῆς συμφυΐας, διὰ τὴν ἐλπίδα τοῦ γενήσεσθαι ζῷα φυλάττεται τῷ περὶ τὰς μητέρας ἀνεπιβουλεύτῳ, χάριν τοῦ μὴ τὸ λεχθὲν μίασμα συμβῆναι, πῶς οὐχὶ μᾶλλον τὰ ἀποτεχθέντα καὶ καθ’ αὑτὰ ψυχῆς καὶ σώματος μεμοιραμένα; πάντων γὰρ ἀνοσιώτατον ἑνὶ καιρῷ καὶ ἡμέρᾳ μιᾷ ἔγγονον ὁμοῦ καὶ μητέρα κτείνειν.

139Bana öyle geliyor ki bazı kanun koyucular buradan yola çıkarak mahkûm kadınlar hakkındaki kanunu getirmişlerdir. Bu kanun, gebe kadınlar ölümü hak eden bir suç işlerse doğurana kadar gözetim altında tutulmalarını emreder; ta ki onlar öldürülürken karınlarındaki de birlikte ölmesin.

139

ἐνθένδε μοι δοκοῦσιν ὁρμηθέντες ἔνιοι τῶν νομοθετῶν τὸν ἐπὶ ταῖς κατακρίτοις γυναιξὶν εἰσηγήσασθαι νόμον, ὃς κελεύει τὰς ἐγκύους, ἐὰν ἄξια θανάτου δράσωσιν, φυλάττεσθαι μέχρις ἂν ἀποτέκωσιν, ἵνα μὴ ἀναιρουμένων συναπόληται τὰ κατὰ γαστρός.

140Ama bu kanun koyucular bunu yalnız insanlar için öngördüler; bizim kanun koyucumuz ise bir adım daha ileri giderek hakkaniyeti akılsız hayvanlara kadar uzattı. Ta ki farklı türden varlıklar üzerinde alıştırma yaparak kendi türümüzden olanlara karşı çok daha bol bir insanseverlik gösterelim: birbirimize acı vermekten ve acıya acıyla karşılık vermekten kaçınalım, kendi iyiliklerimizi hazine bekçisi gibi saklamayalım, onları her yerdeki herkesle, akrabalarımızla ve tabiatça kardeşlerimizle paylaşalım.

140

ἀλλ’ οὗτοι μὲν ἐπ’ ἀνθρώπων ταῦτα ἔγνωσαν· ὁ δὲ καὶ προσυπερβάλλων ἔτι ἄχρι καὶ τῶν ἀλόγων ζῴων τὸ ἐπιεικὲς ἀπέτεινεν, ἵν’ ἐν τοῖς ἀνομοιογενέσιν ἀσκήσαντες πολλῇ τινι περιουσίᾳ χρώμεθα φιλανθρωπίας ⟨ἐν τοῖς ὁμογενέσι⟩, τοῦ μὲν λυπεῖν καὶ ἀντιλυπεῖν ἀλλήλους ἀπεχόμενοι, τὰ δ’ οἰκεῖα ἀγαθὰ μὴ θησαυροφυλακοῦντες, ἀλλ’ εἰς μέσον προφέροντες καθάπερ συγγενέσι καὶ ἐκ φύσεως ἀδελφοῖς τοῖς πανταχοῦ πᾶσιν.

141Öyleyse o usta iftiracılar bu kavmi hâlâ insan düşmanlığıyla suçlasınlar, kanunlarını da insanları birbirinden uzak tutan, dayanışmaya kapalı buyruklar veriyor diye kötülesinler! Oysa açıkça görülüyor ki kanunlar sürülere bile merhamet gösterir, kavim de ilk gençlikten aldığı kanuna uygun eğitimle psykhēsindeki dik başlılığı uysallığa çevirir.

141

ἔτι τοίνυν τὸ μὲν ἔθνος ἐπὶ μισανθρωπίᾳ διαβαλλέτωσαν, τοὺς δὲ νόμους ὡς ἄμικτα καὶ ἀκοινώνητα παραγγέλλοντας αἰτιάσθωσαν οἱ δεινοὶ συκοφάνται, φανερῶς οὕτως τῶν μὲν νόμων ἐλέου μεταδιδόντων καὶ ταῖς τῶν θρεμμάτων ἀγέλαις, τοῦ δὲ ἔθνους ταῖς ἐκ πρώτης ἡλικίας νομίμοις ὑφηγήσεσιν ὅσον ἐν ταῖς ψυχαῖς ἀπειθὲς μεθαρμοζομένου πρὸς τὸ τιθασόν.

142Kanun koyucu, aretēde verimli olduğundan ve güzel öğretiler bulmakta belli bir ustalığı bulunduğundan, kendi kendisiyle yarışıp kendini aşar. Kuzunun, oğlağın ya da sürüdeki başka bir hayvanın sütten kesilmeden önce annesinden koparılmamasını emretmiş, ayrıca anneyle yavrunun aynı gün öldürülmemesini buyurmuştu; bunlara cömertçe bir şey daha ekler: “Kuzuyu annesinin sütünde pişirmeyeceksin.” (Çıkış 23:19; 34:26; Tesniye 14:20)

142

ἐπαποδύεται δὲ αὐτὸς ἑαυτῷ καὶ ἐπαγωνίζεται πολύγονος ὢν ἀρετῆς καί τινι εὐτροπίᾳ χρώμενος πρὸς τὰς καλὰς ὑφηγήσεις· κελεύσας γάρ, πρὶν ἀπότιτθον γενέσθαι, μὴ ἀποσπᾶν τῆς τεκούσης μήτε ἄρνα μήτε ἔριφον μήτε ἄλλο τι τῶν ἐν ταῖς ἀγέλαις, καὶ προσδιαταξάμενος μηδὲ τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ κτείνειν μητέρα καὶ ἔγγονον, ἐπιδαψιλεύεται φάσκων· „οὐχ ἑψήσεις ἄρνα ἐν γάλακτι μητρός“ (Exod. 23,19. 34,26. δευτ. 14,20).

143Çünkü canlının besininin, öldürüldükten sonra onun çeşnisi ve sosu olmasını çok yersiz saymıştır. Tabiat canlının yaşamını sürdürmesi için özen gösterip süt yağdırmış, onu annenin memelerinden, adeta sarnıçlardan akacak şekilde düzenlemiştir; insanların nefslerine hâkim olamamaları öyle bir noktaya varmamalıdır ki hayatın sebebi olan bu sütü, bedenin geri kalanını tüketmek için kötüye kullansınlar.

143

πάνυ γὰρ ἄτοπον ὑπέλαβεν εἶναι τὴν τροφὴν ζῶντος ἥδυσμα γενέσθαι καὶ παράρτυσιν ἀναιρεθέντος καὶ τὴν μὲν φύσιν ἐπιμεληθεῖσαν αὐτοῦ τῆς διαμονῆς ὀμβρῆσαι γάλα, ὃ διὰ μαστῶν τῆς τεκούσης οἷα δεξαμενῶν φέρεσθαι διετάξατο, τὴν δὲ τῶν ἀνθρώπων ἀκρασίαν τοσοῦτον ἐπιβῆναι, ὡς τῷ τῆς ζωῆς αἰτίῳ καταχρήσασθαι καὶ πρὸς τὴν τοῦ ὑπολοίπου σώματος ἀνάλωσιν.

144Biri eti sütte pişirmek istiyorsa, zalimlik etmeden ve dinsizliğe düşmeden pişirsin. Her yerde sayısız sürü vardır, sığırtmaçlar, keçi çobanları ve koyun çobanları bunları her gün sağar. Hayvan yetiştirenlerin en büyük geliri süttür; sütü kimi zaman sıvı hâlde, kimi zaman katılaşıp peynire dönmüş olarak satarlar. Bu kadar bolluk varken kuzuların, oğlakların ya da başka bir hayvanın etini annesinin sütünde pişiren, akıllı psykhēye en gerekli ve en yakın duyguyu, merhameti kökünden söküp attığını gösterir ve karakterinin ağır bir kabalığını ortaya koyar.

144

εἰ δή τις ἐν γάλακτι κρέα συνέψειν ἀξιοῖ, μὴ σὺν ὠμότητι, χωρὶς δὲ ἀσεβείας ἑψέτω· μυρίαι θρεμμάτων εἰσὶν ἀγέλαι πανταχοῦ καὶ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἀμελγόμεναι διὰ βουκόλων αἰπόλων ποιμένων, οἷς κτηνοτροφοῦσιν ἡ μεγίστη πρόσοδός ἐστι γάλα, τῇ μὲν κεχυμένον, τῇ δὲ συνεσταλμένον τε καὶ πηγνύμενον εἰς τυρόν· ὥστε ἀφθονίας ὑπαρχούσης τὸν ἀρνῶν ἢ ἐρίφων ἤ τινος ἑτέρου γάλακτι μητρῴῳ κρέα συνέψοντα χαλεπὴν ἐπιδείκνυσθαι τρόπων σκαιότητα, τὸ ἀναγκαιότατον καὶ συγγενέστατον λογικῇ ψυχῇ πάθος ἐκτετμημένον, τὸν ἔλεον.

145O kanuna da hayranım; bütün seslerin uyum içinde olduğu bir koroda olduğu gibi öncekilerle uyum içinde şunu söyler: “Harman döven öküzün ağzını bağlamayacaksın.” Çünkü ekimden önce verimli ovada sabanla izleri açan, tarlaları hem göğe hem çiftçiye hazırlayan odur: çiftçi tohumu tam zamanında eksin, derin oyuklar da yağmurların lütuflarını alıp saklasın ve ekine yavaş yavaş bol besin versin diye; ta ki ekin başak verip yıllık ürününü olgunlaştırsın. Ürün olgunlaşınca öküz yine başka bir hizmet için gereklidir: demetleri temizlemek, samanı ve çöpü gerçek ve işe yarar üründen ayırmak.

145

Ἄγαμαι δὲ κἀκεῖνον τὸν νόμον, ὃς καθάπερ ἐν χορῷ παναρμονίῳ συνᾴδων τοῖς προτέροις διαγορεύει, βοῦν ἀλοῶντα μὴ φιμοῦν. οὗτος γάρ ἐστιν ὁ πρὸ μὲν τῆς σπορᾶς [οὔσης] τῆς βαθυγείου πεδιάδος ἀνατέμνων τὰς αὔλακας καὶ προετοιμασάμενος οὐρανῷ καὶ γεωπόνῳ τὰς ἀρούρας, τῷ μὲν ἵνα καιρίως κατασπείρῃ, τῷ δ’ ἵνα κόλποι βαθεῖς ὑποδεξάμενοι τὰς διὰ τῶν ὑετῶν χάριτας ταμιεύωσι καὶ χορηγῶσιν ἐκ τοῦ κατ’ ὀλίγον τῷ σπόρῳ τροφὰς πίονας, ἄχρις ἂν σταχυηφορήσας τελειογονήσῃ τὸν ἐτήσιον καρπόν· μετὰ δὲ τὴν τελείωσιν πάλιν βοῦς ἐστι πρὸς ἑτέραν ὑπηρεσίαν ἀναγκαῖος, κάθαρσιν δραγμάτων καὶ διάκρισιν σκυβάλων ἀπὸ τοῦ γνησίου καὶ χρησίμου.

146Harman döven öküzler hakkındaki yumuşak ve iyi buyruktan söz ettiğime göre, toprağı süren hayvanlar hakkında konan ve aynı soydan olan kanunu da sırasıyla anlatayım. Kanun, toprağı sürmek için öküzle eşeği aynı boyunduruğa koşmayı yasaklar. Bunu yalnız hayvanlar arasındaki uyumsuzluğu gözeterek yapmaz —öküz temizdir, eşek temiz olmayan hayvanlardandır; bu kadar birbirine yabancı şeyleri bir araya getirmek uygun değildir—; güçleri de eşit olmadığı için yapar ve daha zayıf olanı, daha güçlünün baskısı altında ezilip sıkışmasın diye korur. Oysa daha zayıf olan eşek kutsal alanın dışına kovulur, daha güçlü olan öküzü ise kanun en kusursuz kurbanlarda sunmayı emreder.

146

ἀλλ’ ἐπειδὴ τὴν ⟨ἐπὶ⟩ τοῖς [γῆν] ἀλοῶσι βουσὶν ἥμερον καὶ χρηστὴν πρόσταξιν εἶπον, καὶ τὸν ἐπὶ τοῖς ⟨γῆν⟩ ἀροῦσι θρέμμασι τεθέντα νόμον ἑξῆς δίειμι τῆς αὐτῆς ὄντα συγγενείας. ἀπαγορεύει γὰρ ἐν ταὐτῷ καταζευγνύναι πρὸς ἄροτον γῆς βοῦν καὶ ὄνον, οὐ μόνον τοῦ περὶ τὰ ζῷα ἀνοικείου στοχασάμενος, διότι τὸ μέν ἐστι καθαρόν, ὄνος δὲ τῶν οὐ καθαρῶν, τὰ δὲ οὕτως ἠλλοτριωμένα συνάγειν οὐ πρέπει, ἀλλ’ ἐπειδὴ καὶ τὴν ἰσχύν ἐστιν ἄνισα, προμηθεῖται δὲ τῶν ἀσθενεστέρων, ὡς μὴ πρὸς δυνατωτέρας βίας θλίβηται καὶ προσπιέζηται· καίτοι τὸ μὲν ἀσθενέστερον, ὄνος, ἔξω περιρραντηρίων ἐλαύνεται, τὸ δὲ ἐρρωμενέστερον, βοῦν, ἐν ταῖς τελειοτάταις θυσίαις νόμος ἱερουργεῖν.

147Yine de kanun koyucu ne temiz olmayanların zayıflığını küçümsedi ne de temizlerin güçlerini hakka aykırı kullanmalarına izin verdi. Psykhēlerinde kulakları olanlara adeta açık açık bağırıp haykırır: Başka kavimlerden hiç kimseye haksızlık etmeyin; onları yabancı soydan olmalarından başka hiçbir şeyle suçlayamıyorsanız, bu bir suç değildir. Çünkü ne kötülük olan ne de kötülükten gelen şey, her türlü suçlamanın dışında kalır.

147

ἀλλ’ ὅμως οὔτε τῆς τῶν ἀκαθάρτων ἀσθενείας ὠλιγώρησεν οὔτε τοῖς καθαροῖς ἐφῆκεν ἰσχύϊ πρὸ δίκης χρῆσθαι, μόνον οὐκ ἄντικρυς βοῶν καὶ κεκραγὼς τοῖς ὦτα ἔχουσιν ἐν ψυχῇ, μηδένα τῶν ἑτεροεθνῶν ἀδικεῖν, οὐδὲν ἔχοντας αἰτιάσασθαι ὅτι μὴ τὸ ἀλλογενές, ὅπερ ἐστὶν ἀναίτιον· ὅσα γὰρ μήτε κακία μήτε ἀπὸ κακιῶν ἔξω παντὸς ἐγκλήματος ἵσταται.

148Bitkilere Karşı

Kanun koyucu hakkaniyeti yine cömertçe saçar, ondan bol bol ve doyasıya yararlanır; akıllı varlıklardan akılsızlara, akılsızlardan da bitkilere geçer. Bitkilerden şimdi söz etmeliyiz, çünkü öncekiler, yani insanlar ve psykhē sahibi olan öteki varlıklar hakkında söylenecekler söylendi.

148

Ἐπιδαψιλευόμενος δὲ τὸ ἐπιεικὲς πάλιν πλουσίως αὐτῷ καὶ κατακόρως χρῆται, μετιὼν ἀπὸ μὲν τῶν λογικῶν ἐπὶ τὰ ἄλογα, ἀπὸ δὲ τῶν ἀλόγων ἐπὶ τὰ φυτά, περὶ ὧν αὐτίκα λεκτέον, ἐπειδὴ περὶ τῶν προτέρων, ἀνθρώπων τε καὶ τῶν ὅσα ψυχῆς μεμοίραται,

149Kanun koyucu açıkça şunları yasaklamıştır: meyve veren ağaçları kesmek, başak vermiş ovayı zarar vermek için vaktinden önce biçmek ve genel olarak ürünü mahvetmek. Böylece insan soyu bol yiyecekle donansın, yalnız zorunlu şeylerin değil, rahat bir hayat için gerekenlerin de bolluğu içinde yaşasın. Zorunlu olan, insanların besini olarak ayrılmış tahıldır; rahat hayat içinse sayısız çeşit ağaç yemişi vardır. Bunlar kıtlıklarda çoğu zaman ikinci bir besin de olur.

149

λέλεκται. διείρηκε τοίνυν ἄντικρυς μήτε δενδροτομεῖν ὅσα τῆς ἡμέρου ὕλης μήτε κείρειν ἐπὶ λύμῃ πρὸ καιροῦ σταχυηφοροῦσαν πεδιάδα μήτε συνόλως καρπὸν διαφθείρειν, ἵνα περιουσίᾳ μὲν τροφῶν ἀφθόνων χορηγῆται τὸ ἀνθρώπων γένος, περιουσίᾳ ζῇ δὲ μὴ μόνον τῶν ἀναγκαίων ἀλλὰ καὶ τῶν πρὸς τὸν ἁβροδίαιτον βίον. ἀναγκαῖον μὲν γὰρ ὁ τοῦ σίτου καρπὸς εἰς τροφὴν ἀνθρώπων ἀποκριθείς, πρὸς δὲ τὸν ἁβροδίαιτον βίον αἱ τῶν ἀκροδρύων ἀμύθητοι ποικιλίαι· γίνονται δὲ ἐν ἐνδείαις αὗται πολλάκις καὶ τροφαὶ δεύτεραι.

150Daha da ileri giderek düşmanın ülkesini bile tahrip etmeye izin vermez; ağaç kesmekten ve yakıp yıkmaktan kaçınılmasını buyurur. Çünkü insanlara duyulan öfkeyi hiçbir kötülüğün sebebi olmayan şeylerin üzerine boşaltmayı yersiz saymıştır.

150

καὶ προσυπερβάλλων οὐδὲ τὴν τῶν πολεμίων χώραν τέμνειν ἐᾷ, παραγγέλλει δ’ ἀνέχειν δενδροτομιῶν καὶ δῃώσεων, ἄτοπον ὑπολαβὼν εἶναι τὴν πρὸς ἀνθρώπους ὀργὴν ἀποσκήπτειν εἰς τὰ μηδενὸς αἴτια κακοῦ.

151Ayrıca kanun koyucu yalnız şimdiye bakmakla yetinilmemesini, aklın keskin gözüyle, bir gözetleme yerinden uzaklara bakar gibi geleceğin de görülmesini ister. Hiçbir şey aynı hâlde kalmaz, her şey dönüşür ve değişir; öyle ki şimdiye kadar düşman olanların elçi gönderip anlaşma teklif ederek hemen barış yapmaları akla yatkındır.

151

ἔπειτα δὲ ἀξιοῖ μὴ μόνον τὸ παρὸν βλέπειν, ἀλλὰ καὶ τὸ μέλλον ὥσπερ ἀπὸ σκοπῆς μακρόθεν ὀξυωπίᾳ λογισμοῦ καθορᾶσθαι, μηδενὸς ἐν ὁμοίῳ μένοντος ἀλλὰ πάντων τροπαῖς καὶ μεταβολαῖς χρωμένων, ὡς εἰκὸς εἶναι τοὺς τέως δυσμενεῖς ἐπικηρυκευσαμένους καὶ συμβατηρίων ἄρξαντας ἐνσπόνδους αὐτίκα γενέσθαι.

152Dostları zorunlu besinlerden yoksun bırakmak ise ağır olurdu, hele geleceğin belirsizliğine karşı işe yarayacak hiçbir şey saklanmamışsa. Eskiler ne güzel söylemiştir: dostluğu, bir gün düşmanlık olabileceğini akıldan çıkarmadan sürdürmeli, çatışmaya da ileride dostluk olacakmış gibi girmelidir. Ta ki herkes kendi tabiatında güvenliği için bir şeyler saklasın, sözde ve işte büsbütün açık vermesin, sonra da artık hiçbir faydası yokken aşırı pervasızlığından ötürü kendini suçlayıp pişman olmasın.

152

φίλους δὲ τροφῶν ἀναγκαίων ἀποστερεῖν χαλεπόν, μηδὲν ταμιευσαμένους τῶν ἐπ’ ὠφελείᾳ διὰ τὴν τοῦ μέλλοντος ἀδηλότητα. πάνυ γὰρ ἐκεῖνο καλῶς εἴρηται τοῖς παλαιοῖς, ὅτι καὶ φιλίας κοινωνητέον μὴ ἀπογινώσκοντας ἔχθραν καὶ προσκρουστέον ὡς φιλίας ἐσομένης, ἵνα ἕκαστος ἐν τῇ ἑαυτοῦ φύσει ταμιεύηταί τι τῶν εἰς ἀσφάλειαν καὶ μὴ ἀπογυμνωθεὶς ἐν ἔργοις καὶ λόγοις μετανοῇ, τῆς ἄγαν εὐχερείας, ὅτ’ οὐδὲν ὄφελος, αἰτιώμενος ἑαυτόν.

153Bu söze şehirler de uymalıdır: barışta savaşı, savaşta barışı düşünmeli; müttefiklere, hiçbir zaman karşı tarafa geçmeyecekleri düşüncesiyle körü körüne güvenmemeli, düşmanlara da hiçbir zaman barışa yanaşamayacakları düşüncesiyle büsbütün güvensizlik beslememelidir.

153

τὸ λόγιον τοῦτο χρὴ φυλάττειν καὶ τὰς πόλεις, ἐν μὲν εἰρήνῃ προνοουμένας τῶν κατὰ πόλεμον, ἐν δὲ πολέμῳ τῶν κατ’ εἰρήνην, καὶ μήτε τοῖς συμμάχοις ἀνέδην προπιστεύειν ὡς οὐ χρησομένοις μεταβολῇ πρὸς τὸ ἀντίπαλον μήτε τοῖς πολεμίοις εἰς ἅπαν ἀπιστεῖν ὡς οὐ δυνησομένοις ποτὲ μεθορμίσασθαι πρὸς τὸ ἔνσπονδον.

154Barışma umuduyla düşman için hiçbir şey yapılmayacak olsa bile, hiçbir bitki düşman değildir; hepsi barışık ve faydalıdır. Meyve ağaçları ise özellikle gereklidir, çünkü ürünleri ya besindir ya da besin kadar değerli bir varlıktır. Öyleyse savaşmayan şeylerle neden savaşmalı, onları neden kesmeli, yakmalı ya da kökünden sökmeli? Onları tabiatın kendisi akan sularla ve havanın ılımlılığıyla olgunlaştırmıştır; krallara vergi verir gibi insanlara her yıl haraçlarını getireceklerdir.

154

εἰ μέντοι καὶ μηδὲν ὑπὲρ ἐχθροῦ πρακτέον δι’ ἐλπίδα καταλλαγῶν, οὐδὲν ἐχθρὸν φυτόν, ἀλλ’ ἔνσπονδα πάντα καὶ ὠφέλιμα, τὰ δ’ ἥμερα καὶ διαφερόντως ἀναγκαῖα, ὧν ὁ καρπὸς ἢ τροφή ἐστιν ἢ ἰσότιμον τροφῇ κτῆμα. τί δὴ δεῖ πεπολεμῶσθαι πρὸς τὰ μὴ πολέμια τέμνοντας ἢ καίοντας ἢ ῥίζαις αὐταῖς ἀνασπῶντας, ἅπερ αὐτὴ ἡ φύσις ὑδάτων ἐπιρροίαις καὶ εὐκρασίαις ἀέρων ἐτελειογόνησε, δασμοὺς ἐτησίους οἴσοντα ἀνθρώποις οἷα βασιλεῦσιν;

155Kanun koyucu, iyi bir koruyucu gibi, beden eğitmenlerinin tekhnēsine benzer bir bakımla yalnız hayvanlara değil bitkilere de güç ve kuvvet kazandırmaya özen gösterdi; özellikle de meyve ağaçlarına. Çünkü bunlar daha fazla ilgiye değerdir ve yabani ağaçlar kadar dayanıklı değildir; daha sağlam bir güce erişmek için tarım epistēmēsine ihtiyaç duyarlar.

155

Ἐμέλησε δ’ αὐτῷ καθάπερ ἀγαθῷ προστάτῃ τὴν ἀλειπτικὴν μὴ μόνον ζῴοις ἀλλὰ καὶ φυτοῖς ἰσχύν τε καὶ ῥώμην ἀπεργάσασθαι, καὶ μάλιστα τοῖς ἡμέροις, ἐπειδὴ καὶ πλείονος ἄξια φροντίδος ἐστὶ καὶ οὐχ ὁμοίως τοῖς ἀγρίοις εὔτονα, γεωργικῆς ἐπιστήμης δεόμενα πρὸς κραταιοτέραν δύναμιν.

156Yeni dikilmiş ağaçların üç yıl boyunca beslenip bakılmasını emreder. Fazla sürgünleri budanmalıdır; ta ki ağırlık altında ezilmesinler, besin bölünüp yetersiz kalınca da zayıf düşmesinler. Çevreleri çapalanıp kazılmalıdır; ta ki büyümelerini engelleyen zararlı hiçbir şey yanlarında bitmesin. Meyvelerinin yemek için toplanmasına da izin vermez. Bunun sebebi yalnız olgunlaşmamış ağaçtan olgunlaşmamış meyve çıkacak olması değildir —hayvanlardan da olgunluğa ermemiş olanlar olgun yavru vermez—; aynı zamanda yeni dikilen ağaçlar zarar görecek, filizlenmeleri engellenip bir bakıma bodur kalacaktır.

156

κελεύει γὰρ τὰ νεόφυτα τῶν δένδρων ἐπὶ τριετίαν ἑξῆς τιθηνεῖσθαι τάς τε περιττὰς ἐπιφύσεις ἀποτέμνοντας, ὑπὲρ τοῦ μὴ βαρυνόμενα πιέζεσθαι καὶ ὑπὲρ τοῦ μὴ κατακερματιζομένης τῆς τροφῆς δι’ ἔνδειαν ἐξασθενεῖν, γυροῦν τε καὶ περισκάπτειν, ἵνα μηδὲν τῶν ἐπὶ ζημίᾳ παραναβλαστάνῃ τὴν αὔξησιν κωλῦον· τόν τε καρπὸν οὐκ ἐᾷ δρέπεσθαι κατὰ μετουσίαν ἀπολαύσεως, οὐ μόνον ἐπειδὴ ἀτελὴς ἐξ ἀτελῶν ἔμελλεν ἔσεσθαι — καὶ γὰρ τῶν ζῴων ὅσα μὴ τέλεια οὐ τελειογονεῖ—, ἀλλὰ καὶ διότι βλάπτεσθαι τὰ νεόφυτα καὶ τρόπον τινὰ χαμαίζηλα ἔμελλε κωλυόμενα ἐρνοῦσθαι.

157Nitekim birçok çiftçi ilkbaharda genç ağaçları gözetler ve verdikleri meyveyi, gelişip büyümesine fırsat vermeden hemen koparır; çünkü doğuran ağacın zayıf düşmesinden korkar. Önlem alınmazsa, olgun meyve vermesi gereken zaman gelince ağaç ya ürün vermez ya da meyvesini erken düşürür; çünkü vaktinden önce ürün vermekten tükenmiştir: o eski genç dallar yük altına girince gövdeyi köklerine kadar yıpratır.

157

πολλοὶ γοῦν τῶν γεωπόνων ἔαρος ὥρας ἐπιτηροῦσι τὰ νέα τῶν δένδρων, ἵνα ὃν ἂν τέκῃ καρπὸν εὐθὺς ἀποθλίβωσι, πρὶν ἐπίδοσιν καὶ συναύξησιν λαβεῖν, φόβῳ τῆς τῶν τεκόντων ἀσθενείας. συμβαίνει γάρ, εἰ μὴ προφυλάξαιτό τις, ὅτε χρὴ τελειωθέντα καρπὸν φέρειν, ἀγονεῖν ἢ ἀμβλίσκειν ἐξασθενήσαντα τῷ πρὸ καιροῦ πονηθῆναι φοραῖς, ἃς αἱ πάλαι κληματίδες ἐπηχθισμέναι ῥίζαις αὐταῖς ἐκτρύχουσι τὰ στελέχη.

158Üç yıl sonra kökler derinleşip toprağa daha sıkı tutunduğunda, gövde de sarsılmaz temellere dayanmış gibi güçlü bir şekilde büyüdüğünde, ağaç dördüncü yılda, mükemmel sayı olan dörde uygun olarak olgun ürün verebilecektir.

158

μετὰ δὲ τριετίαν, ὅταν αἱ μὲν ῥίζαι βαθύνωσι προσεχόμεναι τῷ ἐδάφει κραταιότερον, τὸ δὲ στέλεχος ὥσπερ ἀκλινέσι θεμελίοις ἐπερηρεισμένον αὐξήσῃ σὺν εὐτονίᾳ, δυνήσεται τελειογονεῖν ἔτει τετάρτῳ κατὰ τέλειον ἀριθμὸν τετράδα.

159Dördüncü yılda ise kanun koyucu meyvenin yemek için toplanmasını değil, bütünüyle ilk ürün olarak Tanrı'ya adanmasını emreder; bu, bir yandan geçmiştekiler için bir şükran, bir yandan da gelecekteki bereketin ve bundan sonra elde edilecek gelirin umududur.

159

τετράδι δὲ κελεύει μὴ δρέπεσθαι τὸν καρπὸν πρὸς ἀπόλαυσιν, ἀλλ’ ὅλον αὐτὸν καθιεροῦν ἀπαρχὴν τῷ θεῷ, τῇ μὲν τῶν προγεγονότων χαριστήριον, τῇ δὲ ἐλπίδα τῆς εἰς τὸ μέλλον εὐκαρπίας καὶ τοῦ μετὰ τοῦτο προσοδεύεσθαι.

160Görüyor musun, kanun koyucu ne kadar merhamet ve iyilik gösteriyor! Bunu önce her türden insana —yabancı soydan ya da düşman olsa bile—, sonra akılsız hayvanlara —temiz olmasalar bile—, en sonunda da ekinlere ve ağaçlara nasıl akıtıyor! Çünkü tasavvur gücü olmayan varlıklarda önceden hakkaniyeti öğrenen, psykhē sahibi hiçbir varlığa karşı kusur işlemez; canlılara zarar vermeye kalkışmayan da akıllı varlıklara özen göstermeyi uzaktan öğrenir.

160

ὁρᾷς ὅσον τὸ ἵλεων καὶ χρηστὸν ἐπιδείκνυται καὶ ὡς ἀνακέχυκεν αὐτὸ πρὸς πᾶσαν ἰδέαν ἀνθρώπων τὸ πρῶτον, κἂν ἀλλόφυλός τις ἢ ἐχθρὸς ᾖ, εἶτα ζῴων ἀλόγων, κἂν μὴ τυγχάνῃ καθαρά, ἐπὶ δὲ πᾶσι σπαρτῶν ὁμοῦ καὶ δένδρων. ὅ τε γὰρ ἐν ταῖς ἀφαντάστοις φύσεσι προμαθὼν ἐπιείκειαν εἰς οὐδὲν ἂν τῶν ψυχῆς μεμοιραμένων ἐξαμάρτοι, ὅ τε μὴ ἐπιχειρῶν νεωτερίζειν περὶ τὰ ἔμψυχα πόρρωθεν ἀναδιδάσκεται τῶν λογικῶν ἐπιμελεῖσθαι.

161Kibre Karşı

Kanun koyucu bu tür öğretilerle kendi kurduğu düzende yaşayanların akıllarını yumuşatıp onları kibirden ve böbürlenmeden uzaklaştırdı. Bunlar en çetin ve en can sıkıcı kötülüklerdir; ama insanların çoğu onlara en büyük iyiliklermiş gibi sarılır, özellikle de zenginlik, şöhret ve iktidar onlara bol bol imkân sağladığında.

161

Τοιαύταις ὑφηγήσεσι τὰς διανοίας τῶν κατ’ αὐτὸν πολιτευομένων ἐξημερώσας ὑπεροψίας καὶ ἀλαζονείας, ἀργαλεωτάτων καὶ ἐπαχθεστάτων κακῶν, διέζευξεν, ὧν ὡς μεγίστων ἀγαθῶν οἱ πολλοὶ περιέχονται, καὶ μάλιστα ὅταν πλοῦτοι καὶ δόξαι καὶ ἡγεμονίαι περιουσίας ἀφθόνους χορηγῶσιν.

162Böbürlenme, psykhēnin öteki duygularından, hastalıklarından ve zaaflarından her biri gibi, kimsenin önemsemediği sönük insanlarda da yetişir; ama orada pek büyümez, yakıtı az olan ateş gibi sönükleşir. Buna karşılık, dediğim gibi, bu kötülüğü besleyen zenginliğe, şöhrete ve iktidara sahip büyük insanlarda açıkça göze çarpar. Bunlarla dolan kimseler, bol saf şarap içmiş gibi sarhoş olur; kölelere de hürlere de, bazen bütün şehirlere bile, sarhoş taşkınlığıyla saldırırlar. Çünkü eskilerin dediği gibi: “Doymuşluk küstahlığı doğurur.”

162

ἀλαζονεία γὰρ φύεται καὶ ἐν ἠμελημένοις καὶ ἀφανέσιν ἀνθρώποις, ὡς καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ψυχῆς παθῶν τε καὶ νοσημάτων καὶ ἀρρωστημάτων, τὴν δ’ ἐπὶ πλέον παραύξησιν οὐ λαμβάνει, ἀλλ’ οἷα πυρὸς οὐσία διὰ σπάνιν ὕλης ἀμαυροῦται· περιφαίνεται δ’ ἐν τοῖς μεγάλοις χορηγοὺς ὡς ἔφην ἔχουσι τούτου τοῦ κακοῦ πλούτους καὶ δόξας καὶ ἡγεμονίας, ὧν ὑποπλησθέντες καθάπερ οἱ πολὺν ἄκρατον ἐμφορησάμενοι μεθύουσι καὶ ἐμπαροινοῦσι δούλοις ὁμοῦ καὶ ἐλευθέροις, ἔστι δ’ ὅτε καὶ ὅλαις πόλεσι· „τίκτει γὰρ κόρος ὕβριν”, ὡς ὁ τῶν παλαιῶν λόγος.

163Bu yüzden Musa, kutsal sırları öğretirken, bütün günahlardan ama özellikle kibirden uzak durulmasını çok güzel öğütler. Sonra bu duyguyu alevlendirmeye alışmış şeyleri hatırlatır: midenin ölçüsüz doymasını, evlerin, mülklerin ve sürülerin bolluğunu. Çünkü bunlara sahip olanlar hemen kendilerine hâkim olamaz hâle gelir, kabarıp şişerler; onlar için tek şifa umudu Tanrı'yı hiçbir zaman unutmamaktır.

163

διὸ παγκάλως Μωυσῆς ἱεροφαντῶν παραινεῖ πάντων μὲν ἁμαρτημάτων ἀπέχεσθαι, διαφερόντως δὲ ὑπεροψίας. εἶθ’ ὑπόμνησιν ποιεῖται τῶν μὲν ἀναφλέγειν τὸ πάθος εἰωθότων, πλησμονῆς γαστρὸς ἀμέτρου καὶ οἰκιῶν καὶ κτημάτων καὶ θρεμμάτων ἀφθόνου περιουσίας· γίνονται γὰρ εὐθὺς αὑτῶν ἀκράτορες, διαιρόμενοι καὶ φυσώμενοι, οἷς μία θεραπείας ἐλπὶς τὸ μηδέποτε ἐκλανθάνεσθαι τοῦ θεοῦ.

164Güneş doğunca karanlık kaybolur ve her şey ışıkla dolar. Aynı şekilde, akılla kavranan güneş olan Tanrı yükselip psykhēyi aydınlattığında duyguların ve kötülüklerin karanlığı dağılır; en parlak aretēnin en saf ve sevilmeye en değer eidosu görünür.

164

καθάπερ γὰρ ἀνατείλαντος ἡλίου τὸ μὲν σκότος ἀφανίζεται, φωτὸς δὲ πληροῦται τὰ πάντα, τὸν αὐτὸν τρόπον ὅταν θεός, ὁ νοητὸς ἥλιος, ἀνάσχῃ καὶ ἐπιλάμψῃ ψυχῇ, ὁ μὲν τῶν παθῶν καὶ κακιῶν ζόφος ἀνασκίδναται, τῆς δ’ αὐγοειδεστάτης ἀρετῆς τὸ καθαρώτατον καὶ ἀξιέραστον

165

εἶδος ἐπιφαίνεται. στέλλειν δ’ ἔτι μᾶλλον καὶ καθαιρεῖν ὑπεροψίαν ἀξιῶν τὰς αἰτίας ἐπιλέγει, δι’ ἃς ἄληστον ἐχρῆν τὴν τοῦ θεοῦ μνήμην ἀγαλματοφορεῖν. „οὗτος γάρ σοι„ φησί „δίδωσιν ἰσχὺν ποιῆσαι δύναμιν„ (Deut. 8,18)· ἄγαν παιδευτικῶς· ὁ γὰρ ἀκριβῶς ἀναδιδαχθείς, ὅτι δῶρον εἴληφε παρὰ θεοῦ τὸ εὔτονον καὶ ῥωμαλέον, τὴν ἰδίαν ἀσθένειαν ἐκλογιζόμενος, ἣν πρὶν ἀπολαῦσαι τῆς δωρεᾶς εἶχε, τὸ ὑψηλὸν καὶ ὑπέραυχον φρόνημα διώσεται καὶ εὐχαριστήσει τῷ τῆς κρείττονος αἰτίῳ μεταβολῆς. ψυχὴ δὲ εὐχάριστος ἀλαζονείᾳ πολέμιος, ἐπεὶ καὶ τοὐναντίον ἀχαριστία συγγενὲς ὑπεροψίᾳ.

166Kanun koyucu kibri daha da bastırıp yıkmak isteyerek, Tanrı'nın anısını unutulmaz bir kutsal heykel gibi içimizde taşımamızı gerektiren sebepleri de ekler: “Çünkü güç kazanman için sana kuvvet veren O'dur.” (Tesniye 8:18) Bu çok öğretici bir sözdür. Çünkü sağlamlığı ve kuvveti Tanrı'dan armağan olarak aldığını iyice öğrenen kişi, armağana kavuşmadan önceki zayıflığını hesaba katarak yüksekten bakan, aşırı gururlu düşünceyi itecek, daha iyiye dönüşmesinin sebebine şükredecektir. Şükreden psykhē böbürlenmenin düşmanıdır; nitekim onun zıddı olan nankörlük de kibrin akrabasıdır.

Kanun der ki: İşlerin yolunda gider, belki beklemediğin bir kuvvet edinip kazanırsan, güç üret. Bunun ne demek olduğunu, sözün anlamını pek kavrayamayanlar için açıklamak gerekir. Birçok insan, kendisine yapılan iyiliğin tersini yapmaya kalkışır: zengin olunca başkalarını yoksul eder, ya da büyük bir şöhrete ve şerefe ulaşınca başkalarının şöhretsizliğine ve şerefsizliğine sebep olur.

166

ἐὰν δέ, φησίν, εὐρωστῇ σοι τὰ πράγματα, λαβὼν καὶ κτησάμενος ἰσχύν, ἣν ἴσως οὐ προσεδόκησας, ποίει δύναμιν. τί δὲ τοῦτ’ ἐστίν, ἀκριβωτέον τοῖς μὴ πάνυ συνορῶσι τὸ δηλούμενον. πολλοὶ τὰ ἐναντία ὧν εὖ πεπόνθασι δρᾶν ἐπιχειροῦσιν· ἢ γὰρ πλουτήσαντες πενίαν ἄλλοις κατασκευάζουσιν ἢ δόξης καὶ τιμῆς ἐπὶ μέγα μετασχόντες ἀδοξίας καὶ ἀτιμίας ἑτέροις αἴτιοι γίνονται.

167Oysa phronēsis sahibi kişi yanındakileri olabildiğince zeki kılmalı; itidalli olan onları kendine hâkim, cesur olan yiğit, adil olan adil, kısacası iyi olan iyi kılmalıdır. Öyle görünüyor ki asıl güç budur ve erdemli kişi bunlara en yakını olan şeyler gibi sarılır. Bunların zıtları olan güçsüzlük ve zayıflık ise erdemli karakterlere yabancıdır.

167

χρὴ δὲ καὶ τὸν φρόνιμον ἀγχίνους, ὡς ἔνι μάλιστα, τοὺς πλησιάζοντας κατασκευάζειν καὶ τὸν σώφρονα ἐγκρατεῖς καὶ γενναίους τὸν ἀνδρεῖον καὶ τὸν δίκαιον δικαίους καὶ συνόλως ἀγαθοὺς τὸν ἀγαθόν. ταῦτα γὰρ ὡς ἔοικε δυνάμεις, ὧν ὅ γε ἀστεῖος ὡς οἰκειοτάτων περιέξεται· ἀδυναμία δὲ καὶ ἀσθένεια, τὰ ἐναντία, σπουδαίων ἀλλότρια ἠθῶν.

168Üstelik kanun, akıllı tabiata en çok yakışan bir ders verir: elden geldiğince Tanrı'yı taklit etmek, mümkün olan benzeşme için hiçbir şeyi eksik bırakmamak. Kanun der ki: Madem ki en güçlü olandan kuvvet aldın, sana yapılanı başkalarına da yaparak onlara kuvvetinden pay ver; ta ki benzer lütuflar bağışlayarak Tanrı'yı taklit edesin.

168

ἄλλως τε καὶ μάθημα ἀναδιδάσκει τῇ λογικῇ φύσει πρεπωδέστατον, μιμεῖσθαι θεὸν καθ’ ὅσον οἷόν τε, μηδὲν παραλιπόντα τῶν εἰς τὴν ἐνδεχομένην ἐξομοίωσιν. ἐπειδὴ τοίνυν, φησίν, ἔλαβες ἰσχὺν παρὰ τοῦ δυνατωτάτου, μετάδος ἄλλοις ἰσχύος διαθεὶς ὃ ἔπαθες, ἵνα μιμήσῃ θεὸν τῷ παραπλήσια χαρίζεσθαι.

169Çünkü ilk önderin bazı kimselere verdiği armağanlar herkesin yararı içindir. Bunları, alanlar saklasın ya da başkalarının zararına kötüye kullansınlar diye değil, ortaya koyup bir halk şöleninde olduğu gibi olabildiğince çok kişiyi onlardan yararlanmaya ve zevk almaya çağırsınlar diye verir.

169

κοινωφελεῖς γὰρ αἱ τοῦ πρώτου ἡγεμόνος δωρεαί, ἃς δίδωσιν ἐνίοις, οὐχ ἵν’ ἐκεῖνοι λαβόντες ἀποκρύψωσιν ἢ καταχρήσωνται πρὸς ζημίαν ἑτέρων, ἀλλ’ ἵν’ εἰς μέσον προενεγκόντες ὥσπερ ἐν δημοθοινίᾳ πάντας ὅσους οἷόν τε καλέσωσιν ἐπὶ τὴν χρῆσιν καὶ ἀπόλαυσιν αὐτῶν.

170Bu yüzden çok zengin olana, şöhretli olana, sağlıklı olana ve bilgili olana deriz ki: Karşılaştığın insanları zengin, şöhretli, sağlıklı, bilgili, kısacası iyi kıl; hasedi ve kıskançlığı aretēye tercih edip iyilik bulabilecek olanların önünü kesme.

170

λέγομεν οὖν καὶ τῷ πολυχρημάτῳ καὶ ἐνδόξῳ καὶ εὐέκτῃ καὶ ἐπιστήμονι, πλουσίους καὶ ἐνδόξους εὐέκτας τε καὶ ἐπιστήμονας καὶ συνόλως ἀγαθοὺς ἀπεργάζεσθαι τοὺς ἐντυγχάνοντας, ἀλλὰ μὴ φθόνον καὶ βασκανίαν ἀρετῆς προτιμήσαντα τοῖς εὖ πράττειν δυναμένοις ἀντιβαίνειν.

171Böbürlenmeleri öyle artmış, burnu büyük olup hiçbir şekilde iyileştirilemeyecek durumda olanları ise kanun çok güzel bir şekilde insan yargısına götürmez, yalnız ilahi mahkemeye bırakır. Çünkü der ki: Kim büyüklenerek bir şey yapmaya kalkışırsa “Tanrı'yı öfkelendirir.” (Sayılar 15:30) Neden?

171

τοὺς δὲ μέγα πνέοντας ἐπιτάσει τῆς ἀλαζονείας ⟨ὡς⟩ ἀθεραπεύτως εἰς ἅπαν ἔχοντας ὁ νόμος παγκάλως οὐκ ἤγαγεν εἰς κρίσιν ἀνθρωπίνην, ἀλλὰ μόνῳ τῷ θείῳ παρέδωκε δικαστηρίῳ. φησὶ γάρ· ὃς ἂν ἐγχειρῇ τι πράττειν μεθ’ ὑπερηφανίας, „τὸν θεὸν παροξύνει“ (Num. 15,30). διὰ τί;

172Birincisi, böbürlenme psykhēnin bir kötülüğüdür; psykhē ise Tanrı'dan başkasına görünmez. Ceza veren kör ise kınanır, çünkü cehaleti aleyhine tanıklık eder; görüyorsa övülür, çünkü her şeyi epistēmēyle yapar. İkincisi, akılsız bir gururla dolan her böbürlenen, Pindaros'un dediği gibi, kendini “ne insan ne yarı tanrı, bütünüyle bir daimōn” sanır ve insan tabiatının sınırlarını aşmayı kendine hak görür.

172

ὅτι πρῶτον μὲν ἀλαζονεία ψυχῆς ἐστι κακία, ψυχὴ δὲ ἀόρατος ὅτι μὴ θεῷ, κολαστὴς δὲ ὁ μὲν τυφλὸς ἐπίμεμπτος, ἄγνοιαν κατήγορον ἔχων, ὁ δὲ βλέπων ἐπαινετός, ἐπιστήμῃ πάντα δρῶν· ἔπειτα δὲ ὅτι φρονήματος ὑπόπλεως ἀλόγου γενόμενος πᾶς ἀλαζὼν „οὔτε ἄνδρα οὔτε ἡμίθεον ἀλλ’ ὅλον δαίμονα“ κατὰ τὸν Πίνδαρον ὑπολαμβάνει ἑαυτόν, ὑπὲρ τοὺς ὅρους τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως βαίνειν ἀξιῶν.

173Psykhēsi gibi bedeni de bütün duruşlarında ve hareketlerinde kusurludur: parmak uçlarında yürür, şımarıkça başını havaya diker, tabiatının ötesinde kabarıp şişer; bakarken yan gözle bakıp görmezden gelir, dinlerken duymazdan gelir. Kölelere hayvan gibi, hürlere köle gibi, akrabalarına yabancı gibi, dostlarına dalkavuk gibi, vatandaşlara da yabancı gibi davranır.

173

ἔστι δ’ αὐτῷ καθάπερ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα ἐπίληπτον κατά τε τὰς σχέσεις καὶ κινήσεις ἁπάσας· ἀκροβατεῖ γὰρ καὶ τὸν αὐχένα μετέωρον ἐξαίρει φρυαττόμενος καὶ πλέον τῆς φύσεως ἐπῆρται καὶ πεφύσηται καὶ ὁρῶν παραβλέπει πλαγίαις ὄψεσι καὶ ἀκούων παρακούει, κέχρηται δὲ τοῖς μὲν οἰκέταις ὡς θρέμμασι, τοῖς δὲ ἐλευθέροις ὡς οἰκέταις, καὶ τοῖς μὲν συγγενέσιν ὡς ἀλλοτρίοις, τοῖς δὲ φίλοις ὡς κόλαξι, τοῖς δ’ ἀστοῖς ὡς ξένοις·

174Kendini herkesin en zengini, en şereflisi, en güzeli, en güçlüsü, en akıllısı, en itidallisi, en adili, en iyi konuşanı, en bilgilisi sanır; ötekileri ise yoksul, şöhretsiz, şerefsiz, akılsız, adaletsiz, bilgisiz, süprüntü, hiç sayar. Öyleyse böyle birinin, kutsal sırların öğretmeninin dediği gibi, karşısında hasım ve ceza verici olarak Tanrı'yı bulması yerindedir.

174

πάντων τε οἴεται εἶναι πλουσιώτατος, ἐντιμότατος, κάλλιστος, ἰσχυρότατος, φρονιμώτατος, σωφρονέστατος, δικαιότατος, λογιώτατος, ἐπιστημονικώτατος· εἶτα τοὺς ἄλλους ὑπολαμβάνει πένητας, ἀδόξους, ἀτίμους, ἄφρονας, ἀδίκους, ἀνεπιστήμονας, καθάρματα, τὸ μηδέν. εἰκότως οὖν ὁ τοιοῦτος ἀντιδίκῳ καὶ κολαστῇ χρήσαιτ’ ἄν, ὥς φησιν ὁ ἱεροφάντης, θεῷ.

175Tövbe Üzerine

Aretēyi ve güzelliği seven, özellikle de insansever olan en kutsal Musa, her yerdeki herkesi dindarlığın ve adaletin peşinden gitmeye özendirir. Tövbe edenlere, yarışta zafer kazananlara verilir gibi büyük ödüller koyar: en iyi devlet düzenine katılmak ve onun küçük büyük bütün nimetlerinden yararlanmak.

175

Περι μετανοίας. Φιλάρετος καὶ φιλόκαλος καὶ διαφερόντως φιλάνθρωπος ὢν ὁ ἱερώτατος Μωυσῆς προτρέπει τοὺς πανταχοῦ πάντας εὐσεβείας καὶ δικαιοσύνης εἶναι ζηλωτάς, ἆθλα προτιθεὶς ὡς νικηφόροις μεγάλα τοῖς μετανοοῦσι πολιτείας κοινωνίαν τῆς ἀρίστης καὶ τῶν κατ’ αὐτὴν ἀπόλαυσιν μικρῶν τε καὶ μεγάλων.

176Bedende hastalıksız sağlık, gemilerde tehlikesiz yolculuk, psykhēde anılmaya değer şeylerin hiç unutulmayan hatırası birinci dereceden iyiliklerdir. İkinci derecedekiler ise bir düzeltme yoluyla ortaya çıkanlardır: hastalıktan iyileşme, yolculuk tehlikelerinden en çok dilenen kurtuluş, unutmanın ardından gelen hatırlama. Tövbe de bu hatırlamanın kardeşi ve en yakın akrabasıdır; iyiliklerin birinci ve en yüksek mertebesinde değil, ondan sonra gelen ikinci mertebededir.

176

ἀγαθὰ γὰρ προηγούμενα ἐν μὲν σώμασιν ἡ ἄνοσος ὑγεία, ἐν δὲ ναυσὶν ἡ ἀκίνδυνος εὔπλοια, ἐν δὲ ψυχαῖς ἡ ἄληστος μνήμη τῶν ἀξίων μνημονεύεσθαι· δεύτερα δὲ τὰ κατ’ ἐπανόρθωσιν συνιστάμενα, ἥ τε ἐκ νόσων ἀνάληψις καὶ ἡ ἐκ τῶν κατὰ πλοῦν κινδύνων εὐκταιοτάτη σωτηρία καὶ ἡ λήθης ἐκγινομένη ἀνάμνησις, ἧς ἀδελφὸν καὶ συγγενέστατον τὸ μετανοεῖν ἐστιν, οὐκ ἐν τῇ πρώτῃ καὶ ἀνωτάτω τεταγμένον τάξει τῶν ἀγαθῶν, ἀλλ’ ἐν τῇ μετὰ ταύτην φερόμενον δευτερεῖα.

177Hiç günah işlememek Tanrı'ya, belki de ilahi bir insana özgüdür; günah işledikten sonra kusursuz bir hayata dönmek ise phronēsis sahibi, gerçek yararı hiçbir zaman gözden kaçırmamış birine özgüdür.

177

τὸ μὲν γὰρ μηδὲν συνόλως ἁμαρτεῖν ἴδιον θεοῦ, τάχα δὲ καὶ θείου ἀνδρός, τὸ δὲ ἁμαρτόντα μεταβαλεῖν πρὸς ἀνυπαίτιον ζωὴν φρονίμου καὶ τὸ συμφέρον εἰς ἅπαν οὐκ ἀγνοήσαντος.

178Bu yüzden kanun koyucu bu tür insanları toplayıp sırlara erdirerek yanına çağırır, onlara uzlaştırıcı ve dostça öğütler sunar. Bu öğütler doğruluğu gözetmeyi, boş gururu kapı dışarı etmeyi, hakikate ve alçakgönüllülüğe saadetin en zorunlu sebepleri olarak sarılmayı, efsanevi uydurmalara karşı ayaklanmayı öğütler. Bu uydurmaları ilk çocukluktan beri, henüz körpe olan psykhēlere anne babalar, sütanneler, lalalar ve çevredeki sayısız başka kişi kazımış; en iyi olanın bilgisi konusunda bitmez tükenmez bir yanılgı yaratmışlardır.

178

ὅθεν τοὺς τοιούτους συνάγων καὶ μυσταγωγῶν προσκαλεῖται τὰς συμβατηρίους καὶ φιλικὰς προτείνων ὑφηγήσεις, αἳ παραινοῦσιν ἀψεύδειαν ἀσκεῖν καὶ τῦφον προβεβλῆσθαι καὶ ἀληθείας καὶ ἀτυφίας ὡς ἀναγκαιοτάτων καὶ εὐδαιμονίας αἰτίων περιέχεσθαι μυθικῶν πλασμάτων κατεξαναστάντας, ἅπερ ἐκ πρώτης ἡλικίας ἁπαλαῖς ἔτι ψυχαῖς γονεῖς καὶ τίτθαι καὶ παιδαγωγοὶ καὶ μυρίοι ἄλλοι τῶν συνήθων ἐνεχάραξαν πλάνον ἀνήνυτον περὶ τῆς τοῦ ἀρίστου γνώσεως ἀπεργασάμενοι.

179Var olanlar arasında Tanrı'dan daha iyi ne olabilir? Onlar O'na ait şerefleri tanrı olmayanlara verdiler; bunları ölçüsüzce yücelttiler, O'nu ise, akılsızlar, büsbütün unuttular. Öyleyse evrenin yaratıcısını ve babasını baştan değilse bile sonradan saymaya değer bulan, çok başlılık yerine tek hükümdarlığı benimseyen herkesi en sevgili dostlarımız ve en yakın akrabalarımız saymalıyız; çünkü onlar dostluk ve yakınlık için en büyük şeyi, Tanrı'nın sevdiği bir karakteri getirmişlerdir. Onlarla birlikte sevinmeliyiz; sanki önceden kör olup en derin karanlıktan en parlak ışığı görerek gözleri açılmış gibi.

179

τί δ’ ἂν εἴη τῶν ὄντων ἄριστον ἢ θεός; οὗ τὰς τιμὰς προσένειμαν τοῖς οὐ θεοῖς, ἐκείνους μὲν ἀποσεμνύνοντες πλέον τοῦ μετρίου, τοῦ δὲ εἰς ἅπαν οἱ κενοὶ φρενῶν ἐκλαθόμενοι. πάντας οὖν, ὅσοι τὸν κτίστην καὶ πατέρα τοῦ παντὸς εἰ καὶ μὴ ἐξ ἀρχῆς σέβειν ἠξίωσαν ἀλλ’ ὕστερον μοναρχίαν ἀντὶ πολυαρχίας ἀσπασάμενοι, φιλτάτους καὶ συγγενεστάτους ὑποληπτέον, τὸ μέγιστον εἰς φιλίαν καὶ οἰκειότητα παρασχομένους θεοφιλὲς ἦθος, οἷς χρὴ καὶ συνήδεσθαι, καθάπερ ἂν εἰ καὶ τυφλοὶ πρότερον ὄντες ἀνέβλεψαν ἐκ βαθυτάτου σκότους αὐγοειδέστατον φῶς ἰδόντες.

180Tövbeye dair ilk ve en zorunlu şey söylenmiş oldu. Ama insan yalnız uzun zaman aldanıp yaratılmış şeylere, yaratılmamış olandan ve yaratıcıdan önce hayranlık duyduğu için değil, hayatın öteki zorunlu işlerinde de tövbe etmelidir. Kötü yönetimlerin en kötüsü olan ayaktakımı yönetiminden en iyi kanunlarla yönetilen düzene, demokrasiye geçer gibi geçmelidir: bilmemenin ayıp olduğu şeylerde cehaletten epistēmēye, akılsızlıktan phronēsise, nefsine hâkim olamamaktan kendine hâkim olmaya, adaletsizlikten adalete, korkaklıktan gözüpekliğe.

180

Τὸ μὲν οὖν πρῶτον καὶ ἀναγκαιότατον τῶν εἰς μετάνοιαν εἴρηται. μετανοείτω δέ τις μὴ μόνον ἐφ’ οἷς ἠπατήθη πολὺν χρόνον τὰ γενητὰ πρὸ τοῦ ἀγενήτου καὶ ποιητοῦ θαυμάσας, ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ὅσα περὶ βίον ἀναγκαῖα, μετιὼν ὥσπερ ἐκ τῆς φαυλοτάτης τῶν κακοπολιτειῶν, ὀχλοκρατίας, εἰς τὴν εὐνομωτάτην πολιτείαν, δημοκρατίαν, τοῦτο δ’ ἐστὶν ἐξ ἀμαθίας εἰς ἐπιστήμην ὧν ἡ ἄγνοια αἰσχρόν, ἐξ ἀφροσύνης εἰς φρόνησιν, ἐξ ἀκρατείας εἰς ἐγκράτειαν, ἐξ ἀδικίας εἰς δικαιοσύνην, ἐξ ἀτολμίας εἰς θαρραλεότητα.

181Çünkü sinsi bir hanım olan kötülüğü bırakıp arkasına bakmadan aretēye sığınmak çok güzel ve faydalıdır. Aynı zamanda, güneşte gölgenin bedeni izlemesi gibi, gerçekten var olan Tanrı'yı saymanın ardından öteki aretēlerin hepsine ortak olmak da zorunlu olarak gelir.

181

πάγκαλον γὰρ καὶ συμφέρον αὐτομολεῖν ἀμεταστρεπτὶ πρὸς ἀρετὴν κακίαν, ἐπίβουλον δέσποιναν, ἀπολιπόντας· ἅμα δ’ ἀναγκαῖον ἕπεσθαι, ὡς ἐν ἡλίῳ σκιὰν σώματι, καὶ τῇ

182

τοῦ ὄντος θεοῦ τιμῇ πᾶσαν τὴν τῶν ἄλλων ἀρετῶν κοινωνίαν. γίνονται γὰρ εὐθὺς οἱ ἐπηλύται σώφρονες, ἐγκρατεῖς, αἰδήμονες, ἥμεροι, χρηστοί, φιλάνθρωποι, σεμνοί, δίκαιοι, μεγαλόφρονες, ἀληθείας ἐρασταί, κρείττους χρημάτων καὶ ἡδονῆς· ἐπεὶ καὶ τοὐναντίον τοὺς τῶν ἱερῶν νόμων ἀποστάντας ἰδεῖν ἔστιν ἀκολάστους, ἀναισχύντους, ἀδίκους, ἀσέμνους, ὀλιγόφρονας, φιλαπεχθήμονας, ψευδολογίας ἑταίρους καὶ ψευδορκίας, τὴν ἐλευθερίαν πεπρακότας ὄψου καὶ ἀκράτου καὶ πεμμάτων καὶ εὐμορφίας εἴς τε τὰς γαστρὸς ἀπολαύσεις καὶ τῶν μετὰ γαστέρα, ὧν τὰ τέλη βαρύταται ζημίαι σώματός τε καὶ ψυχῆς εἰσι.

183Çünkü dine yeni girenler hemen itidalli, kendine hâkim, edepli, yumuşak, iyi, insansever, ağırbaşlı, adil, yüce gönüllü, hakikat âşığı, paraya ve hazza üstün insanlar olurlar. Nitekim tersine, kutsal kanunlardan dönenlerin ölçüsüz, utanmaz, adaletsiz, hafifmeşrep, dar kafalı, kavgacı, yalanın ve yalan yeminin dostu olduklarını görmek mümkündür. Bunlar hürriyetlerini lezzetli yemeklere, saf şaraba, tatlılara ve güzelliğe, midenin ve midenin altındakilerin zevklerine satmışlardır; bunların sonu da bedene ve psykhēye en ağır zararlardır.

Kanun koyucunun tövbeye dair öğütleri de çok güzeldir; bunlar bize hayatımızı uyumsuzluktan daha iyi bir yöne çevirmeyi öğretir. Der ki: Bu iş ne aşırı büyüktür ne de uzaktadır; ne esirin en yükseğinde, ne yerin uçlarında, ne de büyük denizin ötesindedir ki onu elde etmek imkânsız olsun. Tersine çok yakındır, bizdeki üç parçada yaşar: ağızda, yürekte ve ellerde; bunlar sembol olarak sözleri, kararları ve eylemleri gösterir. Ağız sözün, yürek kararların, eller eylemlerin sembolüdür; mesut olmak da bunlara bağlıdır.

183

παγκάλους μέντοι καὶ τὰς εἰς μετάνοιαν ὑφηγήσεις ποιεῖται, αἷς διδασκόμεθα μεθαρμόζεσθαι τὸν βίον ἐξ ἀναρμοστίας εἰς τὴν ἀμείνω μεταβολήν· φησὶ γάρ, ὅτι τουτὶ τὸ πρᾶγμα οὐχ ὑπέρογκόν ἐστιν οὐδὲ μακρὰν ἀφεστός, οὔτε κατὰ τὸν αἰθέρα ἀνωτάτω κἀν ἐσχατιαῖς ⟨γῆς οὔτε πέραν⟩ τῆς μεγάλης θαλάττης, ὡς ἀδυνατῆσαι λαβεῖν, ἀλλ’ ἔστιν ἐγγυτάτω, τρισὶ μέρεσι τῶν καθ’ ἡμᾶς ἐνδιαιτώμενον, στόματι καὶ καρδίᾳ καὶ χερσί, διὰ συμβόλων λόγοις καὶ βουλαῖς καὶ πράξεσι· λόγου μὲν ⟨γὰρ⟩ στόμα σύμβολον, καρδία δὲ βουλευμάτων, πράξεων δὲ χεῖρες, ἐν οἷς τὸ εὐδαιμονεῖν ἐστιν.

184Çünkü söz nasılsa düşünce de öyle olursa, karar nasılsa eylem de öyle olursa, hayat övgüye değer ve mükemmeldir; bunlar birbiriyle çatışırsa hayat eksik ve kınanmaya değerdir. Bu ahengi unutmayan, hem Tanrı'nın sevdiği hem de Tanrı'yı seven biri olarak Tanrı'yı hoşnut edecektir. Bu yüzden söylenenlerle uyum içinde şu söz güzelce vahyedilmiştir: “Bugün Tanrı'yı kendine Tanrı olarak seçtin, Rab de bugün seni kendine halk olarak seçti.” (Tesniye 26:17-18)

184

ὅταν μὲν γὰρ οἷος ὁ λόγος τοιάδε ἡ γνώμη καὶ οἷον τὸ βούλευμα τοιάδε ἡ πρᾶξις, ἐπαινετὸς καὶ τέλειος ὁ βίος, ὅταν δὲ στασιάζῃ ταῦτα ἐν ἀλλήλοις, ἀτελής τε καὶ ψεκτός. εἰ μή τις τῆς ἁρμονίας ταύτης ἐπιλάθοιτο, εὐαρεστήσει θεῷ γενόμενος ὁμοῦ θεοφιλὴς καὶ φιλόθεος. ὅθεν εὖ καὶ συμφώνως τοῖς εἰρημένοις ἐχρήσθη τὸ λόγιον ἐκεῖνο· „τὸν θεὸν εἵλου σήμερον εἶναί σοι θεόν, καὶ κύριος εἵλατό σε σήμερον γενέσθαι λαὸν αὐτῷ“ (Deut. 26,17.18).

185Bu seçimin karşılığı ne güzeldir! İnsan var olana kulluk etmeye can atar; Tanrı da kendisine yalvaranı bekletmeden yakını yapar, içtenlikle ve sahtelikten uzak olarak kendisine kulluğa yönelenin isteğini önceden karşılar. Gerçek kul ve yalvaran, sayıca tek bir adam olsa bile, gücüyle, kendi de istediği gibi, bütün bir halktır; bütün bir kavimle eş değer olmuştur.

185

παγκάλη γε τῆς αἱρέσεως ἡ ἀντίδοσις, σπεύδοντος ἀνθρώπου μὲν θεραπεύειν τὸ ὄν, θεοῦ δὲ ἀνυπερθέτως ἐξοικειοῦσθαι τὸν ἱκέτην καὶ προαπαντᾶν τῷ βουλήματι τοῦ γνησίως καὶ ἀνόθως ἰόντος ἐπὶ τὴν θεραπείαν αὐτοῦ. ὁ δ’ ἀληθὴς θεραπευτής τε καὶ ἱκέτης, κἂν εἷς ὢν ἀνὴρ ἀριθμῷ τυγχάνῃ, δυνάμει, καθάπερ αὐτὸς αἱρεῖται, σύμπας ἐστὶν ὁ λεώς, ἰσότιμος ὅλῳ ἔθνει γεγονώς.

186Bu, tabiatın gereğidir. Gemide dümenci bütün tayfalara, orduda komutan bütün askerlere denktir; nitekim komutan öldürülünce, bütün kuvvet topyekûn esir düşmüş gibi yenilgi gelir. Aynı şekilde bilge de, Tanrı'ya saygının yıkılmaz suruyla çevrilmiş olarak, bütün bir kavmin değeriyle yarışır.

186

καὶ πέφυκεν οὕτως ἔχειν· ὡς γὰρ ἐν νηῒ μὲν κυβερνήτης πᾶσι τοῖς ναύταις ἀντίρροπος, ἐν δὲ στρατοπέδῳ στρατηγὸς ἅπασι τοῖς στρατιώταις — διαφθαρέντος γοῦν ἡττᾶσθαι συμβαίνει, καθάπερ ἂν εἰ καὶ πᾶσα δύναμις ἡβηδὸν ἑάλω —, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ σοφὸς ὅλου ἔθνους ἀξιώματι ἁμιλλᾶται τείχει πεφραγμένος ἀκαθαιρέτῳ, θεοσεβείᾳ.

187Asalet Üzerine

Bu yüzden asaleti en büyük iyilik ve büyük iyiliklerin sebebi diye övenleri az değil, çok kınamak gerekir. Önce, eski zenginlikten ve eski şöhretten gelenleri asil sanıyorlar; oysa övündükleri, soylarını dayandırdıkları atalar bile bol servetleri yüzünden mesut olmuş değildir. Çünkü gerçek iyilik dış şeylerin hiçbirinde, bedene ait şeylerde de değil, hatta psykhēnin her parçasında bile değil, tabiatı gereği yalnız onun yöneten kısmında yaşar.

187

Περὶ εὐγενείας Διὸ καὶ τοῖς ὑμνοῦσι τὴν εὐγένειαν ὡς μέγιστον ἀγαθὸν καὶ μεγάλων ἀγαθῶν αἴτιον οὐ μετρίως ἐπιτιμητέον, εἰ πρῶτον μὲν οἴονται τοὺς ἐκ παλαιοπλούτων καὶ παλαιενδόξων εὐγενεῖς, μηδὲ τῶν προγόνων, ἀφ’ ὧν αὐχοῦσι γενέσθαι, διὰ τὰς ἀφθόνους περιουσίας εὐδαιμονησάντων, ἐπειδὴ τὸ πρὸς ἀλήθειαν ἀγαθὸν οὐδενὶ τῶν ἐκτός, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν περὶ σῶμα, μᾶλλον δὲ οὐδὲ παντὶ μέρει ψυχῆς, ἀλλὰ μόνῳ τῷ ἡγεμονικῷ πέφυκεν ἐνδιαιτᾶσθαι.

188Tanrı yumuşaklığı ve insanseverliği yüzünden iyiliği bizim aramızda da yerleştirmek isteyince, yeryüzünde akıldan daha layık bir tapınak bulamadı; çünkü daha üstün olduğundan iyiliği bir kutsal heykel gibi içinde taşıyan yalnız akıldır. Bilgeliği hiç tatmamış ya da yalnız dudak ucuyla tatmış bazı kimseler buna inanmasa da —gümüş ve altın, şerefler ve makamlar, sağlıklı ve güzel bir beden, yönetimde görevli hizmetkârların bir kraliçeye hizmet etmesi gibi aretēye hizmet etmeye yeter görünür— […] o en parlak ışığı görmeden.

188

βουληθεὶς γὰρ ὁ θεὸς δι’ ἡμερότητα καὶ φιλανθρωπίαν καὶ παρ’ ἡμῖν τοῦθ’ ἱδρύσασθαι, νεὼν ἀξιοπρεπέστερον οὐχ εὗρεν ἐπὶ γῆς λογισμοῦ· κρείττων γὰρ ⟨ὢν⟩ μόνος ἀγαλματοφορεῖ τἀγαθόν, κἂν ἀπιστῶσί τινες τῶν ἢ μὴ γευσαμένων σοφίας ἢ χείλεσιν ἄκροις — ἄργυρος γὰρ καὶ χρυσὸς τιμαί τε καὶ ἀρχαὶ καὶ σώματος εὐεξία μετ’ εὐμορφίας ⟨ἐξαρκεῖν⟩ ἐοίκασι τοῖς ἐν ταῖς ἡγεμονίαις ἐπὶ χρειῶν τεταγμένοις πρὸς τὴν οἷα βασιλίδος ἀρετῆς ὑπηρεσίαν — * * * αὐγοειδέστατον φῶς μὴ ἰδόντες.

189Asalet, kusursuz arınmalarla arınmış bir aklın kendine özgü payı olduğuna göre, yalnız itidalli ve adil olanlara asil demek gerekir, ev kölelerinden ya da satın alınmış kölelerden doğmuş olsalar bile. İyi insanlardan doğmuş kötülere ise asaletin alanına girmek yasak olsun.

189

ἐπειδὴ τοίνυν ἡ εὐγένεια κεκαθαρμένης διανοίας καθαρσίοις τελείοις κλῆρος οἰκεῖος, χρὴ μόνους λέγειν εὐγενεῖς τοὺς σώφρονας καὶ δικαίους, κἂν τύχωσιν ἐξ οἰκοτρίβων ἢ ἀργυρωνήτων γεγονότες· τοῖς δὲ ἐξ ἀγαθῶν πονηροῖς γεγονόσιν ἄβατον ἔστω τὸ εὐγενείας χωρίον.

190Çünkü kötü insan evsiz ve yurtsuzdur, aretēnin yurdundan sürülmüştür; oysa aretē gerçekte bilge insanların yurdudur. Dedeleri ve ataları hayatları kusursuz kimseler olsa bile, böyle birinin ardından zorunlu olarak soysuzluk gelir; çünkü o yabancılaşmayı kendine iş edinmiş, sözüyle de işiyle de kendini asaletten en uzağa koparmıştır.

190

ἄοικος γὰρ καὶ ἄπολις ὁ φαῦλος, ἐκ πατρίδος ἀρετῆς ἐληλαμένος, ἣ καὶ τῷ ὄντι σοφῶν ἀνδρῶν ἐστι πατρίς· τούτῳ κατὰ τὸ ἀναγκαῖον ἕπεται δυσγένεια, κἂν εἰ πάππων ἢ προγόνων γένοιτο τοὺς βίους ἀνεπιλήπτων, ἀλλοτρίωσιν ἐπιτηδεύοντι καὶ πορρωτάτω τῆς εὐγενείας διαζευγνύντι ἑαυτὸν ἔν τε λόγοις καὶ ἔργοις.

191Üstelik kötüler yalnız tabiatça asil olmamakla kalmazlar; görüyorum ki hepsi asaletin barış bilmez düşmanlarıdır, atalarından gelen şerefi yıkar, soylarındaki bütün parlaklığı karartıp söndürürler. Bu yüzden bana öyle geliyor ki en şefkatli babalar bile, doğuranlarda tabiatça bulunan taşkın ve aşırı sevgiye oğullarının kötülüğü galip gelince, onları evlatlıktan reddeder, evden ve akrabalıktan koparırlar.

191

ἀλλὰ γὰρ πρὸς τῷ μὴ πεφυκέναι τοὺς πονηροὺς εὐγενεῖς ἔτι καὶ πάντας αὐτοὺς ὁρῶ πολεμίους ἀσυμβάτους εὐγενείᾳ καθαιροῦντας τὸ προγονικὸν ἀξίωμα καὶ

192

ὅσον ἐν τῷ γένει λαμπρὸν ἐξαμαυροῦντάς τε καὶ σβεννύντας. διό μοι δοκοῦσι φιλοστοργότατοι πατέρες ἀπορρήσεις χρηματίζειν καθ’ υἱῶν ἀποσχοινίζοντες αὐτοὺς τῆς οἰκίας καὶ συγγενείας, ὅταν τὴν ἐκ φύσεως ἐν τοῖς γεννήσασι περιττὴν καὶ ὑπερβάλλουσαν εὔνοιαν ἡ ἐν ἐκείνοις μοχθηρία κατακρατήσῃ.

193Bu sözün doğruluğu başka örneklerden de kolayca anlaşılır. Gözleri kör olana atalarının keskin gözlülüğünün görmek için ne faydası olur? Dili tutulmuş olana, anne babasının ya da dedelerinin gür sesli olması konuşmak için ne kazandırır? Uzun ve eritici bir hastalıktan iskelete dönmüş birine, soyunun kurucuları atletik güçleri sayesinde Olimpiya şampiyonları ya da bütün büyük oyunların galipleri arasına yazılmış olsalar, güç kazanmak için ne yararı olur? Bedenin dertleri, yakınlarının başarıları yüzünden hiçbir iyileşme görmeden olduğu gibi kalır.

193

τὸ δ’ ἀληθὲς τοῦ λόγου ῥᾴδιον καὶ ἀφ’ ἑτέρων διαγνῶναι. τί τῷ τὰς ὄψεις πεπηρωμένῳ γένοιτ’ ἂν εἰς τὸ βλέπειν ὄφελος ὀξυωπία προγονική; ἢ πρὸς ἑρμηνείαν τῷ παρειμένῳ γλῶτταν τὸ γονεῖς ἢ πάππους γενέσθαι μεγαλοφώνους; τί δ’ ὀνίνησι πρὸς εὐτονίαν τὸν ἐκ μακρᾶς καὶ φθινάδος νόσου κατεσκελετευμένον, ἐὰν οἱ τοῦ γένους ἀρχηγέται δι’ ἀθλητικὴν ῥώμην ἐν Ὀλυμπιονίκαις ἢ περιοδονίκαις γράφωνται; μένουσι γὰρ οὐδὲν ἧττον αἱ τοῦ σώματος κῆρες ἐν ὁμοίῳ βελτίωσιν οὐκ ἐνδεχόμεναι διὰ τὰς τῶν οἰκείων εὐπραγίας.

194Aynı şekilde adaletsizlere adil anne babaların, ölçüsüzlere itidalli anne babaların, kısacası kötülere iyi anne babaların hiçbir yararı yoktur; nitekim kanunlar da kanunu çiğneyenlere yarar sağlamaz, tersine onları cezalandırır. Aretēye gönül vermiş olanların hayatları da bir tür yazılı olmayan kanunlardır.

194

τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον οὔτε τοῖς ἀδίκοις δίκαιοι γονεῖς οὔτε ἀκολάστοις σώφρονες οὔτε συνόλως ἀγαθοὶ πονηροῖς ὄφελος· οὐδὲ γὰρ οἱ νόμοι τοῖς παρανομοῦσιν, ὧν εἰσιν αὐτοὶ κολασταί· νόμοι δέ τινες ἄγραφοι καὶ οἱ βίοι τῶν ζηλωσάντων τὴν ἀρετήν.

195Bu yüzden sanırım Tanrı asaleti insan biçiminde şekillendirseydi, o da başkaldıran torunlarının karşısına dikilip şöyle derdi: “Hakikat hakem olunca, akrabalık yalnız kanla değil, eylemlerin benzerliğiyle ve aynı şeylerin peşinden gitmekle de ölçülür. Sizler ise tam tersini yaptınız: benim sevdiklerimi düşman, bana düşman olanları sevgili saydınız. Benim katımda edep ve hakikat, duygularda ölçülülük, alçakgönüllülük ve kötülük bilmezlik değerlidir; sizin katınızda değersizdir. Bana düşman olan utanmazlık, yalan, duygulardaki ölçüsüzlük, boş gurur ve kötülükler ise size en yakın olanlardır.

195

ὅθεν οἶμαι τὴν εὐγένειαν, εἰ θεὸς αὐτὴν εἰς ἀνθρωπόμορφον ἰδέαν ἐτύπωσε, στᾶσαν πρὸς τοὺς ἀφηνιαστὰς ἀπογόνους ταῦτα ἂν εἰπεῖν· „τὸ συγγενὲς οὐχ αἵματι μετρεῖται μόνον, πρυτανευούσης ἀληθείας, ἀλλὰ πράξεων ὁμοιότητι καὶ θήρᾳ τῶν αὐτῶν. ὑμεῖς δὲ τἀναντία ἐπετηδεύσατε, τὰ μὲν ἐμοὶ φίλα νομίσαντες ἐχθρά, τὰ δὲ δυσμενῆ φίλα· παρ’ ἐμοὶ μὲν γὰρ αἰδὼς καὶ ἀλήθεια μετριοπάθειά τε καὶ ἀτυφία καὶ ἀκακία τίμια, παρ’ ὑμῖν δὲ ἄτιμα· κἀμοὶ μὲν ἐχθρὰ τὸ ἀναίσχυντον, τὸ ψεῦδος, ἡ ἀμετρία τῶν παθῶν, ὁ τῦφος, αἱ κακίαι, ὑμῖν δὲ οἰκειότατα.

196Eylemlerinizle yabancılaşmayı kendinize iş edinmişken, neden güzel bir adın arkasına gizlenip sözde bir akrabalığı oynuyorsunuz? Ben aldatmacalara ve süslü hilelere katlanamam; çünkü güzel görünen sözleri herkes bulabilir, ama kötü karakterleri iyileriyle değiştirmek kolay değildir.

196

τί δὴ μελετήσαντες ἀλλοτρίωσιν τὴν δι’ ἔργων τὴν ἐν λόγῳ συγγένειαν εὐπρεπὲς ὄνομα ὑποδυόμενοι καθυποκρίνεσθε; παραγωγὰς γὰρ καὶ κεκομψευμένας ἀπάτας οὐκ ἀνέχομαι, διότι ῥᾴδιον μὲν καὶ τῷ τυχόντι εὐπροσώπους λόγους εὑρεῖν, ἤθη δ’ ὑπαλλάξασθαι πονηρὰ χρηστοῖς οὐ ῥᾴδιον.

197Bunları göz önünde tutarak, düşmanlığın kıvılcımlarını alevlendirenleri şimdi de düşman sayıyorum, bundan sonra da öyle sayacağım; onlara, soysuzlukla ayıplananlardan daha büyük bir kuşkuyla bakacağım. Çünkü soysuzların özrü, örnek alacakları bir yüksek ahlakın kendi ailelerinde bulunmamasıdır; ama büyük evlerden doğmuş, parlak soylarıyla övünüp şan kazanan sizler hesap vermek zorundasınız. Çünkü iyiliğin ilk örnekleri yanı başınızdaydı, bir bakıma sizinle birlikte büyümüştü; yine de onlardan hiçbir güzel şeyi kendinize örnek almayı düşünmediniz.”

197

εἰς ἅπερ ἀφορῶσα καὶ νῦν ἐχθροὺς νομίζω καὶ αὖθις ἡγήσομαι τοὺς τὰ τῆς ἔχθρας ὑπεκκαύματα ζωπυρήσαντας καὶ μᾶλλον τῶν εἰς δυσγένειαν ὀνειδιζομένων ὑποβλέψομαι· τούτοις μὲν γὰρ ἀπολογία τὸ μηδὲν οἰκεῖον ἔχειν ⟨παράδειγμα⟩ καλοκἀγαθίας, ὑπόδικοι δ’ ὑμεῖς οἱ ἐκ μεγάλων φύντες οἴκων, οἷς αὔχημα καὶ κλέος τὰ λαμπρὰ γένη· παριδρυμένων γὰρ καὶ τρόπον τινὰ συμπεφυκότων ἀρχετύπων ἀγαθῶν οὐδὲν ἀπομάξασθαι καλὸν διενοήθητε.“

198Kanun koyucunun asaleti aretēyi edinmekte gördüğü ve iyi ve soylu anne babalardan doğan herkesi değil, yalnız aretē sahibini asil saydığı birçok şeyden açıkça anlaşılır.

198

Ὅτι δὲ ἐν ἀρετῆς κτήσει τίθεται τὸ εὐγενὲς καὶ τὸν ἔχοντα ταύτην εὐγενῆ μόνον ὑπείληφεν, ἀλλ’ οὐχ ὅστις ἂν καλῶν καὶ ἀγαθῶν γένηται γονέων, δῆλον ἐκ πολλῶν.

199Örneğin topraktan doğan ilk insandan doğanlara kim asil ve asillerin atası demez? Onlar sonrakilerden üstün bir soya sahiptiler; çünkü ilk gelin ve güveyden, yani benzerlerini doğurmak için o zaman ilk kez birleşen erkek ve kadından doğmuşlardı. Ama yine de iki kardeşten büyük olanı küçüğünü hileyle öldürmeye cüret etti; en büyük günahı, kardeş katlini işleyerek yeryüzünü insan kanıyla ilk kirleten oldu.

199

αὐτίκα τοὺς ἐκ τοῦ γηγενοῦς φύντας τίς οὐκ ἂν εὐπατρίδας εἴποι καὶ εὐπατριδῶν ἀρχηγέτας; οἳ γένος ἐξαίρετον ἔλαχον παρὰ τοὺς ἔπειτα, βλαστήσαντες ἐκ τῶν πρώτων νυμφίων ἀνδρός τε καὶ γυναικὸς τότε πρῶτον εἰς ὁμιλίαν κοινὴν ἐπὶ σπορᾷ τοῦ ὁμοίου συνελθόντων. ἀλλ’ ὅμως δυοῖν γενομένων ὁ πρεσβύτερος ὑπέμεινε τὸν νεώτερον δολοφονῆσαι καὶ τὸ μέγιστον ἄγος, ἀδελφοκτονίαν, ἐργασάμενος πρῶτος αἵματι ἀνθρωπίνῳ τὴν γῆν ἐμίανε.

200Psykhēsindeki soysuzluğu ortaya koyan bu adama asaletinin ne yararı oldu? İnsan işlerinin gözetleyicisi Tanrı bu soysuzluğu görünce ondan tiksindi, onu reddedip cezalar belirledi. Onu hemen öldürmedi ki felaketlerini hissetmeden kurtulmasın; tersine üstüne birbiri ardınca gelen acılar ve korkularla hissedilen sayısız ölüm astı, ta ki en acı kötülüklerin farkına varsın.

200

τί δὴ τοῦτον ὤνησεν ἡ εὐγένεια τὴν ἐν τῇ ψυχῇ δυσγένειαν ἐπιδειξάμενον; ἣν καὶ ὁ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων ἔφορος θεὸς ἰδὼν ἐστύγησε καὶ προβαλλόμενος ὥρισε τιμωρίας, οὐκ εὐθὺς ἀνελών, ὅπως ἀναισθήτως ἔχῃ συμφορῶν, ἀλλὰ μυρίους ἐπικρεμάσας τοὺς ἐν αἰσθήσει θανάτους λύπαις καὶ φόβοις ἐπαλλήλοις εἰς κακῶν ὀδυνηροτάτων ἀντίληψιν.

201Daha sonraki zamanlarda çok saygın, son derece dindar bir adam yaşadı; kanunları koyan, onun dindarlığının kutsal kitaplarda yazılı kalmasını uygun gördü. Büyük tufanda şehirler topyekûn yok olurken —en yüksek dağlar bile kabaran ve şiddetlenen sel tarafından yutuluyordu— yalnız o, yakınlarıyla birlikte kurtuldu; yüksek ahlakının ödülünü aldı, bundan büyük bir ödül bulunamaz.

201

Ἐγένετο δέ τις τῶν μετὰ ταῦτα σφόδρα δοκίμων ἀνὴρ ὁσιώτατος, οὗ τὴν εὐσέβειαν ἀνάγραπτον ἠξίωσεν ⟨εἶναι⟩ ἐν ἱεραῖς βίβλοις ὁ τοὺς νόμους διαταξάμενος· ὃς ἐν τῷ μεγάλῳ κατακλυσμῷ, τῶν πόλεων ἀφανιζομένων πανωλεθρίᾳ — καὶ γὰρ τῶν ὀρῶν τὰ ὑψηλότατα τῇ συναυξήσει καὶ ἐπιτάσει τῆς περὶ τὴν φορὰν πλημμύρας κατεπίνετο —, μόνος μετὰ τῶν οἰκείων διασῴζεται τῆς καλοκἀγαθίας ἆθλον ἀράμενος, οὗ μεῖζον οὐκ ἔστιν εὑρεῖν.

202Ama onun da üç oğlu oldu ve hepsi babalarına verilen lütuftan birlikte yararlandı; buna rağmen içlerinden biri, kurtuluşlarının sebebi olan babasıyla alay etmeye cüret etti. Babası kendi isteğiyle olmadan bir hataya düşmüşse, o bunu gülünç ve alay konusu yaptı; doğuranını utandırmak için, örtülmesi gereken şeyi bilmeyenlerin önünde açığa vurdu. Bu yüzden parlak asaletinin hiçbir yararını görmedi; lanetlendi ve kendisinden sonrakiler için bedbahtlığın başlangıcı oldu. Anne babasını saymayı ihmal eden birinin bunlara uğraması yerindeydi.

202

ἀλλὰ καὶ τούτῳ τριῶν γενομένων παίδων καὶ συναπολελαυκότων τῆς πατρῴας δωρεᾶς εἷς ἐτόλμησε τὸν αἴτιον τῆς σωτηρίας πατέρα κατακερτομεῖν γέλωτα καὶ χλεύην, εἴ τι παρεσφάλη μὴ καθ’ ἑκούσιον γνώμην, τιθέμενος καὶ τοῖς μὴ εἰδόσιν ἀπογυμνῶν ἃ κρύπτειν θέμις ἐπὶ τῇ τοῦ γεννήσαντος αἰσχύνῃ. τοιγαροῦν οὐκ ὤνατο τῆς λαμπρᾶς εὐγενείας ἐπάρατος γενόμενος καὶ τοῖς μετ’ αὐτὸν ἀρχὴ κακοδαιμονίας· ὧν ἄξιον ἦν τυγχάνειν τὸν ἠμεληκότα γονέων τιμῆς.

203Ama ilk insanı, topraktan doğanı bırakıp bunları anmaya ne gerek var? O, asalet bakımından hiçbir ölümlüyle karşılaştırılamaz. İlahi ellerle, şekil verme tekhnēsinin doruğunda, beden biçimli bir heykel olarak yontuldu. Psykhēsini de oluşa gelmiş varlıklardan hiçbirinden almadı; Tanrı ona kendi gücünden ölümlü tabiatın alabileceği kadarını üfledi. Bu, adı anılan öteki asaletlerin hiçbirinin yanına yaklaşamayacağı üstün bir asalet değil midir?

203

Ἀλλὰ τί τούτων μεμνῆσθαι προσῆκεν ἀφέμενον τοῦ πρώτου καὶ γηγενοῦς; ὃς ἕνεκα εὐγενείας οὐδενὶ θνητῷ σύγκριτος, χερσὶ μὲν θείαις ⟨εἰς⟩ ἀνδριάντα τὸν σωματοειδῆ τυπωθεὶς ἀκρότητι τέχνης πλαστικῆς, ψυχῆς δὲ ἀξιωθεὶς ἀπ’ οὐδενὸς ἔτι τῶν εἰς γένεσιν ἡκόντων, ἐμπνεύσαντος θεοῦ τῆς ἰδίας δυνάμεως ὅσον ἐδύνατο δέξασθαι θνητὴ φύσις, ἆρ’ οὐχ ὑπερβολή τις εὐγενείας μηδεμιᾷ τῶν ἄλλων ὅσαι διωνομάσθησαν εἰς σύγκρισιν ἐλθεῖν δυναμένη;

204Çünkü ötekilerin şanı atalarının talihinden gelir; ama atalar insandır, ölüme ve yok oluşa mahkûm canlılardır, başarıları da çoğu zaman güvenilmez ve gelip geçicidir. Onun babası ise hiçbir ölümlü değil, ebedî Tanrı'dır.

204

τῶν μὲν γὰρ τὸ κλέος ἐκ προγόνων εὐτυχίας — ἄνθρωποι δὲ οἱ πρόγονοι, ζῷα ἐπίκηρα καὶ φθαρτά, καὶ αἱ τούτων ἀβέβαιοι καὶ ἐφήμεροι τὰ πολλὰ εὐπραγίαι —, τοῦ δὲ πατὴρ [μὲν] θνητὸς οὐδείς, ὁ δὲ ἀίδιος θεός·

205O, psykhēdeki yöneten nous bakımından bir ölçüde Tanrı'nın suretiydi. Bu sureti olabildiğince lekesiz korumalı, kendisini var edenin aretēlerinin izinden gitmeliydi. Önüne, seçilmek ya da kaçınılmak üzere zıtlar konmuştu: iyi ve kötü, güzel ve çirkin, doğru ve yanlış. O ise yanlışı, çirkini ve kötüyü seve seve seçti, iyiyi, güzeli ve doğruyu hiçe saydı. Bu yüzden haklı olarak ölümsüz hayatı ölümlü hayatla değişti; kutluluğu ve saadeti yitirip pek kolayca zahmetli ve bedbaht bir hayata düştü.

205

οὗ τρόπον τινὰ γενόμενος εἰκὼν κατὰ τὸν ἡγεμόνα νοῦν ἐν ψυχῇ, δέον ἀκηλίδωτον τὴν εἰκόνα φυλάξαι καθ’ ὅσον οἷόν τε ἦν ἐπακολουθήσαντα ταῖς τοῦ γεννήσαντος ἀρεταῖς, προτεθέντων εἰς αἱρέσεις καὶ φυγὰς τῶν ἐναντίων, ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ καλοῦ καὶ αἰσχροῦ καὶ ἀληθοῦς καὶ ψευδοῦς, τὰ μὲν ψευδῆ καὶ αἰσχρὰ καὶ κακὰ προθύμως εἵλετο, τῶν δὲ ἀγαθῶν καὶ καλῶν καὶ ἀληθῶν ἠλόγησεν· ἐφ’ οἷς εἰκότως θνητὸν ἀθανάτου βίον ἀνθυπηλλάξατο μακαριότητος καὶ εὐδαιμονίας σφαλεὶς καὶ ῥᾷστα μετέβαλεν εἰς ἐπίπονον καὶ κακοδαίμονα ζωήν.

206Bunlar, yüksek ahlaktan payı olmayanların büyük soylarıyla övünmemesi için bütün insanlara ortak sınırlar olsun. Yahudiler için ise ortak olanların dışında başka özel örnekler de vardır. Çünkü soyun kurucuları arasında, atalarının aretēlerinden hiçbir yarar görmeyenler vardır; bunlar kusurlu ve suçlu davranışlar içinde yakalanmışlardı. Başka hiç kimse onları suçlamasa bile vicdanları suçladı; vicdan ise bütün mahkemeler içinde söz ustalığıyla yanıltılamayan tek mahkemedir.

206

Ἀλλ’ οὗτοι μὲν ἔστωσαν κοινοὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ὅροι τοῦ μὴ ἐπὶ μεγάλοις γένεσι σεμνύνεσθαι τοὺς καλοκἀγαθίας ἀμοιροῦντας· Ἰουδαίοις δὲ καὶ ἕτεροι δίχα τῶν κοινῶν ἐξαίρετοι. τῶν γὰρ τοῦ γένους ἀρχηγετῶν εἰσιν οὓς αἱ τῶν προγόνων ἀρεταὶ συνόλως οὐδὲν ὤνησαν ⟨ἐπ’⟩ ἐπιλήπτοις καὶ ὑπαιτίοις πράξεσιν ἁλόντας, εἰ καὶ πρὸς ἑτέρου μηδενὸς ἐλεγχθέντας, ἀλλ’ οὖν ὑπὸ τοῦ συνειδότος, ὃ μόνον ἐξ ἁπάντων δικαστήριον τέχναις λόγων οὐ παράγεται.

207İlk ata çok çocuk sahibiydi; çocuklarını üç kadından edinmişti, hazzın zevki için değil, soyu çoğaltma umuduyla. Ama bunca çocuktan yalnız biri babasının iyiliklerine mirasçı gösterildi; ötekilerin hepsi sağlıklı düşünceden saptı, babalarından hiçbir şey almadılar ve o dillere destan asaletten yabancılaşarak ayrı yerlere gönderildiler.

207

πολύπαις ἦν ὁ πρῶτος ἐκ τριῶν παιδοποιησάμενος γυναικῶν, οὐ δι’ ἡδονῆς ἀπόλαυσιν, ἀλλὰ δι’ ἐλπίδα τοῦ πληθῦναι τὸ γένος· ἀλλ’ ἐκ πολλῶν εἷς μόνος ἀπεδείχθη κληρονόμος τῶν πατρῴων ἀγαθῶν, οἱ δ’ ἄλλοι πάντες γνώμης ὑγιοῦς σφαλέντες καὶ μηδὲν τῶν τοῦ γεννήσαντος ἀπομαξάμενοι διῳκίσθησαν ἀλλοτριωθέντες τῆς ἀοιδίμου εὐγενείας.

208Seçilen mirasçıdan da iki ikiz doğdu; ne bedence ne düşünce bakımından birbirine hiç benzemiyorlardı. Küçük olanı anne babasının ikisine de itaat ediyor, onları o kadar hoşnut ediyordu ki Tanrı'nın övgüsünü de kazandı. Büyüğü ise itaatsizdi, midenin ve midenin altındakilerin hazlarına karşı kendine hâkim olamıyordu. Bu hazlar yüzünden ilk doğanlık hakkını kardeşine bıraktı, bıraktığına da hemen pişman oldu; kardeşini öldürmeye can attı ve anne babasını üzecek şeylerden başka hiçbir şeyle uğraşmadı.

208

πάλιν ἐκ τοῦ δοκιμασθέντος κληρονόμου δύο δίδυμοι γεννῶνται μηδὲν [ὅτι μὴ χεῖρας καὶ ταύτας ἕνεκά τινος οἰκονομίας] ὅμοιον ἐπιφερόμενοι, μήτε τοῖς σώμασι μήτε ταῖς γνώμαις· ὁ μὲν γὰρ νεώτερος καταπειθὴς ἀμφοτέροις τοῖς γονεῦσιν ἦν καὶ οὕτως εὐάρεστος, ὡς καὶ θεοῦ τυχεῖν ἐπαινέτου, ὁ δὲ μείζων ἀπειθής, [ἐκ] τῶν γαστρὸς καὶ τῶν μετὰ γαστέρα ἡδονῶν ἀκρατῶς ἔχων, ὑφ’ ὧν ἀνεπείσθη καὶ πρεσβείων ἐξίστασθαι τῷ μετ’ αὐτὸν καὶ μετανοεῖν εὐθὺς ἐφ’ οἷς ἐξέστη καὶ φονᾶν κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ μηδὲν ἕτερον ἢ δι’ ὧν λυπήσει τοὺς γονεῖς πραγματεύεσθαι.

209Bu yüzden anne babası birine en yüksek dualarını ettiler; Tanrı bunların hepsini onayladı, hiçbirini yerine getirmeden bırakmadı. Ötekine ise acıyarak itaat eden konumunu bağışladılar, kardeşine kulluk etsin diye; kötü insan için kendi kendinin efendisi olmamanın iyi olduğunu düşünüyorlardı, ki doğrusu da budur.

209

τοιγαροῦν τῷ μὲν εὐχὰς τίθενται τὰς ἀνωτάτω, βεβαιοῦντος ἁπάσας θεοῦ καὶ μηδεμίαν ἀξιώσαντος ἀτελῆ καταλιπεῖν, τῷ δὲ κατ’ ἔλεον χαρίζονται τὴν ὑπήκοον τάξιν, ἵνα δουλεύῃ τῷ ἀδελφῷ, νομίζοντες, ὅπερ ἐστίν, ἀγαθὸν εἶναι τῷ φαύλῳ τὸ μὴ αὐτεξούσιον.

210Köleliğe seve seve katlansaydı, aretē yarışmalarında olduğu gibi ikincilik ödülüne layık görülecekti. Ama dikbaşlılık edip o güzel gözetimden kaçtığı için hem kendine hem torunlarına büyük ayıpların sebebi oldu. Öyle ki yaşanmaya değmeyen hayatı, asaletin ona layık olmayanlara hiçbir yarar sağlamadığının en açık kanıtı olarak bir taşa kazınmış gibi herkesin önünde durmaktadır.

210

καὶ εἴ γε ὑπέμεινε τὴν δουλείαν ἄσμενος, δευτερείων ἂν ἠξιοῦτο ὡς ἐν ἄθλοις ἀρετῆς· νυνὶ δὲ ἀπαυθαδισάμενος καὶ δραπετεύσας τῆς καλῆς ἐπιστασίας αὑτῷ τε καὶ τοῖς ἀπογόνοις μεγάλων αἴτιος ὀνειδῶν ἐγένετο, ὡς τὸν ἀβίωτον αὐτοῦ βίον ἐστηλιτεῦσθαι πρὸς σαφέστατον ἔλεγχον τοῦ μηδὲν τὴν εὐγένειαν ὠφελεῖν τοὺς ἀναξίους εὐγενείας.

211Bunlar kınanacaklar sınıfındandır: iyi insanlardan doğup kötü oldular; babalarının aretēleri onlara hiçbir yarar sağlamadı, psykhēlerindeki kötülükler ise sayısız zarar verdi. Ama bunun tersine, daha iyi sınıfta yer alan başkalarını da sayabilirim; bunların ataları kusurluydu, ama kendi hayatları imrenilecek ve övgüyle doluydu.

211

Οὗτοι μὲν οὖν εἰσι τῆς ἐπιλήπτου τάξεως, οὓς ἐξ ἀγαθῶν πονηροὺς γενομένους ὤνησαν μὲν οὐδὲν αἱ πατέρων ἀρεταί, αἱ δ’ ἐν τῇ ψυχῇ κακίαι μυρία ἔβλαψαν. ἔχω δ’ εἰπεῖν ἑτέρους τὴν ἐξ ἐναντίας ἀμείνω τεταγμένους τάξιν, οἷς πρόγονοι μὲν ὑπαίτιοι, ζηλωτὸς δὲ καὶ ἀνάπλεως εὐφημίας ὁ βίος.

212Yahudi kavminin en eski atası soyca Keldaniydi. Babası, matematik bilimleriyle uğraşan astronomlardandı. Bunlar yıldızları, bütün göğü ve kozmosu tanrı sayar, herkesin iyi ya da kötü talihinin bunlardan geldiğini söylerler; duyulur şeylerin dışında hiçbir sebep bulunmadığını sanırlar.

212

τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους ὁ πρεσβύτατος γένος μὲν ἦν Χαλδαῖος, πατρὸς δὲ ἀστρονομικοῦ τῶν περὶ τὰ μαθήματα διατριβόντων, οἳ τοὺς ἀστέρας θεοὺς νομίζουσι καὶ τὸν σύμπαντα οὐρανόν τε καὶ κόσμον, παρ’ οὓς τό τε εὖ καὶ τὸ χεῖρον ἑκάστοις φασὶν ἀποβαίνειν, οὐδὲν ἔξω τῶν αἰσθητῶν αἴτιον ὑπολαμβάνοντες εἶναι.

213Bundan daha kötü ne olabilir, ya da psykhēdeki soysuzluğu bundan daha iyi ne ortaya koyabilir? Böyle bir psykhē, çok olanı, ikincil olanı ve yaratılmış olanı bilmekle, bir olanı, en eskiyi, yaratılmamış olanı ve bütün varlıkların yaratıcısını bilmemeye varır. Oysa O hem bu sebeplerle hem de büyüklükleri yüzünden insan aklının alamayacağı sayısız başka sebeple en iyidir.

213

τούτου δὲ τί ἂν εἴη χαλεπώτερον ἢ μᾶλλον ἀπελέγξαι τὴν ἐν τῇ ψυχῇ δυσγένειαν δυνάμενον δι’ ἐπιστήμης τῶν πολλῶν καὶ δευτέρων καὶ γενητῶν εἰς ἀνεπιστημοσύνην ἰούσῃ τοῦ ἑνὸς καὶ πρεσβυτάτου καὶ ἀγενήτου καὶ ποιητοῦ τῶν ὅλων καὶ διά τε ταῦτα ἀρίστου καὶ διὰ μυρία ἄλλα, ἃ διὰ μέγεθος ἀνθρώπινος λογισμὸς οὐ χωρεῖ;

214Bunları kavrayıp ilahi bir coşkuya kapılınca vatanını, akrabalarını ve baba evini bırakır. Biliyordu ki orada kalırsa çok tanrılı kanaatin aldatmacaları da içinde kalacak, bir olanı, tek ebedî olanı, akılla kavranan ve duyulur bütün varlıkların babasını bulmayı imkânsız kılacaktı; göç ederse, aklı da yanlış kanaatini hakikatle değiştirecek ve aldatmaca da onunla birlikte göçüp gidecekti.

214

ὧν ἔννοιαν λαβὼν καὶ ἐπιθειάσας καταλείπει μὲν πατρίδα καὶ γενεὰν καὶ πατρῷον οἶκον, εἰδὼς ὅτι μένοντος μὲν αἱ τῆς πολυθέου δόξης ἐγκαταμενοῦσιν ἀπάται ἀνήνυτον κατασκευάζουσαι τὴν τοῦ ἑνὸς εὕρεσιν, ὅς ἐστιν ἀίδιος μόνος καὶ ὅλων πατὴρ νοητῶν τε αὖ καὶ αἰσθητῶν, εἰ δὲ μετανασταίη, μεταναστήσεται καὶ τῆς διανοίας ἡ ἀπάτη μεθαρμοσαμένης τὴν ψευδῆ δόξαν εἰς ἀλήθειαν.

215Aynı zamanda aldığı vahiyler, var olanı bilme özlemini daha da alevlendirdi; bu vahiylerin rehberliğinde bir olanı aramaya en büyük gayretle koyuldu. O'na dair daha açık tasavvurlar edinmeden de durmadı: O'nun ousiasına dair değil —bu imkânsızdır—, var olduğuna ve inayetine dair tasavvurlar.

215

ἅμα δὲ καὶ τὸν πόθον ὃν ἐπόθει γνῶναι τὸ ὂν προσανερρίπισε λόγια χρησθέντα, οἷς ποδηγετούμενος ἐπὶ τὴν τοῦ ἑνὸς ἀοκνοτάτῃ σπουδῇ ζήτησιν ᾔει· καὶ οὐ πρότερον ἀνῆκεν ἢ τρανοτέρας λαβεῖν φαντασίας, οὐχὶ τῆς οὐσίας — τοῦτο γὰρ ἀμήχανον —, ἀλλὰ τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ καὶ προνοίας.

216Bu yüzden Tanrı'ya ilk inanan odur denir; çünkü en yüce tek bir sebebin var olduğuna, kozmosu ve içindekileri gözettiğine dair sarsılmaz ve sağlam bir kanıyı ilk o edindi. Aretēlerin en sağlamı olan imanı edinince öteki bütün aretēleri de onunla birlikte edindi. Öyle ki kendisini kabul edenler arasında kral sayıldı; donanımı yüzünden değil —sıradan bir insandı—, psykhēsinin büyüklüğü yüzünden, çünkü kral gibi düşünen biriydi.

216

διὸ καὶ πιστεῦσαι λέγεται τῷ θεῷ πρῶτος, ἐπειδὴ καὶ πρῶτος ἀκλινῆ καὶ βεβαίαν ἔσχεν ὑπόληψιν, ὡς ἔστιν ἓν αἴτιον τὸ ἀνωτάτω καὶ προνοεῖ τοῦ τε κόσμου καὶ τῶν ἐν αὐτῷ. κτησάμενος δὲ πίστιν, τὴν τῶν ἀρετῶν βεβαιοτάτην, συνεκτᾶτο καὶ τὰς ἄλλας ἁπάσας, ὡς παρὰ τοῖς ὑποδεξαμένοις νομίζεσθαι βασιλεύς, οὐχὶ ταῖς παρασκευαῖς — ἰδιώτης γὰρ ἦν —, ἀλλὰ τῷ περὶ τὴν ψυχὴν μεγέθει, φρονήματος ὢν βασιλικοῦ.

217Gerçekten de ona, emrindekilerin önderlerine yaptığı gibi hizmet edip durdular; her bakımdan insan tabiatından daha mükemmel olan tabiatının yüceliği karşısında hayrete düşüyorlardı. Çünkü o başkalarının konuştuğu gibi konuşmaz, çoğu zaman ilahi bir coşkuyla daha ağırbaşlı sözler söylerdi. Coşkuya kapıldığında her şeyi daha iyiye dönüşürdü: bakışları, teni, boyu, duruşu, hareketleri, sesi. Çünkü yukarıdan üflenip psykhēsine yerleşen ilahi ruh, bedenine eşsiz bir güzellik, sözlerine ikna gücü, dinleyenlere de anlayış verirdi.

217

καὶ δῆτα θεραπεύοντες αὐτὸν διετέλουν ὡς ἄρχοντα ὑπήκοοι τὸ περὶ πάντα μεγαλεῖον τῆς φύσεως αὐτοῦ καταπληττόμενοι τελειοτέρας οὔσης ἢ κατὰ ἄνθρωπον· οὐδὲ γὰρ ὁμιλίαις ἐχρῆτο ταῖς αὐταῖς, ἀλλ’ ἐπιθειάζων τὰ πολλὰ σεμνοτέραις· ὁπότε γοῦν κατασχεθείη, μετέβαλλε πάντα πρὸς τὸ βέλτιον, τὰς ὄψεις, τὴν χρόαν, τὸ μέγεθος, τὰς σχέσεις, τὰς κινήσεις, τὴν φωνήν, τοῦ θείου πνεύματος, ὅπερ ἄνωθεν καταπνευσθὲν εἰσῳκίσατο τῇ ψυχῇ, περιτιθέντος τῷ μὲν σώματι κάλλος ἐξαίρετον, τοῖς δὲ λόγοις πειθώ, τοῖς δ’ ἀκούουσι σύνεσιν.

218Bütün yakınlarından ve dostlarından yoksun bu göçmene en asil insan demez misin? O, Tanrı ile akrabalığa özlem duydu ve O'nu tanımak için her yolu denedi; en iyi mertebeye, peygamberlerin mertebesine yerleştirildi; yaratılmış hiçbir şeye, yaratılmamış olandan ve her şeyin babasından önce inanmadı. Dediğim gibi, kendisini kabul edenler arasında kral sayıldı; yönetimi, bazılarının âdeti olduğu gibi silahla ya da askerî güçle değil, aretēyi seven Tanrı'nın seçimiyle aldı. Çünkü Tanrı dindarlık âşıklarını, karşılaştıkları insanlara yararlı olsunlar diye mutlak yetkilerle onurlandırır.

218

ἆρ’ οὐκ ἂν εἴποις τὸν μετανάστην τουτονί, τὸν πάντων ἔρημον οἰκείων καὶ φίλων, εὐγενέστατον εἶναι, τῆς πρὸς θεὸν συγγενείας ὀρεχθέντα καὶ σπουδάσαντα μηχανῇ πάσῃ γνώριμον αὐτῷ γενέσθαι καὶ ταχθέντα μὲν τάξιν ἀρίστην τὴν ἐν προφήταις, πιστεύσαντα δὲ μηδενὶ τῶν ἐν γενέσει πρὸ τοῦ ἀγενήτου καὶ πάντων πατρός, καὶ βασιλέα δέ, ὡς ἔφην, παρὰ τοῖς ὑποδεξαμένοις νομισθέντα, μήθ’ ὅπλοις μήτε στρατιωτικαῖς δυνάμεσιν, ὡς ἐνίοις ἔθος, λαβόντα τὴν ἀρχήν, ἀλλὰ χειροτονίᾳ θεοῦ τοῦ φιλαρέτου τοὺς εὐσεβείας ἐραστὰς αὐτοκρατέσιν ἐξουσίαις γεραίροντος ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν συντυγχανόντων;

219Bu adam, dine yeni giren herkes için asaletin ölçüsüdür. Onlar da taşlara, tahtalara ve genel olarak cansız şeylere tanrılara yakışır şerefler veren tuhaf kanunlardan ve yasa dışı âdetlerden gelen soysuzluğu geride bırakmış; gerçekten canlı ve yaşayan bir düzene, gözetleyicisi ve denetçisi hakikat olan bir devlete doğru güzel bir göç yapmışlardır.

219

οὗτος ἅπασιν ἐπηλύταις εὐγενείας ἐστὶ κανών, δυσγένειαν μὲν τὴν ἐξ ἀλλοκότων νόμων καὶ ἐκθέσμων ἐθῶν, ἃ λίθοις καὶ ξύλοις καὶ συνόλως ἀψύχοις ἰσοθέους ἀπένειμε τιμάς, καταλιποῦσι, καλὴν δ’ ἀποικίαν στειλαμένοις πρὸς ἔμψυχον τῷ ὄντι καὶ ζῶσαν πολιτείαν, ἧς ἔφορος καὶ ἐπίσκοπος ἀλήθεια.

220Bu asalete yalnız Tanrı'nın sevdiği erkekler değil, kadınlar da gönül verdi. Elle yapılmış şeylere tapma konusunda kendileriyle birlikte büyümüş olan cehaleti bıraktılar ve kozmosun tek hükümdarlıkla yönetildiğini öğreten tek hükümdarlığın epistēmēsiyle eğitildiler.

220

Ταύτην τὴν εὐγένειαν οὐ μόνον θεοφιλεῖς ἄνδρες ἀλλὰ καὶ γυναῖκες ἐζήλωσαν, ἀπομαθοῦσαι μὲν ἀμαθίαν τὴν σύντροφον περὶ τιμῆς τῶν χειροκμήτων, παιδευθεῖσαι δὲ τὴν περὶ μοναρχίας ἐπιστήμην, ᾗ μοναρχεῖται ὁ κόσμος.

221Tamar, Filistin Suriyesinden bir kadındı; tahta ve taş putlarla, genel olarak tanrı tasvirleriyle dolu, çok tanrılı bir evde ve şehirde yetişmişti. Ama derin bir karanlıktan çıkar gibi hakikatin kısa bir ışığını görebilince, ölüm tehlikesine rağmen dindarlığa sığındı; güzel yaşamayacaksa yaşamayı pek umursamadı. Güzel yaşamayı da bir olan sebebe kulluk etmekten ve O'na yakarmaktan başka bir şeye bağlamıyordu.

221

Θάμαρ ἦν τῶν ἀπὸ τῆς Παλαιστίνης Συρίας γύναιον, ἐν οἰκίᾳ καὶ πόλει τραφὲν πολυθέῳ γεμούσῃ ξοάνων καὶ ἀγαλμάτων καὶ συνόλως ἀφιδρυμάτων. ἀλλ’ ἐπειδὴ καθάπερ ἐκ σκότους βαθέος ἐδυνήθη βραχεῖαν αὐγὴν ἀληθείας ἰδεῖν, θανάτου κινδύνῳ πρὸς εὐσέβειαν ηὐτομόλησεν ὀλίγα φροντίσασα τοῦ ζῆν, εἰ μὴ μέλλοι καλῶς ζῆν· τὸ δὲ καλῶς ἀνέφερεν ἐπ’ οὐδὲν ἕτερον ἢ τὴν θεραπείαν καὶ ἱκεσίαν τοῦ ἑνὸς αἰτίου.

222İkisi de kötü olan iki kardeşle sırayla evlendi: birincisiyle eşi olarak, ikincisiyle de, birincisi soy bırakmadan öldüğü için, ölen kardeşin dulunu alma kanunu gereği. Yine de kendi hayatını lekesiz tutmayı başardı, iyilere yakışan iyi adı kazandı ve kendisinden sonraki herkes için asaletin kaynağı oldu. Ama bu kadın, yabancı soydan olsa da hiç değilse hürdü, hür insanlardan doğmuştu ve belki de tanınmamış bir aileden değildi.

222

καίτοι δυσὶν ἀδελφοῖς ἀμφοτέροις πονηροῖς ἐν μέρει γημαμένη, κουριδίῳ μὲν τῷ προτέρῳ, τῷ δ’ ὑστέρῳ κατ’ ἐπιδικασίας νόμον, γενεὰν τοῦ προτέρου μὴ καταλιπόντος, ἀλλ’ ὅμως ἀκηλίδωτον διαφυλάξασα τὸν ἑαυτῆς βίον ἴσχυσε καὶ τῆς προσηκούσης τοῖς ἀγαθοῖς εὐφημίας ἐπιλαχεῖν καὶ τοῖς μετ’ αὐτὴν ἅπασιν εὐγενείας ἀφορμὴ γενέσθαι. ἀλλ’ αὕτη μέν, εἰ καὶ ἀλλόφυλος, ἀλλ’ οὖν γε ἐλευθέρα καὶ ἐξ ἐλευθέρων καὶ οὐκ ἀσήμων ἴσως.

223Fırat'ın ötesinde, Babil'in uç bölgelerinde doğmuş hizmetçi kızlar ise evlenen hanımlarına çeyiz olarak verilmişlerdi. Bilge bir adamın yatağına girmeye layık görülünce önce cariyelikten eş adına ve konumuna geçtiler; hizmetçi olmaktan çıkıp neredeyse hanımlarıyla eşit şerefe eriştiler. En inanılmazı da, bu mertebeye bizzat hanımları tarafından çıkarılmalarıydı. Çünkü bilge insanların psykhēlerine haset girmez; haset olmayınca da iyilikleri paylaşırlar.

223

θεράπαιναι δὲ τῶν ὑπὲρ Εὐφράτην ἐν ἐσχατιαῖς τῆς Βαβυλῶνος γεννηθεῖσαι προικίδιαι μὲν ἐδόθησαν γαμουμέναις ταῖς τροφίμαις, ἄξιαι δὲ κριθεῖσαι παρελθεῖν εἰς εὐνὴν ἀνδρὸς σοφοῦ τὸ μὲν πρῶτον ἐκ παλλακίδων εἰς γαμετῶν ὄνομα καὶ σχῆμα παρῆλθον καὶ ἀντὶ θεραπαινίδων ἰσότιμοι ταῖς δεσποίναις ὀλίγου δέω φάναι κατέστησαν ὑπ’ ἐκείνων, ὅπερ ἦν ἀπιστότατον, πρὸς τὸ αὐτὸ ἀξίωμα παραπεμφθεῖσαι· φθόνος γὰρ οὐκ εἰσοικίζεται σοφῶν ψυχαῖς, οὗ μὴ παρόντος κοινοπραγοῦσι τῶν ἀγαθῶν.

224Bu kadınlardan doğan evlilik dışı oğullar meşru oğullardan hiç farklı tutulmadı; yalnız babaları tarafından değil —herkesin ortak babasının aynı rahimden doğmamış olanlara da aynı sevgiyi göstermesi hiç şaşırtıcı değildir—, üvey anneleri tarafından da. Üvey anneler üvey çocuklara duyulan nefreti ortadan kaldırıp tarifsiz bir özene dönüştürdüler; üvey çocuklar da karşılık olarak üvey annelerini, iyi niyetle, öz anneleri gibi saydılar. Kardeşler de soyun ancak yarısından kardeş sayıldıkları hâlde birbirlerini yarım değil, sevme ve sevilme duygusunu iki katına çıkararak sevdiler ve eksik görüneni tamamladılar; çünkü iki anneden doğanlar da uyum içinde birleşmeye, karakterlerini kaynaştırmaya can atıyorlardı.

224

οἱ δ’ ἐκ τούτων νόθοι παῖδες γνησίων οὐδὲν διήνεγκαν, οὐ μόνον παρὰ τῷ γεννήσαντι — θαυμαστὸν γὰρ οὐδέν, εἰ τοῖς μὴ ὁμογαστρίοις ὁ πάντων κοινὸς πατὴρ τὴν αὐτὴν εὔνοιαν παρεῖχεν —, ἀλλὰ καὶ παρὰ ταῖς μητρυιαῖς· αἱ μὲν γὰρ τὸ ⟨πρὸς⟩ προγονοὺς μῖσος ἀναιρούμεναι εἰς ἄλεκτον μεθηρμόσαντο κηδεμονίαν· οἱ δὲ προγονοὶ τῇ

225

κατ’ ἀντίδοσιν εὐνοίᾳ τὰς μητρυιὰς ὡς φύσει μητέρας ἐξετίμησαν· ἀδελφοί τε μέρει ἡμίσει τοῦ γένους νομισθέντες οὐκ ἐφ’ ἡμισείᾳ στέργειν ἀλλήλους ἠξίωσαν, ἀλλ’ εἰς τὸ διπλάσιον τὸ τοῦ φιλεῖν καὶ ἀντιφιλεῖσθαι πάθος συναυξήσαντες καὶ τὸ δοκοῦν ὑστερίζειν προσανεπλήρωσαν τοῖς ἐξ ἀμφοῖν γεγονόσιν εἰς ἁρμονίαν καὶ κρᾶσιν ἠθῶν συνδραμεῖν σπουδάσαντες.

226Asaleti, yani başkasına ait bir iyiliği kendi iyilikleriymiş gibi sahiplenenlere ne söylemeli? Söylenenlerin dışında bunlar hem Yahudi kavminin hem de her yerdeki herkesin düşmanı sayılmayı hak ederler. Kavmin düşmanıdırlar, çünkü soydaşlarına, atalarının aretēsine güvenip sağlıklı ve sağlam bir hayatı ihmal etme izni verirler. Ötekilerin düşmanıdırlar, çünkü onlar yüksek ahlakın doruğuna bile erişseler, kusursuz anne babaları ve dedeleri olmadığı için bundan hiçbir yarar görmeyeceklerdir.

226

Τί τοίνυν μεταδοτέον τοῖς ὡς ἴδιον ἀγαθὸν τὸ ἀλλότριον, εὐγένειαν, ὑποδυομένοις; οἳ δίχα τῶν εἰρημένων ἐχθροὶ δικαίως ⟨ἂν⟩ νομισθεῖεν καὶ τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους καὶ τῶν πανταχοῦ πάντων, τοῦ μὲν ὅτι διδόασι τοῖς ὁμοφύλοις ἐκεχειρίαν ὀλιγωρεῖν ὑγιαίνοντος ⟨βίου καὶ⟩ βεβαίου πεποιθήσει προγονικῆς ἀρετῆς, τῶν δ’ ὅτι, κἂν ἐπ’ αὐτὴν φθάσωσιν ἀκρότητα καλοκἀγαθίας, οὐδὲν ὠφεληθήσονται διὰ τὸ μὴ τυχεῖν γονέων καὶ πάππων ἀνεπιλήπτων.

227Bundan daha zararlı bir öğreti olur mu bilmem: iyi insanlardan doğup kötülük edenlerin peşine cezalandırıcı adalet düşmeyecek, kötülerden doğup iyi olanların ardından da şeref gelmeyecek! Oysa kanun herkesi kendi başına sınar; akrabalarının aretēleri ya da kötülükleri yüzünden kimseyi övmez ya da cezalandırmaz.

227

ἧς οὐκ οἶδ’ εἴ τις βλαβερωτέρα γένοιτ’ ἂν εἰσήγησις, εἰ μήτε τοῖς ἐξ ἀγαθῶν πονηρευομένοις ἐπακολουθήσει τιμωρὸς δίκη μήτε τοῖς ἐκ πονηρῶν ἀγαθοῖς ἕψεται τιμή, τοῦ νόμου δοκιμάζοντος ἕκαστον αὐτὸν ἐφ’ ἑαυτοῦ καὶ μὴ συγγενῶν ἀρεταῖς ἢ κακίαις ἐπαινοῦντος ἢ κολάζοντος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…