İçeriğe geç
Philon

Philon

Sarhoşluk Üzerine

De Ebrietate

1Öteki filozofların sarhoşluk hakkında söylediklerini bundan önceki kitapta elimizden geldiğince hatırlattık; şimdi her bakımdan büyük ve bilge olan kanun koyucunun bu konuda ne düşündüğüne bakalım.

1

Τὰ μὲν τοῖς ἄλλοις φιλοσόφοις εἰρημένα περὶ μέθης, ὡς οἷόν τε ἦν, ἐν τῇ πρὸ ταύτης ὑπεμνήσαμεν βίβλῳ, νυνὶ δὲ ἐπισκεψώμεθα τίνα τῷ πάντα μεγάλῳ καὶ σοφῷ νομοθέτῃ περὶ αὐτῆς δοκεῖ.

2Musa kanunlarının birçok yerinde şaraptan ve şarabı veren bitkiden, asmadan söz eder. Kimilerine şarap içmeye izin verir, kimilerine vermez; aynı kişilere de kimi zaman zıt şeyleri, şarap içmeyi de içmemeyi de buyurur. Bu sonuncular büyük adağı adayanlardır (Sayılar 6:2 vd.); saf şarap içmeleri yasaklananlar görevdeki rahiplerdir (Levililer 10:9); şarap içenler ise aretēleri yüzünden en çok, hem de bizzat onun gözünde hayranlık uyandırmış sayısız kişidir.

2

πολλαχοῦ γὰρ τῆς νομοθεσίας οἴνου καὶ τοῦ γεννῶντος φυτοῦ τὸν οἶνον ἀμπέλου διαμέμνηται· καὶ τοῖς μὲν ἐμπίνειν ἐπιτρέπει, τοῖς δ’ οὐκ ἐφίησι, καὶ τοῖς αὐτοῖς ἔστιν ὅτε προστάττει τἀναντία, οἴνῳ χρῆσθαί τε καὶ μή. οὗτοι μὲν οὖν εἰσιν οἱ τὴν μεγάλην εὐχὴν εὐξάμενοι (Num. 6, 2 sqq.), οἷς δὲ ἀκράτῳ χρῆσθαι ἀπείρηται οἱ λειτουργοῦντες ἱερεῖς (Lev. 10, 9), οἱ δὲ προσφερόμενοι τὸν οἶνον μυρίοι τῶν ἐπ’ ἀρετῇ μάλιστα καὶ παρ’ αὐτῷ τεθαυμασμένων.

3Bunlar hakkında konuşmaya başlamadan önce, söyleyeceklerimizi temellendirmeye yarayacak şeyleri iyice belirlemek gerekir. Bunlar sanırım şunlardır: Musa saf şarabı tek bir şeyin değil, birçok şeyin sembolü sayar: saçmalamanın ve sayıklamanın, tam bir duyarsızlığın, doymak bilmez açgözlülüğün ve hiçbir şeyle hoşnut olmayan arzunun, öteki şeyleri de kapsayan sevincin, bir de bütün bunlarda görünen çıplaklığın; Nuh'un sarhoş olunca bu çıplaklığa düştüğünü söyler. Şarabın bunları yaptığı söylenir. Ama saf şaraba hiç dokunmamış, kendini ayık sanan sayısız kişi de aynı şeylere yakalanır.

3

πρὶν δὲ περὶ τούτων ἄρξασθαι λέγειν, τὰ συντείνοντα πρὸς τὰς κατασκευὰς αὐτῶν ἀκριβωτέον. ἔστι δ’ ὥς γ’ οἶμαι

4

τάδε· σύμβολον τὸν ἄκρατον Μωυσῆς οὐχ ἑνὸς ἀλλὰ πλειόνων εἶναι νομίζει, τοῦ ληρεῖν καὶ παραπαίειν, ἀναισθησίας παντελοῦς, ἀπληστίας ἀκορέστου καὶ δυσαρέστου ἐπιθυμίας καὶ εὐφροσύνης τῆς τἄλλα περιεχούσης καὶ πᾶσι τοῖς εἰρημένοις ἐμφαινομένης γυμνότητος, ᾗ τὸν Νῶε μεθυσθέντα φησὶ χρήσασθαι. τὸν μὲν οὖν οἶνον λέγεται ταῦτα ἐργάζεσθαι. μυρίοι δὲ καὶ τῶν οὐ προσαψαμένων ἀκράτου νήφειν ὑπολαμβάνοντες τοῖς ὁμοίοις ἁλίσκονται·

5Onlardan kimilerinin akılsızca davranıp saçmaladığı, kimilerinin tam bir duyarsızlığa kapıldığı, kimilerinin hiç doymayıp epistēmēden yoksun oldukları için hep erişilmez şeylere susadığı, kimilerinin tersine ışıldayıp sevindiği, kimilerinin de gerçekten çıplak kaldığı görülür.

5

καὶ ἔστιν ἰδεῖν τοὺς μὲν αὐτῶν ἀφραίνοντάς τε καὶ ληροῦντας, τοὺς δ’ ἀναισθησίᾳ παντελεῖ κατεσχημένους, τοὺς δὲ μηδέποτε πληρουμένους, αἰεὶ δὲ τῶν ἀνηνύτων διψῶντας διὰ χηρείαν ἐπιστήμης, τοὺς δ’ ἔμπαλιν γανουμένους καὶ εὐφραινομένους, τοὺς δὲ τῷ ὄντι γυμνουμένους.

6Saçmalamanın sebebi zararlı terbiyesizliktir; terbiyeden habersiz olmayı değil, ona yabancılaşmayı kastediyorum. Duyarsızlığın sebebi sinsi ve kör cahilliktir; açgözlülüğün sebebi psykhēnin hâllerinin en çetini olan arzudur; sevincin sebebi aretēyi hem edinmek hem kullanmaktır. Çıplaklığın ise birçok sebebi vardır: zıtları bilmemek, huyların kötülük bilmezliği ve sadeliği, bir de hakikat, yani gölgede kalmış şeylerin örtüsünü kaldıran kuvvet; bu kuvvet sırasıyla kimi zaman aretēyi, kimi zaman kötülüğü soyar. Çünkü ikisini aynı anda ne çıkarmak ne de giymek mümkündür; biri birini atınca zorunlu olarak zıddını alıp giyinir.

6

τοῦ μὲν οὖν ληρεῖν αἴτιον ἡ ἐπιζήμιος ἀπαιδευσία—λέγω δ’ οὐ τὴν παιδείας ἀνεπιστημοσύνην, ἀλλὰ τὴν πρὸς αὐτὴν ἀλλοτρίωσιν—, τοῦ δ’ ἀναισθητεῖν ἡ ἐπίβουλος καὶ πηρὸς ἄγνοια, ἀπληστίας δὲ ἡ ἀργαλεωτάτη παθῶν ψυχῆς ἐπιθυμία, εὐφροσύνης δὲ κτῆσις ὁμοῦ καὶ χρῆσις ἀρετῆς, γυμνότητος μέντοι πολλά, ἄγνοια τῶν ἐναντίων, ἀκακία καὶ ἀφέλεια ἠθῶν, ἀλήθεια ἡ τὰ τῶν συνεσκιασμένων πραγμάτων ἀνακαλυπτήρια ἄγουσα δύναμις, τῇ μὲν ἀπαμπίσχουσα ἀρετήν, τῇ δὲ κακίαν ἐν μέρει· ἅμα μὲν γὰρ οὐχ

7

οἷον ἀποδύσασθαι, ἀλλ’ οὐδ’ ἐνσκευάσασθαι ταύτας δυνατόν· ἐπειδὰν δέ τις ἀπορρίψῃ τὴν ἑτέραν, ἐξ ἀνάγκης τὴν ἐναντίαν ἀναλαβὼν ἐπαμπίσχεται.

8Eski sözün dediği gibi, Tanrı tabiatça çatışan hazla acıyı tek bir tepede birleştirmiş, ama ikisinin hissini aynı anda değil, farklı zamanlarda yaratmış; birinin kaçışıyla ötekinin geri dönüşüne hükmetmiştir. Bunun gibi, yönetici kısmın tek kökünden de aretēnin ve kötülüğün iki filizi yükselmiştir; ama ikisi aynı anda ne filizlenir ne de meyve verir.

8

ὥσπερ γὰρ ἡδονὴν καὶ ἀλγηδόνα φύσει μαχομένας, ὡς ὁ παλαιὸς λόγος, εἰς μίαν κορυφὴν συνάψας ὁ θεὸς ἑκατέρας αἴσθησιν οὐκ ἐν ταὐτῷ, διαλλάττουσι δὲ χρόνοις ἐνειργάσατο κατὰ τὴν φυγὴν τῆς ἑτέρας κάθοδον τῇ ἐναντίᾳ ψηφισάμενος, οὕτως ἀπὸ μιᾶς ῥίζης τοῦ ἡγεμονικοῦ τά τε ἀρετῆς καὶ κακίας διττὰ ἀνέδραμεν ἔρνη μήτε βλαστάνοντα μήτε καρποφοροῦντα ἐν ταὐτῷ·

9Biri yaprak döküp kururken öteki filizlenmeye ve yeşermeye başlar; öyle ki her biri ötekinin iyi gidişine kızıp çekiliyor sanılabilir. Bu sebeple Musa, tabiata pek uygun olarak, Yakup'un çıkışını Esav'ın girişiyle birlikte gösterir: "Yakup çıkar çıkmaz kardeşi Esav geldi" der (Tekvin 27:30).

9

ὁπότε μὲν γὰρ φυλλορροεῖ καὶ ἀφαυαίνεται θάτερον, ἄρχεται ἀναβλαστάνειν καὶ χλοηφορεῖν τὸ ἐναντίον, ὡς ὑπολαβεῖν, ὅτι ἑκάτερον τῇ θατέρου δυσχεραῖνον εὐπραγίᾳ στέλλεται. δι’ ἣν αἰτίαν φυσικώτατα τὴν Ἰακὼβ ἔξοδον εἴσοδον Ἠσαῦ παρίστησιν· „ἐγένετο“ γάρ φησιν „ὅσον ἐξῆλθεν Ἰακώβ, ἧκεν Ἠσαῦ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ“ (Gen. 27, 30)·

10Çünkü phronēsis psykhēde oyalanıp dolaştıkça, akılsızlığın dostu olan herkes sınırların ötesine fırlatılmış olur; ama phronēsis göç edince o dost sevinçle geri döner, çünkü onu kovup sürgün eden düşman ve hasım artık aynı yerde oturmamaktadır.

10

μέχρι μὲν γὰρ ἐνσχολάζει καὶ ἐμπεριπατεῖ τῇ ψυχῇ φρόνησις, ὑπερόριος πᾶς ὁ ἀφροσύνης ἑταῖρος ἐκτετόξευται· ἐπειδὰν δὲ μεταναστῇ, γεγηθὼς κάτεισιν ἐκεῖνος, τῆς πολεμίου καὶ δυσμενοῦς δι’ ἣν ἠλαύνετο καὶ ἐφυγαδεύετο μηκέτι τὸν αὐτὸν χῶρον οἰκούσης.

11Yazının, deyim yerindeyse, girişi yeterince söylendi; şimdi her birinin ispatlarını verelim ve öğretmeye ilkinden başlayalım. Bol saf şarap sayısız akılsız için nasıl saçmalamanın ve hata işlemenin sebebiyse, terbiyesizliğin de bunların sebebi olduğunu söylemiştik.

11

Τὰ μὲν οὖν ὡσανεὶ προοίμια τῆς γραφῆς ἀρκούντως λέλεκται, τὰς δ’ ἀποδείξεις ἑκάστων προσαποδώσομεν, ἀπὸ τοῦ πρώτου πρῶτον ἀρξάμενοι διδάσκειν· τὴν τοίνυν ἀπαιδευσίαν ⟨τοῦ⟩ ληρεῖν καὶ ἁμαρτάνειν αἰτίαν ἔφαμεν εἶναι καθάπερ μυρίοις τῶν ἀφρόνων τὸν πολὺν ἄκρατον.

12Çünkü doğrusunu söylemek gerekirse terbiyesizlik, psykhēnin hatalarının ilk kötülük kaynağıdır. Hayattaki eylemler ondan bir pınardan akar gibi akar; ama o hiç kimseye içilecek ve hayat kurtaracak tek bir damla vermez, onu kullananlara hastalık ve çürüme getiren tuzlu bir su verir.

12

ἀπαιδευσία γὰρ τῶν ψυχῆς ἁμαρτημάτων, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, τὸ ἀρχέκακον, ἀφ’ ἧς ὥσπερ ἀπὸ πηγῆς ῥέουσιν αἱ τοῦ βίου πράξεις, πότιμον μὲν καὶ σωτήριον οὐδὲν οὐδενὶ νᾶμα ἐκδιδοῦσα τὸ παράπαν, ἁλμυρὸν δὲ νόσου καὶ φθορᾶς τοῖς χρησομένοις αἴτιον.

13Nitekim kanun koyucu, yetişmemiş ve terbiye görmemiş kimselere, belki başka hiç kimseye olmadığı kadar öfkelenir. Kanıtı şudur: İnsanlar arasında da öteki canlı türlerinde de alışkanlıkla değil tabiatla müttefik olanlar kimlerdir? Deli bile ana babadan başkasını söylemez; çünkü yapan, öğretilmemiş bir tabiatla hep meydana getirdiğini gözetir, onun kurtuluşunu ve hiç kesilmeyen varlığını düşünür. Musa, tabiattan yardımcı olanların düşman safına geçmesini istemiş, savunması gerekenleri, babayı ve anneyi, suçlayıcı yapmıştır; ta ki kurtarmaları beklenen tek kişilerin elinde yok olsunlar. Şöyle der: "Birinin söz dinlemeyen ve kışkırtıcı, babasının ve annesinin sözünü dinlemeyen bir oğlu varsa, onu terbiye ettikleri hâlde onlara kulak vermezse, babası ve annesi onu tutup şehrinin ihtiyarlar meclisine, oturduğu yerin kapısına götürecek ve şehrin adamlarına diyecekler: 'Bu oğlumuz söz dinlemiyor ve kışkırtıyor, sözümüze kulak vermiyor; ortak sofraya pay yatırıp şarapla kendinden geçiyor.' Şehrin adamları onu taşlayacak; kötüyü aranızdan söküp atacaksın" (Tesniye 21:18–21).

13

οὕτως γοῦν κατὰ ἀναγώγων καὶ ἀπαιδεύτων ὁ νομοθέτης φονᾷ, ὡς κατ’ οὐδενὸς ἴσως ἑτέρου. τεκμήριον δέ· τίνες εἰσὶν οἱ μὴ ἐπιτηδεύσει μᾶλλον ἢ φύσει σύμμαχοι παρά τε ἀνθρώποις καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις γένεσι τῶν ζῴων; ἀλλ’ οὐδὲ μανεὶς ἑτέρους ἂν εἴποι τις ἢ τοὺς τοκέας εἶναι· κήδεται γὰρ ἀδιδάκτῳ τῇ φύσει τὸ πεποιηκὸς αἰεὶ τοῦ γενομένου, καὶ σωτηρίας

14

αὐτοῦ καὶ διαμονῆς τῆς εἰσάπαν πρόνοιαν ἔχει. τοὺς οὖν ἐκ φύσεως συναγωνιστὰς ὑπάρχοντας εἰς ἐχθρῶν μετελθεῖν τάξιν ἐσπούδασε κατηγόρους ἐπιστήσας τοὺς δεόντως ἂν συναγορεύοντας, πατέρα καὶ μητέρα, ἵν’ ὑφ’ ὧν εἰκὸς ἦν σῴζεσθαι μόνων παραπόλωνται· „ἐὰν γάρ τινι“ φησίν „υἱὸς ᾖ ἀπειθὴς καὶ ἐρεθιστὴς οὐχ ὑπακούων φωνῆς πατρὸς καὶ μητρός, καὶ παιδεύωσιν αὐτὸν καὶ μὴ εἰσακούῃ αὐτῶν, συλλαβόντες αὐτὸν ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ ἡ μήτηρ ἐξάξουσιν εἰς τὴν γερουσίαν τῆς πόλεως αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τὴν πύλην τοῦ τόπου αὐτοῦ, καὶ ἐροῦσι τοῖς ἀνδράσι τῆς πόλεως αὐτῶν· ὁ υἱὸς ἡμῶν οὗτος ἀπειθεῖ καὶ ἐρεθίζει, οὐκ εἰσακούει τῆς φωνῆς ἡμῶν, συμβολοκοπῶν οἰνοφλυγεῖ. καὶ λιθοβολήσουσιν αὐτὸν οἱ ἄνδρες τῆς πόλεως, καὶ ἐξαρεῖς τὸν πονηρὸν ἐξ ὑμῶν αὐτῶν“ (Deut. 21,18—21).

15Demek ki suçlamalar dört tanedir: söz dinlememek, kışkırtmak, ortak sofraya pay yatırmak ve sarhoşluk. En büyüğü sonuncusudur; ilk suç olan söz dinlememekten başlayarak büyümüştür. Çünkü psykhē dizginleri koparmaya başlayınca, kavga ve çekişmeden geçerek en son sınıra, kendinden geçmenin ve akıl şaşkınlığının sebebi olan sarhoşluğa varır. Suçlamaların her birinin anlamını görmek gerekir; ilkinden başlayalım.

15

οὐκοῦν αἱ κατηγορίαι ἀριθμῷ τέτταρες, ἀπείθεια καὶ ἐρεθισμὸς καὶ συμβολῶν εἰσφορὰ καὶ μέθη. μεγίστη δ’ ἡ τελευταία παραύξησιν ἀπὸ τῆς πρώτης ἀπειθείας λαβοῦσα· ἀρξαμένη γὰρ ἀφηνιάζειν ἡ ψυχὴ καὶ προελθοῦσα διὰ ἔριδος καὶ φιλονεικίας ἐπὶ ὕστατον ὅρον ἔρχεται, μέθην, τὴν ἐκστάσεως καὶ παραφροσύνης αἰτίαν. ἑκάστης δὲ τῶν κατηγοριῶν τὴν δύναμιν ἰδεῖν ἀναγκαῖον τὴν ἀρχὴν ἀπὸ τῆς πρώτης λαβόντας.

16Aretēye boyun eğip ona itaat etmenin güzel ve yararlı olduğu, dolayısıyla itaat etmemenin tersine çirkin ve hiç de az olmayan bir zarar olduğu açıkça kabul edilmiştir. Kışkırtmak ise kötülüğün bütün ölçülerini aşmıştır. Çünkü söz dinlemeyen, kavgacıdan daha az kötüdür: biri yalnız buyrulanları umursamaz, öteki zıddını yapmaya da uğraşır.

16

ἀνωμολόγηται τοίνυν περιφανῶς, ὅτι τὸ εἴκειν καὶ πειθαρχεῖν ἀρετῇ καλὸν καὶ συμφέρον, ὥστε τὸ ἀπειθεῖν ἔμπαλιν αἰσχρὸν καὶ οὐ μετρίως ἀλυσιτελές· τὸ δὲ δὴ καὶ ἐρεθίζειν ὑπερβολὴν πᾶσαν κεχώρηκε τοῦ δεινοῦ· ὁ γὰρ ἀπειθὴς τοῦ φιλέριδος ἧττον μοχθηρός ἐστιν, ὁ μὲν αὐτὸ μόνον τῶν προσταττομένων ἀλογῶν, ὁ δὲ καὶ τοῖς ἐναντίοις ἐγχειρεῖν σπουδὴν πεποιημένος.

17Bunun nasıl olduğuna bakalım. Kanun, diyelim, ana babaya saygı göstermeyi buyuruyor: saygı göstermeyen söz dinlemez, onları aşağılayan ise kavgacıdır. Yine yurdu kurtarmak adil bir şeydir: bunda gevşek davranana söz dinlemez, üstelik ona ihanet etmeye karar verene ise kavgacı ve çekişmeci denmelidir.

17

φέρε δ’ ὡς ἔχει τοῦτο θεασώμεθα· νόμου κελεύοντος, εἰ τύχοι, τοὺς γονεῖς τιμᾶν, ὁ μὲν μὴ τιμῶν ἀπειθής, ὁ δ’ ἀτιμάζων φίλερις. καὶ πάλιν τοῦ τὴν πατρίδα σῴζειν ὄντος δικαίου τὸν μὲν πρὸς αὐτὸ τοῦτο ὄκνῳ χρώμενον ἀπειθῆ, τὸν δ’ ἔτι καὶ προδιδόναι διεγνωκότα δύσεριν καὶ φιλόνεικον λεκτέον.

18Yarar sağlamak gerektiğini söyleyen kanuna karşı çıkıp kimilerine iyilik etmeyen söz dinlemez; iyilik etmemekle kalmayıp kavgayla kabararak zararlı olan her şeyi de yapan ise iyileşmez hatalar işler. Kurbanları ve dindarlığa ait öteki şeyleri yerine getirmeyen, kanunun bu konularda verdiği emirleri dinlemez; zıddına, dinsizliğe sapıp tanrısızlığı öğreten ise kışkırtır.

18

ὅ τε μὴ χαριζόμενός τισιν ἐναντιούμενος τῷ φάσκοντι δεῖν ὠφελεῖν ἀπειθεῖ, ὁ δὲ πρὸς τῷ μὴ χαρίζεσθαι καὶ ὅσα βλάβης ἐστὶν ἐμποιῶν ἔριδι ἐπαιρόμενος ἀνίατα ἐξαμαρτάνει. καὶ μὴν ὅ γε ἱερουργίαις καὶ τοῖς ἄλλοις ὅσα πρὸς εὐσέβειαν ἀναφέρεται μὴ χρώμενος ἀπειθεῖ προστάξεσιν, ἃς ὁ νόμος εἴωθε περὶ τούτων προστάττειν, ἀνερεθίζει δ’ ὁ πρὸς τοὐναντίον, ἀσέβειαν, ἀποκλίνας καὶ ἀθεότητος εἰσηγητής.

19"Sözünü dinleyeceğim o kim?" ve yine "Rab'bi tanımıyorum" (Çıkış 5:2) diyen böyleydi. İlk sözüyle ilahî olanın var olmadığını, ikincisiyle de var olsa bile bilinmediğini ileri sürer; bu da onun inayet göstermediği sonucuna götürür, çünkü inayet gösterseydi bilinirdi. Ortak sofraya pay ve katkı getirmek ise, en iyi mülk olan phronēsis'ten pay almak için yapılırsa övgüye değer ve yararlıdır; her şeyin en uç kötüsü olan akılsızlık için yapılırsa zararlı ve kınanacak bir şeydir.

19

οἷος ἦν ὁ φάσκων „τίς ἐστιν οὗ ὑπακούσομαι;“ καὶ πάλιν „οὐκ οἶδα τὸν κύριον“ (Exod. 5, 2). διὰ μὲν οὖν τῆς προτέρας φωνῆς παρίστησιν, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ θεῖον, διὰ δὲ τῆς ἔπειτα, ὅτι, εἰ καὶ ἔστιν, ἀλλά τοι ἀγνοεῖται, ὅπερ ἐκ τοῦ μὴ προνοεῖν συνάγεται· εἰ γὰρ προὐνόει, κἂν ἐγινώσκετο. συμβολάς γε μὴν καὶ ἐράνους φέρειν ἐπὶ μὲν τῇ

20

τοῦ ἀρίστου κτήματος μετουσίᾳ, φρονήσεως, ἐπαινετὸν καὶ συμφέρον, ἕνεκα δὲ τῆς τοῦ ἀκροτάτου πάντων ⟨κακοῦ⟩, ἀφροσύνης, ἀλυσιτελές τε καὶ ψεκτόν.

21En iyiye yapılan katkılar şunlardır: aretē özlemi, güzel şeylere öykünme, sürekli çalışmalar, sebatlı alıştırmalar, yorulmak ve usanmak bilmeyen emekler. Zıddına yapılanlar ise gevşeklik, tembellik, sefahat, yumuşaklık, düzenin büsbütün bozulmasıdır.

21

αἱ μὲν οὖν πρὸς τὸ ἄριστον συμβολαὶ πόθος ἀρετῆς, τῶν καλῶν ζῆλος, μελέται συνεχεῖς, ἀσκήσεις ἐπίμονοι, ἄτρυτοι καὶ ἀκμῆτες πόνοι, αἱ δὲ πρὸς τὸ ἐναντίον ἄνεσις, ῥᾳθυμία, τρυφή, θρύψις, παντελὴς ἐκδιαίτησις.

22Bol şarap yarışına soyunan, her gün oburluğun yarışlarında idman yapıp mücadele edenlerin de, yararlı bir iş içinmiş gibi katkı getirdikleri ama her şeylerini, paralarını, bedenlerini, psykhēlerini yitirdikleri görülür. Katkı getirerek mal varlıklarını azaltırlar; nazlı yaşayış yüzünden bedenlerinin güçlerini kırıp gevşetirler; psykhēlerini de besinlerin ölçüsüzlüğüyle bir sel gibi basıp dibe batmaya zorlarlar.

22

ἰδεῖν μέντοι καὶ τοὺς ἐπαποδυομένους πολυοινίᾳ καὶ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν γυμναζομένους καὶ ἀθλοῦντας τοὺς ἐπ’ ἀπληστίᾳ γαστρὸς ἄθλους ἔστι συμβολὰς μὲν ὡς ἐπί τινι τῶν λυσιτελῶν εἰσφέροντας, ζημιουμένους δὲ πάντα, χρήματα, σώματα, ψυχάς· τὰ μὲν γὰρ εἰσφέροντες μειοῦσι τὴν οὐσίαν, τῶν δὲ σωμάτων διὰ τὸ ἁβροδίαιτον κατακλῶσι καὶ θρύπτουσι τὰς δυνάμεις, τὰς δὲ ψυχὰς ποταμοῦ χειμάρρου τρόπον ἀμετρίᾳ τροφῶν ἐπικλύζοντες εἰς βυθὸν ἀναγκάζουσι δύεσθαι.

23Aynı biçimde, terbiyeyi yıkmak için katkı getirenler de içlerindeki en önemli şeye, zihne zarar verirler; onun kurtarıcı yanlarını, phronēsis'i, itidali, ayrıca cesareti ve adaleti kesip koparırlar. Bu yüzden bana öyle geliyor ki Musa da, anlatılanı daha açık göstermek için "symbolokopōn" birleşik sözünü kullanıyor; bu söz "katkı" (symbolē) ile "kesip doğramak" (koptein) sözlerinden kurulmuştur. Çünkü bunlar aretēye karşı saldırıları birer katkı ve pay gibi getirerek, dinlemeyi ve öğrenmeyi seven psykhēleri yaralar, parçalar ve büsbütün yok olana dek doğrar. Bilge İbrahim'in "Kedorlaomer'i ve yanındaki kralları kırmaktan döndüğü" söylenir (Tekvin 14:17); Amalek ise tersine, alıştırmayla yetkinleşenin "artçısını kırar" (Tesniye 25:18). Bu, tabiatın gidişine uygundur; çünkü zıtlar birbirine düşmandır ve hep birbirlerini yıkmaya çalışırlar.

23

τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ὅσοι φέρουσιν ἐράνους ἐπὶ καθαιρέσει παιδείας, τὸ κυριώτατον τῶν ἐν αὐτοῖς ζημιοῦσι, διάνοιαν, ἀποκόπτοντες αὐτῆς τὰ σωτήρια, φρόνησιν καὶ σωφροσύνην, ἔτι δὲ ἀνδρείαν καὶ δικαιοσύνην. διό μοι δοκεῖ καὶ αὐτὸς ὀνόματι συνθέτῳ χρῆσθαι τῷ „συμβολοκοπῶν“ πρὸς δήλωσιν ἐναργεστέραν τοῦ σημαινομένου, διότι τὰ κατὰ ἀρετῆς ἐπιχειρήματα ὥσπερ τινὰς συμβολὰς καὶ ἐράνους εἰσφέροντες τιτρώσκουσι καὶ διαιροῦσι καὶ συγκόπτουσι μέχρι παντελοῦς φθορᾶς τὰς φιληκόους καὶ φιλομαθεῖς

24

ψυχάς. ὁ μὲν οὖν σοφὸς Ἀβραὰμ ἐπανελθεῖν λέγεται „ἀπὸ τῆς κοπῆς τοῦ Χοδολλαγόμορ καὶ τῶν βασιλέων τῶν μετ’ αὐτοῦ“ (Gen. 14,17), ὁ δ’ Ἀμαλὴκ ἔμπαλιν τοῦ ἀσκητοῦ „τὴν οὐραγίαν κόπτειν“ (Deut. 25,18), ἀκολουθίᾳ φύσεως· ἐχθρὰ γὰρ | τὰ ἐναντία καὶ τὸν ἐπ’ ἀλλήλοις ὄλεθρον ἀεὶ μελετῶντα.

25Katkıyı getireni en çok da şu yüzden suçlamak gerekir: yalnız haksızlık etmeye değil, başkalarıyla birlikte haksızlık etmeye de karar vermiştir; kimi şeyleri kendisi önermeyi, kimilerini de başkaları önerince dinlemeyi uygun görür; öyle ki hem tabiatıyla hem öğrendikleriyle yanılarak kurtuluş için kendine hiçbir iyi umut bırakmaz. Oysa kanun "kötülük için çokluğa uyma" (Çıkış 23:2) diye açıkça buyurmuştur.

25

τὸν δὲ κομίζοντα τὰς συμβολὰς καὶ ταύτῃ μάλιστ’ ἄν τις αἰτιάσαιτο, ὅτι οὐ μόνον ἀδικεῖν, ἀλλὰ καὶ συναδικεῖν ἔγνωκεν ἑτέροις ἀξιῶν τὰ μὲν αὐτὸς εἰσηγεῖσθαι, τὰ δ’ εἰσηγουμένων ἄλλων ἀκροᾶσθαι, ὅπως καὶ φύσει καὶ μαθήσει διαμαρτάνων μηδεμίαν εἰς σωτηρίαν ὑπολείπηται χρηστὴν ἐλπίδα ἑαυτῷ, καὶ ταῦτα νόμου διειρηκότος "μὴ γίνεσθαι μετὰ πολλῶν ἐπὶ κακίᾳ“ (Exod. 23,2)·

26Gerçekten de insanların psykhēlerinde kötülük bol bol akar ve pek çok ürün verir; iyilik ise kısıktır ve seyrektir. Öyleyse en yararlı öğüt, haksızlığın kendisiyle birlikte olduğu çoklukla değil, adil davranmanın kendisiyle birlikte olduğu azlıkla aynı yolda yürümektir.

26

τῷ γὰρ ὄντι πολύχουν μὲν καὶ πολυφορώτατον ἐν ἀνθρώπων ψυχαῖς τὸ κακόν, ἐσταλμένον δὲ καὶ σπάνιον τἀγαθόν. παραίνεσις οὖν ὠφελιμωτάτη μὴ τοῖς πολλοῖς, μεθ’ ὧν τὸ ἀδικεῖν, ἀλλὰ τοῖς ὀλίγοις, μεθ’ ὧν τὸ δικαιοπραγεῖν, συμφέρεσθαι.

27Dördüncü ve en büyük suç sarhoş olmaktı, hem de gevşekçe değil, pek şiddetle. Çünkü şarapla kendinden geçmek, akılsızlığa yol açan zehrin, yani terbiyesizliğin içten içe tütmesi, tutuşup alevlenmesi, hiç sönmeyip psykhēyi baştan sona hep yakıp kavurması demektir.

27

τέταρτον τοίνυν καὶ μέγιστον ἔγκλημα ἦν τὸ μεθύειν, οὐκ ἀνειμένως, ἀλλὰ σφόδρα συντόνως· τὸ γὰρ οἰνοφλυγεῖν ἴσον ἐστὶ τῷ τὸ παραίτιον ἀφροσύνης φάρμακον, ἀπαιδευσίαν, ἐντύφεσθαι καὶ ἀνακαίεσθαι καὶ ἀναφλέγεσθαι μηδέποτε σβεσθῆναι δυναμένην, ἀλλ’ ὅλην δι’ ὅλων αἰεὶ τὴν ψυχὴν ἐμπιπρᾶσάν τε καὶ πυρπολοῦσαν.

28Bu yüzden zihnin her kötü huyunu temizleyen cezanın gelmesi yerindedir. Çünkü "kötüyü söküp atacaksın" denir; bir şehirden, ülkeden ya da milletten değil, "aranızdan". Çünkü kusurlu ve kınanacak düşünceler bizim içimizde bulunur ve inlerinde gizlenir; iyileşmez hâle geldiklerinde onları kesip yok etmek zorunludur.

28

εἰκότως οὖν ἕψεται δίκη πάντα μοχθηρὸν τρόπον ἐκκαθαίρουσα διανοίας· λέγεται γὰρ „ἐξαρεῖς τὸν πονηρόν“, οὐκ ἐκ πόλεως ἢ χώρας ἢ ἔθνους, ἀλλ’ „ἐξ ὑμῶν αὐτῶν“ (Deut. 21,21)· ἡμῖν γὰρ αὐτοῖς ἐνυπάρχουσι καὶ ἐμφωλεύουσιν οἱ ὑπαίτιοι καὶ ἐπίληπτοι λογισμοί, οὕς, ὁπότε ἀνιάτως ἔχοιεν, ἀποκόπτειν καὶ διαφθείρειν ἀναγκαῖον.

29Öyleyse söz dinlemeyen, kavgacı, iyiyi yıkmak için ikna edici sözleri birer katkı ve pay gibi sağlayan, saf şarapla tutuşan, aretēye karşı sarhoş olup ona olmadık taşkınlıklar yapan kişinin, başkalarına yardımcı olan babayı ve anneyi suçlayıcı olarak karşısında bulması ve kurtulabilecek olanlara bir uyarı ve ders olsun diye büsbütün yok olması adildi.

29

τὸν οὖν ἀπειθῆ καὶ φίλεριν καὶ λόγων πιθανότητας ὥσπερ τινὰς συμβολὰς καὶ ἐράνους ἐπὶ καθαιρέσει τοῦ καλοῦ πορίζοντα καὶ ἀκράτῳ φλεγόμενον καὶ καταμεθύοντα ἀρετῆς καὶ παροινίας ἐκτόπους εἰς αὐτὴν παροινοῦντα δίκαιον ἦν κατηγόρους μὲν τοὺς ἄλλοις συμμάχους λαβεῖν, πατέρα καὶ μητέρα, ⟨φθορὰν⟩ δὲ ἐνδέξασθαι παντελῆ πρὸς νουθεσίαν καὶ σωφρονισμὸν τῶν οἵων τε. σῴζεσθαι.

30Baba ve anne adları ortaktır, ama anlamları farklıdır. Bu evreni meydana getiren yaratıcının aynı zamanda meydana gelenin babası olduğunu hemen ve haklı olarak söyleyeceğiz; anne ise yapanın epistēmē'sidir. Tanrı onunla birleşip, insan gibi değil, oluşu tohumladı. O da Tanrı'nın tohumlarını alıp olgunluğa ermiş doğum sancılarıyla tek ve sevgili, duyuyla algılanan oğlunu, bu kozmosu doğurdu.

30

πατρὸς δὲ καὶ μητρὸς κοιναὶ μὲν αἱ κλήσεις, διάφοροι δ’ αἱ δυνάμεις. τὸν γοῦν τόδε τὸ πᾶν ἐργασάμενον δημιουργὸν ὁμοῦ καὶ πατέρα εἶναι τοῦ γεγονότος εὐθὺς ἐν δίκῃ φήσομεν, μητέρα δὲ τὴν τοῦ πεποιηκότος ἐπιστήμην, ᾗ συνὼν ὁ θεὸς οὐχ ὡς ἄνθρωπος ἔσπειρε γένεσιν. ἡ δὲ παραδεξαμένη τὰ τοῦ θεοῦ σπέρματα τελεσφόροις ὠδῖσι τὸν μόνον καὶ ἀγαπητὸν αἰσθητὸν υἱὸν ἀπεκύησε, τόνδε τὸν κόσμον.

31Nitekim ilahî korodan birinde bilgelik kendisi hakkında şöyle konuşur: "Tanrı beni işlerinin ilki olarak edindi, çağlardan önce beni temellendirdi" (Süleyman'ın Meselleri 8:22). Çünkü oluşa gelen her şeyin, her şeyin annesi ve dadısı olandan daha genç olması zorunluydu.

31

εἰσάγεται γοῦν παρά τινι τῶν ἐκ τοῦ θείου χοροῦ ἡ σοφία περὶ αὑτῆς λέγουσα τὸν τρόπον τοῦτον· „ὁ θεὸς ἐκτήσατό με πρωτίστην τῶν ἑαυτοῦ ἔργων, καὶ πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με“ (Prov. 8,22)· ἦν γὰρ ἀναγκαῖον τῆς μητρὸς καὶ τιθήνης τῶν ὅλων πάνθ’ ὅσα εἰς γένεσιν ἦλθεν εἶναι νεώτερα.

32Bu ana babanın suçlamasına kim dayanabilir? Hatta ölçülü bir tehdidine ya da en hafif bir azarına bile? Çünkü onların armağanlarının tükenmez çokluğunu hiç kimse alamaz, belki kozmos bile alamaz; Tanrı'nın lütuflarının büyük pınarı akıp geldikçe küçük bir havuz gibi çabucak dolar, fışkırıp taşar. İyiliklerini almaya gücümüz yetmiyorsa, cezalandırıcı kuvvetleri üzerimize gelince nasıl dayanırız?

32

τούτων οὖν τῶν γονέων τίς ἱκανὸς ὑποστῆναι κατηγορίαν; ἀλλ’ οὐδὲ μετρίαν ἀπειλὴν ἢ ἐλαφροτάτην κατάμεμψιν. οὐδὲ γὰρ τῶν δωρεῶν ἱκανὸς οὐδεὶς χωρῆσαι τὸ ἄφθονον πλῆθος, ἴσως δὲ οὐδ’ ὁ κόσμος, ἀλλ’ οἷα βραχεῖα δεξαμενὴ μεγάλης ἐπιρρεούσης τῶν τοῦ θεοῦ χαρίτων πηγῆς τάχιστα ἀποπληρωθήσεται, ὡς ἀναβλύσαι τε καὶ ὑπερεκχεῖσθαι. εἰ δὲ τὰς εὐεργεσίας ἀδυνατοῦμεν δέχεσθαι, τὰς κολαστηρίους δυνάμεις πῶς ἐπιφερομένας οἴσομεν;

33Öyleyse evrenin ana babasını şimdiki konunun dışında tutmalıyız; şimdi onların öğrencilerine ve yakınlarına, yetişmemiş ve kaba olmayan psykhēlerin bakımı ve koruması kendilerine düşmüş olanlara bakalım. Babanın erkekçe, kusursuz ve doğru logos olduğunu, annenin de orta basamaktaki genel öğrenim halkası, yani terbiye olduğunu söylüyoruz. Çocukların ana babalarına itaat etmesi gibi, bunlara itaat etmek de güzel ve yararlıdır.

33

τοὺς μὲν δὴ τοῦ παντὸς γονεῖς ὑπεξαιρετέον τοῦ παρόντος λόγου, τοὺς δὲ φοιτητὰς καὶ γνωρίμους αὐτῶν τὴν ἐπιμέλειαν καὶ προστασίαν εἰληχότας ψυχῶν, ὅσαι μὴ ἀνάγωγοι καὶ ἄμουσοι, νῦν ἐπισκεψώμεθα. πατέρα τοίνυν εἶναί φαμεν τὸν ἄρρενα καὶ τέλειον καὶ ὀρθὸν λόγον, μητέρα δὲ τὴν μέσην καὶ ἐγκύκλιον χορείαν τε καὶ παιδείαν· οἷς καλὸν καὶ συμφέρον ὡς ἂν ἔκγονον τοκεῦσι πείθεσθαι.

34Babanın, yani doğru logos'un öğüdü, çıplak ve örtüsüz hakikatin peşine düşüp tabiata uymak ve onu izlemektir. Annenin, yani terbiyenin öğüdü ise, hakikat yerine zannı benimsemiş ilk insanların şehirlerde, milletlerde ve ülkelerde koydukları, uzlaşmayla adil sayılan kurallara uymaktır.

34

τοῦ μὲν οὖν πατρός, ὀρθοῦ λόγου, παράγγελμα ἕπεσθαι καὶ ἀκολουθεῖν τῇ φύσει γυμνὴν καὶ ἀπημφιασμένην ἀλήθειαν μεταδιώκοντας, παιδείας δέ, τῆς μητρός, θέσει δικαίοις προσέχειν, ἃ κατὰ πόλεις καὶ ἔθνη καὶ χώρας ἔθεντο οἱ πρῶτοι δόκησιν πρὸ ἀληθείας ἀσπασάμενοι.

35Bu ana babanın dört sınıf çocuğu vardır. Biri ikisine de itaat eder; biri hiçbirine kulak vermez, birinciye zıttır; öteki ikisi ise yarım kalmıştır. Bunlardan biri babasına çok düşkündür, ona kulak verir, annesini ve onun öğütlerini umursamaz; öteki tersine annesine düşkün görünür, ona her konuda hizmet eder, babasının söylediklerini hiç önemsemez. Birinci sınıf herkese karşı zafer ödüllerini alacak; ona karşıt olan hem yenilgiye hem yıkıma uğrayacak; öteki ikisinden biri ikincilik, öbürü üçüncülük ödülünü isteyecek: babasına itaat eden ikinciliği, annesine itaat eden üçüncülüğü.

35

τοῖς γονεῦσι τούτοις τέτταρες παίδων εἰσὶ τάξεις, ἡ μὲν ἀμφοτέροις καταπειθής, ἡ δ’ οὐδετέρῳ προσέχουσα, ἐναντία τῇ προτέρᾳ, τῶν δ’ ἄλλων ἡμιτελὴς ἑκατέρα· ἡ μὲν γὰρ αὐτῶν φιλοπάτωρ σφόδρα γεγονυῖα τῷ μὲν προσέχει, μητρὸς δὲ καὶ τῶν ἐπισκήψεων αὐτῆς ἀλογεῖ, ἡ δ’ ἔμπαλιν φιλομήτωρ εἶναι δοκοῦσα τῇ μὲν πάντα ὑπηρετεῖ, τῶν δὲ τοῦ πατρὸς ἥκιστα φροντίζει. ἡ μὲν οὖν πρώτη τὰ κατὰ πάντων ἆθλα οἴσεται νικητήρια, ἡ δ’ ἀντίπαλος ἧτταν ὁμοῦ καὶ φθορὰν ἀναδέξεται, τῶν δ’ ἄλλων ἑκατέρα, ἡ μὲν δευτερείων, ἡ δὲ τρίτων ἄθλων μεταποιήσεται, δευτερείων μὲν ἡ πειθαρχοῦσα πατρί, τρίτων δ’ ἡ τῇ μητρί.

36Annesine düşkün olan sınıf, çoğunluğun kanaatlerine boyun eğer ve hayattaki türlü türlü özentilere göre Mısırlı Proteus gibi her kılığa girer; Proteus evrende bulunan her şeye dönüşebildiği için gerçek görünümü bilinmez kalmıştı. Bu sınıfın en açık örneği, "kibir uydurması" diye yorumlanan Yitro'dur; boş kanaatlerle savrulan, ayak takımından ve karışık insanlardan oluşan bir şehre ve yönetime en çok o yaraşır.

36

τῆς μὲν οὖν φιλομήτορος ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις ὑπεικούσης καὶ κατὰ τὰς πολυτρόπους τοῦ βίου ζηλώσεις παντοδαπὰς μεταβαλλούσης ἰδέας Αἰγυπτίου Πρωτέως τὸν τρόπον, ὃς τῷ πάνθ’ ὅσα ἐν τῷ παντὶ πεφυκέναι γίνεσθαι τὸ ἀληθὲς ἀδηλούμενον ἔσχεν εἶδος, τύπος ἐναργέστατος Ἰοθόρ, πλάσμα τύφου, πρὸς πόλιν καὶ πολιτείαν συγκλύδων καὶ μιγάδων ἀνθρώπων κεναῖς αἰωρουμένων δόξαις μάλιστα ἁρμόττων.

37Bilge Musa psykhēnin bütün halkını dindarlığa ve Tanrı'yı onurlandırmaya çağırıp emirleri ve en kutsal kanunları öğretirken — "Aralarında bir anlaşmazlık olup bana geldiklerinde her birini yargılar, Tanrı'nın emirlerini ve kanununu öğretirim" der (Çıkış 18:16) —, kendini bilge sanan Yitro çıkagelir. İlahî iyiliklerin sırrına ermemiş, en çok insanî ve çürüyüp giden şeylerle haşır neşir olmuş biri olarak halkın gönlünü okşar ve tabiatın kanunlarına zıt kanunlar yazar; çünkü o kanunlar var olana yönelirken o, görünüşe bakar.

37

Μωυσέως γὰρ τοῦ σοφοῦ τὸν λεὼν ἅπαντα τῆς ψυχῆς πρὸς εὐσέβειαν καὶ τιμὴν θεοῦ μετακαλοῦντος καὶ τάς τε προστάξεις καὶ τοὺς ἱερωτάτους νόμους ἀναδιδάσκοντος — φησὶ γὰρ ὅτι „ἐπειδὰν γένηται αὐτοῖς ἀντιλογία καὶ ἔλθωσι πρὸς μέ, διακρίνω ἕκαστον καὶ συμβιβάζω τὰ προστάγματα τοῦ θεοῦ καὶ τὸν νόμον αὐτοῦ“ (Exod. 18, 16) —, παρελθὼν ὁ δοκησίσοφος Ἰοθόρ, τῶν μὲν θείων ἀμύητος ἀγαθῶν, τοῖς δὲ ἀνθρωπείοις καὶ φθαρτοῖς μάλιστ’ ἐνωμιληκὼς δημαγωγεῖ καὶ νόμους ἐναντίους τοῖς τῆς φύσεως ἀναγράφει, πρὸς τὸ δοκεῖν ἀφορῶν ἐκείνων ἀναφερομένων πρὸς τὸ εἶναι.

38Yine de Musa ona da acır, büyük yanılgısından ötürü onun için üzülür; onu yeniden eğitmesi, boş kanaatlerden vazgeçip hakikate sıkı sıkıya uymaya ikna etmesi gerektiğini düşünür.

38

καίτοι καὶ τοῦτον ἐλεήσας καὶ οἰκτισάμενος τοῦ πολλοῦ πλάνου μεταδιδάσκειν οἴεται δεῖν καὶ ἀναπείθειν ἀποστῆναι μὲν τῶν κενῶν δοξῶν, ἀκολουθῆσαι δὲ παγίως τῷ ἀληθεῖ·

39"Biz yola çıkıyoruz" der; yani zihnimizden boş kibri söküp atarak, kutsal sözler ve ilahî vaatler aracılığıyla edindiğimiz epistēmē yurduna göç ediyoruz. "Bizimle gel, sana iyilik edeceğiz" (Sayılar 10:29); çünkü en zararlı zannı atacak, en yararlı hakikati edineceksin.

39

„ἐξάραντες“, γάρ φησιν, ἡμεῖς καὶ ἀποκόψαντες τῆς διανοίας τὸν κενὸν τῦφον μετανιστάμεθα εἰς τὸν ἐπιστήμης τόπον, ὃν χρησμοῖς καὶ ὁμολογίαις θείαις λαμβάνομεν· „ἴθι δὴ μεθ’ ἡμῶν καὶ εὖ σε ποιήσομεν“ (Num. 10, 29)· ἀποβαλεῖς μὲν γὰρ τὴν βλαβερωτάτην δόκησιν, κτήσῃ δὲ τὴν ὠφελιμωτάτην ἀλήθειαν.

40Ama o, böyle sözlerle gönlü çelinmek istense de söylenenleri umursamaz, epistēmēyi hiçbir şekilde izlemez; geri çekilip kendi boş kibrine koşar. Çünkü Musa'ya şöyle dediği söylenir: "Gitmeyeceğim; ancak kendi ülkeme ve soyuma gideceğim" (Sayılar 10:30); yani kendisine akraba olan, yanlış kanaatler besleyen inançsızlığa; çünkü insanlara dost olan, hakikati söyleyen inancı öğrenmemiştir. Dindarlığını göstermek isteyerek "Şimdi bildim ki Rab bütün tanrılardan büyüktür" (Çıkış 18:11) dediğinde de, yargılamayı bilen adamların önünde kendini dinsizlikle suçlamış olur.

40

ἀλλὰ γὰρ τοιαῦτα κατεπᾳσθεὶς ἀλογήσει τῶν εἰρημένων καὶ ἐπιστήμῃ μὲν οὐδαμῇ οὐδαμῶς ἕψεται, ἀναχωρήσει δὲ καὶ ἀναδραμεῖται πρὸς τὸν ἴδιον καὶ κενὸν τῦφον· λέγεται γὰρ ὅτι εἶπε πρὸς αὐτόν· „οὐ πορεύσομαι ἀλλ’ εἰς τὴν γῆν μου καὶ τὴν γενεάν μου“ (Num. 10, 30), τουτέστι τὴν συγγενῆ ψευδοδοξοῦσαν ἀπιστίαν, ἐπειδὴ τὴν ἀληθεύουσαν ἀνδράσι φίλην

41

πίστιν οὐκ ἔμαθε. καὶ γὰρ ὅταν ἐπίδειξιν εὐσεβείας βουλόμενος ποιήσασθαι λέγῃ· „νῦν ἔγνων ὅτι μέγας κύριος παρὰ πάντας τοὺς θεούς“ (Exod. 18, 11), ἀσέβειαν παρὰ δικάζειν ἐπισταμένοις ἀνδράσιν ἑαυτοῦ κατηγορεῖ.

42Çünkü ona şöyle diyeceklerdir: Ey dinsiz, şimdi mi bildin? Daha önce her şeyin yöneticisinin büyüklüğünü bilmiyor muydun? Tanrı'dan daha eski bir şey mi vardı ki önce onunla karşılaştın? Ana babanın aretēleri çocuklar tarafından her şeyden önce tanınmaz mı? Evrenin ilk başlatanı da onun yaratıcısı ve babası değil mi? Öyleyse "şimdi bildim" diyorsan, şimdi de bilmiş değilsin; çünkü doğduğun andan beri bilmiyordun.

42

φήσουσι γὰρ αὐτῷ· νῦν ἔγνως, ἀνόσιε, πρότερον δ’ οὐκ ἠπίστασο τὸ μέγεθος τοῦ παντὸς ἡγεμόνος; ἦν γάρ τι πρεσβύτερον θεοῦ, ᾧ προεντετύχηκας; ἢ τοῖς ἐκγόνοις οὐχ αἱ τῶν γονέων ἀρεταὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἅπαξ ἁπάντων γνώριμοι; τοῦ δὲ παντὸς οὐκ ἄρα ἀρχηγέτης ὁ κτίστης καὶ πατὴρ αὐτοῦ; ὥστ’ εἰ νῦν ἐγνωκέναι φῂς σύ, οὐδὲ νῦν ἔγνωκας, ὅτι οὐκ ἀπὸ γενέσεως ἀρχῆς.

43Kıyaslanamaz şeyleri kıyaslayıp Varolan'ın büyüklüğünü "bütün tanrılardan" üstün bildiğini söylediğinde de bir o kadar yapmacık davrandığın ortaya çıkar. Çünkü Varolan'ı gerçekten bilseydin, ötekilerden hiçbirinin kendi başına buyruk bir tanrı olduğunu sanmazdın.

43

ἐλέγχῃ δ’ οὐδὲν ἧττον ἐπιμορφάζων, ὅταν συγκρίνῃς τὰ ἀσύγκριτα καὶ λέγῃς παρὰ πάντας τοὺς θεοὺς τὸ μεγαλεῖον τοῦ ὄντος ἐγνωκέναι· εἰ γὰρ ᾔδεις ἀληθείᾳ τὸ ὄν, οὐδένα ἂν τῶν ἄλλων ὑπέλαβες εἶναι θεὸν αὐτεξούσιον.

44Doğan güneş ışığını birden döküp yıldızları gözlerimizden gizlediği gibi, ışık veren Tanrı'nın katıksız, en arı ve en uzaklara parlayan, düşünceyle kavranan ışınları psykhēnin gözüne çaktığında, o göz başka hiçbir şeyi göremez. Çünkü Varolan'ın epistēmē'si parlayınca her şeyi aydınlığa boğar; öyle ki kendiliğinden en parlak görünenleri bile karartır.

44

ὥσπερ γὰρ ἀνατείλας ὁ ἥλιος ἀποκρύπτει τοὺς ἀστέρας τῶν ἡμετέρων ὄψεων ἀθρόον τὸ ἑαυτοῦ καταχέας φέγγος, οὕτως ὅταν τῷ τῆς ψυχῆς ὄμματι ἀμιγεῖς καὶ καθαρώταται καὶ τηλαυγέσταται τοῦ φωσφόρου θεοῦ νοηταὶ ἐναστράψωσιν αὐγαί, κατιδεῖν οὐδὲν ἕτερον δύναται· ἐπιλάμψασα γὰρ ἡ τοῦ ὄντος ἐπιστήμη πάντα περιαυγάζει, ὡς καὶ τοῖς λαμπροτάτοις ἐξ ἑαυτῶν εἶναι δοκοῦσιν ἐπισκοτεῖν.

45Gerçek Tanrı'yı yalansız bilen hiç kimse onu, adları sahte tanrılarla kıyaslamaya katlanmazdı. Ama Bir'i bilmeyiş, gerçekte var olmayan pek çok şeyin varmış gibi sanılmasına yol açmıştır.

45

θεοῖς οὖν τοῖς ψευδωνύμοις οὐκ ἄν τις τὸν ἀληθῆ θεὸν συγκρίνειν ὑπέμενεν, εἴπερ ἀψευδῶς ἐγίνωσκεν αὐτόν· ἀλλ’ ἡ ἀνεπιστημοσύνη τοῦ ἑνὸς τὴν ἐπὶ πολλοῖς ὡς ὑπάρχουσι, πρὸς ἀλήθειαν οὐκ οὖσι, δόξαν εἰργάσατο.

46Psykhēye ait olanlardan elini eteğini çekmiş, bedene ve dış şeylere ait olup kolay aldanan hissi kandırmak için renklerle ve şekillerle süslenmiş şeylere hayran kalan herkes aynı prohairesis'e sahiptir.

46

τῆς αὐτῆς προαιρέσεώς ἐστι πᾶς, ὅτῳ τὰ μὲν ψυχῆς ἀπέγνωσται, τὰ δὲ περὶ σῶμά τε καὶ ἐκτὸς χρώμασι καὶ σχήμασι πεποικιλμένα πρὸς ἀπάτην αἰσθήσεως εὐπαραγώγου θαυμάζεται.

47Kanun koyucu böyle birine Laban der; o tabiatın gerçek kanunlarını görmediği için insanlar arasındaki kanunları yanlış yazar ve şöyle der: "Bizim yerimizde küçük kızı büyükten önce vermek âdet değildir" (Tekvin 29:26).

47

καλεῖ δὲ τὸν τοιοῦτον ὁ νομοθέτης Λάβαν, ὃς τοὺς ἀληθεῖς τῆς φύσεως νόμους οὐ κατιδὼν ψευδογραφεῖ τοὺς παρὰ ἀνθρώποις φάσκων· „οὐκ ἔστιν οὕτως ἐν τῷ τόπῳ ἡμῶν, δοῦναι τὴν νεωτέραν πρὶν ἢ τὴν πρεσβυτέραν“ (Gen. 29, 26).

48Çünkü o, zamandaki sırayı korumak gerektiğini, önce büyüklerin, sonra küçüklerin evliliğe getirilmesinin doğru olduğunu düşünür. Bilgeliğe alıştırmayla ilerleyen ise zamanın dışında olan tabiatların da bulunduğunu bildiği için hem önce gelen küçüklere hem sonra gelen büyüklere talip olur. Bunun ahlaka ilişkin, kendi içinde tutarlı bir açıklaması da vardır: alıştırmayla ilerleyenlerin önce daha genç olan terbiyeyle buluşması gerekir ki sonra daha kusursuz olandan sağlam biçimde yararlanabilsinler.

48

οὗτος μὲν γὰρ τὴν ἐν χρόνοις τάξιν φυλάττειν οἴεται δεῖν, τὰ πρεσβύτερα πρότερον καὶ τὰ νεώτερα αὖθις εἰς κοινωνίαν ἄγεσθαι δικαιῶν. ὁ δὲ σοφίας ἀσκητὴς εἰδὼς καὶ φύσεις ἀχρόνους ὑπαρχούσας ἐφίεται καὶ νεωτέρων προτέρων καὶ πρεσβυτέρων ὑστέρων. ἔχει δὲ καὶ τὸν ἠθοποιὸν λόγον ἑαυτῷ συνᾴδοντα· τοῖς γὰρ ἀσκηταῖς ἀνάγκη πρότερον ἐντυχεῖν τῇ νεωτέρᾳ παιδείᾳ, ἵνα τῆς τελειοτέρας αὖθις ἀπόνασθαι βεβαίως δυνηθῶσι.

49Bu yüzden bugün de iyiliğin ve güzelliğin âşıkları, daha genç olanlarla, yani gramerle, geometriyle ve genel öğrenimin bütün musikîsiyle tanışmadan önce, daha yaşlı olan felsefenin kapısına varmazlar; çünkü bunlar, bilgeliğe hilesiz ve arı bir gönülle talip olanlara her zaman aracılık eder.

49

παρὸ καὶ μέχρι νῦν οἱ καλοκἀγαθίας ἐρασταὶ οὐ πρότερον ἐπὶ τὰς τῆς πρεσβυτέρας ἀφικνοῦνται θύρας φιλοσοφίας, πρὶν ἢ ταῖς νεωτέραις ἐντυχεῖν, γραμματικῇ καὶ γεωμετρίᾳ καὶ τῇ συμπάσῃ τῶν ἐγκυκλίων μουσικῇ· αὗται γὰρ σοφίαν τοῖς ἀδόλως καὶ καθαρῶς μνωμένοις ἀεὶ προξενοῦσιν.

50Laban ise buna karşı bir safsata kurup önce yaşlı olanla evlenmemizi ister; ama onu sağlam biçimde elde tutalım diye değil, küçüğün aşk iksirlerine kapılıp sonra büyüğe duyduğumuz özlemi gevşetelim diye.

50

ὁ δ’ ἀντισοφίζεται βουλόμενος τὴν πρεσβυτέραν ἡμᾶς ἀγαγέσθαι προτέραν, οὐχ ἵνα βεβαίως ἔχωμεν, ἀλλ’ ἵνα τοῖς τῆς νεωτέρας φίλτροις δελεασθέντες αὖθις τὸν ἐπ’ ἐκείνῃ πόθον ἐκλύσωμεν.

51Terbiyeye yolsuz yoldan gidenlerin çoğunun başına da aşağı yukarı bu gelmiştir. Deyim yerindeyse kundaktan çıkar çıkmaz en kusursuz uğraşa, felsefeye gelmişler; genel öğrenimden büsbütün habersiz kalmayı da doğru bulmayıp ona ancak geç ve güçlükle dokunmayı düşünmüşlerdir. Sonra büyük ve yaşlı olandan küçük ve genç olanları seyretmeye inmiş, onların içinde yaşlanmışlar; öyle ki çıktıkları yere bir daha dönemez olmuşlardır.

51

καὶ σχεδὸν τοῦτο συνέβη πολλοῖς τῶν ἀνοδίᾳ πρὸς παιδείαν χρησαμένων. ἔτι γάρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἀπ’ αὐτῶν σπαργάνων πρὸς τελειότατον ἐπιτήδευμα, φιλοσοφίαν, ἐλθόντες, ἀμύητοι τῶν ἐγκυκλίων εἰσάπαν οὐ δικαιώσαντες γενέσθαι ὀψὲ καὶ μόλις αὐτῶν ἅψασθαι διενοήθησαν. κἄπειτα ἀπὸ τῆς μείζονος καὶ πρεσβυτέρας ἐπὶ τὴν τῶν ἐλαττόνων καὶ νεωτέρων θέαν καταβάντες ἐνεγήρασαν αὐτοῖς, ὡς μηκέτ’ ἀναδραμεῖν ὅθεν ὥρμησαν ἰσχῦσαι.

52Sanırım bu yüzden Laban "Bunun haftasını tamamla" der (Tekvin 29:27); yani psykhēnin iyiliği senin için sonsuz olmasın, bir sınırı ve sonu olsun ki iyiliklerin daha genç sınıfıyla da buluşasın; bedenin güzelliği, şan, servet ve benzerleri bu sınıfa düşmüştür.

52

διὰ τοῦτ’ οἶμαί φησι· „συντέλεσον τὰ ἕβδομα ταύτης“ (Gen. 29, 27), ἴσον τῷ μὴ ἀτελεύτητον ἔστω σοι τὸ τῆς ψυχῆς ἀγαθόν, ἀλλ’ ὅρον ἐχέτω καὶ πέρας, ἵνα καὶ τῇ νεωτέρᾳ τάξει τῶν ἀγαθῶν ἐντύχῃς, ἣν σώματος κάλλος καὶ δόξα καὶ πλοῦτος καὶ τὰ ὁμοιότροπα κεκλήρωται.

53Yakup ise onu bitireceğine söz vermez; onu "dolduracağını" (Tekvin 29:28) kabul eder. Yani onun büyümesi ve tamamlanması için uğraşmaktan hiç geri kalmayacak, onu çekip koparmaya çalışan sayısız şey olsa bile ona her zaman ve her yerde sarılacaktır.

53

ὁ δὲ συντελέσειν μὲν οὐχ ὑπισχνεῖται, „ἀναπληρώσειν“ (Gen. 29, 28) δ’ αὐτὴν ὁμολογεῖ, τουτέστι μηδέποτε ἐπιλείψειν τὰ πρὸς αὔξησιν καὶ συμπλήρωσιν αὐτῆς ἐπιτηδεύων, ἀλλ’ ἀεὶ καὶ πανταχοῦ περιέξεσθαι, κἂν μυρία τὰ ἀντισπῶντα καὶ ἀνθέλκοντα ᾖ.

54Âdetlere erkeklerden çok kadınların uyduğu, bence yalnız duyulur şeylere hayran olan Rahel'in sözleriyle pek açık biçimde gösterilir. Babasına şöyle der: "Efendim, gücenme; senin önünde ayağa kalkamıyorum, çünkü kadınların âdeti üzerimde" (Tekvin 31:35).

54

πάνυ δ’ ἐκδήλως τὸ τὰ ἔθη γυναιξὶ μᾶλλον ἢ ἀνδράσιν ἐπιτηδεύεσθαι δοκεῖ μοι παρίστασθαι διὰ τῶν Ῥαχὴλ τῆς μόνα τὰ αἰσθητὰ θαυμαζούσης λόγων· φησὶ γὰρ πρὸς τὸν πατέρα ἑαυτῆς· „μὴ βαρέως φέρε, κύριε· οὐ δύναμαι ἀναστῆναι ἐνώπιόν σου, ὅτι τὰ κατ’ ἐθισμὸν τῶν γυναικῶν μοί ἐστιν“ (Gen. 31, 35).

55Demek ki âdetlere uymak kadınlara özgüdür; gerçekten de âdet, daha zayıf ve daha kadınsı bir psykhēye aittir. Çünkü tabiat erkeklere aittir; tabiata uymak da güçlü ve gerçekten erkekçe bir düşünceye yaraşır. Bu psykhēnin, kendi kendine konuşurken, görünürdeki iyiliklerin karşısında ayağa kalkamadığını, tersine her birine hayran kaldığını, onlara saygı gösterdiğini, onları neredeyse kendinden üstün tuttuğunu itiraf etmesindeki dürüstlüğe şaşıp kalıyorum.

55

οὐκοῦν γυναικῶν ἴδιον τὸ ἔθεσι πείθεσθαι· καὶ γὰρ τῷ ὄντι ἀσθενεστέρας καὶ θηλυτέρας ψυχῆς τὸ ἔθος· ἀνδρῶν γάρ τοι ἡ φύσις, καὶ ἐρρωμένου

56

καὶ ἄρρενος ὡς ἀληθῶς λογισμοῦ ἕπεσθαι φύσει. καταπέπληγμαι δὲ τὸ ἀψευδὲς τῆς ψυχῆς τῆς ἐν τοῖς ἑαυτῆς διαλόγοις ὁμολογούσης, ὅτι οὐ δύναται τῶν φαινομένων ἀγαθῶν κατεξαναστῆναι, ἀλλ’ ἕκαστον αὐτῶν τέθηπε καὶ τιμᾷ καὶ μονονοὺχ ἑαυτῆς προκέκρικεν.

57Hangimiz servete karşı durur? Hangimiz şana karşı güreşe hazırlanır? Hâlâ boş kanaatler içinde debelenenlerden hangisi onuru ya da makamı küçümsemiştir? Hiç kimse.

57

ἐπεὶ τίς ἡμῶν ἀντιστατεῖ πλούτῳ; τίς δὲ πρὸς δόξαν κονίεται; τίς δὲ τιμῆς ἢ ἀρχῆς καταπεφρόνηκε σχεδὸν τῶν ἔτι φυρομένων ἐν κεναῖς δόξαις; οὐδὲ εἷς τὸ παράπαν.

58Bunlardan hiçbiri ortada yokken, az şeyle yetinmenin dostlarıymışız gibi yüksekten konuşuruz; çünkü az şeyle yetinme en kendine yeterli, en adil, özgür ve soylu insanlara yaraşan hayatı sağlar. Ama sözü edilenlerden birinin umudu, hatta yalnız bir umut esintisi üzerimize hafifçe esince foyamız meydana çıkar: hemen boyun eğip teslim oluruz, karşı koyup direnemeyiz; dost bildiğimiz hislerimizin ihanetine uğrayıp psykhēnin bütün müttefiklerini yüzüstü bırakırız ve artık gizlice değil, açıkça düşman safına geçeriz.

58

ἀλλ’ ἕως μὲν οὐδὲν τούτων πάρεστιν, ὑψηγοροῦμεν ὡς ὀλιγοδεΐας ἑταῖροι τὸν αὐταρκέστατον καὶ δικαιότατον καὶ ἐλευθέροις καὶ εὐγενέσιν ἁρμόττοντα περιποιούσης βίον· ἐπειδὰν δέ τινος τῶν εἰρημένων ἐλπὶς ἢ ἐλπίδος αὐτὸ μόνον αὔρα βραχεῖα καταπνεύσῃ, διελεγχόμεθα· ὑπείκοντες γὰρ εὐθὺς ἐνδίδομεν καὶ ἀντιβῆναι καὶ ἀντισχεῖν οὐ δυνάμεθα, προδοθέντες δ’ ὑπὸ τῶν φίλων αἰσθήσεων ὅλην τὴν ψυχῆς συμμαχίαν ἐκλείπομεν καὶ οὐκέτι λανθάνοντες ἀλλ’ ἤδη φανερῶς αὐτομολοῦμεν·

59Bu da belki yerindedir; çünkü kadınların âdetleri hâlâ üzerimizdedir: onları yıkayıp atamadık, erkeklerin ocağına koşamadık. Oysa aretēyi seven, adı Sara olan zihin için böyle olduğu anlatılır. Kutsal sözlerde, kendi kendine öğrenen soyu, İshak diye anılanı gebe kalıp doğuracağı sırada, "kadınlara özgü bütün hâlleri bırakmış" olarak gösterilir (Tekvin 18:11).

59

καὶ μήποτ’ εἰκότως· ἔτι γὰρ ἡμῖν ἔθη τὰ γυναικῶν ἐπιπεπόλακεν οὔπω δυνηθεῖσι τὰ μὲν ἐκνίψασθαι, πρὸς δὲ τὴν ἀνδρωνῖτιν μεταδραμεῖν ἑστίαν, καθάπερ λόγος ἔχει τὴν φιλάρετον διάνοιαν, ὄνομα Σάρραν·

60

αὕτη γὰρ εἰσάγεται διὰ τῶν χρησμῶν „τὰ γυναικεῖα πάντ’ ἐκλιποῦσα“ (Gen. 18,11), ἡνίκα τὸ αὐτομαθὲς γένος ὠδίνειν καὶ ἀποτίκτειν ἔμελλεν, ἐπίκλησιν Ἰσαάκ.

61Onun anasız olduğu da söylenir; akrabalığı anneden değil, yalnız babadan almıştır, dişi soydan payı yoktur. Nitekim biri bir yerde şöyle der: "Gerçekten de o benim kız kardeşimdir; babamın kızıdır, ama annemin kızı değildir" (Tekvin 20:12). Çünkü o, hep bir araya gelip yeniden çözülen duyulur maddeden doğmamıştır; bilgelik filizi ilk kez kendilerinde yeşeren ozanlar bu maddeye ana, besleyici ve dadı demişlerdi. O, her şeyin sebebi ve babası olandan doğmuştur.

61

λέγεται δὲ καὶ ἀμήτωρ γενέσθαι τὴν ἐκ πατρός, οὐ πρὸς μητρός, αὐτὸ μόνον κληρωσαμένη συγγένειαν, θήλεος γενεᾶς ἀμέτοχος. εἶπε γάρ πού τις· „καὶ γὰρ ἀληθῶς ἀδελφή μού ἐστιν ἐκ πατρός, ἀλλ’ οὐκ ἐκ μητρός“ (Gen. 20, 12)· οὐ γὰρ ἐξ ὕλης τῆς αἰσθητῆς συνισταμένης ἀεὶ καὶ λυομένης, ἣν μητέρα καὶ τροφὸν καὶ τιθήνην τῶν ποιητῶν ἔφασαν, οἷς πρώτοις σοφίας ἀνεβλάστησεν ἔρνος, ἀλλ’ ἐκ τοῦ πάντων αἰτίου καὶ πατρός.

62İşte o, cisimsel kozmosun bütününün üzerinden eğilip bakar, Tanrı'da bulduğu sevinçle ışıldar ve insanların savaşta ve barışta peşinden koştuğu bütün uğraşları gülünç bulur.

62

αὕτη μὲν οὖν ὑπερκύψασα τὸν σωματοειδῆ πάντα κόσμον ὑπὸ τῆς ἐν θεῷ χαρᾶς γανωθεῖσα γέλωτα τὰς ἀνθρώπων θήσεται σπουδάς, ὅσαι περὶ τῶν κατὰ πόλεμον ἢ κατ’ εἰρήνην πραγμάτων εἰσίν.

63Biz ise hâlâ hislere, duygulara ve duyulur şeylere bağlı, erkeklikten yoksun ve kadınsı bir alışkanlığa yenik düştüğümüz için, görünen şeylerden hiçbirine karşı ayağa kalkamayız; rastgele her şey tarafından, kimimiz istemeyerek, kimimiz isteyerek sürükleniriz.

63

ἡμεῖς δὲ ἔτι ὑπὸ τῆς ἀνάνδρου καὶ γυναικώδους συνηθείας τῆς περὶ τὰς αἰσθήσεις καὶ τὰ πάθη καὶ τὰ αἰσθητὰ νικώμενοι τῶν φανέντων οὐδενὸς κατεξαναστῆναι δυνάμεθα, πρὸς πάντων δὲ καὶ τῶν ἐπιτυχόντων οἱ μὲν ἄκοντες οἱ δὲ καὶ ἑκόντες ἑλκόμεθα.

64Kalabalığımız babanın buyruklarına hizmet edemeyip yakalansa bile, yine de anneyi, yani orta terbiyeyi yanında bulacaktır; o, şehirlerde âdet hâline gelmiş ve adil sayılan şeyleri yazar, kimine bir kanun, kimine başka bir kanun koyar.

64

κἂν τὸ στῖφος ἡμῶν τοῖς τοῦ πατρὸς ἐπιτάγμασιν ἀδυνατοῦν ὑπηρετεῖν ἁλίσκηται, σύμμαχον οὐδὲν ἧττον ἕξει τὴν μητέρα, παιδείαν μέσην τὰ νομιζόμενα καὶ δοκοῦντα εἶναι δίκαια γράφουσαν κατὰ πόλεις καὶ ἄλλα ἄλλοις νομοθετοῦσαν.

65Kimileri de vardır ki annelerine ait olanları hor görüp bütün güçleriyle babalarına ait olanlara sarılırlar; doğru logos onları en büyük onura, rahipliğe layık görmüştür. Bu onuru hangi eylemleri karşılığında kazandıklarını anlatırsak, belki göze ilk çarpan görüntülere aldanıp gizli ve gölgede kalmış anlamları kavramayan birçok kişinin alayına uğrarız.

65

εἰσὶ δέ τινες, οἳ τῶν μητρῴων ὑπερορῶντες περιέχονται παντὶ σθένει τῶν πατρῴων, οὓς καὶ τῆς μεγίστης τιμῆς, ἱερωσύνης, ὁ ὀρθὸς λόγος ἠξίωσε. κἂν τὰς πράξεις αὐτῶν διέλθωμεν, ἐφ’ αἷς τὸ γέρας τοῦτο εὕραντο, χλεύην ἴσως παρὰ πολλοῖς ὀφλήσομεν τοῖς ταῖς προχείροις φαντασίαις ἀπατωμένοις, τὰς δὲ ἀφανεῖς καὶ συνεσκιασμένας δυνάμεις οὐ κατανοοῦσιν·

66Çünkü dualar, kurbanlar ve tapınaktaki bütün kutsal hizmet kendilerine emanet edilenler, işin en şaşırtıcısı, adam öldürenler, kardeş katilleri, en yakın ve en sevgili kişileri kendi elleriyle öldürenlerdir. Oysa bunların arı ve arılardan doğmuş kimseler olarak, isteyerek işlenmiş bir lekeye şöyle dursun, istemeden işlenmiş bir lekeye bile bulaşmamış olarak seçilmeleri gerekirdi.

66

οἱ γὰρ εὐχὰς καὶ θυσίας καὶ πᾶσαν τὴν περὶ τὸ ἱερὸν ἁγιστείαν ἐγχειρισθέντες εἰσί, τὸ παραδοξότατον, ἀνδροφόνοι, ἀδελφοκτόνοι, τῶν οἰκειοτάτων καὶ φιλτάτων σωμάτων αὐτόχειρες, οὓς ἐχρῆν καθαροὺς καὶ ἐκ καθαρῶν, μηδενὸς ἄγους προσαψαμένους, ἑκουσίου μὲν ἄπαγε, ἀλλὰ μηδ’ ἀκουσίου χειροτονεῖσθαι·

67Şöyle denir çünkü: "Her biriniz kardeşini, her biriniz komşusunu, her biriniz en yakınını öldürün. Levi oğulları Musa'nın dediği gibi yaptılar; o gün halktan üç bin kadar adam düştü" (Çıkış 32:27–28). Bu kadar çok kişiyi öldürenleri de şöyle diyerek över: "Bugün ellerinizi Rab'be doldurdunuz, her biriniz oğlunda ya da kardeşinde; ta ki üzerinize bereket verilsin" (Çıkış 32:29).

67

λέγεται γάρ· „ἀποκτείνατε ἕκαστος τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ καὶ ἕκαστος τὸν πλησίον αὐτοῦ καὶ ἕκαστος τὸν ἔγγιστα αὐτοῦ. καὶ ἐποίησαν οἱ υἱοὶ Λευί, καθὰ ἐλάλησε Μωυσῆς, καὶ ἔπεσον ἐκ τοῦ λαοῦ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ εἰς τρισχιλίους ἄνδρας“ (Exod. 32, 27. 28). καὶ τοὺς τοσαύτην ἀνῃρηκότας πληθὺν ἐπαινεῖ φάσκων· „ἐπληρώσατε τὰς χεῖρας σήμερον κυρίῳ, ἕκαστος ἐν τῷ υἱῷ ἢ τῷ ἀδελφῷ, δοθῆναι ἐφ’ ὑμᾶς εὐλογίαν“ (Exod. 32,29).

68Ne denmeli? Şu: böyleleri insanların ortak âdetleri karşısında suçlu bulunur, çünkü şehri yöneten ve halkın gönlünü okşayan anne, yani alışkanlık onları suçlar; ama tabiatın kanunları karşısında kurtulurlar, çünkü baba, yani doğru logos onların yanındadır.

68

τί οὖν λεκτέον ἢ ὅτι οἱ τοιοῦτοι τοῖς μὲν κοινοῖς ἀνθρώπων ἔθεσιν ἁλίσκονται κατήγορον ἔχοντες τὴν πολιτευομένην καὶ δημαγωγὸν μητέρα συνήθειαν, τοῖς δὲ τῆς φύσεως διασῴζονται συμμάχῳ χρώμενοι ὀρθῷ λόγῳ, τῷ πατρί;

69Üstelik rahipler, bazılarının sandığı gibi insanları, yani psykhē ve bedenden oluşan akıl sahibi canlıları öldürmezler; zihinlerinden ete yakın ve dost olan her şeyi kesip atarlar. Çünkü tek bilge olanın hizmetkârları olacak kimselerin, oluşa sahip her şeyden uzaklaşmasının ve hepsine düşmana, en büyük hasma davranır gibi davranmasının yakışık aldığını düşünürler.

69

καὶ γὰρ οὐδ’, ὥσπερ νομίζουσί τινες, ἀνθρώπους ἀναιροῦσιν οἱ ἱερεῖς, ζῷα λογικὰ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συνεστῶτα, ἀλλ’ ὅσα οἰκεῖα καὶ φίλα τῇ σαρκὶ ἀποκόπτουσι τῆς διανοίας ἑαυτῶν, εὐπρεπὲς εἶναι νομίζοντες τοῖς θεραπευταῖς τοῦ μόνου σοφοῦ γενησομένοις πάντων ὅσα γένεσιν εἴληχεν ἀλλοτριοῦσθαι καὶ πᾶσιν ὡς ἐχθροῖς καὶ δυσμενεστάτοις προσφέρεσθαι.

70Bu yüzden "kardeşi" de öldüreceğiz; bir insanı değil, psykhēnin kardeşi olan bedeni; yani aretēyi seven ve ilahî olandan, duygulara düşkün ve ölümlü olanı ayıracağız. "Komşuyu" da öldüreceğiz; yine bir insanı değil, hislerin korosunu ve topluluğunu. Çünkü bu topluluk psykhēye hem yakın hem de düşmandır; ona yemler ve tuzaklar kurar ki psykhē akıp gelen duyulur şeylere boğulup bir daha başını göğe doğru kaldırmasın, düşünceyle kavranan ve Tanrı'ya benzeyen tabiatları bağrına basmasın. "En yakını" da öldüreceğiz; zihne en yakın olan ise dile gelen sözdür. O, akla yatkın, olası ve inandırıcı şeylerle yanlış kanaatleri yerleştirir ve en üstün mülkü, hakikati yok etmeye çalışır.

70

διὰ τοῦτο καὶ „ἀδελφόν“, οὐκ ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ ψυχῆς ἀδελφὸν σῶμα ἀποκτενοῦμεν, τουτέστι τοῦ φιλαρέτου καὶ θείου τὸ φιλοπαθὲς καὶ θνητὸν διαζεύξομεν. ἀποκτενοῦμεν καὶ τὸν „πλησίον“, πάλιν οὐκ ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸν ⟨αἰσθήσεων⟩ χορὸν καὶ θίασον· οὗτος γὰρ ψυχῆς ἐστιν ὁμοῦ καὶ οἰκεῖος καὶ δυσμενής, δελέατα καὶ παγίδας ἐπ’ αὐτῇ τιθείς, ἵνα τοῖς ἐπιρρέουσιν αἰσθητοῖς κατακλυζομένη μηδέποτε πρὸς οὐρανὸν ἀνακύψῃ μηδὲ τὰς νοητὰς καὶ θεοειδεῖς φύσεις ἀσπάσηται. ἀποκτενοῦμεν καὶ „τὸν ἔγγιστα“· ὁ δ’ ἐγγυτάτω διανοίας ὁ κατὰ προφοράν ἐστι λόγος, εὐλόγοις καὶ εἰκόσι καὶ πιθανότησι δόξας ψευδεῖς ἐντιθεὶς ἐπ’ ὀλέθρῳ τοῦ κρατίστου κτήματος, ἀληθείας.

71Öyleyse bu söz de bir sofist ve alçak olduğuna göre, neden ona da kendisine yaraşan ölümü, susmayı vermeyelim? Çünkü söz için susmak ölümdür. Ta ki nous'u safsatalarıyla sürükleyip götürmesin; nous da "kardeş" olan bedenin hazlarından, "komşu" ve kapı komşusu olan hislerin büyülerinden, "en yakın" olan sözün safsatalarından büsbütün kurtulup özgür ve serbest bırakılarak düşünceyle kavranan her şeye arı bir biçimde yönelebilsin.

71

διὰ τί οὖν οὐχὶ καὶ τοῦτον σοφιστὴν ὄντα καὶ μιαρὸν ἀμυνούμεθα τὸν ἁρμόττοντα αὐτῷ καταψηφισάμενοι θάνατον, ἡσυχίαν—λόγου γὰρ ἡσυχία θάνατος —, ἵνα μηκέτ’ ἐνσοφιστεύοντος ὁ νοῦς μεθέλκηται, δύνηται δ’ ἀπηλλαγμένος πάντως τῶν κατὰ τὸ „ἀδελφὸν“ σῶμα ἡδονῶν, τῶν κατὰ τὰς „πλησίον“ καὶ ἀγχιθύρους αἰσθήσεις γοητειῶν, τῶν κατὰ τὸν „ἔγγιστα“ λόγον σοφιστειῶν ἐλεύθερος καὶ ἄφετος ἐαθεὶς καθαρῶς τοῖς νοητοῖς ἅπασιν ἐπιβάλλειν;

72Bu, ölümlü ana babasına, "babasına ve annesine 'Sizi görmedim' diyen"dir; çünkü ilahî şeyleri görmüştür. "Oğullarını tanımayan"dır; çünkü bilgeliğin yakını olmuştur. "Kardeşlerinden vazgeçen"dir (Tesniye 33:9); çünkü Tanrı ondan vazgeçmemiş, onu tam bir kurtuluşa layık görmüştür.

72

οὗτός ἐστιν ὁ „λέγων τῷ πατρὶ καὶ τῇ μητρί“, τοῖς θνητοῖς γονεῦσιν, „οὐχ ἑώρακα ὑμᾶς“, ἀφ’ οὗ τὰ θεῖα εἶδον, ὁ „μὴ γνωρίζων τοὺς υἱούς“, ἀφ’ οὗ γνώριμος σοφίας ἐγένετο, ὁ „ἀπογινώσκων τοὺς ἀδελφούς“ (Deut. 33,9), ἀφ’ οὗ μὴ ἀπεγνώσθη παρὰ θεῷ, ἀλλὰ σωτηρίας ἠξιώθη παντελοῦς.

73Bu, "mızrağı alan"dır; mızrağın adı (seiromastēs) aramayı (masteuein) anlatır: o, mutluluğunu yiyecek ve içeceklerde biriktirmiş olan çürüyüp giden oluşun şeylerini arayıp sorar. Musa'nın dediği gibi "fırına giren"dir; yani haksızlıkların aşırılıklarıyla yanıp tutuşan, hiç sönmeyen insan hayatına girer. Sonra da "kadını rahminden deşmeye" gücü yeten odur; çünkü kadın gerçekte etkileyen değil etkilenen olduğu hâlde doğurmanın sebebi sanılmıştır. Yalnız meydana gelenlerin sebebi olan Tanrı'ya ait olanı etkilenen varlıklara bağlayan bu kanaatin peşinden giden her "insanı", yani her düşünceyi de o deşer (Sayılar 25:7–8).

73

οὗτός ἐστιν ὁ „τὸν σειρομάστην λαβών“, τουτέστιν ὁ μαστεύσας καὶ ἀναζητήσας τὰ τῆς φθαρτῆς γενέσεως, ἧς ἐν σιτίοις καὶ ποτοῖς τὸ εὔδαιμον τεθησαύρισται, καὶ „εἰς τὴν κάμινον“, ὥς φησι Μωυσῆς, „εἰσελθών“, τὸν καιόμενον καὶ φλεγόμενον ὑπερβολαῖς ἀδικημάτων καὶ μηδέποτε σβεσθῆναι δυνάμενον ἀνθρώπων βίον, κἄπειτα ἰσχύσας καὶ τὴν „γυναῖκα διὰ τῆς μήτρας ἀνατεμεῖν“, ὅτι αἰτία τοῦ γεννᾶν ἔδοξεν εἶναι πάσχουσα πρὸς ἀλήθειαν μᾶλλον ἢ δρῶσα, καὶ πάντα „ἄνθρωπον“ καὶ λογισμὸν τὸν ἐπακολουθήσαντα τῇδε τῇ δόξῃ τῇ ⟨τὰ⟩ τοῦ μόνου τῶν γινομένων αἰτίου θεοῦ περιαπτούσῃ παθηταῖς οὐσίαις (Num. 25, 7. 8).

74Kadınlar gibi âdetlere yenik düşen birçokları bunu da katil sayabilir; ama her şeyin yöneticisi ve babası olan Tanrı katında o, sayısız övgüye, methiyeye ve elinden alınamayacak ödüllere layık görülecektir. Bu ödüller büyük ve birbirinin kardeşidir: barış ve rahiplik (Sayılar 25:12–13).

74

ἆρ’ οὐχὶ καὶ οὗτος ἀνδροφόνος παρὰ πολλοῖς ἂν εἶναι νομισθείη τοῖς τρόπον γυναικῶν ἔθεσιν ἁλισκομένοις; ἀλλὰ παρά γε θεῷ τῷ πανηγεμόνι καὶ πατρὶ μυρίων ἐπαίνων καὶ ἐγκωμίων καὶ ἀναφαιρέτων ἄθλων ἀξιωθήσεται· τὰ δ’ ἆθλα μεγάλα καὶ ἀδελφά, εἰρήνη καὶ ἱερωσύνη (Num. 25, 12. 13).

75Çünkü çoğunluğun peşinden koştuğu hayattaki çetin seferi ve psykhēdeki arzuların iç savaşını bitirip barışı sağlamlaştırmak büyük ve parlak bir iştir. Başka hiçbir şeyi, ne serveti, ne şanı, ne onuru, ne makamı, ne güzelliği, ne gücü, ne bedenin öteki üstünlüklerini, ne toprağı, ne göğü, ne de bütün kozmosu değil, yalnız sebeplerin en eskisini gerçek hizmete ve en yüce onura layık görüp rahiplik mertebesini almak da hayranlık verici ve uğruna yarışılacak bir şeydir.

75

τό τε γὰρ τὴν ἐν τῷ σπουδαζομένῳ παρὰ τοῖς πολλοῖς ἀνθρώποις βίῳ δυσάλωτον στρατείαν καὶ τὸν ἐν ψυχῇ τῶν ἐπιθυμιῶν ἐμφύλιον πόλεμον καταλῦσαι δυνηθέντα εἰρήνην βεβαιώσασθαι μέγα καὶ λαμπρὸν ἔργον, τό τε μηδὲν ἄλλο, μὴ πλοῦτον, μὴ δόξαν, μὴ τιμήν, μὴ ἀρχήν, μὴ κάλλος, μὴ ἰσχύν, μὴ ὅσα σώματος πλεονεκτήματα, μηδ’ αὖ γῆν ἢ οὐρανὸν ἢ τὸν σύμπαντα κόσμον, ἀλλὰ τὸ πρεσβύτατον τῶν αἰτίων τὸ πρὸς ἀλήθειαν θεραπείας καὶ τῆς ἀνωτάτω τιμῆς ἀξιώσαντα μόνον τὴν ἱερωσύνης λαβεῖν τάξιν θαυμαστὸν καὶ περιμάχητον.

76Ödüllere kardeş demem de isabetsiz değil. Çünkü biliyorum ki, bölük komutanlığını boş kanaatlerin yaptığı insani ve ölümlü seferde hâlâ savaşan biri gerçek anlamda rahip olamaz; savaştan pay almayan ve ebedî barışı süren tek varlığa yalansız ve yalın bir gönülle hizmet etmeyen de barışçı bir adam olamaz. Babayı ve babaya ait olanları onurlandırıp anneyi ve onunkileri hiç umursamayanlar işte böyledir. Her iki ebeveynle de savaşa tutuşanı ise Musa, "Rab'bi tanımıyorum ve İsrail'i salıvermeyeceğim" (Çıkış 5:2) diye konuştururken tanıtır. Çünkü bu adam, Tanrı'ya karşı ödevlerde doğru logos'un hakemlik ettiği şeylere de, oluşa karşı ödevlerde terbiyenin sağlamlaştırdığı şeylere de karşı çıkıyor ve her şeyi baştan sona altüst ediyor gibidir.

76

ἀδελφὰ δ’ ἔφην τὰ ἆθλα οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, ἀλλ’ εἰδὼς ὅτι οὔτ’ ἂν ἱερεὺς γένοιτο πρὸς ἀλήθειαν ἔτι τὴν ἀνθρωπίνην καὶ θνητὴν στρατευόμενος στρατείαν, ἐν ᾗ ταγματαρχοῦσιν αἱ κεναὶ δόξαι, οὔτ’ ἂν εἰρηνικὸς ἀνὴρ μὴ τὸ μόνον ἀμέτοχον πολέμου καὶ τὴν αἰώνιον εἰρήνην

77

ἄγον ἀψευδῶς καὶ ἁπλῶς θεραπεύων. τοιοῦτοι μέν εἰσιν οἱ τὸν πατέρα καὶ τὰ τοῦ πατρὸς τιμῶντες, μητρὸς δὲ καὶ τῶν ἐκείνης ἥκιστα φροντίζοντες. τὸν δ’ ἀμφοτέροις πολεμωθέντα τοῖς γονεῦσι διασυνίστησιν εἰσαγαγὼν λέγοντα· „οὐκ οἶδα τὸν κύριον, καὶ τὸν Ἰσραὴλ οὐκ ἐξαποστέλλω“ (Exod. 5, 2)· οὗτος γὰρ ἔοικε καὶ τοῖς πρὸς θεὸν ὀρθῷ λόγῳ βραβευομένοις καὶ τοῖς πρὸς γένεσιν παιδείᾳ βεβαιουμένοις ἐναντιοῦσθαι καὶ συγχεῖν πάντα διὰ πάντων.

78Bugün de böyleleri vardır; çünkü insan soyu henüz katıksız kötülükten arınmamıştır. Bunlar dindarlığa ya da toplumsal birliğe yarayan hiçbir şeyi yapmamaya karar vermiş, tersine dinsizliğin ve tanrısızlığın dostu olmuş, benzerlerine karşı da güvenilmez kimselerdir.

78

εἰσὶ δὲ καὶ ἔτι νῦν—οὔπω γὰρ τὸ ἀνθρώπων γένος τὴν ἄκρατον κακίαν ἐκαθήρατο—μήτε τῶν εἰς εὐσέβειαν μήτε τῶν εἰς κοινωνίαν μηδὲν ἁπλῶς δρᾶν ἐγνωκότες, ἀλλὰ τοὐναντίον ἀσεβείας μὲν καὶ ἀθεότητος ἑταῖροι, πρὸς δὲ τοὺς ὁμοίους ἄπιστοι.

79Şehirlerin en büyük belaları olan bu adamlar dolaşır dururlar; işgüzarlıklarından ötürü özel ve kamusal işleri yönetirler, daha doğrusu, gerçeği söylemek gerekirse altüst ederler. Bunları büyük bir hastalık, kıtlık, veba ya da Tanrı'nın gönderdiği başka bir kötülük gibi dualarla ve kurbanlarla savuşturmak gerekirdi; çünkü karşılaştıkları herkes için büyük bir yıkımdırlar. Bu yüzden Musa da kendi müttefikleri eliyle yakalanan ve kendi kanaatlerinin dev dalgalarında boğulan bu adamların yıkımını ezgiyle söyler (Çıkış 14:27–28). Şimdi sırasıyla bunların düşmanlarından, terbiyeyi ve doğru logos'u yüce tutanlardan söz edelim; ebeveynlerden yalnız birine bağlı olanlar, bunların yanında aretēnin yarım kalmış korocularıydı. Bunlar hem baba olan doğru logos'un koyduğu kanunların en iyi bekçileri, hem de anneleri olan terbiyenin getirdiği âdetlerin güvenilir hazinedarlarıdır.

79

καὶ περινοστοῦσιν αἱ μέγισται τῶν πόλεων κῆρες οὗτοι, τὰ ἴδια καὶ τὰ κοινὰ ὑπὸ φιλοπραγμοσύνης διέποντες, μᾶλλον δ’, εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἀνατρέποντες· οὓς ἐχρῆν ὥσπερ μεγάλην νόσον, λιμὸν ἢ λοιμὸν ἤ τι κακὸν ἄλλο θεήλατον, εὐχαῖς καὶ θυσίαις ἀποτρέπεσθαι· φθοραὶ γὰρ οὗτοι μεγάλαι τοῖς ἐντυχοῦσι. παρὸ καὶ Μωυσῆς τὸν ὄλεθρον αὐτῶν ᾄδει πρὸς τῆς ἰδίου συμμαχίας ἁλόντων καὶ ὥσπερ τρικυμίαις

80

ταῖς ἰδίαις δόξαις ἐγκαταποθέντων (Exod. 14, 27. 28). λέγωμεν τοίνυν ἑξῆς καὶ περὶ τῶν τούτοις μὲν ἐχθρῶν, παιδείαν δὲ καὶ ὀρθὸν λόγον ἐκτετιμηκότων, ὧν ἦσαν οἱ τῷ ἑτέρῳ τῶν γονέων προσκείμενοι, τῆς ἀρετῆς ἡμιτελεῖς χορευταί. οὗτοι τοίνυν καὶ νόμων, οὓς ὁ πατήρ, ὁ ὀρθὸς λόγος, ἔθηκεν, ἄριστοι φύλακες καὶ ἐθῶν πιστοὶ ταμίαι, ἅπερ ἡ παιδεία, μήτηρ αὐτῶν, εἰσηγήσατο.

81Baba olan doğru logos'tan bütün varlıkların babasını onurlandırmayı, anne olan terbiyeden de uzlaşmayla konulmuş ve herkesçe adil sayılan şeyleri hafife almamayı öğrenmişlerdir.

81

ἐδιδάχθησαν δὲ ὑπὸ μὲν ὀρθοῦ λόγου, πατρός, τὸν πατέρα τῶν ὅλων τιμᾶν, ὑπὸ δὲ παιδείας, τῆς μητρός, τῶν θέσει καὶ νομιζομένων παρὰ πᾶσιν εἶναι δικαίων μὴ ὀλιγωρεῖν.

82Nitekim alıştırmayla yetkinleşen Yakup aretēnin yarışlarını sonuna dek yarışırken, kulaklarını gözlerle, sözleri işlerle, ilerlemeyi de kusursuzlukla değiştirmek üzereydi. Cömert Tanrı onun zihnine göz vermek istedi ki daha önce kulakla aldığı şeyleri açıkça görsün; çünkü göz kulaktan daha güvenilirdir. O zaman kutsal sözler yankılandı: "Artık sana Yakup denmeyecek, adın İsrail olacak; çünkü Tanrı'yla güç yarıştırdın, insanlar arasında da güçlüsün" (Tekvin 32:28). Yakup öğrenmenin ve ilerlemenin, yani işitmeye bağlı kuvvetlerin adıdır; İsrail ise kusursuzluğun adıdır, çünkü bu ad Tanrı'yı görmeyi bildirir. Aretēler arasında gerçekten Var Olan'ı görmekten daha kusursuz ne olabilir? Bu iyiliği gören, Tanrı katında güç, insanlar arasında kuvvet bulmuş olarak her iki ebeveynin de saygın saydığı kişidir.

82

ἡνίκα γοῦν ὁ ἀσκητὴς Ἰακὼβ καὶ τοὺς ἀρετῆς ἄθλους διαθλῶν ἔμελλεν ἀκοὰς ὀφθαλμῶν ἀντιδιδόναι καὶ λόγους ἔργων καὶ προκοπὰς τελειότητος, τοῦ φιλοδώρου θεοῦ βουληθέντος αὐτοῦ τὴν διάνοιαν ἐνομματῶσαι, ἵνα ταῦτ’ ἐναργῶς ἴδῃ ἃ πρότερον ἀκοῇ παρελάμβανε—πιστοτέρα γὰρ ὄψις ὤτων—, ἐπήχησαν οἱ χρησμοί· „οὐ κληθήσεται τὸ ὄνομά σου Ἰακώβ, ἀλλ’ Ἰσραὴλ ἔσται σου τὸ ὄνομα, ὅτι ἴσχυσας μετὰ θεοῦ καὶ μετὰ ἀνθρώπων δυνατός“ (Gen. 32, 28). Ἰακὼβ μὲν οὖν μαθήσεως καὶ προκοπῆς ὄνομα, ἀκοῆς ἐξηρτημένων δυνάμεων, Ἰσραὴλ δὲ τελειότητος·

83

ὅρασιν γὰρ θεοῦ μηνύει τοὔνομα. τελειότερον δὲ τί ἂν εἴη τῶν ἐν ἀρεταῖς ἢ τὸ ὄντως ὂν ἰδεῖν; ὁ δὴ κατιδὼν τἀγαθὸν τοῦτο παρ’ ἀμφοτέροις ἀνωμολόγηται τοῖς γονεῦσιν εὐδόκιμος, ἰσχὺν μὲν τὴν ἐν θεῷ, δύναμιν δὲ τὴν παρὰ ἀνθρώποις εὑράμενος.

84Süleyman'ın Meselleri'nde de "Rab'bin ve insanların önünde güzel olanı gözetenler" (Süleyman'ın Meselleri 3:4) denmesi bence yerindedir; çünkü iyi ancak ikisi sayesinde tam olarak edinilir. Babanın kanunlarını korumayı ve annenin kurallarını reddetmemeyi öğrenmişsen, övünerek şunu söylemeye cesaret edeceksin: "Ben de babama itaatkâr bir oğul, annemin gözünde de sevilen biri oldum" (Süleyman'ın Meselleri 4:3). Ona şöyle derim: Oluşa sahip olanlar arasında kurulmuş kuralları toplumsal birlik özlemiyle, yaratılmamış olanın yasalarını da dindarlık aşkı ve şevkiyle koruduğuna göre, sevilmemen mümkün müydü?

84

εὖ μοι δοκεῖ καὶ ἐν Παροιμίαις εἰρῆσθαι „προνοούντων καλὰ ἐνώπιον κυρίου καὶ ἀνθρώπων“ (Prov. 3,4), ἐπειδὴ δι’ ἀμφοτέρων παντελὴς ἡ κτῆσις τἀγαθοῦ περιγίνεται· διδαχθεὶς γὰρ φυλάσσειν νόμους πατρὸς καὶ μὴ ἀπωθεῖσθαι θεσμοὺς μητρὸς θαρρήσεις ἐπισεμνυνόμενος εἰπεῖν· „υἱὸς γὰρ ἐγενόμην κἀγὼ πατρὶ ὑπήκοος καὶ ἀγαπώμενος ἐν προσώπῳ μητρός“ (Prov. 4, 3). ἀλλ’ οὐκ ἔμελλες, εἴποιμ’ ἂν αὐτῷ, στέργεσθαι φυλάττων μὲν τὰ παρὰ γενητοῖς καθεστῶτα νόμιμα διὰ πόθον κοινωνίας, φυλάττων δὲ καὶ τοὺς τοῦ ἀγενήτου θεσμοὺς δι’ εὐσεβείας ἔρωτα καὶ ζῆλον;

85Bu yüzden Tanrı'nın sözünü bildiren Musa da tapınaktaki kutsal eşyaların yapılışıyla her iki alandaki kusursuzluğu gösterecektir. Çünkü sandığı içten ve dıştan altınla kaplaması (Çıkış 25:10), başrahibe iki takım giysi vermesi (Çıkış 28:4), biri dışarıda kurbanlar için, öteki içeride buhur yakmak için iki sunak yapması (Çıkış 27:1; 30:1) gelişigüzel değildir; bu sembollerle her iki türdeki aretēleri göstermek ister.

85

τοιγάρτοι καὶ θεοπρόπος Μωυσῆς διὰ τῆς τῶν κατὰ τὸν νεὼν δημιουργίας ἱερῶν τὴν ἐν ἀμφοτέροις τελειότητα διαδείξει· οὐ γὰρ ἀπερισκέπτως ἡμῖν τὴν κιβωτὸν ἔνδοθέν τε καὶ ἔξωθεν χρυσῷ περιαμπίσχει (Exod. 25, 10), οὐδὲ στολὰς τῷ ἀρχιερεῖ διττὰς ἀναδίδωσιν (Exod. 28, 4), οὐδὲ βωμοὺς δύο, τὸν μὲν ἔξω πρὸς τὰ ἱερεῖα, τὸν δὲ πρὸς τὸ ἐπιθυμιᾶν ἔνδον δημιουργεῖ (Exod. 27,1. 30, 1), ἀλλὰ βουλόμενος διὰ συμβόλων τούτων τὰς καθ’ ἑκάτερον εἶδος ἀρετὰς παραστῆσαι.

86Çünkü bilgenin hem psykhēsindeki görünmez iç şeylerde hem dışarıda görünen şeylerde, her türlü altından değerli olan phronēsis ile süslenmiş olması gerekir. İnsani uğraşlardan çekilip yalnız Varolan'a hizmet ettiği zaman hakikatin alacasız giysisini giymelidir. Ölümlü hiçbir şey bu giysiye dokunmaz; çünkü ölmesi tabiatında olan hiçbir şeyden doğmayan ketenden yapılmıştır. Ama şehir hayatına geçtiği zaman içerideki giysiyi çıkarıp en alacalı ve görünüşü en hayranlık verici olan öteki giysiyi giymelidir; çünkü hayat çok yönlüdür ve dümeni tutacak kaptanın en çeşitli bilgeliğine ihtiyaç duyar.

86

τὸν γὰρ σοφὸν κἀν τοῖς κατὰ ψυχὴν ἔνδον ἀοράτοις κἀν τοῖς ἔξω περιφαινομένοις δεῖ τῇ παντὸς τιμιωτέρᾳ χρυσοῦ φρονήσει κεκοσμῆσθαι, καὶ ὁπότε μὲν τῶν ἀνθρωπείων σπουδασμάτων ὑποκεχώρηκε τὸ ὂν θεραπεύων μόνον, τὴν ἀποίκιλον ἀληθείας ἐνδύεσθαι στολήν, ἧς οὐδὲν ἐφάψεται θνητόν—καὶ γάρ ἐστι λινῆς ὕλης ἐξ οὐδενὸς τῶν πεφυκότων ἀποθνῄσκειν γεννωμένης—, ὁπότε δὲ μέτεισι πρὸς πολιτείαν, τὴν μὲν ἔνδον ἀποτίθεσθαι, ποικιλωτάτην δὲ καὶ ὀφθῆναι θαυμασιωτάτην ἑτέραν ἀναλαμβάνειν· πολύτροπος γὰρ ὢν ὁ βίος ποικιλωτάτου δεῖται τὴν σοφίαν τοῦ πηδαλιουχήσοντος κυβερνήτου.

87Bu kaptan, göze görünen sunakta, yani hayatta, deriye, ete, kana ve bedenle ilgili her şeye çok özen gösteriyor görünecektir; ta ki bedene ait şeyleri psykhēninkilerden sonra ikinci derecede iyi sayan sayısız insanın nefretini kazanmasın. İçerideki sunakta ise kansız, etsiz, cisimsiz, yalnız düşünceden doğan şeyleri kullanacaktır; bunlar buhura ve tütsülere benzer: onlar burunları, bunlar psykhēnin bütün alanını güzel kokuyla doldurur. Şunu da bilmek gerekir: tekhnēlerin tekhnē'si olan bilgelik farklı maddelerle değişiyor gibi görünür; ama keskin bakan, ousia'nın dışını saran kütleye kapılmayıp tekhnē'nin kendisinin bastığı damgayı seçebilen kimselere gerçek görünümünü değişmez olarak gösterir.

87

οὗτος κατὰ μὲν τὸν περιφανῆ βωμὸν ἢ βίον καὶ δορᾶς καὶ σαρκῶν καὶ αἵματος καὶ πάντων ὅσα περὶ σῶμα δόξει πολλὴν ποιεῖσθαι πρόνοιαν, ὡς μὴ μυρίοις ἀπέχθοιτο κρίνουσιν ἀγαθὰ μετὰ τὰ ψυχῆς δευτερείοις τετιμημένα τὰ περὶ σῶμα, κατὰ δὲ τὸν ἔνδον πᾶσιν ἀναίμοις, ἀσάρκοις, ἀσωμάτοις, τοῖς ἐκ λογισμοῦ μόνοις χρήσεται, ἃ λιβανωτῷ καὶ τοῖς ἐπιθυμιωμένοις ἀπεικάζεται· ὡς γὰρ ταῦτα ῥῖνας, ἐκεῖνα τὸν ψυχῆς

88

ἅπαντα χῶρον εὐωδίας ἀναπίμπλησι. χρὴ μέντοι μηδὲ τοῦτ’ ἀγνοεῖν, ὅτι ἡ σοφία τέχνη τεχνῶν οὖσα δοκεῖ μὲν ταῖς διαφόροις ὕλαις ἐναλλάττεσθαι, τὸ δ’ αὑτῆς ἀληθὲς εἶδος ἄτρεπτον ἐμφαίνει τοῖς ὀξυδορκοῦσι καὶ μὴ τῷ περικεχυμένῳ τῆς οὐσίας ὄγκῳ μεθελκομένοις, ἀλλὰ τὸν ἐνεσφραγισμένον ὑπὸ τῆς τέχνης αὐτῆς χαρακτῆρα διορῶσι.

89Heykeltıraş Phidias'ın da tunç, fildişi, altın ve başka çeşitli maddeler alıp heykeller yaptığı, hepsine bir ve aynı tekhnēyi bastığı söylenir; öyle ki yalnız işten anlayanlar değil, büsbütün bilgisiz olanlar bile yapılan eserlerden yapanı tanırmış.

89

τὸν ἀνδριαντοποιὸν Φειδίαν ἐκεῖνον καὶ χαλκὸν λαβόντα φασὶ καὶ ἐλέφαντα καὶ χρυσὸν καὶ ἄλλας διαφόρους ὕλας ἀνδριάντας ἀπεργάσασθαι καὶ ἐν ἅπασι τούτοις μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐνσημήνασθαι τέχνην, ὡς μὴ μόνον ἐπιστήμονας, ἀλλὰ καὶ λίαν ἰδιώτας τὸν δημιουργὸν ἀπὸ τῶν δημιουργηθέντων γνωρίσαι·

90Tabiat ikizlerde çoğu kez aynı damgayı kullanarak neredeyse hiç ayırt edilemeyen benzerlikler basar; tabiatın taklidi ve sureti olan kusursuz tekhnē de aynı biçimde farklı maddeler alınca hepsine aynı biçimi verir, aynı idea'yı basar; böylece yapılan eserler birbirine pek yakın, kardeş ve ikiz olur.

90

καθάπερ γὰρ ἐπὶ τῶν διδύμων ἡ φύσις χρησαμένη τῷ αὐτῷ πολλάκις χαρακτῆρι παρὰ μικρὸν ἀπαραλλάκτους ὁμοιότητας ἐτύπωσε, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ τελεία τέχνη, μίμημα καὶ ἀπεικόνισμα φύσεως οὖσα, ὅταν διαφόρους ὕλας παραλάβῃ, σχηματίζει καὶ ἐνσφραγίζεται τὴν αὐτὴν ἁπάσαις ἰδέαν, ὡς ταύτῃ μάλιστα συγγενῆ· καὶ ἀδελφὰ καὶ δίδυμα τὰ δημιουργηθέντα γενέσθαι.

91Bilgedeki kuvvet de aynı şeyi gösterecektir. Varolan'a ilişkin şeylerle uğraştığında dindarlık ve takva diye adlandırılır; gök ve oradaki şeylerle uğraştığında tabiat bilgisi; havayla, onun yılın büyük mevsimlerinde ve ayların, günlerin daha küçük devirlerinde dönüşüp değişmesiyle oluşan şeylerle uğraştığında gök olayları bilgisi; insanların huylarını düzeltmeye yönelik şeylerle uğraştığında ahlak. Ahlakın türleri de şunlardır: şehirle ilgili olan siyaset, evin yönetimiyle ilgili olan ev idaresi, şölen ve ziyafetlerle ilgili olan sofra adabı; bir de insanları yönetmekle ilgili kral bilgisi, emir ve yasaklarla ilgili kanun koyma bilgisi. Gerçekten çok ünlü ve çok adlı olan bilge bunların hepsini içine almıştır: dindarlığı, takvayı, tabiat bilgisini, gök olayları bilgisini, ahlakı, siyaseti, ev idaresini, kral bilgisini, kanun koyma bilgisini ve sayısız başka kuvveti; ve hepsinde tek ve aynı görünümle görülecektir.

91

ταὐτὸν οὖν καὶ ἡ ἐν τῷ σοφῷ δύναμις ἐπιδείξεται· πραγματευομένη γὰρ τὰ περὶ τοῦ ὄντος εὐσέβεια καὶ ὁσιότης ὀνομάζεται, τὰ δὲ περὶ οὐρανοῦ καὶ τῶν κατ’ αὐτὸν φυσιολογία, μετεωρολογικὴ δὲ τὰ περὶ τὸν ἀέρα καὶ ὅσα κατὰ τὰς τροπὰς αὐτοῦ καὶ μεταβολὰς ἔν τε ταῖς ὁλοσχερέσιν ἐτησίοις ὥραις καὶ ταῖς ἐν μέρει κατά τε μηνῶν καὶ ἡμερῶν περιόδους πέφυκε συνίστασθαι, ἠθικὴ δὲ τὰ πρὸς ἀνθρωπίνων ἐπανόρθωσιν ἠθῶν, ἧς ἰδέαι πολιτική τε ἡ περὶ πόλιν καὶ ἡ περὶ οἰκίας ἐπιμέλειαν οἰκονομική, συμποτική τε ἡ περὶ τὰ συμπόσια καὶ τὰς εὐωχίας, ἔτι δ’ αὖ ἡ μὲν περὶ ἀνθρώπων ἐπιστασίαν βασιλική, ἡ δὲ περὶ προστάξεις καὶ ἀπαγορεύσεις νομοθετική·

92

πάντα γὰρ ταῦτα ὁ πολύφημος ὡς ἀληθῶς καὶ πολυώνυμος σοφὸς κεχώρηκεν, εὐσέβειαν, ὁσιότητα, φυσιολογίαν, μετεωρολογίαν, ἠθοποιίαν, πολιτείαν, οἰκονομίαν, βασιλικήν, νομοθετικήν, ἄλλας μυρίας δυνάμεις, καὶ ἐν ἁπάσαις ἓν εἶδος καὶ ταὐτὸν ἔχων ὀφθήσεται.

93Çocuklardaki dört sınıfı ele aldıktan sonra, ana başlıkları böyle ayırmamızın en açık kanıtı olabilecek şeyi de gözden kaçırmayalım. Akılsızlıktan kabarıp şişen çocuğun ana babası onu şu sözlerle suçladı: "Bu oğlumuz" (Tesniye 21:20); böylece söz dinlemeyeni ve boyun eğmeyeni gösterdiler.

93

διειλεγμένοι δὲ περὶ τῶν ἐν τοῖς ἐκγόνοις τεττάρων τάξεων οὐκ ἂν οὐδὲ ἐκεῖνο παρίδοιμεν, ὃ γένοιτ’ ἂν τῆς διαιρέσεως καὶ τομῆς τῶν κεφαλαίων ἐναργεστάτη πίστις· τοῦ γὰρ μετεωρισθέντος καὶ φυσηθέντος ὑπ’ ἀνοίας παιδὸς οἱ γονεῖς τὸν τρόπον τοῦτον κατηγόρησαν εἰπόντες „ὁ υἱὸς ἡμῶν οὗτος“ (Deut. 21,20), δεικνύντες τὸν ἀπειθῆ καὶ ἀπαυχενίζοντα.

94"Bu" diye göstermeleriyle başka çocuklar da doğurduklarını belirtirler: kimisi birine, kimisi ikisine birden itaat eden çocuklar. Bunlar, örneği Ruben olan yetenekli düşüncelerdir; dinlemeyi ve öğrenmeyi sevenlerdir, Simon bunlardandır, çünkü bu ad "işitme" diye yorumlanır; Tanrı'ya sığınıp yalvaranlardır, bunlar Levililerin topluluğudur; şükran ilahisini yüksek sesle değil zihinle söyleyenlerdir, korobaşları Yahuda'dır; aretēyi emekle ve isteyerek edindikleri için ücretlere ve armağanlara layık görülenlerdir, İssakar gibi; Keldanilerin gök incelemesinden yaratılmamış olanın araştırılmasına göçenlerdir, İbrahim gibi; aretēyi kendi kulağıyla duyarak ve kendi kendine öğrenerek edinenlerdir, İshak gibi; cesaret ve güçle dolu, Tanrı'nın dostu olanlardır, en kusursuz Musa gibi.

94

διὰ γὰρ τῆς δείξεως τῆς „οὗτος“ ἐμφαίνουσιν ὅτι καὶ ἑτέρους ἐγέννησαν, τοὺς μὲν τῷ ἑτέρῳ, τοὺς δ’ ἀμφοτέροις καταπειθεῖς, λογισμοὺς εὐφυεῖς, ὧν παράδειγμα Ῥουβήν· φιληκόους καὶ φιλομαθεῖς ἑτέρους, ὧν ἐστι Συμεών, ἀκοὴ γὰρ οὗτος ἑρμηνεύεται· πρόσφυγας καὶ ἱκέτας θεοῦ, Λευιτῶν ὁ θίασος οὗτος· τὸν εὐχαριστητικὸν ὕμνον ᾄδοντας οὐ γεγωνῷ φωνῇ μᾶλλον ἢ διανοίᾳ, ὧν ἔξαρχος Ἰούδας· διὰ τὴν μετὰ πόνων ἀρετῆς κτῆσιν ἑκούσιον μισθῶν καὶ δωρεῶν ἀξιωθέντας, ὥσπερ Ἰσσάχαρ· μετανάστας ἀπὸ τῆς Χαλδαϊκῆς μετεωρολογικῆς θεωρίας γεγονότας εἰς τὴν περὶ τοῦ ἀγενήτου σκέψιν, ὡς Ἀβραάμ· αὐτήκοον καὶ αὐτομαθῆ κτησαμένους ἀρετήν, ὥσπερ Ἰσαάκ· λήματος καὶ ἰσχύος πλήρεις καὶ φίλους τῷ θεῷ, καθάπερ Μωυσῆν τὸν τελειότατον.

95Bu yüzden kutsal söz, söz dinlemeyeni, kışkırtanı ve katkı getireni taşlamayı adil sayar. Katkı getiren, hataları hatalara, büyükleri küçüklere, yenileri eskilere, isteyerek işlenenleri istemeden işlenenlere katıp birleştirendir; akılsızlık içkisinden bol ve saf olarak içtiği için şarapla tutuşmuş gibi bütün hayatı boyunca dinmek bilmeyen bir sarhoşlukla kendinden geçip taşkınlık edendir. Çünkü o, hem baba olan doğru logos'un buyruklarını hem anne olan terbiyenin kanuna uygun yönergelerini ortadan kaldırmıştır. Ana babasının gözünde saygın olan kardeşleri iyiliğin ve güzelliğin örneği olarak önünde dururken onların aretēsini taklit etmemiş, tersine bunun da ötesine geçmeye kalkmıştır: bedeni tanrılaştırmış, Mısırlıların en çok onurlandırdığı kibri tanrılaştırmıştır. Bu kibrin sembolü altın boğanın yapılmasıdır. Aklını yitirmişler onun çevresinde koro kurup şarkı söyler, ezgi başlatırlar; ama bayramlarda ve şölenlerde söylenen en tatlı sarhoş ve cümbüş ezgisini değil, sarhoşlar gibi psykhēnin gerginliğini gevşetip bozmuş olarak, kendileri için ölüye yakılır gibi gerçek bir ağıt yakarlar.

95

εἰκότως οὖν τὸν ἀπειθῆ καὶ ἐρεθιστὴν καὶ συμβολὰς εἰσφέροντα, τουτέστι συμβάλλοντα καὶ συνάπτοντα ἁμαρτήματα ἁμαρτήμασι, μεγάλα μικροῖς, νέα παλαιοῖς, ἑκούσια ἀκουσίοις, καὶ ὥσπερ ὑπ’ οἴνου φλεγόμενον ἄληκτον καὶ ἀνεπίσχετον μέθην τοῦ βίου παντὸς καταμεθύοντα καὶ παροινοῦντα διὰ τὸ τοῦ τῆς ἀφροσύνης πόματος ἀκράτου καὶ πολλοῦ σπάσαι καταλεύειν ὁ ἱερὸς λόγος δικαιοῖ, ὅτι καὶ τὰς ὀρθοῦ λόγου προστάξεις τοῦ πατρὸς καὶ τὰς παιδείας τῆς μητρὸς νομίμους ὑφηγήσεις ἀνεῖλε καὶ παράδειγμα ἔχων τὸ καλοκἀγαθίας, τοὺς τοῖς γονεῦσιν εὐδοκίμους ἀδελφούς, τὴν τούτων ἀρετὴν οὐκ ἐμιμήσατο, τοὐναντίον δὲ καὶ προσεπιβαίνειν ἠξίωσεν, ὡς θεοπλαστεῖν μὲν τὸ σῶμα, θεοπλαστεῖν δὲ τὸν παρ’ Αἰγυπτίοις μάλιστα τιμώμενον τῦφον, οὗ σύμβολον ἡ τοῦ χρυσοῦ ταύρου κατασκευή, περὶ ὃν χοροὺς ἱστάντες οἱ φρενοβλαβεῖς ᾄδουσι καὶ ἐξάρχουσιν, οὐ παροίνιον καὶ κωμαστικὸν οἷα ἐν ἑορταῖς καὶ θαλίαις ἥδιστον μέλος, ἀλλὰ τὸν ὡς ἐπὶ τεθνεῶσιν ἀληθῆ θρῆνον αὑτοῖς, ὥσπερ ἔξοινοι καὶ τῆς ψυχῆς τὸν τόνον ὑπεκλύσαντές τε καὶ φθείραντες·

96Çünkü şöyle denir: "Yeşu bağıran halkın sesini duyunca Musa'ya, 'Ordugâhta savaş sesi var' dedi. Musa da şöyle dedi: 'Bu, güçle türkü başlatanların sesi değil, bozgun türküsü başlatanların sesi de değil; ben şarap türküsü başlatanların sesini duyuyorum.' Ordugâha yaklaşınca buzağıyı ve koroları gördü" (Çıkış 32:17–19). Bu sözlerle ima edilenleri elimizden geldiğince açıklayalım. İçimizdeki şeyler bazen dingindir, bazen de deyim yerindeyse yersiz atılışlara ve bağırışlara kapılır. Bunların sükûneti derin bir barıştır, tersi ise ateşkes bilmeyen bir savaştır.

96

λέγεται γὰρ ὅτι „ἀκούσας Ἰησοῦς ⟨τῆς φωνῆς⟩ τοῦ λαοῦ κεκραγότων εἶπε πρὸς Μωυσῆν· φωνὴ πολέμου ἐν τῇ παρεμβολῇ. καὶ λέγει· οὐκ ἔστι φωνὴ ἐξαρχόντων κατ’ ἰσχὺν οὐδὲ φωνὴ ἐξαρχόντων τροπῆς, ἀλλὰ φωνὴν ἐξαρχόντων οἴνου ἐγὼ ἀκούω. καὶ ἡνίκα ἤγγιζε τῇ παρεμβολῇ, ὁρᾷ τὸν μόσχον καὶ τοὺς χορούς“ (Exod. 32, 17—19). ἃ δὲ διὰ τούτων αἰνίττεται,

97

παραστήσωμεν, ὡς ἂν οἷοί τε ὦμεν· τὰ περὶ ἡμᾶς τοτὲ μὲν ἠρεμεῖ, τοτὲ δὲ ὁρμαῖς καὶ ἐκβοήσεσιν ἀκαίροις ὡσανεὶ χρῆται· καὶ ἔστιν ἡ μὲν ἡσυχία τούτων εἰρήνη βαθεῖα, τὰ δὲ ἐναντία πόλεμος ἄσπονδος.

98Bunu yaşayan en yalansız tanıktır: bağıran halkın sesini duyunca, şeyleri inceleyen ve gözetene, "Ordugâhta savaş sesi var" der. Çünkü içimizdeki akılsız atılışlar kıpırdamayıp bağırmadıkça nous daha sağlam yerleşmiş dururdu; ama onlar duyguları çağırıp ayaklandırarak psykhēnin alanını çok sesli ve gürültülü yapmaya başlayınca bir iç kargaşa doğurdular.

98

μάρτυς δ’ ὁ πεπονθὼς ἀψευδέστατος· ἀκούσας γὰρ τῆς φωνῆς τοῦ λαοῦ κεκραγότων λέγει πρὸς τὸν σκεπτικὸν καὶ ἐπίσκοπον τῶν πραγμάτων· „φωνὴ πολέμου ἐν τῇ παρεμβολῇ.“ ἕως μὲν γὰρ οὐκ ἐκινοῦντο καὶ ἐκεκράγεσαν ἐν ἡμῖν αἱ ἄλογοι ὁρμαί, σταθερώτερον ὁ νοῦς ἵδρυτο· ἐπειδὴ δὲ ἤρξαντο πολύφωνον καὶ πολύηχον ἀπεργάζεσθαι τὸ ψυχῆς χωρίον τὰ πάθη συγκαλοῦσαι καὶ ἀνεγείρουσαι, στάσιν ἐμφύλιον ἐγέννησαν.

99Savaşın ordugâhta olması da tabiata pek uygundur. Çünkü kavgalar, çarpışmalar, çekişmeler, bitmez tükenmez savaşın bütün işleri, Musa'nın alegoriyle ordugâh dediği bedenle birlikte sürülen hayattan başka nerede olur? Nous, Tanrı'nın ilhamına kapılıp Varolan'ın yanına vardığında ve cisimsiz idea'ları seyrettiğinde bu hayatı bırakıp gitmeyi âdet edinmiştir. Çünkü şöyle der: "Musa kendi çadırını alıp ordugâhın dışına kurdu"; hem de yakına değil, en uzağa, "ordugâhtan uzağa" (Çıkış 33:7). Bununla bilgenin, savaştan barışa, ölümlü ve karmakarışık ordugâhtan akıl sahibi ve mesut psykhēlerin savaş bilmeyen, barışçı, ilahî hayatına göçen bir yabancı ve göçmen olduğunu ima eder.

99

ἐν δὲ τῷ στρατοπέδῳ ὁ πόλεμος, φυσικώτατα· ποῦ γὰρ ἀλλαχόθι ἔριδες, μάχαι, φιλονεικίαι, πάνθ’ ὅσα ἔργα ἀκαθαιρέτου πολέμου, πλὴν ἐν τῷ μετὰ σώματος βίῳ, ὃν ἀλληγορῶν καλεῖ στρατόπεδον; τοῦτον εἴωθεν ἀπολιπεῖν ὁ νοῦς, ὅταν θεοφορηθεὶς πρὸς αὐτῷ τῷ ὄντι γένηται καταθεώμενος τὰς ἀσωμάτους ἰδέας· „λαβὼν“

100

γάρ φησι „Μωυσῆς τὴν ἑαυτοῦ σκηνὴν ἔπηξεν ἔξω τῆς παρεμβολῆς“, καὶ οὐ πλησίον, ἀλλὰ πορρωτάτω καὶ „μακρὰν ἀπὸ τῆς παρεμβολῆς“ (Exod. 33, 7). αἰνίττεται δὲ διὰ τούτων, ὅτι ὁ σοφὸς μέτοικος καὶ μετανάστης ἐστὶν ἀπὸ πολέμου πρὸς εἰρήνην καὶ ἀπὸ τοῦ θνητοῦ καὶ πεφυρμένου στρατοπέδου πρὸς τὸν ἀπόλεμον καὶ εἰρηναῖον λογικῶν καὶ εὐδαιμόνων ψυχῶν βίον θεῖον.

101Başka bir yerde de şöyle der: "Şehirden çıkınca ellerimi Rab'be açacağım ve sesler kesilecek" (Çıkış 9:29). Konuşanın insan, yani psykhē ile bedenin dokuması, örgüsü, karışımı ya da bu bileşik canlıya ne denmesi gerekiyorsa o olduğunu sanma; konuşan, en katıksız ve en arı nous'tur. Bu nous bedenin ve ölümlü hayatın şehrinde kuşatılmışken büzülür, sıkışır ve zindana kapatılmış gibi özgür bir hava bile soluyamadığını açıkça itiraf eder. Ama bu şehirden çıkınca, tutsakların ayakları ve elleri çözülür gibi kavrayışları ve düşünceleri çözülür; serbest ve özgürleşmiş etkinliklerle iş görür, öyle ki duyguların buyrukları hemen susturulur.

101

λέγει δὲ καὶ ἑτέρωθι ὅτι „ἐπειδὰν ἐξέλθω τὴν πόλιν, ἐκπετάσω τὰς χεῖρας πρὸς τὸν κύριον, καὶ αἱ φωναὶ παύσονται“ (Exod. 9, 29). μὴ νομίσῃς δὲ τὸν διαλεγόμενον ἄνθρωπον εἶναι, τὸ ψυχῆς καὶ σώματος ὕφασμα ἢ πλέγμα ἢ κρᾶμα ἢ ὅ τι ποτὲ χρὴ καλεῖν τουτὶ τὸ σύνθετον ζῷον, ἀλλὰ νοῦν εἱλικρινέστατον καὶ καθαρώτατον, ὃς ἐν μὲν τῇ πόλει τοῦ σώματος καὶ τοῦ θνητοῦ βίου περιεχόμενος ἔσταλται καὶ συνείληπται καὶ ὥσπερ ἐν δεσμωτηρίῳ καθειργμένος μηδὲ ἐλευθέρου δύνασθαι σπᾶν ἀέρος ἄντικρυς ὁμολογεῖ, ἐπειδὰν δὲ ἐξέλθῃ τὴν πόλιν ταύτην, καθάπερ πόδας καὶ χεῖρας οἱ δεσμῶται τὰς ἐννοίας αὐτὸς καὶ διανοήσεις λυθεὶς ἀφέτοις καὶ ἀπελευθεριαζούσαις χρήσεται ταῖς ἐνεργείαις, ὡς τὰς ἐπικελεύσεις τῶν παθῶν εὐθὺς ἐπισχεθῆναι.

102Hazzın, sevdiği şeyleri buyururken kullandığı bağırışlar yüksek değil midir? Hizmet etmeyenlere ağır tehditler savuran arzunun sesi bitip tükenmez değil midir? Ötekilerin her birinin sesi de gürültülü ve yüksek değil midir?

102

ἢ οὐχ ἡδονῆς μὲν ἀνατεταμέναι αἱ ἐκβοήσεις, δι’ ὧν τὰ ἑαυτῇ φίλα εἴωθε προστάττειν, ἐπιθυμίας δὲ ἄρρηκτος ἡ φωνὴ χαλεπὰς ἀπειλὰς κατὰ τῶν μὴ ὑπηρετούντων ἀπειλούσης, καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου πολύηχος καὶ μεγαλόφωνός τις ἡ γῆρυς;

103Ama duyguların her biri, ozanların dediği gibi on bin ağız ve on bin dille gürültü koparsa bile, artık göç etmiş ve onlarla aynı şehirde oturmamaya karar vermiş olan kusursuz insanın kulaklarını şaşırtamaz.

103

ἀλλὰ γὰρ οὐδ’ εἰ μυρίοις στόμασι καὶ γλώτταις ἕκαστον τῶν παθῶν τῷ κατὰ τοὺς ποιητὰς λεγομένῳ χρήσαιτο ὁμάδῳ, τὰς τοῦ τελείου δύναιτ’ ἂν ἀκοὰς συγχέαι μετεληλυθότος ἤδη καὶ τὴν αὐτὴν ἐκείνοις πόλιν μηκέτ’ οἰκεῖν ἐγνωκότος.

104Bunu yaşayan, barışın dostu olan sükûnet çok uzaklara sürüldüğü için bedensel ordugâhtaki bütün seslerin savaş sesi olduğunu söyleyince, kutsal söz de onu onaylar. Çünkü savaş sesi olmadığını söylemez; bazılarının sandığı gibi galiplerin ya da yenilenlerin sesi olmadığını, şarapla ağırlaşmış ve ezilmiş kimselerin sesi olduğunu söyler. "Güçle türkü başlatanların sesi değil" sözü, "savaşta üstün gelenlerin sesi değil" demektir; çünkü güç üstün gelmenin sebebidir. Nitekim bilge İbrahim'i de dokuz kralı, yani tabiata aykırı hareket eden dört duyguyu ve beş his kuvvetini yıktıktan sonra şükran ilahisini başlatırken ve şöyle derken gösterir: "Göğü ve yeri yaratan yüce Tanrı'ya elimi kaldırırım ki, senin bütün mallarından ne bir iplik ne de bir çarık bağı alırım" (Tekvin 14:22–23).

104

φαμένου δὴ τοῦ πεπονθότος, ὅτι ἐν τῷ σωματικῷ στρατοπέδῳ τὰς τοῦ πολέμου φωνὰς εἶναι πάσας συμβέβηκε τῆς εἰρήνῃ φίλης ἡσυχίας μακρὰν ἀπεληλαμένης, ὁ ἱερὸς συναινεῖ λόγος· οὐ γὰρ λέγει μὴ εἶναι πολέμου φωνήν, ἀλλὰ μὴ τοιαύτην, ὁποίαν ἔνιοι νομίζουσιν ἢ νενικηκότων ἢ κεκρατημένων, ἀλλ’ ἥτις ἂν γένοιτο βεβαρημένων καὶ πεπιεσμένων οἴνῳ· τὸ γὰρ „οὐκ ἔστι φωνὴ ἐξαρχόντων κατ’ ἰσχὺν“

105

ἴσον ἐστὶ τῷ περιγεγενημένων τῷ πολέμῳ· ἰσχὺς γὰρ τοῦ κρατεῖν αἴτιον. οὕτως τὸν σοφὸν Ἀβραὰμ μετὰ τὴν τῶν ἐννέα καθαίρεσιν βασιλέων, παθῶν μὲν τεττάρων, πέντε δὲ αἰσθητικῶν δυνάμεων, αἳ παρὰ φύσιν ἐκινοῦντο, εἰσάγει τὸν εὐχαριστητικὸν ὕμνον ἐξάρχοντα καὶ φάσκοντα ταυτί· „ἐκτενῶ τὴν χεῖρά μου πρὸς τὸν θεὸν τὸν ὕψιστον, ὃς ἔκτισε τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, εἰ ἀπὸ σπαρτίου ἕως σφαιρωτῆρος ὑποδήματος λήψομαι ἀπὸ πάντων τῶν σῶν“ (Gen. 14,22.23).

106Bence bununla meydana gelen her şeyi, göğü, yeri, suyu, havayı, canlıları ve bitkileri kasteder. Çünkü psykhēsinin etkinliklerini Tanrı'ya yöneltmiş ve yararı yalnız ondan bekleyen kişi bunların her birine haklı olarak şöyle diyebilir: Seninkilerden hiçbir şeyi, hiçbirinden almayacağım: ne güneşten gündüzü, ne aydan ve öteki yıldızlardan geceki ışığı, ne havadan ve bulutlardan yağmurları, ne sudan ve topraktan içecekleri ve yiyecekleri, ne gözlerden görmeyi, ne kulaklardan işitmeyi, ne burun deliklerinden kokuları, ne ağızdaki tat duyusundan tatmayı, ne dilden konuşmayı, ne ellerden vermeyi ve almayı, ne ayaklardan gidip gelmeyi, ne ciğerden solumayı, ne karaciğerden sindirmeyi, ne öteki iç organlardan her birine özgü işleri, ne ağaçlardan ve ekinlerden yıllık ürünleri. Her şeyi, lütufkâr kuvvetlerini her yana uzatıp bunlar aracılığıyla yarar sağlayan tek bilgeden alacağım.

106

δείκνυσι δ’, ὥς γ’ ἐμοὶ δοκεῖ, τὸ γεγονὸς πᾶν, οὐρανόν, γῆν, ὕδωρ, πνεῦμα, ζῷα ὁμοῦ καὶ φυτά· ἑκάστῳ γὰρ αὐτῶν ὁ τὰς τῆς ψυχῆς ἐνεργείας πρὸς θεὸν τείνας καὶ παρ’ αὐτοῦ μόνου τὰς ὠφελείας ἐπελπίζων δεόντως ἂν εἴποι· ⟨παρ’⟩ οὐδενὸς λήψομαι τῶν σῶν, οὐ παρ’ ἡλίου τὸ μεθημερινόν, οὐ παρὰ σελήνης καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων τὸ νυκτὶ φέγγος, οὐ παρὰ ἀέρος καὶ νεφελῶν ὑετούς, οὐ παρὰ ὕδατος καὶ γῆς ποτὰ καὶ σιτία, οὐ παρὰ ὀφθαλμῶν τὸ ὁρᾶν, οὐ τὸ ἀκούειν παρὰ ὤτων, οὐ παρὰ μυκτήρων ὀσμάς, οὐ παρ’ ἐνστομίου χυλοῦ τὸ γεύεσθαι, οὐ παρὰ γλώττης τὸ λέγειν, οὐ παρὰ χειρῶν τὸ διδόναι καὶ λαμβάνειν, οὐ τὸ προσέρχεσθαι καὶ ἐξαναχωρεῖν παρὰ ποδῶν, οὐκ ἀναπνοὴν παρὰ πνεύμονος, οὐ πέψιν παρ’ ἥπατος, οὐ παρὰ τῶν ἄλλων σπλάγχνων τὰς καθ’ ἕκαστον οἰκείους ἐνεργείας, οὐ παρὰ δένδρων καὶ σπαρτῶν τοὺς ἐτησίους καρπούς, ἀλλὰ πάντα παρὰ τοῦ μόνου σοφοῦ τὰς αὑτοῦ χαριστηρίους δυνάμεις πάντῃ τείναντος καὶ διὰ τούτων ὠφελοῦντος.

107Varolan'ı görebilen kişi sebebi bildiği için, onun sebep olduğu şeyleri ondan sonra ikinci derecede onurlandırmış, onlara düşeni dalkavukluk etmeden kabul etmiştir. Bu kabul de pek adildir: Sizden hiçbir şey almayacağım; her şeyin sahibi olan Tanrı'dan alacağım, ama belki sizin aracılığınızla; çünkü siz onun ölümsüz lütuflarına hizmet edecek araçlar olarak yaratıldınız.

107

ὁ μὲν οὖν τοῦ ὄντος ὁρατικὸς τὸν αἴτιον ἐπιστάμενος τὰ ὧν ἐστιν αἴτιος δεύτερα μετ’ ἐκεῖνον τετίμηκεν ὁμολογῶν ἀκολακεύτως τὰ προσόντα αὐτοῖς. ἡ δὲ ὁμολογία δικαιοτάτη· παρ’ ὑμῶν μὲν οὐδέν, παρὰ δὲ τοῦ θεοῦ λήψομαι, οὗ κτήματα τὰ πάντα, δι’ ὑμῶν δὲ ἴσως· ὄργανα γὰρ ὑπηρετήσοντα ταῖς ἀθανάτοις αὐτοῦ χάρισι γεγένησθε.

108Düşüncesiz kişi ise, Varolan'ın yalnız onunla kavranabildiği zihni kör olduğu için onu hiçbir şekilde görmemiş; kozmostaki cisimleri kendi hisleriyle görmüş ve onları meydana gelen her şeyin sebebi sanmıştır.

108

ὁ δὲ ἀπερίσκεπτος διάνοιαν τυφλωθείς, ᾗ τὸ ὂν μόνῃ καταληπτόν ἐστιν, αὐτὸ μὲν οὐδαμῇ οὐδαμῶς εἶδε, τὰ δὲ ἐν κόσμῳ σώματα αἰσθήσεσι ταῖς ἑαυτοῦ, ἃ δὴ πάντων ἐνόμισε γινομένων αἴτια.

109Bu yüzden tanrı yapmaya başlayınca, çeşitli maddelerden ustalıkla işlenmiş heykellerle, tahta putlarla ve sayısız başka tasvirle dünyayı doldurmuş; kanun koyucunun kendi devletinin sınırları dışına sürdüğü ressamlara ve heykeltıraşlara özel ve kamusal olarak büyük ödüller ve aşırı onurlar oylamış; beklediğinin tam tersini, takva yerine dinsizliği meydana getirmiştir. Çünkü çok tanrıcılık akılsızların psykhēlerinde tanrısızlık doğurur; ölümlü şeyleri tanrılaştıranlar Tanrı'nın onurunu hiçe sayarlar. Bunlar güneşin, ayın, isteseler bütün toprağın ve bütün suyun suretlerini biçimlendirmekle yetinmemiş, artık akılsız hayvanlara ve bitkilere bile ölümsüzlere ait onurdan pay vermişlerdir. Bunları kınayan kişi ise zafer ilahisini başlatan olarak gösterilmiştir.

109

παρὸ καὶ θεοπλαστεῖν ἀρξάμενος ἀγαλμάτων καὶ ξοάνων καὶ ἄλλων μυρίων ἀφιδρυμάτων ὕλαις διαφόροις τετεχνιτευμένων κατέπλησε τὴν οἰκουμένην, γραφεῦσι καὶ πλάσταις, οὓς ὑπερορίους ὁ νομοθέτης τῆς κατ’ αὐτὸν πολιτείας ἤλασεν, ἆθλά τε μεγάλα καὶ τιμὰς ὑπερβαλλούσας ἰδίᾳ τε καὶ κοινῇ ψηφισάμενος, ⟨καὶ⟩ κατειργάσατο τοὐναντίον οὗ προσεδόκησεν, ἀντὶ ὁσιότητος ἀσέβειαν·

110

τὸ γὰρ πολύθεον ἐν ταῖς τῶν ἀφρόνων ψυχαῖς ἀθεότητα ⟨κατασκευάζει⟩, καὶ θεοῦ τιμῆς ἀλογοῦσιν οἱ τὰ θνητὰ θειώσαντες· οἷς οὐκ ἐξήρκεσεν ἡλίου καὶ σελήνης, εἰ δὲ ἐβούλοντο, καὶ γῆς ἁπάσης καὶ παντὸς ὕδατος εἰκόνας διαπλάσασθαι, ἀλλ’ ἤδη καὶ ἀλόγοις ζῴοις καὶ φυτοῖς τῆς τῶν ἀφθάρτων τιμῆς μετέδοσαν. ὁ δὴ τούτοις ἐπιτιμῶν τὸν ἐπινίκιον ὕμνον ἐξάρχων ἐδείχθη.

111Musa da aynı şekilde davranır. Mısır kralının, yani kibirli nous'un, altı yüz arabasıyla birlikte dinsizliğine yaraşır cezayı çektiğini, riyazet ehlinin ise tersine düşman saldırılarından kaçıp beklenmedik biçimde büsbütün kurtulduğunu görünce, adil ve hakiki hakem olan Tanrı'yı, başa gelenlere en yakışan, en uygun ilahileri başlatarak över. O altı yüz araba (Çık. 14:7), alet olan bedenin altı hareketidir; bunlar üzerlerine binmiş komutanlara (Çık. 15:4) göre düzenlenmiştir. Bu komutanlar, oluşa tabi hiçbir şey tabiatça sabit durmadığı hâlde, her şey hakkında sanki sağlam kurulmuş ve hiçbir değişikliğe uğramayan şeylermiş gibi hüküm vermek gerektiğini sanırlar. Musa'nın ilahisi şudur: “Atı ve biniciyi denize attı” (Çık. 15:1). Yani Tanrı, dört ayaklı ve dizgin tanımayan hâlin akılsız atılışları üzerinde giden nous'u yok ederek görebilen psykhē'nin yardımcısı ve kalkanı oldu, ona tam bir kurtuluş bağışladı.

111

καὶ Μωυσῆς μέντοι κατὰ ταῦτα, ἐπειδὰν ἴδῃ τὸν βασιλέα τῆς Αἰγύπτου, τὸν ὑπέραυχον νοῦν, σὺν τοῖς ἑξακοσίοις ἅρμασι (Exod. 14, 7), ταῖς τοῦ ὀργανικοῦ σώματος ἓξ κινήσεσιν ἡρμοσμέναις τοῖς ἐπιβεβηκόσι τριστάταις (Exod. 15, 4), οἳ μηδενὸς τῶν κατὰ γένεσιν πεφυκότος ἑστάναι περὶ πάντων οἴονται δεῖν ὡς ἂν παγίως ἱδρυμένων καὶ μηδεμίαν δεχομένων μεταβολὴν ἀποφαίνεσθαι, δίκην ἀξίαν τῆς ἀσεβείας ὑποσχόντα καὶ τὸν ἀσκητικὸν ἔμπαλιν τὰς ἐπιδρομὰς τῶν πολεμίων ἐκφυγόντα καὶ ἀνὰ κράτος ἀπροσδοκήτως διασωθέντα, τὸν δίκαιον καὶ ἀληθῆ βραβευτὴν ὑμνεῖ θεὸν τὰ πρεπωδέστατα καὶ οἰκειότατα ταῖς συντυχίαις ἐξάρχων ᾄσματα, διότι „ἵππον καὶ ἀναβάτην ῥίψας εἰς θάλασσαν“ (Exod. 15, 1), τὸν ἐποχούμενον νοῦν ταῖς τοῦ τετράποδος καὶ ἀφηνιαστοῦ πάθους ἀλόγοις ὁρμαῖς ἀφανίσας, βοηθὸς καὶ ὑπερασπιστὴς ἐγένετο τῆς ὁρατικῆς ψυχῆς, ὡς χαρίσασθαι παντελῆ σωτηρίαν αὐτῇ.

112Aynı Musa kuyunun başında da ilahi başlatır; bu kez yalnız duyguların yıkılması için değil, mülklerin en güzelini, bilgeliği, rakipsiz bir güçle elde etmeyi başardığı için de. Bilgeliği kuyuya benzetir: Çünkü bilgelik derindir, yüzeyde değildir; susamış psykhē'lere erdem ve soyluluğun tatlı suyunu verir, hem en gerekli hem en hoş içeceği.

112

ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τοῦ φρέατος ἐξάρχει, οὐκέτι μόνον ἐπὶ καθαιρέσει τῶν παθῶν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῷ τὸ κάλλιστον κτημάτων, σοφίαν, ἀνανταγώνιστον ἰσχῦσαι λαβεῖν, ἣν ἀπεικάζει φρέατι· βαθεῖα γὰρ καὶ οὐκ ἐπιπόλαιος, γλυκὺ ἀναδιδοῦσα νᾶμα καλοκἀγαθίας διψώσαις ψυχαῖς, ἀναγκαιότατον ὁμοῦ καὶ ἥδιστον ποτόν·

113Bu kuyuyu kazmak, terbiyeden nasibi olmayan sıradan hiç kimseye bırakılmamıştır, yalnız krallara bırakılmıştır. Nitekim şöyle der: “Onu krallar kazdı” (Say. 21:16–18). Çünkü bilgeliği araştırıp ortaya çıkarmak büyük önderlerin işidir; karayı ve denizi silahla boyunduruk altına almış olanların değil, psykhē'nin güçleriyle onun çok biçimli, karmakarışık ve savrulup duran kalabalığını yenmiş olanların. Bunların öğrencileri ve yakınları da şöyle diyenlerdir: “Kulların, yanımızdaki savaşçı adamların toplamını aldılar; içlerinden bir tek kişi bile eksik değil. Armağanı Rab'be getirdik, her adam bulduğunu” (Say. 31:49–50).

113

ἰδιώτῃ δὲ οὐδενὶ παιδείας ἐφεῖται τοῦτο τὸ φρέαρ ὀρύττειν, μόνοις δὲ βασιλεῦσιν, ᾗ φησιν· „ἐλατόμησαν αὐτὸ βασιλεῖς“ (Num. 21, 16—18)· μεγάλων γὰρ ἡγεμόνων ἀναζητῆσαι καὶ κατεργάσασθαι σοφίαν, οὐχὶ τῶν ὅπλοις γῆν καὶ θάλατταν ὑπηγμένων, ἀλλὰ τῶν ψυχῆς δυνάμεσι τὸν πολύτροπον αὐτῆς

114

καὶ μιγάδα καὶ πεφορημένον ὄχλον κατηγωνισμένων. τούτων φοιτητὰς καὶ γνωρίμους εἶναι συμβέβηκε τοὺς λέγοντας· „οἱ παῖδές σου εἰλήφασι τὸ κεφάλαιον τῶν ἀνδρῶν τῶν πολεμιστῶν τῶν μεθ’ ἡμῶν, οὐ διαπεφώνηκεν ἀπ’ αὐτῶν οὐδὲ εἷς· προσαγηόχαμεν τὸ δῶρον κυρίῳ ἀνήρ, ὃ εὗρεν“ (Num. 31, 49. 50)·

115Çünkü bunlar da yetkin ve önderliğe yaraşır güçlere özlem duyarak yine bir zafer ilahisi başlatıyor görünürler. Cesarete dair ilkelerin en büyük sayısını bir araya getiren toplamı aldıklarını söylerler. Bu ilkeler tabiatça savaşçıdır ve karşılarında saf tutmuş iki bölüğe karşı dururlar: Birinin başında iyileşmesi güç korkaklık, ötekinin başında savaş çılgını pervasızlık vardır; ikisinin de sağlam bir yargıdan payı yoktur.

115

ἐοίκασι γὰρ καὶ οὗτοι πάλιν ἐπινίκιον ᾆσμα ἐξάρχειν τελείων καὶ ἡγεμονικῶν δυνάμεων ἐφιέμενοι— τὸν γὰρ συντιθέντα τὸ κεφάλαιον καὶ πλεῖστον ἀριθμὸν τῶν κατ’ ἀνδρείαν λόγων φασὶ λαβεῖν —, οὓς ἐκ φύσεως εἶναι πολεμικοὺς συμβέβηκε δυσὶν ἀντιτεταγμένους τέλεσιν, ἑνὶ μὲν οὗ ἡ δυσθεράπευτος ἀφηγεῖται δειλία, ἑτέρῳ δὲ οὗ ἡ ἀρειμάνιος θρασύτης· ἀμφότεραι δὲ γνώμης ἀγαθῆς ἀμέτοχοι.

116Hiçbirinin “eksik düşmediğinin”, yani uyumdan ayrılmadığının söylenmesi, cesarete bütünüyle ve eksiksiz katılmak bakımından pek güzeldir. Lir de, her müzik aleti de, tek bir ses bile uymasa akortsuzdur; tek bir vuruşla hep birlikte çınlayıp aynı uyumu meydana getirdiklerinde ise akortludur. Psykhē'nin aleti de aynı şekilde, ya pervasızlıkla aşırı gerilip en tize zorlandığında ya da korkaklıkla ölçüden fazla gevşeyip en peste düştüğünde uyumsuzdur; cesaretin ve bütün aretē'nin bütün perdeleri birbirine karışıp tek bir ahenkli ezgi doğurduğunda ise uyumludur.

116

παγκάλως δ’ εἴρηται τὸ μηδένα διαπεφωνηκέναι πρὸς ὁλοκλήρου καὶ παντελοῦς μετουσίαν ἀνδρείας· καθάπερ ⟨γὰρ⟩ λύρα καὶ πᾶν μουσικῆς ὄργανον ἐκμελὲς μέν, κἂν εἷς αὐτὸ μόνον ἀπῳδὸς ᾖ φθόγγος, ἡρμοσμένον δ’, ὅταν μιᾷ πλήξει συνηχῶσι τὴν αὐτὴν συμφωνίαν ἀποτελοῦντες, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ ψυχῆς ὄργανον ἀσύμφωνον μέν, ὅταν ἢ θράσει σφόδρα ἐπιτεινόμενον πρὸς τὸ ὀξύτατον βιάζηται ἢ δειλίᾳ πλέον τοῦ μετρίου ἀνιέμενον πρὸς τὸ βαρύτατον χαλᾶται, σύμφωνον δ’, ὅταν οἱ τῆς ἀνδρείας καὶ πάσης ἀρετῆς τόνοι πάντες ἀνακραθέντες ἓν εὐάρμοστον ἀπογεννήσωσι μέλος.

117Bu uyumun ve ahengin büyük kanıtı, armağanı Tanrı'ya getirmiş olmalarıdır; yani bu bütün evrenin O'nun armağanı olduğunu en açık biçimde kabul ederek Varolan'ı layıkıyla onurlandırmalarıdır. Kutsal söz bunu tabiatın hakikatine pek uygun biçimde söyler: “Her adam bulduğunu armağan olarak getirdi.” Her birimiz doğar doğmaz Tanrı'nın büyük armağanını, eksiksiz kozmosu buluruz; Tanrı onu hem kendi kendisine hem de en iyi parçalarına bağışlamıştır.

117

τῆς δὲ συμφωνίας καὶ εὐαρμοστίας μέγα τεκμήριον τὸ προσαγηοχέναι τὸ δῶρον τῷ θεῷ, τοῦτο δ’ ἐστὶ τιμῆσαι πρεπόντως τὸ ὂν διὰ τοῦ σαφέστατα ὡμολογηκέναι, ὅτι δῶρόν ἐστιν αὐτοῦ τόδε τὸ πᾶν· λέγει γὰρ φυσικώτατα·

118

„ἀνὴρ ὃ εὗρε, τοῦτο προσήνεγκε δῶρον“. ἕκαστος δ’ ἡμῶν γενόμενος εὐθὺς εὑρίσκει τὸ μέγα δῶρον θεοῦ τὸν παντελῆ κόσμον, αὐτὸν ἑαυτῷ καὶ τοῖς ἀρίστοις μέρεσιν [ὄρεσιν] ἐχαρίσατο.

119Bir de tek tek verilen armağanlar vardır; bunları vermek Tanrı'ya, almak insanlara yaraşır. Bunlar aretē'ler ve onlara uygun etkinlikler olsa gerek. Bağışlayanın üstün hızı yüzünden bunların bulunuşu neredeyse zaman almaz; Tanrı'nın armağan verdiği bu durumlarda herkes, başka hiçbir şeyi büyük saymayan kişi bile hayrete düşer.

119

εἰσὶ δὲ καὶ ἐν μέρει δωρεαί, ἃς θεῷ τε δοῦναι καὶ λαβεῖν ἀνθρώποις ἐμπρεπές. αὗται δ’ ἂν εἶεν ἀρεταὶ καὶ αἱ κατ’ αὐτὰς ἐνέργειαι, ὧν τὴν εὕρεσιν σχεδὸν ἄχρονον οὖσαν διὰ τὸ ὑπερβάλλον τοῦ χαριζομένου τάχος ἐν οἷς εἴωθε δωρεῖσθαι πᾶς καταπέπληκται, καὶ ὅτῳ μηδὲν μέγα τῶν ἄλλων ὑπείληπται.

120Bu yüzden İshak şunu sorar: “Bu çabucak bulduğun nedir, oğlum?” Erdemli yaradılışın çabukluğuna hayran kalmıştır. Lütfa erişen de tam yerinde bir cevap verir: “Rab Tanrı'nın bana verdiği” (Yar. 27:20). Çünkü insanlar aracılığıyla gelen aktarımlar ve öğretimler yavaştır; Tanrı aracılığıyla gelenler ise son derece hızlıdır, zamanın en hızlı hareketini bile geride bırakır.

120

διὸ καὶ πυνθάνεται· „τί τοῦτο ὃ ταχὺ εὗρες, ὦ τέκνον;“ τεθαυμακὼς τῆς σπουδαίας διαθέσεως τὴν ὀξύτητα· ὁ δὲ εὖ παθὼν εὐθυβόλως ἀποκρίνεται· „ὃ παρέδωκε κύριος ὁ θεός“ (Gen. 27,20)· παραδόσεις γὰρ καὶ ὑφηγήσεις βραδεῖαι μὲν αἱ δι’ ἀνθρώπων, ὀξύταται δ’ αἱ διὰ θεοῦ, φθάνουσαι καὶ τὴν ὀξυτάτην χρόνου κίνησιν.

121Zafer ve şükran ilahisini söyleyen koronun güç ve kuvvet bakımından önderleri ve başları, sözünü ettiklerimizdir. Bozgun ve zayıflık yüzünden yenilgiler üzerine çırpına çırpına ağıt yakan koronun önderleri ise başkalarıdır. Bunları kınamaktan çok bunlara acımak gerekir; tıpkı bedenleri tabiatça dayanıksız olanlara acıdığımız gibi: Onlar için en sıradan hastalık bahanesi bile sağ kalmanın önünde büyük bir engeldir.

121

οἱ μὲν οὖν κατ’ ἰσχὺν καὶ δύναμιν ἔξαρχοι καὶ ἡγεμόνες τοῦ τὸν ἐπινίκιον καὶ εὐχαριστικὸν ὕμνον ᾄδοντος χοροῦ οἱ λεχθέντες εἰσίν, οἱ δὲ κατὰ τροπὴν καὶ ἀσθένειαν τοῦ τὸν ἐφ’ ἥτταις θρῆνον σφαδάζοντος ἕτεροι, οὓς οὐ κακίζειν μᾶλλον ἢ οἰκτίζεσθαι χρὴ καθάπερ τοὺς τὰ σώματα ἐκ φύσεως ἐπικήρως ἔχοντας, οἷς καὶ ἡ τυχοῦσα νόσου πρόφασις μέγα ἐμπόδιον πρὸς τὸ σῴζεσθαι.

122Kimileri ise psykhē'nin daha gevşek perdelerini kullandıkları için rakiplerinin daha zorlu gücü altında ezilip istemeyerek düşmüş değildir; tersine, gönüllü köleleri taklit ederek, soyca özgür oldukları hâlde kendilerini isteyerek acımasız efendilerin önüne atmışlardır. Bu yüzden, satılamadıkları için, işin en akıl almaz yanı da budur, efendilerini kendileri satın alıp edinirler. Bunlar, doymak bilmeden şarap içip sarhoş olanların yaptığını yaparlar.

122

ἔνιοι δ’ οὐ τῷ μαλθακωτέροις τοῖς ψυχῆς κεχρῆσθαι τόνοις ἀνέπεσον ἄκοντες ὑπ’ ἐρρωμενεστέρας τῶν ἀντιπάλων ἰσχύος πιεσθέντες, ἀλλὰ μιμησάμενοι τοὺς ἐθελοδούλους ἑκόντες ἑαυτοὺς πικροῖς δεσπόταις ὑπέρριψαν γένος ὄντες ἐλεύθεροι· διὸ μὴ δυνάμενοι πεπρᾶσθαι, τὸ παραλογώτατον, αὐτοὶ δεσπότας ὠνούμενοι προσεκτῶντο, ταὐτὸ δρῶντες τοῖς ἐμφορουμένοις ἀπλήστως πρὸς μέθην οἴνου·

123Çünkü onlar da katıksız şarabı zorla değil, kendi istekleriyle içerler; böylece psykhē'nin ayık yanını kendi istekleriyle kesip atar, sayıklayan yanını seçerler. Nitekim şöyle der: “Şarapla coşup ezgi başlatanların sesini işitiyorum”; yani istemeden bir deliliğe tutulmuş olanların değil, kendi isteğiyle aklını yitirip esrikliğe kapılmış olanların sesini. Ordugâha yaklaşan herkes de “buzağıyı ve dans eden alayları görür” (Çık. 32:19); Musa bunu kendisi de açıkça ortaya koyar. Çünkü bile isteye bedensel ordugâhın yakınında durmayı düşünenlerimiz, kibirle ve kibrin dansçılarıyla karşılaşırız. Seyretmeyi sevenler ve cisimsiz şeyleri görmeye can atanlar ise kibirsizliğin riyazetini çektikleri için bedenden en uzağa göçüp yerleşmeyi âdet edinmişlerdir.

123

καὶ γὰρ ἐκεῖνοι γνώμῃ τὸν ἄκρατον, οὐ βιασθέντες προσφέρονται, ὥστε καὶ γνώμῃ τὸ μὲν νηφάλιον ἐκτέμνουσι τῆς ψυχῆς, τὸ δὲ παράληρον αἱροῦνται· „φωνὴν“ γάρ φησιν „ἐξαρχόντων [ὑπ’] οἴνου ἐγὼ ἀκούω“, τουτέστιν οὐκ ἀκούσιον ἐνδεδεγμένων μανίαν, ἀλλ’ ἑκουσίῳ

124

φρενοβλαβείᾳ βεβακχευμένων. πᾶς δ’ ὁ συνεγγίζων τῇ παρεμβολῇ „τὸν μόσχον ὁρᾷ καὶ τοὺς χορούς“ (Exod. 32,19), ᾗ καὶ αὐτὸς διασυνίστησι· τύφῳ γὰρ καὶ τοῖς τύφου χορευταῖς ἐντυγχάνομεν, ὅσοι πλησίον ἵστασθαι τοῦ σωματικοῦ στρατοπέδου διανοούμεθα γνώμῃ· ἐπεὶ τοῖς τε φιλοθεάμοσι καὶ τὰ ἀσώματα ὁρᾶν γλιχομένοις, ἅτε ἀτυφίας οὖσιν ἀσκηταῖς, πορρωτάτω τοῦ σώματος ἔθος διοικίζεσθαι.

125Öyleyse Tanrı'ya, hiçbir zaman şarapla ezgi başlatan biri olmamak için dua et; yani terbiyeden yoksunluğa ve akılsızlığa götüren yolun başına hiçbir zaman isteyerek geçmemek için. Çünkü istemeden yapılan kötülükler kötülüklerin yarısıdır ve daha hafiftir; vicdanın katıksız sorgusu altında ağırlaşmazlar.

125

εὔχου δὴ τῷ θεῷ μηδέποτε ἔξαρχος οἴνου γενέσθαι, τουτέστι μηδέποτε ἑκὼν ἀφηγήσασθαι τῆς εἰς ἀπαιδευσίαν καὶ ἀφροσύνην ἀγούσης ὁδοῦ· τὰ γὰρ ἀκούσια ἡμίσεα κακῶν καὶ κουφότερα, καθαρῷ τῷ τοῦ συνειδότος ἐλέγχῳ μὴ βαρυνόμενα.

126Duaların gerçekleşirse artık sıradan biri olarak kalamazsın; yönetimlerin en büyüğüne, rahipliğe erişirsin. Çünkü şarapsız kurbanlar sunmak hemen hemen yalnız rahiplerin ve Tanrı'ya hizmet edenlerin işidir; onlar düşüncelerinin sağlamlığıyla şaraba ve saçmalamaya sebep olan her şeye karşı ayaklanmışlardır.

126

τελεσφορηθεισῶν δέ σοι τῶν εὐχῶν ἰδιώτης μὲν ἔτι μένειν οὐκ ἂν δύναιο, τὴν δὲ μεγίστην ἡγεμονιῶν ἀρχήν, ἱερωσύνην, κτήσῃ. σχεδὸν γὰρ ἱερέων καὶ θεραπευτῶν θεοῦ μόνων τὸ ἔργον νηφάλια θύειν, οἴνου καὶ παντὸς ὃ τοῦ ληρεῖν αἴτιον βεβαιότητι διανοίας κατεξανισταμένων·

127Nitekim şöyle der: “Rab Harun'a şöyle dedi: Sen ve senden sonra oğulların, tanıklık çadırına girdiğinizde ya da sunağa yaklaştığınızda şarap ve sarhoş edici içki içmeyeceksiniz; böylece ölmezsiniz. Kutsal olanla bayağı olanı, temiz olanla temiz olmayanı birbirinden ayırmak, kuşaklarınız boyunca sonsuz bir kuraldır” (Lev. 10:8–10).

127

„ἐλάλησε“ γάρ φησι „κύριος τῷ Ἀαρὼν λέγων· οἶνον καὶ σίκερα οὐ πίεσθε σὺ καὶ οἱ υἱοί σου μετὰ σέ, ἡνίκα ἂν εἰσπορεύησθε εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου ἢ προσπορεύησθε τῷ θυσιαστηρίῳ, καὶ οὐ μὴ ἀποθάνητε· νόμιμον αἰώνιον εἰς τὰς γενεὰς ὑμῶν διαστεῖλαι ἀνὰ μέσον ἁγίων καὶ βεβήλων καὶ ἀνὰ μέσον καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων“ (Lev. 10,8—10).

128Harun rahiptir; adı “dağlı” diye yorumlanır. O, yüce ve yüksek şeyler düşünen akıldır. Bu yükseklik boş bir şişkinlikle dolu övüngen bir kabarıklıktan değil, aretē'nin büyüklüğünden gelir; aretē düşünceyi göğün ötesine yükseltir, aşağılık hiçbir şey düşünmesine izin vermez. Bu hâldeki kişi katıksız şarabı da, akılsızlığın her türlü ilacını da asla isteyerek kabul etmez.

128

Ἀαρὼν δέ ἐστιν ὁ ἱερεύς, καὶ τοὔνομα ὀρεινὸς ἑρμηνεύεται, μετέωρα καὶ ὑψηλὰ φρονῶν λογισμός, οὐ διὰ μεγαλαυχίας κενοῦ φυσήματος ὑπόπλεων ὄγκον, ἀλλὰ διὰ μέγεθος ἀρετῆς, ἣ τὸ φρόνημα ἐξαίρουσα πέραν οὐρανοῦ ταπεινὸν οὐδὲν ἐᾷ λογίζεσθαι. διακείμενος δ’ οὕτως ἄκρατον καὶ πᾶν ἀφροσύνης φάρμακον ἑκὼν οὔποτε προσήσεται.

129Çünkü ya kutsal sırları taşıyarak çadıra girip görünmez ayinleri yerine getirmesi ya da sunağa yaklaşıp hem kendi adına hem topluluk adına şükran kurbanları sunması gerekir; bunlar da ayıklık ve üstün bir kavrayış ister.

129

ἀνάγκη γάρ ἐστιν ἢ ἀρρηφοροῦντα αὐτὸν εἰς τὴν σκηνὴν εἰσιέναι τὰς ἀοράτους ἐπιτελέσοντα τελετὰς ἢ τῷ βωμῷ προσιόντα θυσίας ὑπέρ τε τῶν ἰδίων καὶ κοινῶν χαριστηρίους ἀναγαγεῖν· νήψεως δὲ καὶ περιττῆς ἀγχινοίας ταῦτα δεῖται.

130Buyruğun lafzı bile haklı olarak hayranlık uyandırır. Dualara ve kurban ayinlerine ayık ve kendinde olarak gitmek ne kadar saygıdeğerse, bedeni de psykhē'si de şarapla gevşemiş hâlde gitmek o kadar gülünçtür.

130

θαυμάσαι μὲν οὖν εἰκότως ἄν τις καὶ τὸ ῥητὸν τῆς προστάξεως. πῶς γὰρ οὐ σεμνὸν νήφοντας καὶ ἐν ἑαυτοῖς ὄντας πρὸς εὐχὰς καὶ ἱερουργίας χωρεῖν, ὡς ἔμπαλιν ἀμφότερα, σῶμα καὶ ψυχήν, παρειμένους ὑπὸ οἴνου καταγέλαστον;

131Hem sonra, köleler efendilerinin, oğullar ana babalarının, uyruklar yöneticilerinin huzuruna çıkacakları zaman ayık olmaya dikkat ederler; ne söylediklerinde ne yaptıklarında yanılmasınlar, onların itibarını hiçe saymış sayılıp cezalandırılmasınlar ya da en hafifinden alay konusu olmasınlar diye. Peki evrenin yöneticisine ve babasına hizmet etmeyi kendine yakıştıran biri, yiyeceğe, içeceğe, uykuya ve tabiatın gerektirdiği bütün şeylere üstün gelmeyecek de rahat düşkünlüğüne sapıp hovardaların hayatına mı özenecek? Gözleri şaraptan ağırlaşmış, başı öne sarkmış, boynu yana eğilmiş, ölçüsüzlükten geğiren, bütün bedeni çözülmüş biri arınma suyuna, sunaklara ya da kurbanlara el mi sürecek? Böyle birinin kutsal alevi uzaktan seyretmesi bile caiz değildir.

131

ἢ δεσπόταις μὲν καὶ γονεῦσι καὶ ἄρχουσιν οἰκέται καὶ υἱοὶ καὶ ὑπήκοοι μέλλοντες προσέρχεσθαι πρόνοιαν ἕξουσι τοῦ νήφειν, ὡς μήτε ἐν τοῖς λεγομένοις καὶ πραττομένοις διαμάρτοιεν μήθ’ ὡς καταπεφρονηκότες τῆς ἐκείνων ἀξιώσεως κολασθεῖεν ἤ, τὸ γοῦν ἐπιεικέστατον, χλεύην ὄφλοιεν· τὸν δὲ τοῦ παντὸς ἡγεμόνα καὶ πατέρα τις θεραπεύειν δικαιῶν οὐ καὶ σιτίων καὶ ποτῶν καὶ ὕπνου καὶ πάντων ὅσα ἀναγκαῖα τῇ φύσει περιέσται, ἀλλὰ πρὸς τὸ ἁβροδίαιτον ἀποκλίνας τὸν τῶν ἀσώτων ζηλώσει βίον, καὶ βεβαρημένος τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀπ’ οἴνου καὶ τὴν κεφαλὴν παραβάλλων καὶ τὸν αὐχένα ἐγκάρσιον πλαγιάζων καὶ ὑπ’ ἀμετρίας ἐρευγόμενος καὶ ὅλῳ διαρρέων τῷ σώματι χέρνιβος ἢ βωμῶν ἢ θυσιῶν προσάψεται; ἀλλ’ οὐδὲ τὴν ἱερὰν ἐξ ἀπόπτου φλόγα θεάσασθαι τῷ τοιούτῳ θέμις.

132Ama biri, çadır ve sunak sözleriyle cansız ve bozulup giden maddeden yapılmış görünür şeylerin değil, görünmeyen ve akılla kavranan seyir konularının kastedildiğini, görünür olanların da bunların hisle algılanan suretleri olduğunu düşünürse, öğretiye daha da çok hayran kalacaktır.

132

εἰ μέντοι μήτε σκηνὴν μήτε θυσιαστήριον ὑπολάβοι τις λέγεσθαι τὰ ὁρώμενα ἐκ τῆς ἀψύχου καὶ φθαρτῆς δημιουργηθέντα ὕλης, ἀλλὰ τὰ ἀόρατα καὶ [τὰ] νοητὰ θεωρήματα, ὧν αἰσθηταὶ ταῦτα εἰκόνες, καταπλαγήσεται μᾶλλον τὴν ὑφήγησιν.

133Çünkü Yaratıcı her şeyin hem bir örneğini hem de bir taklidini yaptı; aretē'nin de bir ilk örnek mührünü işledi, o mühürden de ona en çok benzeyen izi bastı. İlk örnek mühür cisimsiz bir idea'dır; basılan suret ise artık bir cisimdir; tabiatça hissedilebilir olsa da hissin önüne çıkmaz. Atlas Okyanusu'nun en derin yerindeki bir odun da böyledir: Onun tabiatça yanmaya elverişli olduğu, ama denizin her yanını sarması yüzünden asla ateşte tükenmeyeceği söylenebilir.

133

ἐπειδὴ γὰρ παντὸς τὸ μὲν παράδειγμα, τὸ δὲ μίμημα ὁ ποιῶν ἐποίει, καὶ ἀρετῆς τὴν μὲν ἀρχέτυπον σφραγῖδα εἰργάζετο, τὸν δὲ ἀπὸ ταύτης ἐνεσημαίνετο ἐμφερέστατον χαρακτῆρα· ἡ μὲν οὖν ἀρχέτυπος σφραγὶς ἀσώματός ἐστιν ἰδέα, ἡ δὲ χαραχθεῖσα εἰκὼν σῶμα ἤδη, φύσει μὲν αἰσθητόν, οὐ μὴν εἰς αἴσθησιν ἐρχόμενον· καθάπερ καὶ τὸ ἐν τῷ βαθυτάτῳ τοῦ Ἀτλαντικοῦ πελάγους ξύλον εἴποι τις ἂν πεφυκέναι μὲν πρὸς τὸ καίεσθαι, μηδέποτε δ’ ὑπὸ πυρὸς ἀναλωθήσεσθαι διὰ τὴν τῆς θαλάττης ἀνάχυσιν.

134O hâlde çadırı cisimsiz aretē'nin idea'sının, sunağı da onun hissedilir suretinin simgesi olarak düşünelim. Sunağı ve üzerindekileri görmek kolaydır: Çünkü dışarıda kurulmuştur ve sönmeyen bir ateşle [...] yanar, öyle ki yalnız gündüz değil gece de çevresi aydınlanır. Çadır ve içindeki her şey ise görülemez. Bunun sebebi yalnız en içte, girilmez kutsal bölmelerde durmaları değildir; onlara dokunan ya da merakla gözünü dikip bakan kişi de kanunun buyruğu gereği bağışlanmaz bir ölüm cezasıyla cezalandırılır. Ancak kişi bütün ve eksiksizse, büyük küçük hiçbir hâlle lekelenmemişse, kusursuz, dolgun ve her bakımdan en yetkin bir tabiata sahipse durum başkadır.

134

τὴν οὖν σκηνὴν καὶ τὸν βωμὸν ἐννοήσωμεν ἰδέας, τὴν μὲν ἀρετῆς ἀσωμάτου, τὸνδὲ αἰσθητῆς εἰκόνος εἶναι σύμβολον. τὸν μέν γε βωμὸν καὶ τὰ ἐπ’ αὐτοῦ ῥᾴδιον ἰδεῖν—ἔξω τε γὰρ ἔχει τὴν κατασκευὴν καὶ ἀσβέστῳ πυρὶ ... ἀναλίσκεται, ὡς μὴ μεθ’ ἡμέραν μόνον, ἀλλὰ καὶ νύκτωρ περιλάμπεσθαι—,

135

ἡ δὲ σκηνὴ καὶ τὰ ἐν αὐτῇ πάντα ἀθέατα, οὐχὶ τῷ μόνον ἐσωτάτω καὶ ἐν ἀδύτοις ἱδρῦσθαι, ἀλλὰ καὶ τῷ τὸν προσαψάμενον ἢ διὰ περιεργίαν ὀφθαλμῶν ἰδόντα ἀπαραιτήτῳ δίκῃ θανάτου κατὰ πρόσταξιν νόμου κολάζεσθαι, πλὴν εἰ μή τις ὁλόκληρος καὶ παντελὴς εἴη, περὶ μηδέν, μὴ μέγα, μὴ μικρόν, ἁπλῶς κηραίνων πάθος, ἀλλ’ ἀρτίῳ καὶ πλήρει καὶ πάντα τελειοτάτῃ κεχρημένος τῇ φύσει.

136Çünkü yılda bir kez girip başkalarına görünmeyen şeyleri gözden geçirmek ona bırakılmıştır; zira herkes arasında cisimsiz ve bozulmaz iyilere duyulan kanatlı ve göksel aşk yalnız onda yaşar.

136

τούτῳ γὰρ ἐπιτέτραπται δι’ ἔτους ἅπαξ εἰσιόντι ἐπισκοπεῖν τὰ ἀθέατα ἄλλοις, ἐπειδὴ καὶ ἐξ ἁπάντων μόνῳ ὁ τῶν ἀσωμάτων καὶ ἀφθάρτων ἀγαθῶν πτηνὸς καὶ οὐράνιος ἔρως ἐνδιαιτᾶται.

137İdea'nın etkisiyle sarsılmış olarak, tek tek aretē'lere biçim veren mührün peşinden gittiğinde, onun Tanrı'ya en çok yakışan güzelliğini kavrayıp hayranlıkla seyrettiğinde ya da o mührün izini almış bir aretē'ye yaklaştığında, içinde hemen bilgisizliği ve terbiyeden yoksunluğu unutuş, terbiyeyi ve epistēmē'yi hatırlayış belirir.

137

ὅταν οὖν ὑπὸ τῆς ἰδέας πληχθεὶς ἕπηται τῇ τὰς κατὰ μέρος ἀρετὰς τυπούσῃ σφραγῖδι κατανοῶν καὶ καταπληττόμενος αὐτῆς τὸ θεοειδέστατον κάλλος ἤ τινι προσέρχηται δεξαμένῃ τὸν ἐκείνης χαρακτῆρα, λήθη μὲν ἀμαθίας καὶ ἀπαιδευσίας, μνήμη δὲ παιδείας καὶ ἐπιστήμης εὐθὺς ἐγγίνεται.

138Bu yüzden şöyle der: “Sen ve senden sonra oğulların, tanıklık çadırına girdiğinizde ya da sunağa yaklaştığınızda şarap ve sarhoş edici içki içmeyeceksiniz.” Bunu bir yasak koymaktan çok bir hüküm bildirerek söyler. Yasak koyan biri için “Kurban ayini yaparken şarap içmeyin” demek uygun düşerdi; hüküm bildiren biri için ise “içmeyeceksiniz” demek. Gerçekten de cins aretē'lerle ve tür aretē'lerle uğraşan, onların korosunda dans eden kişinin, psykhē'yi sarhoş edip taşkınlığa sürükleyen terbiyesizliği kabul etmesi imkânsızdır.

138

διὸ λέγει· „οἶνον καὶ σίκερα οὐ πίεσθε, σὺ καὶ οἱ υἱοί σου μετὰ σέ, ἡνίκα ἂν εἰσπορεύησθε εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου ἢ προσπορεύησθε τῷ θυσιαστηρίῳ“. ταῦτα δ’ οὐκ ἀπαγορεύων μᾶλλον ἢ γνώμην ἀποφαινόμενος διεξέρχεται· τῷ μέν γε ἀπαγορεύοντι οἰκεῖον ἦν εἰπεῖν· οἶνον, ὅταν ἱερουργῆτε, μὴ πίνετε, τῷ δὲ γνώμην ἀποφαινομένῳ τὸ „οὐ πίεσθε“. καὶ γάρ ἐστιν ἀμήχανον τὸ μέθης καὶ παροινίας ψυχῆς αἴτιον, ἀπαιδευσίαν, προσίεσθαι τὸν ταῖς γενικαῖς καὶ κατ’ εἶδος ἀρεταῖς ἐμμελετῶντα καὶ ἐγχορεύοντα.

139Çadıra sık sık “tanıklık çadırı” der. Ya yalan söylemeyen Tanrı aretē'nin tanığı olduğu, O'na kulak vermek de güzel ve yararlı olduğu için; ya da aretē, tereddüt eden ve iki yana yalpalayan düşünceleri kesinkes söküp atarak ve hayatta, bir mahkemede olduğu gibi, hakikati ortaya çıkararak psykhē'lere sağlamlık kazandırdığı için.

139

τὴν δὲ „σκηνὴν μαρτυρίου“ καλεῖ πολλάκις, ἤτοι παρόσον ὁ ἀψευδὴς θεὸς ἀρετῆς ἐστι μάρτυς, ᾧ καλὸν καὶ σύμφορον προσέχειν, ἢ παρόσον ἡ ἀρετὴ βεβαιότητα ταῖς ψυχαῖς ἐντίθησι τοὺς ἐνδοιάζοντας καὶ ἐπαμφοτερίζοντας λογισμοὺς ἀνὰ κράτος ἐκτέμνουσα καὶ ὥσπερ ἐν δικαστηρίῳ τῷ βίῳ τἀληθὲς ἀνακαλύπτουσα.

140Şarapsız kurban sunanın ölmeyeceğini de söyler; çünkü terbiyesizlik ölüm, terbiye ise bozulmazlık getirir. Bedenlerimizde hastalık çözülmenin, sağlık ise esenliğin sebebi olduğu gibi, psykhē'lerde de koruyan şey phronēsis'tir, çünkü o düşüncenin bir tür sağlığıdır; yok eden ise iyileşmez bir hastalık gibi çöken akılsızlıktır.

140

λέγει δὲ ὅτι οὐδ’ ἀποθανεῖται ὁ νηφάλια θύων, ὡς ἀπαιδευσίας μὲν θάνατον ἐπιφερούσης, παιδείας δὲ ἀφθαρσίαν· καθάπερ γὰρ ἐν τοῖς σώμασιν ἡμῶν νόσος μὲν διαλύσεως, ὑγεία δὲ σωτηρίας αἰτία, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐν ταῖς ψυχαῖς τὸ μὲν σῷζόν ἐστι φρόνησις —ὑγεία γάρ τις αὕτη διανοίας—, τὸ δὲ φθεῖρον ἀφροσύνη νόσον ἀνίατον κατασκήπτουσα.

141Bunun “sonsuz bir kural” olduğunu söylerken hükmünü açıkça bildirir. Çünkü evrenin tabiatına ölümsüz bir kanunun kazındığını düşünür; bu kanun şunu söyler: Terbiye sağlık veren ve koruyan bir şeydir, terbiyesizlik ise hastalığın ve yıkımın sebebidir.

141

τοῦτο δὲ „νόμιμον αἰώνιον εἶναί“ φησιν, ἄντικρυς ἀποφαινόμενος· ὑπολαμβάνει γὰρ νόμον ἀθάνατον ἐν τῇ τοῦ παντὸς ἐστηλιτεῦσθαι φύσει ταυτὶ περιέχοντα, ὅτι ὑγιεινὸν μὲν καὶ σωτήριον χρῆμα παιδεία, νόσου δὲ καὶ φθορᾶς αἴτιον ἀπαιδευσία.

142Şunu da ima eder: Gerçekten kanuna uygun olan, tam da bu yüzden sonsuzdur; çünkü kanunun ta kendisi olan doğru logos da bozulup gitmez. Tersine, kanuna aykırı olanın gelip geçici olduğu ve kendiliğinden çözülüp dağıldığı da sağduyulu insanlarca kabul edilmiştir.

142

παρεμφαίνει δέ τι καὶ τοιοῦτον· τὸ πρὸς ἀλήθειαν νόμιμον εὐθύς ἐστιν αἰώνιον, ἐπεὶ καὶ ὁ ὀρθὸς λόγος, ὃς δὴ νόμος ἐστίν, οὐ φθαρτός· καὶ γὰρ αὖ τοὐναντίον ⟨τὸ⟩ παράνομον ἐφήμερόν τε καὶ εὐδιάλυτον ἐξ ἑαυτοῦ παρὰ τοῖς εὖ φρονοῦσιν ἀνωμολόγηται.

143Bayağıyı kutsaldan, temiz olmayanı temizden ayırmak kanunun ve terbiyenin kendine özgü işidir; tersine, kanunsuzluk ve terbiyesizlik her şeyi karıştırıp birbirine katarak çatışan şeyleri zorla bir araya getirmeye çalışır. Bu yüzden kralların ve peygamberlerin en büyüğü olan Samuel, kutsal sözün dediği gibi, “ölünceye dek şarap ve sarhoş edici içki içmeyecektir” (1Sa. 1:11). Çünkü o, ilahî ordunun saflarına yerleştirilmiştir ve bilge komutanın ön görüşü sayesinde bu safı asla terk etmeyecektir.

143

νόμου δὲ καὶ παιδείας ἴδιον βέβηλα ἁγίων καὶ ἀκάθαρτα καθαρῶν διαστέλλειν, ὡς ἔμπαλιν ἀνομίας καὶ ἀπαιδευσίας εἰς ταὐτὸν ἄγειν τὰ μαχόμενα βιάζεσθαι φυρούσης τὰ πάντα καὶ συγχεούσης. διὰ τοῦτο ὁ καὶ βασιλέων καὶ προφητῶν μέγιστος Σαμουὴλ „οἶνον καὶ μέθυσμα“, ὡς ὁ ἱερὸς λόγος φησίν, „ἄχρι τελευτῆς οὐ πίεται“ (I Reg. 1,11)· τέτακται γὰρ ἐν τῇ τοῦ θείου στρατοπέδου τάξει, ἣν οὐδέποτε λείψει προμηθείᾳ τοῦ σοφοῦ ταξιάρχου.

144Samuel belki bir insan olarak doğmuştu; ama burada bileşik bir canlı olarak değil, yalnız Tanrı'ya tapınmaktan ve O'na hizmet etmekten sevinç duyan bir nous olarak ele alınmıştır. Adı da “Tanrı'nın safına yazılmış” diye yorumlanır; çünkü boş kanaatlere dayanan bütün eylemleri ağır bir düzensizlik sayar.

144

Σαμουὴλ δὲ γέγονε μὲν ἴσως ἄνθρωπος, παρείληπται δ’ οὐχ ὡς σύνθετον ζῷον, ἀλλ’ ὡς νοῦς λατρείᾳ καὶ θεραπείᾳ θεοῦ μόνῃ χαίρων· ἑρμηνεύεται γὰρ τεταγμένος θεῷ διὰ τὸ τὰς πράξεις ὅσαι κατὰ κενὰς δόξας συνίστανται χαλεπὴν ἀταξίαν εἶναι νομίζειν.

145Annesi Hanna'dır; bu ad çevrilince “lütuf” demektir. Çünkü ilahî lütuf olmadan ne ölümlü şeylerin safını terk etmek ne de bozulmaz olanların yanında hep kalmak mümkündür.

145

οὗτος μητρὸς γέγονεν Ἄννης, ἧς τοὔνομα μεταληφθέν ἐστι χάρις· ἄνευ γὰρ θείας χάριτος ἀμήχανον ἢ λιποτακτῆσαι τὰ θνητὰ ἢ τοῖς ἀφθάρτοις ἀεὶ παραμεῖναι·

146Lütufla dolan psykhē hemen sevinir, gülümser, sıçrayıp dans eder; çünkü kutsal bir coşkuya kapılmıştır, öyle ki sırlara ermemiş birçok kişiye sarhoş, taşkın ve kendinden geçmiş görünebilir. Bu yüzden ona bir oğlan, hem de tek bir oğlan değil, küstahlığa ve güzel şeylerle alay etmeye en yatkın çağında olan herkes şöyle der: “Ne zamana dek sarhoş olacaksın? Şarabını üzerinden at” (1Sa. 1:14). Çünkü Tanrı'dan esinlenenlerde yalnız psykhē uyanıp adeta çılgınca coşmakla kalmaz; içeride kabarıp ısıtan sevinç, duygusunu dışarıya yaydığı için beden de kızarır, alev alev olur. Akılsızların çoğu buna aldanıp ayık olanları sarhoş sanmıştır.

146

χάριτος δ’ ἥτις ἂν πληρωθῇ ψυχή, γέγηθεν εὐθὺς καὶ μειδιᾷ καὶ ἀνορχεῖται· βεβάκχευται γάρ, ὡς πολλοῖς τῶν ἀνοργιάστων μεθύειν καὶ παροινεῖν καὶ ἐξεστάναι ἂν δόξαι. διὸ καὶ λέγεται πρὸς αὐτὴν ὑπὸ παιδαρίου τινός, οὐχ ἑνός, ἀλλ’ ὑπὸ παντὸς τοῦ νεωτερίζειν καὶ τὰ καλὰ χλευάζειν ἀκμὴν ἔχοντος· „ἕως πότε μεθυσθήσῃ; περιελοῦ τὸν οἶνόν σου“ (I Reg. 1, 14)· φιλεῖ γὰρ τοῖς θεοφορήτοις οὐχ

147

ἡ ψυχὴ μόνον ἐγείρεσθαι καὶ ὥσπερ ἐξοιστρᾶν, ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα ἐνερευθὲς εἶναι καὶ πεπυρωμένον τῆς ἔνδον ἀναχεούσης καὶ χλιαινούσης χαρᾶς τὸ πάθος εἰς τὸ ἔξω διαδιδούσης· ὑφ’ οὗ πολλοὶ τῶν ἀφρόνων ἀπατηθέντες τοὺς νήφοντας μεθύειν ὑπετόπασαν.

148Oysa asıl sarhoş olanlar, bir bakıma, o ayık kişilerdir: İyi şeylerin hepsini bir arada katıksız içmiş, kadehleri yetkin aretē'nin elinden almışlardır. Şarapla sarhoş olanlar ise phronēsis'i hiç tatmamış, onun yokluğunda sürekli bir oruç ve açlık çekip durmuşlardır.

148

καίτοι γε ἐκεῖνοι μὲν τρόπον τινὰ μεθύουσιν οἱ νήφοντες τὰ ἀγαθὰ ἀθρόα ἠκρατισμένοι καὶ τὰς προπόσεις παρὰ τελείας ἀρετῆς δεξάμενοι, οἱ δὲ τὴν ἀπὸ οἴνου μεθύοντες μέθην ἄγευστοι φρονήσεως διετέλεσαν νηστείαν συνεχῆ καὶ λιμὸν αὐτῆς ἄγοντες.

149Bu yüzden Hanna, ağırbaşlı ve sert hayatını alaya alan küstaha haklı olarak şöyle cevap verir: “Ey şaşılası adam, ben günü çetin bir kadınım; şarap da sarhoş edici içki de içmedim, psykhē'mi Rab'bin önüne döküyorum” (1Sa. 1:15). Tanrı'nın lütuflarıyla dolmuş psykhē'nin ne büyük bir açık sözlülüğü!

149

εἰκότως οὖν ἀποκρίνεται πρὸς τὸν νεωτεροποιὸν καὶ γέλωτα τιθέμενον τὸν σεμνὸν καὶ αὐστηρὸν αὐτῆς βίον· ὦ θαυμάσιε, „γυνὴ ἡ σκληρὰ ἡμέρα ἐγώ εἰμι, καὶ οἶνον καὶ μέθυσμα οὐ πέπωκα, καὶ ἐκχεῶ τὴν ψυχήν μου ἐνώπιον κυρίου“ (I Reg. 1,15)· παμπόλλη γε παρρησία τῆς ψυχῆς, ἣ τῶν χαρίτων τοῦ θεοῦ πεπλήρωται.

150Önce, alay eden oğlana bakarak kendine “günü çetin” dedi. Çünkü ona ve bütün akılsızlara aretē'ye götüren yol sarp, geçit vermez ve son derece zahmetli görünür. Eskilerden biri de bunu şöyle söyleyerek doğrulamıştır:

Kötülüğü bölük bölük seçmek kolaydır; ama aretē'nin önüne ölümsüz Tanrı teri koydu. Ona giden yol uzun ve diktir, başta da çetindir; ama doruğa varınca zor olsa da artık kolaylaşır.

150

πρῶτον μέν γε „σκληρὰν ἡμέραν“ εἶπεν ἑαυτὴν πρὸς τὸ χλευάζον ἀπιδοῦσα παιδάριον—τούτῳ γὰρ καὶ παντὶ ἄφρονι τραχεῖα καὶ δύσβατος καὶ ἀργαλεωτάτη νενόμισται ἡ ἐπ’ ἀρετὴν ἄγουσα ὁδός, καθὰ καὶ τῶν παλαιῶν τις ἐμαρτύρησεν εἰπών· τὴν μέντοι κακότητα καὶ ἰλαδὸν ἔστιν ἑλέσθαι. τῆς δ’ ἀρετῆς ἱδρῶτα θεὸς προπάροιθεν ἔθηκεν ἀθάνατος, μακρὸς δὲ καὶ ὄρθιος οἶμος ἐς αὐτὴν καὶ τρηχὺς τὸ πρῶτον· ἐπὴν δ’ εἰς ἄκρον ἵκηαι. ῥηιδίη δὴ ’πειτα πέλει χαλεπή περ ἐοῦσα —,

151Sonra şarap ve sarhoş edici içki almadığını söyler; bütün hayatı boyunca hiç ara vermeden ayık kalmakla övünür. Gerçekten de serbest, özgür ve hiçbir duygunun sarhoşça taşkınlığa sürüklemediği katıksız bir aklı kullanmak büyük ve hayranlık uyandıran bir işti.

151

εἶτα οἶνον καὶ μέθυσμα οὔ φησι προσενέγκασθαι τῷ συνεχῶς καὶ παρὰ πάντα τὸν βίον νήφειν ἐπαυχοῦσα· καὶ γὰρ ὄντως ἀφέτῳ καὶ ἐλευθεριάζοντι καὶ καθαρῷ χρῆσθαι λογισμῷ πρὸς μηδενὸς πάθους παροινουμένῳ μέγα καὶ θαυμαστὸν ἦν ἔργον.

152Bundan şu sonuç çıkar: Katıksız ayıklıkla dolan nous baştan başa bir dökme sunu olur ve Tanrı'ya dökülür. Çünkü “Psykhē'mi Rab'bin önüne döküyorum” sözü şu demek değilse ne demektir: “Onu bütünüyle adayacağım. Ölümlü hayatın boş uğraşlarının daha önce onu sıkı sıkı sardığı bütün bağları çözeceğim; onu dışarıya çıkarıp öyle uzatacak, öyle yayacağım ki evrenin sınırlarına dokunsun ve oluşmamış Olan'ın en güzel, dillere destan seyrine koşsun.”

152

ἐκ τούτου δὲ συμβαίνει νήψεως ἀκράτου τὸν νοῦν ἐμφορηθέντα σπονδὴν ὅλον δι’ ὅλων γίνεσθαί τε καὶ σπένδεσθαι θεῷ· τί γὰρ ἦν τὸ „ἐκχεῶ τὴν ψυχήν μου ἐναντίον κυρίου“ ἢ σύμπασαν αὐτὴν ἀνιερώσω, δεσμὰ μὲν οἷς πρότερον ἐσφίγγετο, ἃ περιῆψαν αἱ τοῦ θνητοῦ βίου κεναὶ σπουδαί, πάντα λύσας, προαγαγὼν δὲ ἔξω καὶ τείνας καὶ ἀναχέας τοσοῦτον, ὡς καὶ τῶν τοῦ παντὸς ἅψασθαι περάτων καὶ πρὸς τὴν τοῦ ἀγενήτου παγκάλην καὶ ἀοίδιμον θέαν ἐπειχθῆναι;

153İşte bu, terbiyeyi kendilerine önder seçmiş ayıkların korosudur; öncekiyse başını terbiyesizliğin çektiği sarhoşların korosuydu.

153

νηφόντων μὲν οὖν ὁ χορὸς οὗτος παιδείαν προστησαμένων ἡγεμονίδα, μεθυόντων δ’ ὁ πρότερος, οὗπερ ἦν ἔξαρχος ἀπαιδευσία.

154Sarhoş olmak yalnız yaratıcısı terbiyesizlik olan saçmalamayı değil, büsbütün hissizleşmeyi de anlatıyordu. Bedendeki hissizliği şarap yaratır; psykhē'dekini ise epistēmē'sini edinmiş olmamız gereken şeylerin bilinmemesi. Bu yüzden bilgisizlik üzerine de kısaca, yalnız can alıcı noktaları hatırlatarak konuşmalıyız.

154

Ἐπεὶ δὲ τὸ μεθύειν οὐ μόνον ἐδήλου τὸ ληρεῖν, ὃ δημιουργὸν ἀπαιδευσίαν εἶχεν, ἀλλὰ καὶ τὸ παντελῶς ἀναισθητεῖν, ἀναισθησίας δὲ τῆς μὲν κατὰ τὸ σῶμα δημιουργὸς οἶνος, τῆς δὲ κατὰ ψυχὴν ἄγνοια τούτων ὧν εἰκὸς ἦν ἐπιστήμην ἀνειληφέναι, λεκτέον καὶ περὶ ἀγνοίας βραχέα αὐτὰ τὰ καίρια ὑπομιμνῄσκοντας.

155Psykhē'de bilgisizlik denen hâli bedendeki şeylerden hangisine benzetelim? Duyu organlarının sakatlanmasından başka neye benzetebiliriz? Gözleri ve kulakları zarar görenler artık hiçbir şeyi ne görebilir ne işitebilirler. Doğruyu söylemek gerekirse, yaşamayı yalnız onlar uğruna seçmeye değer kılan gündüzü ve ışığı bilmezler; uzun bir karanlıkla, sonsuz bir geceyle bir arada yaşarlar, büyük küçük her şeye kapanmışlardır. Hayat da onlara haklı olarak “aciz” demeyi âdet edinmiştir.

155

τίνι οὖν ἀπεικάσωμεν τῶν ἐν τῷ σώματι τὸ ἐν ψυχῇ πάθος ὃ κέκληται ἄγνοια ἢ τῇ τῶν αἰσθητηρίων πηρώσει; οὐκοῦν ὅσοι ὀφθαλμοὺς καὶ ὦτα ἐβλάβησαν, οὐδὲν ἔτι ⟨οὔτ’⟩ ἰδεῖν οὔτ’ ἀκοῦσαι δύνανται, ἡμέραν μὲν καὶ φῶς, ὧν ἕνεκα μόνων, εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, τὸ ζῆν αἱρετόν, οὐκ εἰδότες, μακρῷ δὲ σκότῳ καὶ νυκτὶ αἰωνίῳ συνοικοῦντες, πρὸς πάντα καὶ μικρὰ καὶ μείζω κεκωφημένοι, οὓς εἰκότως ὁ βίος ἀδυνάτους εἴωθε καλεῖν·

156Bedenin geri kalan bütün güçleri kuvvetin ve dinçliğin en uç sınırına varsa bile, gözlerin ve kulakların sakatlığı karşısında çelme yemiş gibi büyük bir düşüşle düşerler ve bir daha kalkamazlar. Çünkü insanı ayakta tutan ve destekleyen şeyler sözde ayaklardır, gerçekte ise kulaklar ve gözlerdir. Bunları sağlam taşıyan kişi doğrulmuş, dimdik durur; bunlardan yoksun kalan ise yıkılır ve büsbütün yere serilir.

156

κἂν γὰρ αἱ τοῦ ἄλλου σώματος ἅπασαι δυνάμεις ἐπ’ αὐτὸ δὴ τὸ πέρας ἰσχύος ἔλθωσι καὶ ῥώμης, ὑποσκελισθεῖσαι πρὸς ὀφθαλμῶν καὶ ὤτων πηρώσεως μέγα πτῶμα πίπτουσιν, ὡς μηκέτ’ ἀναστῆναι δύνασθαι· τὰ γὰρ ὑπερείδοντα καὶ στηρίζοντα ἄνθρωπον λόγῳ μὲν αἱ βάσεις εἰσίν, ἔργῳ δὲ ἀκοαί τε καὶ ὄψεις, ἃς ἔχων μέν τις ὁλοκλήρους ἐγήγερται καὶ ἀνωρθίασται, στερόμενος δὲ αὐτῶν κλίνεται καὶ εἰσάπαν καθαιρεῖται.

157Bilgisizlik de psykhē'de tamamen buna benzer bir şey yapar: Onun gören ve işiten yanlarını bozar; ne ışığın ne sözün içeri girmesine izin verir, söz öğretmesin, ışık da varolanları göstermesin diye. Derin bir karanlık ve büyük bir akılsızlık yayarak psykhē'nin pek güzel biçimini sağır bir taşa çevirmiştir.

157

τὸ παραπλήσιον οὖν ἐν ψυχῇ πάντως ἄγνοια ἐργάζεται τὰ βλέποντα καὶ ἀκούοντα αὐτῆς λυμαινομένη καὶ μήτε φῶς μήτε λόγον παρεισελθεῖν ἐῶσα, τὸν μέν, ἵνα μὴ διδάξῃ, τὸ δέ, ἵνα μὴ δείξῃ τὰ ὄντα, βαθὺ δὲ σκότος καὶ πολλὴν ἀλογίαν καταχέασα κωφὴν λίθον τὸ περικαλλέστατον εἶδος ψυχῆς εἰργάσατο.

158Bilgisizliğin zıttı olan epistēmē ise bir bakıma psykhē'nin hem gözü hem kulağıdır. Çünkü söylenenlere kulak verir, varolanları seyreder, hiçbir şeyi gözden ya da kulaktan kaçırmaya razı olmaz; işitilmeye ve görülmeye değer her şeyi araştırır, dört bir yana bakınır. Karadan yürümek, denizden yol almak gerekse bile, bir şey daha görmek ya da daha yeni bir şey işitmek için karanın ve denizin sınırlarına dek gider.

158

καὶ γὰρ τῇ ἀγνοίᾳ τὸ ἐναντίον, ἡ ἐπιστήμη, τρόπον τινὰ ψυχῆς καὶ ὀφθαλμοὶ καὶ ὦτά ἐστι· καὶ γὰρ τοῖς λεγομένοις προσέχει τὸν νοῦν καὶ καταθεᾶται τὰ ὄντα καὶ οὐδὲν οὔτε παρορᾶν οὔτε παρακούειν ὑπομένει, πάντα δ’ ὅσα ἀκοῆς καὶ θέας ἄξια περισκοπεῖ καὶ περιβλέπεται, κἂν εἰ πεζεύειν καὶ πλεῖν δεῖ, γῆς καὶ θαλάττης ἄχρι τῶν περάτων ἀφικνεῖται, ἵνα ἴδῃ τι πλέον ἢ ἀκούσῃ καινότερον.

159Çünkü epistēmē aşkı hiç usanmaz; uykunun düşmanı, uyanıklığın dostudur. Düşünceyi durmadan ayağa kaldırıp uyandırarak ve bileyerek her yere dolaşmaya zorlar; onu işitmeye açgözlü kılar, içine dinmek bilmez bir öğrenme susuzluğu işler.

159

ἀοκνότατον γὰρ ὁ ἐπιστήμης ἔρως, ἐχθρὸς μὲν ὕπνου, φίλος δὲ ἐγρηγόρσεως· διανιστὰς οὖν καὶ ἀνεγείρων καὶ παραθήγων ἀεὶ διάνοιαν πανταχόσε περιφοιτᾶν ἀναγκάζει λίχνον ἀκοῆς ἐργαζόμενος καὶ μαθήσεως δίψαν ἄληκτον ἐντήκων.

160Böylece epistēmē görmeyi ve işitmeyi sağlar; doğru davranışlar da bunlar sayesinde olur. Çünkü gören ve işiten kişi yararlı olanı tanır, onu seçer, zıttından yüz çevirir ve fayda görür. Bilgisizlik ise psykhē'ye bedendekinden daha ağır bir sakatlık getirerek bütün hataların sebebi olur; çünkü ne önceden görmekten ne önceden işitmekten dışarıdan hiçbir yardım alamaz. Bu büyük yalnızlığı yüzünden korumasız ve bekçisiz kalır, rastgele insanların da olayların da tuzağına düşer.

160

οὐκοῦν ἐπιστήμη μὲν τὸ βλέπειν καὶ ἀκούειν περιποιεῖ, δι’ ὧν αἱ κατορθώσεις· ὁ γὰρ ἰδὼν καὶ ἀκούσας, γνοὺς τὸ συμφέρον, τὸ μὲν ἑλόμενος, τὸ δὲ ἐναντίον ἀποστραφεὶς ὠφέληται. ἄγνοια δὲ χαλεπωτέραν τῆς ἐν τῷ σώματι πήρωσιν ἐπιφέρουσα τῇ ψυχῇ πάντων ἁμαρτημάτων αἰτία γίνεται, μηδὲν μήτ’ ἐκ τοῦ προϊδέσθαι μήτ’ ἐκ τοῦ προακοῦσαι δυναμένη λαβεῖν ἔξωθεν βοήθημα· διὰ γοῦν τὴν πολλὴν ἐρημίαν ἑαυτῆς ἀφρούρητος καὶ ἀφύλακτος ἐαθεῖσα [καὶ] πρὸς τῶν ἐπιτυχόντων ἀνθρώπων τε ὁμοῦ καὶ πραγμάτων ἐπιβουλεύεται.

161O hâlde hiçbir zaman ne hislerimizi işlemez hâle getirecek kadar çok katıksız şarap içelim, ne de büyük ve derin bir karanlık olan bilgisizliği kendi psykhē'mize yayacak kadar epistēmē'ye yabancılaşalım.

161

μηδέποτ’ οὖν μήτ’ ἄκρατον προσενεγκώμεθα τοσοῦτον, ὡς ἀπραξίαν ἐμποιῆσαι ταῖς αἰσθήσεσι, μήτε τοσοῦτον ἐπιστήμης ἀλλοτριωθῶμεν, ὡς ἄγνοιαν, τὸ μέγα καὶ βαθὺ σκότος, τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς κατασκεδάσαι.

162Bilgisizlik iki türlüdür. Biri yalındır: büsbütün hissizlik. Öbürü ikilidir: Kişi yalnız epistēmē yoksunluğunun pençesinde olmakla kalmaz, bilgelik konusundaki yanlış bir kanaatle şişinerek hiç bilmediği şeyleri bildiğini de sanır.

162

διττὸν δὲ τὸ ἀγνοίας γένος, τὸ μὲν ἁπλοῦν, ἡ παντελὴς ἀναισθησία, τὸ δὲ διπλοῦν, ὅταν μὴ μόνον ἀνεπιστημοσύνῃ τις συνέχηται, ἀλλὰ καὶ οἴηται εἰδέναι ἃ μηδαμῶς οἶδε δόξῃ ψευδεῖ σοφίας ἐπαιρόμενος.

163Birincisi daha küçük bir kötülüktür, çünkü daha hafif ve belki de istemeden yapılan hataların sebebidir. İkincisi daha büyüktür, çünkü büyük haksızlıklar doğurur; bunlar da yalnız istemeden yapılan haksızlıklar değil, artık kasıtlı olanlardır.

163

τὸ μὲν οὖν πρότερον κακὸν ἔλαττον — κουφοτέρων γὰρ ἁμαρτημάτων καὶ τάχα ἀκουσίων αἴτιον —, τὸ δὲ δεύτερον μεῖζον· μεγάλα γὰρ ἀποτίκτει καὶ οὐκ ἀκούσια μόνον ἀλλ’ ἤδη κἀκ προνοίας ἀδικήματα.

164Bence yalnız kız babası olan Lut en çok bu yüzden sıkıntı çeker: Psykhē'sinde erkek ve yetkin bir fidan yetiştiremez. İki kızını taşa dönüşen karısından edinmiştir. Bu kadına tam yerinde bir adla “alışkanlık” denebilir: Tabiatı hakikate düşmandır; biri onu götürmek istediğinde geride kalır, eski ve alışık olduğu şeylere dönüp bakar ve onların ortasında cansız bir dikili taş gibi kalakalır.

164

περὶ ταῦτά μοι δοκεῖ Λὼτ ὁ θυγατροποιὸς μάλιστα κηραίνειν ἄρρεν καὶ τέλειον ἐν ψυχῇ φυτὸν ἀναθρέψαι μὴ δυνάμενος· δύο γὰρ θυγατέρας ἐκ τῆς λιθουμένης γυναικὸς ἔσχηκεν, ἣν εὐθυβόλῳ χρησάμενος ὀνόματι καλέσειεν ἄν τις συνήθειαν, ἐχθρὰν φύσιν ἀληθείας, καὶ ὁπότε ἄγοι τις αὐτήν, ὑστερίζουσαν καὶ περιβλεπομένην τὰ ἀρχαῖα καὶ σύντροφα καὶ ἀψύχου τρόπον στήλης ἐν μέσοις αὐτοῖς καταμένουσαν.

165Kızlardan büyüğünün adı “müzakere”, küçüğününki “onay” olacaktır; çünkü müzakerenin ardından onay gelir, onay veren ise artık hiç müzakere etmez. Böylece nous kendi danışma meclisine oturup kızlarını harekete geçirmeye başlar: Büyüğüyle, yani müzakereyle, her şeyi inceleyip araştırır; küçüğüyle, yani onayla, rastgele şeylere kolayca baş sallar ve düşman olanları dost gibi kucaklar; yeter ki kendilerinden küçük de olsa bir haz yemi sunsunlar.

165

τῶν δὲ θυγατέρων ἡ μὲν πρεσβυτέρα κεκλήσεται βουλή, συναίνεσις δὲ ἡ νεωτέρα· τῷ μὲν γὰρ βουλεύσασθαι τὸ συναινεῖν ἕπεται, συναινέσας δ’ οὐδὲ εἷς ἔτι βουλεύεται. καθίσας οὖν ὁ νοῦς ἐν τῷ ἑαυτοῦ συνεδρίῳ διακινεῖν ἄρχεται τὰς θυγατέρας καὶ μετὰ μὲν τῆς πρεσβυτέρας, βουλῆς, σκοπεῖσθαί τε καὶ διερευνᾶν ἕκαστα, μετὰ δὲ τῆς νεωτέρας, συναινέσεως, ἐπινεύειν ῥᾳδίως τοῖς ἐπιτυχοῦσι καὶ ὡς φίλα τὰ ἐχθρὰ ἀσπάζεσθαι, δέλεαρ εἴ τι μικρὸν ἡδονῆς αὐτὸ μόνον ἀφ’ ἑαυτῶν ἐνδιδῴη.

166Ayık bir akıl buna katlanmaz; ancak sarhoşluğa kapılmış, adeta şaraptan kendinden geçmiş bir akıl katlanır. Bu yüzden şöyle denir: “Babalarına şarap içirdiler” (Yar. 19:33). Nous'un yararlı olanı kendi başına müzakere etmeye ya da nasıl görünürse görünsün görünen şeylere, sanki hakikati kendi içlerinde sabit taşıyorlarmış gibi onay vermeye yeterli olduğunu sanmak büsbütün hissizliktir. Çünkü insan tabiatı ne araştırarak açık olanı bulmaya ne de bazı şeyleri doğru ve yararlı diye seçip bazılarından yanlış ve zarara sebep diye yüz çevirmeye hiçbir şekilde yeterlidir.

166

ταῦτα δὲ νήφων μὲν λογισμὸς οὐκ ἀνέχεται, μέθῃ δὲ κατεσχημένος καὶ ὥσπερ ἔξοινος ὤν· διὸ λέγεται· „ἐπότισαν τὸν πατέρα οἶνον“ (Gen. 19,33). ἀναισθησία παντελής, ἱκανὸν δοκεῖν εἶναι βουλεύεσθαι τὸν νοῦν ἀφ’ ἑαυτοῦ τὰ συμφέροντα ἢ τοῖς ὁπωσοῦν φανεῖσιν, ὡς τὸ ἀληθὲς πάγιον ἐν ἑαυτοῖς ἔχουσι, συναινέσαι, τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μηδαμῇ μηδαμῶς ἱκανῆς οὔσης ἢ ἐκ περισκέψεως τὸ σαφὲς εὑρεῖν ἢ τὰ μὲν ὡς ἀληθῆ καὶ συμφέροντα ἑλέσθαι, τὰ δ’ ὡς ψευδῆ καὶ βλάβης αἴτια ἀποστραφῆναι.

167Varolanların, hem cisimlerin hem olayların üzerine yayılmış koyu bir karanlık, her birinin tabiatını görmeye izin vermez. Biri meraktan ya da öğrenme sevgisinden kendini zorlayıp içine bakmak istese bile, körler gibi ayağının önündekilere takılır ve bir şey yakalayamadan sırtüstü düşüp geride kalır; ya da elleriyle yoklayarak belirsiz olanı tahmin eder, hakikat yerine bir tahmin edinir.

167

πολὺ γὰρ σκότος τῶν ὄντων καὶ σωμάτων καὶ πραγμάτων κατακεχυμένον οὐκ ἐᾷ τὴν ἑκάστου φύσιν ἰδεῖν, ἀλλὰ κἂν βιασάμενός τις ὑπὸ περιεργίας ἢ τοῦ φιλομαθοῦς ἐθελήσῃ διακῦψαι, καθάπερ οἱ πεπηρωμένοι προσπταίων τοῖς ἐν ποσί, πρίν τι λαβεῖν, ἀναπεσὼν ὑστερίζει ἢ ταῖς χερσὶν ἐφαπτόμενος τὰ ἄδηλα εἰκάζει στοχασμὸν πρὸ ἀληθείας κτώμενος.

168Terbiye, kendine özgü ışığını yakıp meşale taşıyarak nous'a varolanların seyrine kadar eşlik etse bile, yarardan çok zarar verir; çünkü küçük bir parıltının koyu bir karanlıkta sönmesi tabiattandır, o sönünce de her bakış yararsız kalır.

168

οὐδὲ γὰρ εἰ δᾳδουχοῦσα παιδεία παραπέμποι τὸν νοῦν φῶς ἁψαμένη τὸ οἰκεῖον ἐπὶ τὴν τῶν ὄντων θέαν, ὀνῆσαι δύναιτ’ ἂν μᾶλλον ἢ βλάψαι· τὸ γὰρ βραχὺ φέγγος ὑπὸ πολλοῦ σκότους σβέννυσθαι πέφυκε, σβεσθέντος δὲ ἀνωφελὴς πᾶσα ὄψις.

169Müzakere etmekle ya da bazı şeyleri seçip bazılarından kaçmayı yeterince başarmakla övünen kişiye ise şunları hatırlatmalı: Eğer aynı şeylerden bize hep aynı, hiç değişmeyen izlenimler gelseydi, belki içimizde tabiatça kurulmuş iki ölçütü, hissi ve nous'u, yanılmaz ve tarafsız diye hayranlıkla karşılamamız gerekirdi. O zaman hiçbir konuda tereddüt edip hükmü askıya almaz, bir kez görünen şeylere güvenerek bazılarını seçer, bazılarından da tersine yüz çevirirdik.

169

τὸν μέντοι σεμνυνόμενον ἢ ἐπὶ τῷ βουλεύεσθαι ἢ ἐπὶ τῷ τὰ μὲν αἱρεῖσθαι τὰ δὲ φεύγειν ἱκανῶς δύνασθαι διὰ τούτων ὑπομνηστέον· εἰ μὲν ἀπὸ τῶν αὐτῶν τὰς αὐτὰς ἀεὶ συνέβαινε προσπίπτειν ἀπαραλλάκτους φαντασίας, ἦν ἴσως ἀναγκαῖον τά τε ἐν ἡμῖν αὐτοῖς φύσει κατασκευασθέντα διττὰ κριτήρια, αἴσθησίν τε καὶ νοῦν, ὡς ἀψευδῆ καὶ ἀδέκαστα θαυμάζειν καὶ περὶ μηδενὸς ἐνδοιάζοντας ἐπέχειν, ἀλλὰ τοῖς ἅπαξ φανεῖσι πιστεύοντας τὰ μὲν αἱρεῖσθαι, τὰ δὲ ἔμπαλιν ἀποστρέφεσθαι.

170Ama aynı şeyler karşısında farklı biçimlerde etkilendiğimizi görüyoruz. Bu yüzden hiçbir şey hakkında kesin bir şey söyleyemeyiz; çünkü görünen şey sabit durmaz, çok yönlü ve çok biçimli değişimlere uğrar. İzlenim sabit olmayınca ona dayanan yargının da sabit olmaması zorunludur.

170

ἐπειδὴ δὲ διαφόρως ἀπ’ αὐτῶν εὑρισκόμεθα κινούμενοι, βέβαιον περὶ οὐδενὸς οὐδὲν ἂν ἔχοιμεν εἰπεῖν, ἅτε μὴ ἑστῶτος τοῦ φανέντος, ἀλλὰ πολυτρόποις καὶ πολυμόρφοις χρωμένου ταῖς μεταβολαῖς· ἀνάγκη γὰρ ἀνιδρύτου τῆς φαντασίας οὔσης ἀνίδρυτον εἶναι καὶ τὴν ἐπ’ αὐτῇ κρίσιν.

171Bunun sebepleri çoktur. Birincisi, canlılarda tek bir bakımdan değil, hemen her bakımdan görülen sayısız farklılıktır: doğuşlarında ve yapılarında, besinlerinde ve yaşayışlarında, seçtikleri ve kaçındıkları şeylerde, hislerinin etkinliklerinde ve hareketlerinde, beden ve psykhē'deki sayısız hâllerin özelliklerinde.

171

αἴτια δὲ τούτου πολλά· πρῶτον μὲν αἱ ἐν τοῖς ζῴοις οὐ καθ’ ἓν μέρος ἀλλὰ σχεδὸν περὶ πάντα ἀμύθητοι διαφοραί, αἱ περὶ τὴν γένεσιν καὶ κατασκευὴν αὐτῶν, αἱ περὶ τὰς τροφὰς καὶ διαίτας, αἱ περὶ τὰς αἱρέσεις καὶ φυγάς, αἱ περὶ τὰς αἰσθητικὰς ἐνεργείας τε καὶ κινήσεις, αἱ περὶ τὰς τῶν κατὰ σῶμα καὶ ψυχὴν ἀμυθήτων παθῶν ἰδιότητας.

172Yargılayanları bir yana bırak, yargılanan şeylerden bazılarına bak; örneğin bukalemuna ve ahtapota. Bukalemunun rengini değiştirerek üzerinde sürünmeyi âdet edindiği zemine, ahtapotun da denizde hangi kayaya sarılırsa ona benzediğini söylerler. Belki de koruyucu tabiat, yakalanmaya karşı bir savunma ilacı olarak onlara türlü renge girebilme yeteneğini bağışlamıştır.

172

χωρὶς γὰρ τῶν κρινόντων ἴδε καὶ τῶν κρινομένων ἔνια, οἷα τὸν χαμαιλέοντα, τὸν πολύποδα· τὸν μέν γέ φασι τὴν χρόαν ἀλλάττοντα τοῖς ἐδάφεσιν ὁμοιοῦσθαι καθ’ ὧν εἴωθεν ἕρπειν, τὸν δὲ ταῖς κατὰ θαλάττης πέτραις, ὧν ἂν περιδράξηται, τάχα που τῆς σωτηρίου φύσεως ἀλεξίκακον συλλήψεως δωρησαμένης τὴν εἰς τὸ πολυχρώματον αὐτοῖς τροπὴν φάρμακον.

173Güvercinin boynunun güneş ışığında sayısız renk görünümüne büründüğünü fark etmedin mi? Kızıl ve lacivert, alev rengi ve kor rengi, sarımtırak ve kırmızı, adlarını bile akılda tutmak kolay olmayan her türden başka rengi almaz mı?

173

τὸν δὲ αὐχένα τῆς περιστερᾶς ἐν ἡλιακαῖς αὐγαῖς οὐ κατενόησας μυρίας χρωμάτων ἀλλάττοντα ἰδέας; ἢ οὐχὶ φοινικοῦν καὶ κυανοῦν, πυρωπόν τε αὖ καὶ ἀνθρακοειδές, ἔτι δὲ ὠχρὸν καὶ ἐρυθρὸν καὶ ἄλλα παντοδαπὰ ἴσχει χρώματα, ὧν οὐδὲ τὰς κλήσεις ῥᾴδιον ἀπομνημονεῦσαι;

174Gelonlar denen İskitlerin ülkesinde de, seyrek de olsa, pek şaşılacak bir hayvanın yetiştiğini söylerler. Adı tarandros'tur; büyüklükte öküzden aşağı kalmaz, yüzünün biçimi de geyiğe çok benzer. Anlatıldığına göre bu hayvan, kıllarının rengini hep yanında durduğu yerlere, ağaçlara, kısacası her şeye göre değiştirir; öyle ki renk benzerliği yüzünden kendisine rastlayanların gözünden kaçar ve bedeninin gücünden çok bu yüzden zor avlanır.

174

φασὶ μέντοι καὶ ἐν Σκύθαις τοῖς καλουμένοις Γελώοις θαυμασιώτατόν τι γίνεσθαι σπανίως μέν, γίνεσθαι δ’ ὅμως θηρίον, ὃ καλεῖται τάρανδρος, μέγεθος μὲν βοὸς οὐκ ἀποδέον, ἐλάφῳ δὲ τὸν τοῦ προσώπου τύπον ἐμφερέστατον· λόγος ἔχει τοῦτο μεταβάλλειν ἀεὶ τὰς τρίχας πρός τε τὰ χωρία καὶ τὰ δένδρα καὶ πάνθ’ ἁπλῶς οἷς ἂν ἐγγὺς ἱστῆται, ὡς διὰ τὴν τῆς χρόας ὁμοιότητα λανθάνειν τοὺς ἐντυγχάνοντας καὶ ταύτῃ μᾶλλον ἢ τῇ περὶ σῶμα ἀλκῇ δυσθήρατον εἶναι.

175İşte bunlar ve bunlara benzeyenler, kavranamazlığın apaçık kanıtlarıdır. İkinci sebep ise artık bütün canlıların değil, özellikle insanların birbirinden her konuda farklı oluşudur.

175

ταῦτα δὴ καὶ τὰ τούτοις ὅμοια πίστεις ἐναργεῖς ἀκαταληψίας εἰσίν, ἔπειτα δὲ αἱ μηκέτι τῶν ζῴων ἁπάντων, ἀλλὰ καὶ ἀνθρώπων ἰδίᾳ πρὸς ἀλλήλους περὶ πάντα ποικιλίαι.

176Çünkü insanlar aynı şeyleri yalnız farklı zamanlarda farklı biçimde yargılamakla kalmazlar; farklı kişiler aynı şeylerden birbirine zıt biçimde hoşlanır ya da hoşlanmazlar. Kimilerinin beğenmediği şeylerden başkaları zevk almış; tersine, kimilerinin dost ve yakın diye bağrına basıp kucakladığı şeyleri başkaları yabancı ve düşman diye kendilerinden uzağa kovmuştur.

176

οὐ γὰρ μόνον ἄλλοτε ἄλλως τὰ αὐτὰ κρίνουσιν, ἀλλὰ καὶ ἑτέρως ἕτεροι ἡδονάς τε καὶ ἀηδίας ἔμπαλιν τῶν αὐτῶν λαμβάνοντες· οἷς γὰρ δυσηρέστησαν ἔνιοι, ἐτέρφθησαν ἄλλοι, καὶ κατὰ τοὐναντίον ἅπερ ὡς φίλα καὶ οἰκεῖα ἐπισπασάμενοί τινες ἐδεξιώσαντο, ταῦθ’ ἕτεροι ὡς ἀλλότρια καὶ δυσμενῆ μακρὰν ἀφ’ ἑαυτῶν ἐσκοράκισαν.

177Nitekim tiyatroda sık sık bulunup şunu gördüm: Sahnede yarışan tragedya oyuncularının ya da kitharayla şarkı söyleyenlerin tek bir ezgisi karşısında kimileri öyle coşar ki ayağa kalkıp istemeden hep bir ağızdan övgüler haykırır; kimileri öyle etkilenmeden kalır ki hiç değilse bu bakımdan oturdukları cansız sıralardan farklı sayılamaz; kimileri de öyle tiksinir ki gösteriyi bırakıp gider, üstelik iki eliyle kulaklarını silkeler, kulaklarında kalan bir yankı hırçın ve memnuniyetsiz psykhē'lerinde hoşnutsuzluk uyandırmasın diye. Ama neden bunlardan söz ediyoruz?

177

ἤδη γοῦν ἐν θεάτρῳ πολλάκις παρατυχὼν εἶδον ὑφ’ ἑνὸς μέλους τῶν ἀγωνιζομένων ἐπὶ τῆς σκηνῆς τραγῳδῶν ἢ κιθαρῳδῶν τοὺς μὲν οὕτως ἀχθέντας, ὡς ἀνεγειρομένους καὶ συνηχοῦντας ἄκοντας τὰ πρὸς ἔπαινον ἐκφωνεῖν, τοὺς δὲ οὕτως ἀτρώτως ἔχοντας, ὡς μηδὲν τῶν ἀψύχων βάθρων ἐφ’ οἷς καθέζονται ταύτῃ γοῦν διαφέρειν ἂν νομισθῆναι, ἐνίους δ’ οὕτως ἀλλοτριωθέντας, ὡς καὶ τὴν θέαν οἴχεσθαι καταλιπόντας, ἔτι καὶ προσαποσειομένους ἑκατέρᾳ τῶν χειρῶν τὰ ὦτα, μὴ ἄρα τι ἔναυλον ἀπολειφθὲν ἀηδίαν ὑπηχοῦν δυσκόλοις καὶ δυσαρέστοις ψυχαῖς ἐργάσηται. καίτοι τί ταῦτά φαμεν;

178Her birimiz tek bir kişi olduğu hâlde, işin en şaşırtıcı yanı da budur, bedende ve psykhē'de sayısız değişime ve dönüşüme uğrayarak, kendisi hiç değişmeyen, tabiatça aynı yapıda kalan şeyleri bazen seçer, bazen de onlardan yüz çeviririz.

178

αὐτός τις εἷς ὢν ἕκαστος ἐφ’ ἑαυτοῦ, τὸ παραδοξότατον, μυρίας μεταβολὰς καὶ τροπὰς δεχόμενος κατά τε σῶμα καὶ ψυχὴν τοτὲ μὲν αἱρεῖται, τοτὲ δ’ ἀποστρέφεται οὐδαμῶς μεταβάλλοντα, μένειν δ’ ἐπὶ τῆς αὐτῆς πεφυκότα κατασκευῆς·

179Çünkü sağlıklılara ve hastalara, uyanıklara ve uyuyanlara, gençlere ve yaşlılara aynı izlenimler gelmez. Ayakta duran da hareket eden de, güven duyan da korkan da, üzülen de sevinen de, seven de tersine nefret eden de farklı izlenimler edinir. Bunları uzun uzun anlatıp okuru yormaya ne gerek var?

179

οὐ γὰρ τὰ αὐτὰ ὑγιαίνουσι καὶ νοσοῦσι προσπίπτειν φιλεῖ, οὐδὲ ἐγρηγορόσι καὶ κοιμωμένοις, οὐδὲ ἡβῶσι καὶ γεγηρακόσι· καὶ ἑστὼς μέντοι καὶ κινούμενός τις ἑτέρας ἔλαβε φαντασίας, καὶ θαρρῶν καὶ δεδιὼς ἔμπαλιν, ἔτι μέντοι λυπούμενός τε καὶ χαίρων, καὶ φιλῶν καὶ τοὐναντίον μισῶν. καὶ τί δεῖ μακρηγοροῦντα περὶ τούτων ἐνοχλεῖν;

180Kısacası bedenin ve psykhē'nin, ister tabiata uygun ister tabiata aykırı olsun, her hareketi görünen şeyler karşısındaki kararsız savrulmamızın sebebi olur; bu savrulma da birbiriyle çatışan, uyuşmayan hayaller getirir.

180

συνελόντι γὰρ φράσαι πᾶσα ἡ σώματος καὶ ψυχῆς κατὰ φύσιν τε αὖ καὶ παρὰ φύσιν κίνησις αἰτία τῆς περὶ τὰ φαινόμενα ἀστάτου φορᾶς γίνεται μαχόμενα καὶ ἀσύμφωνα προσβαλλούσης ὀνείρατα.

181İzlenimlerdeki kararsızlık en çok da konumlara, uzaklıklara ve her şeyin içinde bulunduğu yerlere bağlı olarak ortaya çıkar.

181

γίνεται δ’ οὐχ ἥκιστα τὸ περὶ τὰς φαντασίας ἄστατον καὶ παρὰ τὰς θέσεις καὶ παρὰ τὰ διαστήματα καὶ παρὰ τοὺς τόπους, οἷς ἕκαστα ἐμπεριέχεται.

182Denizdeki balıkların, yüzgeçlerini gerip yüzdükleri zaman, hep gerçek boylarından büyük göründüklerini görmüyor muyuz? Kürekler de dümdüz olsalar bile su altında kırık görünür.

182

ἢ τοὺς κατὰ θαλάττης ἰχθῦς οὐχ ὁρῶμεν, ὁπότε τὰς πτέρυγας διατείνοντες ἐννήχοιντο, μείζους ἀεὶ τῆς φύσεως προφαινομένους; καὶ τὰς εἰρεσίας μέντοι, κἂν σφόδρα ὦσιν εὐθυτενεῖς, κεκλασμένας ὁρᾶσθαι συμβαίνει καθ’ ὕδατος.

183En uzaktaki şeyler de yanlış izlenimler göndererek nous'u aldatmayı âdet edinmiştir. Bazen cansız şeyler canlı, tersine canlılar cansız sanılmıştır; duranların hareket ettiği, hareket edenlerin durduğu, yaklaşanların uzaklaştığı, uzaklaşanların yaklaştığı, çok uzun şeylerin pek kısa, köşeli şeylerin de yuvarlak olduğu sanılmıştır. Göz, apaçık görüşüyle sayısız başka şeyi de yanlış çizer; aklı başında hiç kimse bunları sağlam sayıp altına imzasını atmaz.

183

τά γε μὴν πορρωτάτω ψευδεῖς προσβάλλοντα φαντασίας τὸν νοῦν εἴωθεν ἀπατᾶν· ἄψυχα γὰρ ἔστιν ὅτε ὄντα ὑπετοπήθη ζῷα εἶναι καὶ τοὐναντίον τὰ ἔμψυχα ἄψυχα, ἔτι δὲ τὰ ἑστῶτα κινεῖσθαι καὶ τὰ κινούμενα ἑστάναι, καὶ τὰ μὲν προσιόντα ἐξαναχωρεῖν, τὰ δὲ ἀπιόντα πάλιν προσέρχεσθαι, καὶ βραχύτατα μὲν τὰ περιμηκέστατα, περιφερῆ δ’ αὖ τὰ πολυγώνια. καὶ μυρία ἄλλα ὑπὸ τῆς φανερᾶς ὄψεως ψευδογραφεῖται, οἷς οὐκ ἄν τις εὖ φρονῶν ὡς βεβαίοις συνεπιγράψαιτο.

184Hazırlanan karışımlardaki kemiyetlere ne demeli? Çünkü zarar da yarar da daha çok ya da daha az olmaya göre ortaya çıkar; sayısız başka şeyde, özellikle de tıp epistēmē'sinin ilaçlarında durum böyledir.

184

τί δ’ αἱ ἐν τοῖς σκευαζομένοις ποσότητες; παρὰ γὰρ τὸ πλέον ἢ ἔλαττον αἵ τε βλάβαι καὶ ὠφέλειαι συνίστανται, καθάπερ ἐπὶ μυρίων ἄλλων καὶ μάλιστα τῶν κατὰ τὴν ἰατρικὴν ἐπιστήμην ἔχει φαρμάκων·

185Bileşimlerdeki kemiyet sınırlarla ve kurallarla ölçülmüştür; bunların ne berisinde kalmak ne de ötesine geçmek güvenlidir. Azı ilacın güçlerini gevşetir, çoğu gerer; ikisi de zararlıdır: Biri zayıflığı yüzünden etki gösteremez, öbürü de pek şiddetli gücüyle zarar vermeye zorlar. Ayrıca düzgünlük ve pürüzlülük, yoğunluk ve sıkışıklık, tersine seyreklik ve yayılma da ilacın yarar mı zarar mı vereceğini açıkça ortaya koyar.

185

ἡ γὰρ ἐν ταῖς συνθέσεσι ποσότης ὅροις καὶ κανόσι μεμέτρηται, ὧν οὔτε ἐντὸς κάμψαι οὔτε περαιτέρω προελθεῖν ἀσφαλές — τὸ μὲν γὰρ ἔλαττον χαλᾷ, τὸ δὲ πλέον ἐπιτείνει τὰς δυνάμεις· βλαβερὸν δ’ ἑκάτερον, τὸ μὲν ἀδυνατοῦν ἐνεργῆσαι δι’ ἀσθένειαν, τὸ δὲ βλάψαι βιαζόμενον διὰ καρτερωτάτην ἰσχύν —, λειότησί τε αὖ καὶ τραχύτησι, πυκνότησί τε αὖ καὶ πιλήσεσι καὶ τοὐναντίον μανότησι καὶ ἐξαπλώσεσι τὸν εἰς βοήθειαν καὶ βλάβην ἔλεγχον ἐναργῶς διασυνίστησιν.

186Şunu da bilmeyen yoktur: Varolanlardan hemen hiçbiri kendi başına ve kendinde düşünülmez; zıttının yanına konarak sınanır. Örneğin küçük büyüğün, kuru yaşın, sıcak soğuğun, hafif ağırın, siyah beyazın, zayıf güçlünün, az çoğun yanında.

186

ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ἐκεῖνό τις ἀγνοεῖ, ὅτι τῶν ὄντων σχεδὸν ἐξ αὑτοῦ καὶ καθ’ αὑτὸ νενόηται τὸ παράπαν οὐδέν, τῇ δὲ πρὸς τὸ ἐναντίον παραθέσει δοκιμάζεται, οἷον τὸ μικρὸν παρὰ τὸ μέγα, τὸ ξηρὸν παρὰ τὸ ὑγρόν, παρὰ τὸ ψυχρὸν τὸ θερμόν, παρὰ τὸ βαρὺ τὸ κοῦφον, τὸ μέλαν παρὰ τὸ λευκόν, τὸ ἀσθενὲς παρὰ τὸ ἰσχυρόν, τὰ ὀλίγα παρὰ τὰ πολλά.

187Aynı şekilde aretē'ye ya da kötülüğe bağlanan şeylerde de yararlılar zararlılar aracılığıyla, güzeller çirkinlerin karşısına konarak, adil olanlar ve genel olarak iyiler haksızların ve kötülerin yanına konarak tanınır. Kozmostaki öteki her şeyi inceleyen kişi, onların da aynı biçimde değerlendirildiğini görür. Çünkü her şey kendi başına kavranamaz; ancak bir başkasıyla karşılaştırılarak tanınıyor gibi görünür.

187

κατὰ τὸ παραπλήσιον μέντοι καὶ ὅσα ἐπ’ ἀρετὴν ἢ κακίαν ἀναφέρεται, τὰ ὠφέλιμα διὰ τῶν βλαβερῶν γνωρίζεται, τὰ καλὰ τῇ τῶν αἰσχρῶν ἀντιθέσει, τὰ δίκαια καὶ κοινῶς ἀγαθὰ τῇ τῶν ἀδίκων καὶ κακῶν παραθέσει, καὶ πάντα μέντοι τὰ ἄλλα ὅσα ἐν κόσμῳ σκοπῶν ἄν τις εὕροι κατὰ τὸν αὐτὸν τύπον λαμβάνοντα τὴν ἐπίκρισιν· ἐξ ἑαυτοῦ μὲν γὰρ ἕκαστον ἀκατάληπτον, ἐκ δὲ τῆς πρὸς ἕτερον συγκρίσεως γνωρίζεσθαι δοκεῖ.

188Kendine tanıklık etmeye yetmeyen, başkasından gelecek bir savunmaya muhtaç olan şey ise inanılmak için sağlam değildir. Böylece herhangi bir şey hakkında kolayca onay ya da ret veren kişiler bu bakımdan da çürütülmüş olur.

188

τὸ δὲ μὴ ἑαυτῷ μαρτυρεῖν ἱκανόν, τῆς δὲ ἀφ’ ἑτέρου χρῇζον συνηγορίας, ἀβέβαιον εἰς πίστιν· ὥστε καὶ ταύτῃ τοὺς εὐχερῶς ὁμολογοῦντας ἢ ἀρνουμένους περὶ παντὸς οὑτινοσ⟨οῦν⟩ ἐλέγχεσθαι.

189Buna şaşmaya gerek var mı? Çünkü şeylere daha çok yaklaşıp onlara daha arı bir gözle bakan kişi, hiçbir şeyin bize kendi yalın tabiatıyla ulaşmadığını, her şeyin pek karmaşık karışımlar ve harmanlar taşıdığını anlayacaktır. Örneğin renkleri nasıl algılarız? Dışarıdaki hava ve ışıkla, bir de gözün kendisindeki nemle değil mi? Tatlı ve acı nasıl sınanır? Ağzımızdaki, tabiata uygun ya da aykırı sıvılar olmadan mı? Elbette hayır. Ya tütsülenen şeylerden yayılan kokular? Cisimlerin yalın ve arı tabiatını mı gösterirler, yoksa onlarla havanın, bazen de cisimleri eriten ateşin ve burun deliklerindeki yetinin karışımını mı?

189

καὶ τί θαυμαστόν; προσωτέρω γάρ τις χωρήσας τῶν πραγμάτων καὶ εἱλικρινέστερον αὐτὰ αὐγασάμενος εἴσεται τοῦθ’, ὅτι ἓν οὐδὲν καθ’ ἁπλῆν ἡμῖν τὴν ἑαυτοῦ προσπίπτει φύσιν, ἀλλὰ πάντα μίξεις πολυπλοκωτάτας

190

ἔχοντα καὶ κράσεις. αὐτίκα τῶν χρωμάτων ἀντιλαμβανόμεθα πῶς; ἆρ’ οὐ σὺν ἀέρι καὶ φωτί, τοῖς ἐκτός, καὶ τῷ κατ’ αὐτὴν τὴν ὄψιν ὑγρῷ; γλυκὺ δὲ καὶ πικρὸν τίνα τρόπον δοκιμάζεται; μὴ δίχα τῶν καθ’ ἡμᾶς αὐτοὺς ἐνστομίων χυλῶν ὅσοι κατὰ φύσιν ἢ παρὰ φύσιν; οὐ δήπου; τί δ’; αἱ ἀπὸ τῶν ἐπιθυμιωμένων ὀσμαὶ μὴ τὰς ἁπλᾶς ⟨καὶ⟩ εἱλικρινεῖς τῶν σωμάτων φύσεις παριστᾶσιν; ἢ τὰς κεκραμένας ἔκ τε αὐτῶν καὶ ἀέρος, ἔστι δ’ ὅτε καὶ τοῦ τήκοντος τὰ σώματα πυρὸς καὶ τῆς κατὰ τοὺς μυκτῆρας δυνάμεως;

191Buradan şu sonuç çıkar: Renkleri değil, altta yatan şeylerle ışıktan oluşan karışımı algılarız; kokuları değil, cisimlerden akan şeyle her şeyi kabul eden havadan oluşan karışımı algılarız; tatları değil, ağza giren tadılabilir şeyle ağızdaki nemli maddeden oluşan şeyi algılarız.

191

ἐκ δὴ τούτων συνάγεται, ὅτι οὔτε χρωμάτων ἀντιλαμβανόμεθα, ἀλλὰ τοῦ συνισταμένου κράματος ἔκ τε τῶν ὑποκειμένων καὶ φωτός, οὔτε ὀσμῶν, ἀλλὰ μίγματος, ὅπερ συνέστη διά τε τοῦ ῥυέντος ἀπὸ τῶν σωμάτων καὶ τοῦ πανδεχοῦς ἀέρος, οὔτε χυλῶν, ἀλλὰ τοῦ γενομένου διά τε τοῦ προσιόντος γευστοῦ καὶ τῆς κατὰ τὸ στόμα ὑγρᾶς οὐσίας.

192Durum böyle olunca, herhangi bir şey hakkında kolayca onay ya da ret vermeye kalkışanları saflıkla, aceleciliğe ya da kibirle suçlamak yerinde olur. Çünkü yalın güçler gözden uzaksa, karma ve birçok şeyden derlenip toplanmış olanlar göz önündeyse, görünmeyenleri görmek de, karışımlar aracılığıyla bir araya gelenlerin her birinin izini ayrı ayrı kavramak da imkânsızsa, geriye hükmü askıya almaktan başka ne kalır?

192

τούτων δὴ τοῦτον ἐχόντων τὸν τρόπον εὐήθειαν ἢ προπέτειαν ἢ ἀλαζονείαν ἄξιον καταγινώσκειν τῶν ἢ ὁμολογεῖν ἢ ἀρνεῖσθαι περὶ παντὸς οὑτινοσοῦν ῥᾳδίως ὑπομενόντων. εἰ μὲν γὰρ αἱ ἁπλαῖ δυνάμεις ἐκποδών, αἱ δὲ μικταὶ καὶ ἐκ πλειόνων συνηρανισμέναι προῦπτοι, ἀμήχανον δὲ καὶ τὰς ἀοράτους ἰδεῖν καὶ διὰ τῶν κεκραμένων τὸν ἑκάστης τῶν συνερανισθεισῶν τύπον ἰδίᾳ κατανοῆσαι, τί ἂν εἴη λοιπὸν ἢ τὸ ἐπέχειν [ἀναγκαῖον];

193Öte yandan, yeryüzünün hemen her yanına yayılmış ve Yunanlılarla barbarlara ortak olarak yargıda kayma getiren şu şeyler de bizi belirsiz olana erkenden fazla güvenmemeye çağırmaz mı? Bunlar nelerdir? Elbette çocukluktan gelen yetiştirilme tarzları, atalardan kalma âdetler ve eski kanunlardır. Bunlardan hiçbirinin herkeste aynı olduğu kabul edilmez; ülkelere, milletlere ve şehirlere göre, hatta her köye ve her eve, daha doğrusu erkeğe, kadına ve küçük çocuğa göre büsbütün farklıdır.

193

ἐκεῖνα δ’ ἡμᾶς οὐ παρακαλεῖ μὴ λίαν τοῖς ἀφανέσι προπιστεύειν, ἃ σχεδὸν κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἀνακέχυται κοινὸν Ἕλλησιν ὁμοῦ καὶ βαρβάροις ἐπάγοντα τὸν ἐκ τοῦ κρίνειν ὄλισθον; τίνα οὖν ταῦτ’ ἐστίν; ἀγωγαὶ δήπουθεν αἱ ἐκ παίδων καὶ ἔθη πάτρια καὶ παλαιοὶ νόμοι, ὧν ἓν οὐδὲν ὁμολογεῖται ταὐτὸν εἶναι παρὰ πᾶσιν, ἀλλὰ κατὰ χώρας καὶ ἔθνη καὶ πόλεις, μᾶλλον δὲ καὶ κατὰ κώμην καὶ οἰκίαν ἑκάστην, ἄνδρα μὲν οὖν καὶ γυναῖκα καὶ νήπιον παῖδα τοῖς ὅλοις διακέκριται·

194Nitekim bizde çirkin olan başkalarında güzeldir; yakışık alan yakışıksız, adil olan haksız, dine uygun olan dine aykırı, kanuna aykırı olan kanuna uygun, övülen kınanası, onuru hak eden cezayı hak eder sayılır; başka şeyleri de böyle tam tersine sayarlar.

194

τὰ γοῦν αἰσχρὰ παρ’ ἡμῖν ἑτέροις καλά, καὶ τὰ πρέποντα ἀπρεπῆ, καὶ τὰ δίκαια ἄδικα, καὶ ἀνόσια μὲν τὰ ὅσια, νόμιμα δ’ αὖ τὰ παράνομα, ἔτι δὲ ψεκτὰ τὰ ἐπαινετὰ καὶ ὑπόδικα τὰ τιμῆς ἄξια καὶ ὅσα ἄλλα ἐναντία ταῦτα νομίζουσι.

195Ama daha zorunlu başka konulara çekilen kişinin bunlar üzerinde uzun uzun durmasına ne gerek var? Yine de biri, daha yeni bir seyre kapılmadan bu ana konuya vakit ayırıp ülkelerin, milletlerin, şehirlerin ve yerlerin, uyrukların ve yöneticilerin, ünlülerin ve adı sanı bilinmeyenlerin, özgürlerin ve kölelerin, sıradan kişilerin ve bilginlerin yetiştirilme tarzlarını, âdetlerini ve kanunlarını gözden geçirmek isterse, buna bir gün, iki gün değil, bir ay ya da bir yıl da değil, ömrü pek uzun olsa bile bütün hayatını tüketir; yine de pek çok şeyi araştırılmamış, incelenmemiş ve dile getirilmemiş olarak farkında olmadan geride bırakır.

195

καὶ τί δεῖ μακρηγορεῖν τὸν ὑπὸ ἑτέρων ἀναγκαιοτέρων μεθελκόμενον; εἰ μέντοι βουληθείη τις ὑπὸ μηδεμιᾶς ἄλλης καινοτέρας θέας ἀγόμενος, ἐνευκαιρήσας τῷ προτεθέντι κεφαλαίῳ τὰς ἑκάστων ἀγωγὰς καὶ ἔθη καὶ νόμους ἐπιέναι χωρῶν, ἐθνῶν, πόλεων, τόπων, ὑπηκόων ἡγεμόνων, ἐνδόξων ἀδόξων, ἐλευθέρων οἰκετῶν, ἰδιωτῶν ἐπιστημόνων, οὐχ ἡμέραν μίαν οὐδὲ δύο, ἀλλὰ οὐδὲ μῆνα ἢ ἐνιαυτόν, τὸν δὲ ἅπαντα ἑαυτοῦ κατατρίψει βίον, κἂν αἰῶνι χρήσηται μακρῷ, καὶ οὐδὲν ἧττον πολλὰ ἀδιερεύνητα καὶ ἀπερίσκεπτα καὶ ἄφωνα λήσει καταλιπών.

196Böylece farklı insanlarda farklı olan şeyler birbirinden yalnız biraz ayrılmakla kalmayıp büsbütün uyuşmadığına, hatta birbirine karşı durup çatıştığına göre, gelen izlenimlerin de farklı olması ve yargıların birbiriyle savaşması zorunludur. Durum böyleyken, şu ya da bu şeyin adil, akıllıca, güzel ya da yararlı olduğunu kesin olarak söyleyecek kadar kendinden geçmiş ve sayıklayan biri var mıdır? Çünkü onun tarif ettiği şeyi, çocukluktan beri tam tersine alıştırılmış bir başkası geçersiz kılacaktır.

196

οὐκοῦν ἄλλων παρ’ ἄλλοις οὐ βραχεῖ μόνον διεστηκότων, ἀλλὰ καὶ τοῖς ὅλοις ἀπᾳδόντων, ὡς ἀντιστατεῖν καὶ διαμάχεσθαι, ἀνάγκη καὶ τὰς προσπιπτούσας

197

διαφέρειν φαντασίας καὶ τὰς κρίσεις ἀλλήλαις πεπολεμῶσθαι. ὧν ὑπαρχόντων τίς οὕτως ἔκφρων ἐστὶ καὶ παράληρος, ὡς φάναι παγίως, ὅτι τὸ τοιόνδε ἐστὶ δίκαιον ἢ φρόνιμον ἢ καλὸν ἢ συμφέρον; ὃ γὰρ ἂν οὗτος ὁρίσῃ, τἀναντία μεμελετηκὼς ἐκ παίδων ἕτερος ἀκυρώσει.

198Rastgele toplanmış, karmakarışık kalabalık, nasıl getirilmiş olursa olsun âdetlerin ve kanunların zavallı kölesidir; daha kundaktayken onlara efendi ya da tiran dinler gibi boyun eğmeyi öğrenmiştir. Psykhē'si yumruklanıp ezilmiş, büyük ve yiğitçe bir düşünce edinemez hâle gelmiştir; bir kez kendisine aktarılana inanır, nous'unu idmansız bırakıp araştırılmamış, sorgulanmamış onaylar ve retlerle yetinir. Buna şaşmıyorum. Ama sözde filozofların çoğunluğunun da, varolanlardaki açık ve yanılmaz olanın peşine düşmüş gibi görünürken bölük bölük, takım takım ayrılmasına, rastgele tek bir konuda değil, araştırmaların konusu olan büyük küçük hemen her şey hakkında birbirine uymayan, çoğu zaman da zıt öğretiler ortaya koymasına şaşıyorum.

198

ἐγὼ δ’ οὐ τεθαύμακα, εἰ πεφορημένος καὶ μιγὰς ὄχλος, ἐθῶν καὶ νόμων τῶν ὁπωσοῦν εἰσηγμένων ἀκλεὴς δοῦλος, ἀπ’ αὐτῶν ἔτι σπαργάνων ὑπακούειν ὡς ἂν δεσποτῶν ἢ τυράννων ἐκμαθών, κατακεκονδυλισμένος τὴν ψυχὴν καὶ μέγα καὶ νεανικὸν φρόνημα λαβεῖν μὴ δυνάμενος πιστεύει τοῖς ἅπαξ παραδοθεῖσι καὶ τὸν νοῦν ἐάσας ἀγύμναστον ἀδιερευνήτοις καὶ ἀνεξετάστοις συναινέσεσί τε καὶ ἀρνήσεσι χρῆται, ἀλλ’ εἰ καὶ τῶν λεγομένων φιλοσόφων ἡ πληθὺς τὸ ἐν τοῖς οὖσι σαφὲς καὶ ἀψευδὲς ἐπιμορφάζουσα θηρᾶν κατὰ στίφη καὶ λόχους διακέκριται καὶ δόγματα ἀσύμφωνα, πολλάκις δὲ καὶ ἐναντία οὐ περὶ ἑνὸς τίθεται τοῦ τυχόντος, ἀλλὰ σχεδὸν περὶ πάντων μικρῶν τε καὶ μεγάλων, ἐν οἷς αἱ ζητήσεις συνίστανται·

199Evrenin sonsuz olduğunu ileri sürenler sınırlı olduğunu söyleyenlerle; kozmosun oluşmamış olduğunu söyleyenler oluşmuş olduğunu bildirenlerle; onu bir gözetici ve yöneticiden yoksun bırakıp akılsız ve kendiliğinden işleyen bir akışa bağlayanlar da, bütünü ve parçaları sürçmeden ve esenlik içinde dizginleyip yöneten Tanrı'nın hayranlık verici bir inayeti ve özeni olduğunu düşünenlerle, ele alınan konular hakkında nasıl aynı kavrayışa varabilirler?

199

οἱ γὰρ ἄπειρον τὸ πᾶν εἰσηγούμενοι τοῖς πεπερασμένον εἶναι λέγουσιν ἢ οἱ τὸν κόσμον ἀγένητον τοῖς γενητὸν ἀποφαινομένοις ἢ οἱ χωρὶς ἐπιστάτου καὶ ἡγεμόνος ἀλόγου καὶ ἀπαυτοματιζούσης ἐξάψαντες φορᾶς τοῖς ὑπολαμβάνουσι πρόνοιαν καὶ ἐπιμέλειαν ὅλου καὶ τῶν μερῶν θαυμαστήν τιν’ εἶναι ἡνιοχοῦντος καὶ κυβερνῶντος ἀπταίστως καὶ σωτηρίως θεοῦ πῶς ἂν δύναιντο τὰς αὐτὰς καταλήψεις τῶν ὑποκειμένων ποιεῖσθαι πραγμάτων;

200İyi üzerine yapılan incelemedeki izlenimler de bizi onaylamaktan çok hükmü askıya almaya zorlamaz mı? Kimileri yalnız güzel olanın iyi olduğunu düşünür ve onu psykhē'de biriktirir; kimileri de iyiyi birçok parçaya böler, bedene ve dış şeylere kadar uzatır.

200

αἱ δὲ περὶ τὴν τἀγαθοῦ σκέψιν φαντασίαι ἆρ’ οὐκ ἐπέχειν μᾶλλον ἢ ὁμολογεῖν βιάζονται τῶν μὲν ἀγαθὸν εἶναι νομιζόντων μόνον τὸ καλὸν καὶ θησαυριζομένων αὐτὸ ἐν ψυχῇ, τῶν δὲ πρὸς πλείω κατακερματιζόντων καὶ ἄχρι σώματος καὶ τῶν ἐκτὸς ἀποτεινόντων;

201Bunlar, talihten gelen nimetlerin bedenin muhafızları olduğunu, sağlığın, gücün, bütünlüğün, duyu organlarının keskinliğinin ve bu türden şeylerin de kraliçe psykhē'nin muhafızları olduğunu söylerler. Çünkü iyinin tabiatı üç sıra hâlinde düzenlenmiştir: Üçüncü ve en dıştaki sıra, ikinci ve ona boyun eğen sıranın önünde savaşır; ikinci sıra da birincinin büyük bir siperi ve koruyucusu olmuştur.

201

οὗτοι λέγουσι τὰς μὲν τυχηρὰς εὐπραγίας δορυφόρους εἶναι σώματος, ὑγείαν δὲ καὶ ἰσχὺν καὶ τὸ ὁλόκληρον καὶ ἀκρίβειαν αἰσθητηρίων καὶ ὅσα ὁμοιότροπα τῆς βασιλίδος ψυχῆς· τρισὶ γὰρ τῆς τἀγαθοῦ φύσεως κεχρημένης τάξεσι τὴν μὲν τρίτην καὶ ἐξωτάτην τῆς δευτέρας καὶ ὑπεικούσης πρόμαχον εἶναι, τὴν δὲ δευτέραν τῆς πρώτης μέγα πρόβλημα καὶ φυλακτήριον γεγενῆσθαι.

202İşte bunlar hakkında, hayat tarzlarının farklılığı hakkında, bütün eylemlerin kendilerine bağlanması gereken gayeler hakkında ve mantık, ahlak ve fizik incelemesinin kapsadığı sayısız başka konu hakkında sayısız araştırma yapılmıştır; bunların hiçbirinde bugüne dek bütün araştırıcılar uzlaşmış değildir.

202

καὶ περὶ αὐτῶν τούτων μέντοι καὶ βίων διαφορᾶς καὶ τελῶν πρὸς ἃ χρὴ τὰς πράξεις ἁπάσας ἀναφέρεσθαι καὶ μυρίων ἄλλων ὅσα τε ἡ λογικὴ καὶ ἠθικὴ καὶ φυσικὴ πραγματεία περιέχει γεγόνασι σκέψεις ἀμύθητοι, ὧν ἄχρι τοῦ παρόντος οὐδεμία παρὰ πᾶσι τοῖς σκεπτικοῖς συμπεφώνηται.

203O hâlde iki kız, müzakere ve onay, ona eşlenip onunla yattıklarında nous'un epistēmē'den yoksun, bilgisizlik içinde tasvir edilmesi yerinde değil midir? Çünkü şöyle denir: “Onların yatışını da kalkışını da bilmedi” (Yar. 19:33, 35).

203

οὐκ εἰκότως οὖν τῶν δυεῖν θυγατέρων, βουλῆς τε καὶ συναινέσεως, ἁρμοσθεισῶν καὶ συνευνασθεισῶν ὁ νοῦς ἀγνοίᾳ ἐπιστήμης χρώμενος εἰσάγεται; λέγεται γὰρ ὅτι „οὐκ ᾔδει ἐν τῷ κοιμηθῆναι αὐτὰς καὶ ἀναστῆναι“ (Gen. 19,33.35)·

204Çünkü nous ne uykuyu ne uyanıklığı, ne durmayı ne hareketi açık ve sağlam biçimde kavrayabilir görünür. Hatta en iyi müzakereyi yaptığını sandığı anda, işler beklediğine benzemeyen bir sonuca vardığı için, en çok o zaman hiç müzakere etmemiş biri olduğu ortaya çıkar.

204

οὔτε γὰρ ὕπνον οὔτε ἐγρήγορσιν οὔτε σχέσιν οὔτε κίνησιν ἔοικε σαφῶς καὶ παγίως καταλαμβάνειν, ἀλλὰ καὶ ὁπότε ἄριστα βεβουλεῦσθαι δοκεῖ, τότε μάλιστα ἀβουλότατος ὢν εὑρίσκεται τῶν πραγμάτων μὴ ὅμοιον τοῖς προσδοκηθεῖσι λαβόντων τὸ τέλος·

205Bazı şeyleri doğru sayıp altına imza attığında da, daha önce en sağlam diye güvendiği şeyler güvenilmez ve çürük çıkınca, aceleciliğinin kınanmasıyla karşılaşır. Öyle ki işler çoğu zaman sanılanın tersine döndüğü için en güvenli yol hükmü askıya almaktır.

205

καὶ ὁπότε συνεπιγράφεσθαί τισιν ὡς ἀληθέσιν ἔδοξε, τὴν ἐπ’ εὐχερείᾳ καρποῦται κατάγνωσιν, ἀπίστων καὶ ἀβεβαίων, οἷς πρότερον ὡς βεβαιοτάτοις ἐπίστευε, φαινομένων· ὥστε εἰς τὰ ἐναντία, ὧν ὑπετόπησέ τις, εἰωθότων περιίστασθαι τῶν πραγμάτων ἀσφαλέστατον τὸ ἐπέχειν εἶναι.

206Bunlar üzerinde yeterince konuştuğumuza göre, şimdi sözün ardından gelenlere dönelim. Sarhoş olmanın, çoğu zaman birçok kişiye büyük zararlar veren oburluğu da gösterdiğini söylemiştik. Ona kapılanların, bedenin bütün haznelerini doldursalar bile arzularda hâlâ boş olduklarını görmek mümkündür.

206

Διειλεγμένοι δὴ περὶ τούτων ἱκανῶς ἐπὶ τὰ ἀκόλουθα τῷ λόγῳ τρεψώμεθα. ἔφαμεν τοίνυν ἐκ τοῦ μεθύειν καὶ τὴν πολλοὺς πολλάκις μεγάλα βλάπτουσαν γαστριμαργίαν δηλοῦσθαι, ᾗ τοὺς χρωμένους ἔστιν ἰδεῖν, κἂν τὰς τοῦ σώματος δεξαμενὰς ἀποπληρωθῶσι πάσας, ἔτι κενοὺς τὰς ἐπιθυμίας ὄντας·

207Bunlar yedikleri içtiklerinin çokluğundan tıka basa doyup yorgun atletler gibi kısa bir süre soluklansalar bile, aynı yarışmalar için yeniden soyunurlar.

207

οὗτοι κἂν ὑπὸ πλήθους ὧν ἐνεφορήσαντο διακορεῖς γενόμενοι πρὸς ὀλίγον χρόνον καθάπερ οἱ πεπονηκότες ἀθληταὶ τὰ σώματα διαπνεύσωσι, πάλιν ἐπαποδύονται τοῖς αὐτοῖς ἀγωνίσμασιν.

208Nitekim Mısır ülkesinin, yani bedenin kralı, sarhoşluğun hizmetkârı olan sakiye öfkelenmiş göründükten kısa bir süre sonra onunla yeniden barışmış olarak kutsal kitaplarda tasvir edilir. Arzuları kabartan bu duyguyu, oluşmamış ışığın bozulmaz gününde değil, bozulup giden doğuşun gününde hatırlamıştır. Çünkü şöyle denir: “Firavun'un doğum günüydü” (Yar. 40:20); o gün baş sakiyi şarap sunması için zindandan çağırttı.

208

ὁ γοῦν βασιλεὺς τῆς Αἰγυπτίας χώρας, τοῦ σώματος, τῷ μέθης ὑπηρέτῃ δόξας οἰνοχόῳ δυσχερᾶναι πάλιν οὐκ εἰς μακρὰν καταλλαττόμενος ἐν ταῖς ἱεραῖς βίβλοις εἰσάγεται τοῦ τὰς ἐπιθυμίας ἀναρρηγνύντος πάθους ὑπομνησθεὶς ἐν ἡμέρᾳ γενέσεως φθαρτῆς, οὐκ ἐν ἀφθάρτῳ τοῦ ἀγενήτου φωτός· λέγεται γὰρ ὅτι „ἡμέρα γενέσεως ἦν Φαραώ“ (Gen. 40,20), ἡνίκα ἐκ τοῦ δεσμωτηρίου τὸν ἀρχιοινοχόον ἐπὶ σπονδαῖς μετεπέμψατο·

209Çünkü duygularına düşkün olanın kendine özgü yanı, bozulmaz şeylerin epistēmē'si bakımından gece ve koyu karanlık içinde olduğu için oluşup bozulan şeyleri parlak saymasıdır. Bu yüzden hazzın başını çeken sarhoşluğu ve onun hizmetkârını hemen bağrına basar.

209

τοῦ γὰρ φιλοπαθοῦς ἴδιον λαμπρὰ τὰ γενητὰ καὶ φθαρτὰ ἡγεῖσθαι διὰ τὸ νυκτὶ καὶ σκότῳ κεχρῆσθαι βαθεῖ πρὸς τὴν τῶν ἀφθάρτων ἐπιστήμην· οὗ χάριν εὐθὺς τὴν ἐξάρχουσαν ἡδονῆς μέθην καὶ τὸν ὑπηρέτην αὐτῆς δεξιοῦται.

210Ölçüsüz ve nefsine hâkim olamayan psykhē'nin üç ev sahibi ve hizmetkârı vardır: baş fırıncı, baş saki ve baş aşçı. Pek hayranlık verici Musa onları şu sözlerle anar: “Firavun iki hadımına, baş sakiye ve baş fırıncıya öfkelendi ve onları baş zindancının yanında hapse koydu” (Yar. 40:2–3). Baş aşçı da hadımdır; çünkü başka bir yerde şöyle denir: “Yusuf Mısır'a götürüldü ve Firavun'un hadımı olan baş aşçı onu satın aldı” (Yar. 39:1); bir yerde de: “Yusuf'u Firavun'un hadımına, baş aşçıya sattılar” (Yar. 37:36).

210

τρεῖς δ’ εἰσὶν οἱ τῆς ἀκολάστου καὶ ἀκράτορος ψυχῆς ἑστιοῦχοί τε καὶ θεραπευταί, ἀρχισιτοποιός, ἀρχιοινοχόος, ἀρχιμάγειρος, ὧν ὁ θαυμασιώτατος μέμνηται Μωυσῆς διὰ τούτων· „καὶ ὠργίσθη Φαραὼ ἐπὶ τοῖς δυσὶν εὐνούχοις, ἐπὶ τῷ ἀρχιοινοχόῳ καὶ ἐπὶ τῷ ἀρχισιτοποιῷ, καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν φυλακῇ παρὰ τῷ ἀρχιδεσμοφύλακι“ (Gen. 40,2.3). ἔστι δὲ καὶ ὁ ἀρχιμάγειρος εὐνοῦχος· λέγεται γὰρ ἑτέρωθι· „κατήχθη δὲ Ἰωσὴφ εἰς Αἴγυπτον, καὶ ἐκτήσατο αὐτὸν εὐνοῦχος Φαραώ, ἀρχιμάγειρος“ (Gen. 39,1), καὶ πάλιν· „ἀπέδοντο τὸν Ἰωσὴφ τῷ σπάδοντι Φαραώ, ἀρχιμαγείρῳ“ (Gen. 37,36).

211Peki neden bu işlerden hiçbiri ne bir erkeğe ne bir kadına bırakılmıştır? Çünkü tabiat erkeklere tohum ekmeyi, kadınlara da tohumu kabul etmeyi öğretmiştir; ikisinin bir araya gelmesi de doğuşun ve evrenin sürüp gitmesinin sebebidir. Kısır, çorak, daha doğrusu hadım edilmiş psykhē ise pahalı yiyeceklerden, içeceklerden ve katıklara katılan özenli çeşnilerden hoşlanır. Aretē'nin gerçekten erkek olan tohumlarını ne atabilir ne de atılanları kabul edip besleyebilir; çorak ve taşlık bir tarla gibi, tabiatı yalnız sonsuza dek yaşaması gerekenleri yok etmeye yatkındır. Musa böylece herkese pek yararlı bir öğreti koyar: Hazzın yaratıcısı olan herkes bilgelik bakımından kısırdır, ne erkektir ne dişi; çünkü bozulmazlığa götüren tohumları ne verebilir ne alabilir. Hayata karşı en utanç verici işe çalışır: bozulmaz olanları bozar, tabiatın kalıcı ve sönmez meşalelerini söndürür.

211

τίνος δὴ χάριν οὔτ’ ἀνὴρ οὔτε γυνὴ τῶν λεχθέντων οὐδὲν ἁπλῶς ἐπιτέτραπται; ἢ ὅτι σπείρειν μὲν ἄνδρες γονὰς ὑποδέχεσθαι δὲ γυναῖκες ἐκ φύσεως πεπαίδευνται, ὧν τὴν εἰς ταὐτὸ σύνοδον αἰτίαν γενέσεως καὶ τῆς τοῦ παντὸς διαμονῆς εἶναι συμβέβηκεν, ἀγόνου δὲ καὶ ἐστειρωμένης, μᾶλλον δὲ ἐξευνουχισμένης ψυχῆς σιτίοις πολυτελέσι καὶ ποτοῖς καὶ ὄψων περιέργοις παραρτύσεσι χαίρειν μήτε τὰ ἀρετῆς ἄρρενα ὡς ἀληθῶς σπέρματα καταβάλλεσθαι δυναμένης μήτε τὰ καταβληθέντα παραδέξασθαι καὶ ἀναθρέψασθαι, ἀλλ’ οἷα λυπρὰν ἄρουραν καὶ λιθώδη πρὸς διαφθορὰν μόνον πεφυκέναι τῶν ἀεὶ ζῆν ὀφειλόντων; δόγμα δὴ τίθεται κοινωφελέστατον,

212

ὅτι πᾶς ὁ δημιουργὸς ἡδονῆς σοφίας ἐστὶν ἄγονος οὔτε ἄρρην ὢν οὔτε θήλεια, διὰ τὸ μήτε διδόναι μήτε λαμβάνειν τὰ πρὸς ἀφθαρσίαν ἱκανὸς εἶναι σπέρματα, μελετᾶν δ’ αἰσχίστην κατὰ τοῦ βίου μελέτην, φθείρειν τὰ ἄφθαρτα καὶ σβεννύναι τὰ μένοντα τῆς φύσεως λαμπάδια ἄσβεστα.

213Musa böylelerinden hiçbirinin Tanrı'nın topluluğuna gelmesine izin vermez; çünkü şöyle der: “Hayaları ezilmiş ve kesilmiş olan Rab'bin topluluğuna girmeyecek” (Yas. 23:1). Bilgelik bakımından kısır, iğdiş edilmiş, hayata en yararlı öğretilerin emanetini ve güvenini koruyamayan birine kutsal sözleri dinlemenin ne yararı olur?

213

τῶν τοιούτων οὐδενὶ ἐπιτρέπει Μωυσῆς εἰς ἐκκλησίαν ἀφικνεῖσθαι θεοῦ· λέγει γὰρ ὅτι „θλαδίας καὶ ἀποκεκομμένος οὐκ εἰσελεύσεται εἰς ἐκκλησίαν κυρίου“ (Deut. 23,1). τί γὰρ τῷ σοφίας ἀγόνῳ λόγων ἀκροάσεως ἱερῶν ὄφελος ἐκτετμημένῳ πίστιν καὶ παρακαταθήκην βιωφελεστάτων δογμάτων φυλάξαι μὴ δυναμένῳ;

214Demek ki insan soyuna ziyafet veren üç kişi vardır: baş fırıncı, saki ve aşçı. Bu yerindedir, çünkü üç şeyi kullanmak ve onlardan tat almak isteriz: ekmeği, katığı ve içeceği. Ama kimileri yalnız gerekli olanları ister, yani sağlıklı ve bayağılığa düşmeden yaşamak için zorunlu olarak kullandığımız şeyleri; kimileri ise ölçüsüz ve pek aşırı olanları. Bunlar istekleri kabartır, bedenin haznelerini çokluklarıyla ağırlaştırıp sıkıştırır ve büyük, türlü türlü hastalıklar doğurur.

214

τρεῖς δ’ ἄρ’ εἰσὶν ἀνθρώπων γένους ἑστιάτορες, ἀρχισιτοποιός, οἰνοχόος, ὀψαρτυτής, εἰκότως, ἐπειδὴ τριῶν χρήσεώς τε καὶ ἀπολαύσεως ἐφιέμεθα, σιτίων, ὄψου, ποτῶν· ἀλλ’ οἱ μὲν μόνων τῶν ἀναγκαίων, οἷς πρός τε τὸ ὑγιεινῶς καὶ μὴ ἀνελευθέρως ζῆν ἐξ ἀνάγκης χρώμεθα, οἱ δὲ ἀμέτρων καὶ σφόδρα περιττῶν, ἃ τὰς ὀρέξεις ἀναρρηγνύντα καὶ τὰς τοῦ σώματος δεξαμενὰς πλήθει βαρύνοντα καὶ πιέζοντα μεγάλα καὶ παντοδαπὰ τίκτειν νοσήματα φιλεῖ.

215Haz, arzu ve duygular bakımından acemi kalanlar, şehirlerde ne nefret ne kıskançlık uyandıran bir hayat süren halk adamları gibidir; az şeye ihtiyaç duydukları için işlerinde süslü ve özenli hizmetkârlara değil, yalın bir hizmet gören aşçılara, sakilere ve fırıncılara ihtiyaç duyarlar.

215

οἱ μὲν οὖν ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας καὶ παθῶν ἰδιῶται καθάπερ οἱ ἐν ταῖς πόλεσι δημοτικοὶ ἀμισῆ καὶ ἀνεπαχθῆ βίον ζῶντες, ἅτε ὀλιγοδεεῖς ὄντες, οὐ ποικίλων καὶ περιέργων τὴν τέχνην δέονται ὑπηρετῶν, ἀλλ’ ἀποικίλῳ χρωμένων ὑπηρεσίᾳ, μαγείρων, οἰνοχόων, σιτοποιῶν·

216Hazla yaşamayı önderlik ve krallık sayan, büyük küçük her şeyi buna bağlayanlar ise baş aşçıları, baş sakileri ve baş fırıncıları hizmetkâr olarak kullanmayı uygun görürler; yani uğraştıkları her işte son derece ustalaşmış kişileri.

216

οἱ δὲ ἡγεμονίαν καὶ βασιλείαν νομίζοντες εἶναι τὸ ἡδέως ζῆν καὶ πάντα καὶ μικρὰ καὶ μείζω πρὸς τοῦτ’ ἀναφέροντες ἀρχιμαγείροις καὶ ἀρχιοινοχόοις καὶ ἀρχισιτοποιοῖς ὑπηρέταις ἀξιοῦσι χρῆσθαι, τουτέστιν ἄκρως ἐκπεπονηκόσιν ἕκαστον ὧν ἐπετήδευσαν·

217Fırıncılıkta usta olanlar, her türden sütlü pastanın, ballı çöreğin ve sayısız başka tatlının pek çeşitli türleri üzerinde çalışırlar; bunlar yalnız malzemelerinin farklılığıyla değil, hazırlanış tarzıyla ve biçimleriyle de yalnız damağı değil gözü de aldatmak için özenle işlenmiştir.

217

τὰ μὲν γὰρ ἀμήτων καὶ μελιπήκτων καὶ ἄλλων ἀμυθήτων πεμμάτων ποικιλώτατα γένη οὐ μόνον ταῖς τῆς ὕλης διαφοραῖς, ἀλλὰ καὶ τῷ τρόπῳ τῆς κατασκευῆς καὶ τοῖς σχήμασι πρὸς οὐ μόνον τὴν γεύσεως ἀλλὰ καὶ τὴν ὄψεως ἀπάτην περιειργασμένα οἱ περὶ σιτοποιίαν ἄκροι μελετῶσι·

218Şarabı sınamak da işlerinin en uç noktasına varmış baş sakilerin uğraşıdır: Hangi şarabın çabuk sindirildiği ve baş ağrıtmadığı, tersine hangisinin çiçek kokulu ve en güzel kokulu olduğu, hangisinin suyla çok ya da az karıştırılmayı kaldırdığı, sert ve keskin ya da yumuşak ve hafif bir içkiye uygun olduğu ve bu türden başka şeyler.

218

τὰ δὲ περὶ ἐξέτασιν οἴνου θᾶττον ἀναδιδομένου καὶ μὴ κεφαλαλγοῦς καὶ τοὐναντίον ἀνθίμου καὶ εὐωδεστάτου, πολλὴν ἢ ὀλίγην ἀναδεχομένου τὴν μεθ’ ὕδατος κρᾶσιν εἰς σφοδρὸν καὶ σύντονον ἢ πρᾷον καὶ ἀνειμένον ἐπιτηδείου πότον καὶ ὅσα τοιουτότροπα ἀρχιοινοχόων ἐπιτηδεύματα ἐπ’ αὐτὸ δὴ τῆς τέχνης ἀφιγμένων τὸ τέλος·

219Balıkları, kuşları ve benzerlerini türlü biçimlerde çeşnilendirip hazırlamak, öteki katıkları da tatlandırmak için bu epistēmē'de üstün, becerikli aşçılar vardır. Bunlar, duyduklarından ya da gördüklerinden başka, sürekli çalışma ve alışkanlık sayesinde, rahat düşkünü ve yumuşamış, yaşanmaya değmez hayata yarayacak sayısız şey icat etmekte ustadırlar.

219

ἰχθύας δὲ καὶ ὄρνεις καὶ τὰ παραπλήσια ποικίλως ἀρτῦσαι καὶ κατασκευάσαι καὶ ὅσα ἄλλα ὄψα | ἡδῦναι περιττοὶ τὴν ἐπιστήμην εἰσὶν εὐτρεπεῖς ὀψαρτυταί, μυρία χωρὶς ὧν ἤκουσαν ἢ εἶδον ἄλλ’ ἐκ τῆς συνεχοῦς μελέτης καὶ τριβῆς τῶν εἰς ἁβροδίαιτον καὶ τεθρυμμένον τὸν ἀβίωτον βίον ἐπινοῆσαι δεινοί.

220Ama bunların hepsinin hadım, yani bilgelik bakımından kısır olduğu gösterildi. Karnın kralı olan nous'un barış sunusu sunduğu kişi ise sakiydi. Çünkü insan soyu şaraba aşırı düşkündür ve özellikle yalnız ona doymak bilmez: Uykuya, yemeğe, cinsel birleşmeye ve benzerlerine kimse doymazlık etmez; katıksız şaraba ise hemen herkes doymaz, özellikle de bu işe idmanlı olanlar.

220

ἀλλὰ γὰρ οὗτοι πάντες ἐδείχθησαν εὐνοῦχοι, σοφίας ἄγονοι· πρὸς ὃν δὲ συμβατηρίους τίθεται σπονδὰς ὁ γαστρὸς βασιλεύς, νοῦς, οἰνοχόος ἦν· φίλοινον γὰρ ὑπερφυῶς τὸ ἀνθρώπων γένος καὶ πρὸς μόνον τοῦτο διαφερόντως ἀκόρεστον, εἴ γε ὕπνου μὲν καὶ ἐδωδῆς καὶ συνουσίας καὶ τῶν ὁμοίων ἀπλήρωτος οὐδείς, ἀκράτου δὲ σχεδὸν ἅπαντες καὶ μάλισθ’ οἷς τὸ πρᾶγμα ἀσκεῖται·

221İçtikçe susarlar. Önce küçük kepçelerle başlarlar, ilerledikçe daha büyük testilerle doldurulmasını isterler. Çakırkeyif olup ısınınca artık kendilerine hâkim olamazlar; şarap kepçelerini, tek dikişte içilen kupaları, hatta karıştırma kaplarını bütünüyle alıp katıksız şarabı bir solukta çekerler; ta ki ya derin bir uykuya yenik düşsünler ya da hazneleri dolunca üstüne dökülen taşıp aksın.

221

πιόντες γὰρ ἔτι διψῶσι καὶ ἄρχονται μὲν ἀπὸ τῶν βραχυτέρων κυάθων, προϊόντες δὲ ταῖς μείζοσιν οἰνοχόαις ἐγχεῖν παραγγέλλουσιν· ἐπειδὰν ⟨δ’⟩ ἀκροθώρακες γενόμενοι χλιανθῶσιν, οὐκέτι κρατεῖν ἑαυτῶν δυνάμενοι τὰς οἰνηρύσεις καὶ τὰς ἀμύστεις καὶ τοὺς κρατῆρας ὅλους προσενεγκάμενοι ἀκράτου σπῶσιν ἀθρόως, μέχρις ἂν ἢ βαθεῖ ὕπνῳ δαμασθῶσιν ἢ τῶν ὄγκων ἀποπληρωθέντων ὑπερβλύσῃ τὸ ἐπεισχεόμενον.

222Ama o zaman bile içlerindeki doymak bilmez istek, sanki hâlâ açmış gibi kudurur. Musa'nın dediği gibi: “Çünkü onların asması Sodom asmasındandır, çubukları da Gomorra'dandır; üzümleri safra üzümü, salkımları acılık salkımıdır; şarapları ejderhaların öfkesi, engereklerin iyileşmez öfkesidir” (Yas. 32:32–33). Sodom “kısırlık” ve “körlük” diye yorumlanır; Musa şarap düşkünlüğüne, oburluğa ve en utanç verici hazlara yenik düşenleri asmaya ve ondan çıkan şeylere benzetir.

222

ἀλλὰ καὶ τότε ὅμως ἡ ἄπληστος ἐν αὐτοῖς ὄρεξις ὥσπερ ἔτι λιμώττουσα μαιμάζει· „ἐκ γὰρ τῆς ἀμπέλου Σοδόμων ἡ ἄμπελος αὐτῶν„ ᾧ φησι Μωυσῆς „καὶ ἡ κληματὶς αὐτῶν ἐκ Γομόρρας· ἡ σταφυλὴ αὐτῶν σταφυλὴ χολῆς, βότρυς πικρίας αὐτοῖς· θυμὸς δρακόντων ὁ οἶνος αὐτῶν, καὶ θυμὸς ἀσπίδων ἀνίατος“ (Deut. 32,32.33)· Σόδομα μέντοι στείρωσις καὶ τύφλωσις ἑρμηνεύεται, ἀμπέλῳ δὲ καὶ τοῖς ἐξ αὐτῆς γινομένοις ἀπεικάζει τοὺς οἰνοφλυγίας καὶ λαιμαργίας καὶ τῶν αἰσχίστων ἡδονῶν ἥττους.

223Bununla ima ettiği şeyler şunlardır: Kötü kişinin psykhē'sinde gerçek sevincin hiçbir fidanı yetişmez; çünkü kökleri sağlıklı değil, yanıp kül olmuştur, tıpkı Tanrı dinsizler hakkında adil hükmünü verdiğinde göğün su yerine yıldırımın sönmez alevlerini yağdırdığı zamanki gibi. Bu psykhē'de yetişen, güzel şeyler bakımından kısırlaşmış, seyre değer her şey karşısında kör olmuş, dizgin tanımayan arzudur. Musa onu asmaya benzetmiştir; ama ehlî meyvelerin anası olan asmaya değil, acılığı, kötülüğü, hileyi, öfkeyi, hiddeti ve en çabuk parlayan huyları taşıyan, psykhē'yi zehirli yılanlar ve engerekler gibi ısırıp büsbütün iyileşmez yaralar açan asmaya.

223

ἃ δὲ αἰνίττεται, τοιαῦτ’ ἐστίν· εὐφροσύνης μὲν ἀληθοῦς οὐδὲν ἐμπέφυκε τῇ τοῦ φαύλου ψυχῇ φυτὸν ἅτε οὐχ ὑγιαινούσαις κεχρημένῃ ῥίζαις, ἀλλὰ ἐμπεπρησμέναις καὶ τεφρωθείσαις, ὁπότε ἀνθ’ ὕδατος τὰς κεραυνίους φλόγας θεοῦ τὴν κατὰ ἀσεβῶν καλῶς δικάσαντος δίκην ὁ οὐρανὸς ἀσβέστους ἔνιφεν, ἀκράτορος δὲ ἐπιθυμίας τῆς ἐστειρωμένης τὰ καλὰ καὶ πεπηρωμένης πρὸς πάντα τὰ θέας ἄξια, ἣν ἀμπέλῳ παραβέβληκεν, οὐχὶ τῇ καρπῶν ἡμέρων μητρί, ἀλλὰ ἥτις πικρίας καὶ πονηρίας καὶ πανουργίας ὀργῆς τε καὶ θυμοῦ καὶ ἀκραχολωτάτων ἠθῶν οἰστικὴ γέγονε, δάκνουσα τὴν ψυχὴν ἔχεων καὶ ἀσπίδων τρόπον ἰοβόλων καὶ παντελῶς ἀνίατα.

224Her şeyde merhametli olan Tanrı'ya yalvararak bunlardan korunmak için dua edelim: Bu yabani asmayı yok etsin; hadımlara ve aretē bakımından kısır olan herkese sonsuz bir sürgün hükmü versin. Onların yerine psykhē'lerimize doğru terbiyenin ehlî ağaçlarını diksin; gerçekten soylu ve erkek meyveler ve sözler bağışlasın: güzel eylemleri ekebilen, aretē'leri birlikte büyütebilen, saadetle akraba olan her şeyi bir arada tutup sonsuza dek koruyabilen meyveler ve sözler.

224

ὧν ἀποτροπὴν εὐχώμεθα γενέσθαι τὸν πάντα ἵλεω ποτνιώμενοι θεόν, ἵνα καὶ τὴν ἀγρίαν ταύτην ἄμπελον διολέσῃ καὶ τοῖς εὐνούχοις καὶ πᾶσιν ἀγόνοις ἀρετῆς ἀίδιον ψηφίσηται φυγήν, ἀντὶ δὲ τούτων ἥμερα μὲν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν δένδρα τὰ παιδείας ὀρθῆς ἐμφυτεύσῃ, γενναίους δὲ καὶ ἄρρενας ὡς ἀληθῶς καρποὺς καὶ λόγους χαρίσηται δυναμένους μὲν σπείρειν καλὰς πράξεις, δυναμένους δὲ συναύξειν ἀρετάς, ἱκανοὺς δὲ τὴν εὐδαιμονίας ἅπασαν συνέχειν καὶ διαφυλάττειν εἰς ἀεὶ συγγένειαν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…