Aristoteles
Kategoriler
Κατηγορίαι
11. Bölüm
Adları yalnız ortak olup o ada karşılık gelen ousia logos'u, yani ne olduklarını söyleyen tanımı başka olan şeylere sesteş (homōnyma) denir. Mesela insan da resim de zōondur [Yunancada bu kelime hem canlıya hem resme denir]. Bunların yalnız adları ortaktır, ada karşılık gelen ousia logos'u ise başkadır: biri her biri için canlı olmanın ne olduğunu açıklamaya kalksa, her birine has ayrı bir logos verecektir. Hem adı ortak hem de ada karşılık gelen ousia logos'u aynı olan şeylere ise eşanlamlı (synōnyma) denir; mesela insan da öküz de canlıdır. İnsana da öküze de ortak bir adla "canlı" denir ve ousia logos'ları da aynıdır: biri her birinin logos'unu, yani her biri için canlı olmanın ne olduğunu verse, aynı logos'u verecektir. Bir şeyden yalnız sonekiyle ayrılıp adını ondan alan şeylere de türemiş adlı (parōnyma) denir; mesela gramerci adını gramerden, yiğit adını yiğitlikten alır.
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΙ.
ὉΜΩΝΥΜΑ λέγεται ὧν ὄνομα μόνον κοινόν, ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος, οἷον ζῷον ὅ τε ἄνθρωπος καὶ τὸ γεγραμμένον. Τούτων γὰρ ὄνομα μόνον κοινόν, ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος· ἂν γάρ τις ἀποδιδῷ τί ἐστιν αὐτῶν ἑκατέρῳ τὸ ζῴῳ εἶναι, ἴδιον ἑκατέρου λόγον ἀποδώσει. Συνώνυμα δὲ λέγεται ὧν τό τε ὄνομα κοινὸν καὶ ὁ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ὁ αὐτός, οἷον ζῷον ὅ τε ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς. Ὁ γὰρ ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς κοινῷ ὀνόματι προσαγορεύεται ζῷον, καὶ ὁ λόγος δὲ τῆς οὐσίας ὁ αὐτός· ἐὰν γὰρ ἀποδιδῷ τις τὸν ἑκατέρου λόγον, τί ἐστιν αὐτῶν ἑκατέρῳ τὸ ζῴῳ εἶναι, τὸν αὐτὸν λόγον ἀποδώσει. Παρώνυμα δὲ λέγεται ὅσα ἀπό τινος διαφέροντα τῇ πτώσει τὴν κατὰ τοὔνομα προσηγορίαν ἔχει, οἷον ἀπὸ τῆς γραμματικῆς ὁ γραμματικὸς καὶ ἀπὸ τῆς ἀνδρείας ὁ ἀνδρεῖος.
22. Bölüm
Söylenenlerin kimi bağlantı içinde söylenir, kimi bağlantısız. Bağlantı içinde söylenenler mesela "insan koşuyor", "insan kazanıyor"; bağlantısız söylenenler ise mesela "insan", "öküz", "koşuyor", "kazanıyor".
Var olanların kimi bir dayanak hakkında söylenir ama hiçbir dayanakta bulunmaz: mesela "insan" dayanak olan belli bir insan hakkında söylenir ama hiçbir dayanakta bulunmaz. Kimi bir dayanakta bulunur ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez ("bir dayanakta" derken, bir şeyde onun parçası olarak değil de bulunan ve içinde bulunduğu şeyden ayrı var olamayan şeyi kastediyorum): mesela belli bir gramer bilgisi dayanak olarak psykhē'de bulunur ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez; belli bir beyaz da dayanak olarak cisimde bulunur (her renk bir cisimdedir) ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez. Kimi hem bir dayanak hakkında söylenir hem de bir dayanakta bulunur: mesela epistēmē dayanak olarak psykhē'de bulunur, gramer hakkında da söylenir. Kimi de ne bir dayanakta bulunur ne de bir dayanak hakkında söylenir: mesela belli bir insan, belli bir at; bunların hiçbiri ne bir dayanaktadır ne de bir dayanak hakkında söylenir. Genel olarak bölünmez olanlar, yani sayıca bir olan bireyler, hiçbir dayanak hakkında söylenmez; ama bazılarının bir dayanakta bulunmasına hiçbir engel yoktur: belli bir gramer bilgisi dayanakta bulunanlardandır ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez.
Τῶν λεγομένων τὰ μὲν κατὰ συμπλοκὴν λέγεται, τὰ δ᾿ ἄνευ συμπλοκῆς. Τὰ μὲν οὖν κατὰ συμπλοκὴν οἷον ἄνθρωπος τρέχει, ἄνθρωπος νικᾷ· τὰ δ᾿ ἄνευ συμπλοκῆς οἷον ἄνθρωπος, βοῦς, τρέχει, νικᾷ.
Τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν, οἷον ἄνθρωπος καθ᾿ ὑποκειμένου μὲν λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστι· τὰ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι, καθ᾿ ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται (ἐν ὑποκειμένῳ δὲ λέγω, ὃ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος ὑπάρχον ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἐστίν), οἷον ἡ τὶς γραμματικὴ ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ᾿ ὑποκειμένου δ᾿ οὐδενὸς λέγεται, καὶ τὸ τὶ λευκὸν ἐν ὑποκειμένῳ μὲν τῷ σώματί ἐστιν (ἅπαν γὰρ χρῶμα ἐν σώματι), καθ᾿ ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται· τὰ δὲ καθ᾿ ὑποκειμένου τε λέγεται καὶ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν, οἷον ἡ ἐπιστήμη ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ᾿ ὑποκειμένου δὲ λέγεται τῆς γραμματικῆς· τὰ δὲ οὔτ᾿ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς λέγεται, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος καὶ ὁ τὶς ἵππος· οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται. Ἁπλῶς δὲ τὰ ἄτομα καὶ ἓν ἀριθμῷ κατ᾿ οὐδενὸς ὑποκειμένου λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ ἔνια οὐδὲν κωλύει εἶναι· ἡ γάρ τις γραμματικὴ τῶν ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι, καθ᾿ ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται.
33. Bölüm
Bir şey bir başkasına, dayanağına yüklenir gibi yüklendiğinde, yüklenen hakkında söylenen her şey dayanak hakkında da söylenecektir. Mesela "insan" belli bir insana, "canlı" da insana yüklenir; demek ki "canlı" belli bir insana da yüklenecektir, çünkü belli bir insan hem insandır hem canlıdır.
Cinsleri farklı olan ve birbirinin altına sıralanmamış şeylerin ayrımları da eidos bakımından farklıdır; mesela canlının ve epistēmē'nin. Canlının ayrımları karada yürüyen, iki ayaklı, kanatlı ve suda yaşayandır; epistēmē'nin ayrımlarından hiçbiri bunlardan değildir, çünkü bir epistēmē bir başkasından iki ayaklı olmakla ayrılmaz. Birbirinin altında duran cinslerin ise aynı ayrımlara sahip olmasına hiçbir engel yoktur: üstteki cinsler kendi altlarındakilere yüklenir; öyleyse yüklenenin kaç ayrımı varsa dayanağın da o kadar ayrımı olacaktır.
Ὅταν ἕτερον καθ᾿ ἑτέρου κατηγορῆται ὡς καθ᾿ ὑποκειμένου, ὅσα κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται, πάντα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου ῥηθήσεται, οἷον ἄνθρωπος κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου κατηγορεῖται, τὸ δὲ ζῷον κατὰ τοῦ ἀνθρώπου· οὐκοῦν καὶ κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου κατηγορηθήσεται τὸ ζῷον· ὁ γάρ τις ἄνθρωπος καὶ ἄνθρωπός ἐστι καὶ ζῷον.
Τῶν ἑτερογενῶν καὶ μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα τεταγμένων ἕτεραι τῷ εἴδει καὶ αἱ διαφοραί, οἷον ζῴου καὶ ἐπιστήμης· ζῴου μὲν γὰρ διαφοραὶ τό τε πεζὸν καὶ τὸ δίπουν καὶ τὸ πτηνὸν καὶ τὸ ἔνυδρον, ἐπιστήμης δὲ οὐδεμία τούτων· οὐ γὰρ διαφέρει ἐπιστήμη ἐπιστήμης τῷ δίπους εἶναι. Τῶν δέ γε ὑπ᾿ ἄλληλα γενῶν οὐδὲν κωλύει τὰς αὐτὰς διαφορὰς εἶναι· τὰ γὰρ ἐπάνω τῶν ὑπ᾿ αὐτὰ γενῶν κατηγορεῖται, ὥστε ὅσαι τοῦ κατηγορουμένου διαφοραί εἰσι, τοσαῦται καὶ τοῦ ὑποκειμένου ἔσονται.
44. Bölüm
Hiçbir bağlantı içinde söylenmeyenlerin her biri ya ousia'yı ya kemiyeti ya keyfiyeti ya bir şeye göre olanı ya yeri ya zamanı ya konumu ya sahip olmayı ya etmeyi ya da etkilenmeyi gösterir. Kabaca bir örnekle söylersek ousia mesela insan, at; kemiyet mesela iki arşın, üç arşın; keyfiyet mesela beyaz, gramerci; bir şeye göre olan mesela iki katı, yarısı, daha büyük; yer mesela Lykeion'da, çarşıda; zaman mesela dün, geçen yıl; konum mesela uzanıyor, oturuyor; sahip olma mesela ayakkabısını giymiş, silahını kuşanmış; etme mesela kesiyor, yakıyor; etkilenme mesela kesiliyor, yanıyor. Sayılanların hiçbiri tek başına söylendiğinde bir olumlama ya da olumsuzlama olmaz; olumlama ya da olumsuzlama bunların birbirine bağlanmasından doğar. Çünkü her olumlamanın ve olumsuzlamanın ya doğru ya yanlış olduğu kabul edilir; hiçbir bağlantı içinde söylenmeyenlerin hiçbiri ise ne doğrudur ne yanlış: mesela "insan", "beyaz", "koşuyor", "kazanıyor".
Τῶν κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγομένων ἕκαστον ἤτοι οὐσίαν σημαίνει ἢ ποσὸν ἢ ποιὸν ἢ πρός τι ἢ ποῦ ἢ ποτὲ ἢ κεῖσθαι ἢ ἔχειν ἢ ποιεῖν ἢ πάσχειν. Ἔστι δὲ οὐσία μὲν ὡς τύπῳ εἰπεῖν οἷον ἄνθρωπος, ἵππος· ποσὸν δὲ οἷον δίπηχυ, τρίπηχυ· ποιὸν δὲ οἷον λευκόν, γραμματικόν· πρός τι δὲ οἷον διπλάσιον, ἥμισυ, μεῖζον· ποῦ δὲ οἷον ἐν Λυκείῳ, ἐν ἀγορᾷ· ποτὲ δὲ οἷον ἐχθές, πέρυσιν· κεῖσθαι δὲ οἷον ἀνάκειται, κάθηται· ἔχειν δὲ οἷον ὑποδέδεται, ὥπλισται· ποιεῖν δὲ οἷον τέμνει, καίει· πάσχειν δὲ οἷον τέμνεται, καίεται. Ἕκαστον δὲ τῶν εἰρημένων αὐτὸ μὲν καθ᾿ αὑτὸ ἐν οὐδεμιᾷ καταφάσει λέγεται ἢ ἀποφάσει, τῇ δὲ πρὸς ἄλληλα τούτων συμπλοκῇ κατάφασις ἢ ἀπόφασις γίνεται. Ἅπασα γὰρ δοκεῖ κατάφασις καὶ ἀπόφασις ἤτοι ἀληθὴς ἢ ψευδὴς εἶναι· τῶν δὲ κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγομένων οὐδὲν οὔτε ἀληθὲς οὔτε ψεῦδός ἐστιν, οἷον ἄνθρωπος, λευκόν, τρέχει, νικᾷ
55. Bölüm
En asıl, birinci ve en çok anlamıyla ousia denen şey, ne bir dayanak hakkında söylenen ne de bir dayanakta bulunan şeydir; mesela belli bir insan ya da belli bir at. Birinci anlamda ousia denenlerin içinde bulunduğu eidos'lara ve bu eidos'ların cinslerine de ikinci ousia'lar denir: mesela belli bir insan "insan" eidos'unda bulunur, bu eidos'un cinsi de "canlı"dır. Demek ki ikinci ousia denenler bunlardır, yani insan ve canlı. Söylenenlerden açıktır ki bir dayanak hakkında söylenenlerin hem adının hem logos'unun dayanağa yüklenmesi zorunludur. Mesela "insan" dayanak olan belli bir insan hakkında söylenir ve adı da ona yüklenir: belli bir insana "insan" yüklersin.
Οὐσία δέ ἐστιν ἡ κυριώτατά τε καὶ πρώτως καὶ μάλιστα λεγομένη, ἣ μήτε καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς λέγεται μήτ᾿ ἐν ὑποκειμένῳ τινί ἐστιν, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος ἢ ὁ τὶς ἵππος. Δεύτεραι δὲ οὐσίαι λέγονται, ἐν οἷς εἴδεσιν αἱ πρώτως οὐσίαι λεγόμεναι ὑπάρχουσι, ταῦτά τε καὶ τὰ τῶν εἰδῶν τούτων γένη, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος ἐν εἴδει μὲν ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ, γένος δὲ τοῦ εἴδους ἐστὶ τὸ ζῷον· δεύτεραι οὖν αὗται λέγονται οὐσίαι, οἷον ὅ τε ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον. Φανερὸν δὲ ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι τῶν καθ᾿ ὑποκειμένου λεγομένων ἀναγκαῖον καὶ τοὔνομα καὶ τὸν λόγον κατηγορεῖσθαι τοῦ ὑποκειμένου, οἷον ὁ ἄνθρωπος καθ᾿ ὑποκειμένου
s4İnsanın logos'u da belli bir insana yüklenecektir, çünkü belli bir insan hem insandır hem canlıdır. Demek ki hem ad hem logos dayanağa yüklenecektir. Bir dayanakta bulunanların ise çoğunda ne ad ne logos dayanağa yüklenir. Bazılarında adın bazen dayanağa yüklenmesine bir engel yoktur ama logos'un yüklenmesi imkânsızdır: mesela beyaz, dayanak olan cisimde bulunduğu için ona yüklenir (cisme "beyaz" denir), ama beyazın logos'u hiçbir zaman cisme yüklenmeyecektir. Geri kalan her şey ya dayanak olan birinci ousia'lar hakkında söylenir ya da dayanak olan bu ousia'ların kendilerinde bulunur. Bu, tek tek örnekler ele alınınca açıkça görülür. Mesela "canlı" insana yüklenir; demek ki belli bir insana da yüklenecektir, çünkü tek tek insanların hiçbirine yüklenmeseydi genel olarak insana da yüklenmezdi. Yine renk cisimdedir; demek ki belli bir cisimde de vardır, çünkü tek tek cisimlerin hiçbirinde olmasaydı genel olarak cisimde de olmazdı. Demek ki geri kalan her şey ya dayanak olan birinci ousia'lar hakkında söylenir ya da onların kendilerinde bulunur. Öyleyse birinci ousia'lar olmasaydı, ötekilerden herhangi birinin var olması imkânsız olurdu.
İkinci ousia'lardan eidos cinsten daha çok ousia'dır, çünkü birinci ousia'ya daha yakındır. Biri birinci ousia'nın ne olduğunu açıklayacak olsa, cinsini değil de eidos'unu verirse daha bilinir ve ona daha uygun bir açıklama yapmış olur: mesela belli bir insanı açıklarken "canlı" demektense "insan" derse, onu daha bilinir kılar; çünkü eidos belli bir insana daha hastır, cins ise daha ortaktır.
λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, καὶ κατηγορεῖταί γε τοὔνομα· τὸν γὰρ ἄνθρωπον τοῦ τινὸς ἀνθρώπου κατηγορήσεις. Καὶ ὁ λόγος δὲ ὁ τοῦ ἀνθρώπου κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου κατηγορηθήσεται· ὁ γάρ τις ἄνθρωπος καὶ ἄνθρωπός ἐστι καὶ ζῷον. Ὥστε καὶ τοὔνομα καὶ ὁ λόγος κατὰ τοῦ ὑποκειμένου κατηγορηθήσεται. Τῶν δ᾿ ἐν ὑποκειμένῳ ὄντων ἐπὶ μὲν τῶν πλείστων οὔτε τοὔνομα οὔθ᾿ ὁ λόγος κατηγορεῖται τοῦ ὑποκειμένου· ἐπ᾿ ἐνίων δὲ τοὔνομα μὲν οὐδὲν κωλύει κατηγορεῖσθαί ποτε τοῦ ὑποκειμένου, τὸν δὲ λόγον ἀδύνατον, οἷον τὸ λευκὸν ἐν ὑποκειμένῳ ὂν τῷ σώματι κατηγορεῖται τοῦ ὑποκειμένου (λευκὸν γὰρ σῶμα λέγεται), ὁ δὲ λόγος ὁ τοῦ λευκοῦ οὐδέποτε κατὰ σώματος κατηγορηθήσεται. Τὰ δ᾿ ἄλλα πάντα ἤτοι καθ᾿ ὑποκειμένων λέγεται τῶν πρώτων οὐσιῶν ἢ ἐν ὑποκειμέναις αὐταῖς ἐστίν. Τοῦτο δὲ φανερὸν ἐκ τῶν καθ᾿ ἕκαστα προχειριζομένων, οἷον τὸ ζῷον κατὰ τοῦ ἀνθρώπου κατηγορεῖται· οὐκοῦν καὶ κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου κατηγορηθήσεται τὸ ζῷον· εἰ γὰρ κατὰ μηδενὸς τῶν τινῶν ἀνθρώπων, οὐδὲ κατὰ ἀνθρώπου ὅλως. Πάλιν τὸ χρῶμα ἐν σώματι· οὐκοῦν καὶ ἐν τινὶ σώματι· εἰ γὰρ μὴ ἐν τινὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστα, οὐδὲ ἐν σώματι ὅλως. Ὥστε τὰ ἄλλα πάντα ἤτοι καθ᾿ ὑποκειμένων λέγεται τῶν πρώτων οὐσιῶν ἢ ἐν ὑποκειμέναις αὐταῖς ἐστίν. Μὴ οὐσῶν οὖν τῶν πρώτων οὐσιῶν ἀδύνατον τῶν ἄλλων τι εἶναι.
Τῶν δὲ δευτέρων οὐσιῶν μᾶλλον οὐσία τὸ εἶδος τοῦ γένους· ἔγγιον γὰρ τῆς πρώτης οὐσίας ἐστίν. Ἑὰν γὰρ ἀποδιδῷ τις τὴν πρώτην οὐσίαν τί ἐστι, γνωριμώτερον καὶ οἰκειότερον ἀποδώσει τὸ εἶδος ἀποδιδοὺς ἤπερ τὸ γένος, οἷον τὸν τινὰ ἄνθρωπον ἀποδιδοὺς γνωριμώτερον ἂν ἀποδοίη ἄνθρωπον
s5Belli bir ağacı açıklarken de "bitki" demektense "ağaç" derse daha bilinir bir açıklama yapmış olur. Ayrıca birinci ousia'lara en çok ousia denmesinin sebebi, öteki bütün şeylerin dayanağı olmaları, öteki her şeyin ya onlara yüklenmesi ya da onlarda bulunmasıdır. Birinci ousia'lar öteki her şeye karşı nasıl bir durumdaysa, eidos da cinse karşı öyledir: eidos cinsin dayanağıdır; cinsler eidos'lara yüklenir, ama eidos'lar cinslere yüklenmez, yani yükleme tersine dönmez. Demek ki bundan dolayı da eidos cinsten daha çok ousia'dır. Kendileri cins olmayan eidos'ların ise hiçbiri bir ötekinden daha çok ousia değildir: belli bir insan için "insan" demek, belli bir at için "at" demekten daha uygun bir açıklama değildir. Birinci ousia'lardan da aynı şekilde hiçbiri bir ötekinden daha çok ousia değildir: belli bir insan belli bir öküzden daha çok ousia değildir.
Birinci ousia'lardan sonra öteki şeyler arasında yalnız eidos'lara ve cinslere ikinci ousia denmesi yerindedir, çünkü yüklenenler arasında birinci ousia'yı yalnız onlar ortaya koyar. Biri belli bir insanın ne olduğunu açıklarken eidos'unu ya da cinsini verirse ona uygun bir açıklama yapmış olur; "insan" ya da "canlı" derse onu daha bilinir kılar. Ötekilerden hangisini verirse versin, mesela "beyaz", "koşuyor" ya da bu türden herhangi bir şey derse, ona yabancı bir açıklama yapmış olur. Demek ki öteki şeyler arasında yalnız bunlara ousia denmesi yerindedir. Ayrıca birinci ousia'lara, öteki her şeyin dayanağı oldukları için en asıl anlamda ousia denir. Birinci ousia'lar öteki her şeye karşı nasıl bir durumdaysa, birinci ousia'ların eidos'ları ve cinsleri de geri kalan her şeye karşı öyledir: geri kalan her şey bunlara yüklenir.
ἢ ζῷον ἀποδιδούς· τὸ μὲν γὰρ ἴδιον μᾶλλον τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, τὸ δὲ κοινότερον. Καὶ τὸ τὶ δένδρον ἀποδιδοὺς γνωριμώτερον ἀποδώσει δένδρον ἀποδιδοὺς ἢ φυτόν. Ἔτι αἱ πρῶται οὐσίαι διὰ τὸ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ὑποκεῖσθαι καὶ πάντα τὰ ἄλλα κατὰ τούτων κατηγορεῖσθαι ἢ ἐν αὐταῖς εἶναι διὰ τοῦτο μάλιστα οὐσίαι λέγονται. Ὡς δέ γε αἱ πρῶται οὐσίαι πρὸς τὰ ἄλλα πάντα ἔχουσιν, οὕτω καὶ τὸ εἶδος πρὸς τὸ γένος ἔχει· ὑπόκειται γὰρ τὸ εἶδος τῷ γένει· τὰ μὲν γὰρ γένη κατὰ τῶν εἰδῶν κατηγορεῖται, τὰ δὲ εἴδη κατὰ τῶν γενῶν οὐκ ἀντιστρέφει. Ὥστε καὶ ἐκ τούτων τὸ εἶδος τοῦ γένους μᾶλλον οὐσία. Αὐτῶν δὲ τῶν εἰδῶν ὅσα μή ἐστι γένη, οὐδὲν μᾶλλον ἕτερον ἑτέρου οὐσία ἐστίν· οὐδὲν γὰρ οἰκειότερον ἀποδώσεις κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου τὸν ἄνθρωπον ἀποδιδοὺς ἢ κατὰ τοῦ τινὸς ἵππου τὸν ἵππον. Ὡσαύτως δὲ καὶ τῶν πρώτων οὐσιῶν οὐδὲν μᾶλλον ἕτερον ἑτέρου οὐσία ἐστίν· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον ὁ τὶς ἄνθρωπος οὐσία ἢ ὁ τὶς βοῦς.
Εἰκότως δὲ μετὰ τὰς πρώτας οὐσίας μόνα τῶν ἄλλων τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη δεύτεραι οὐσίαι λέγονται· μόνα γὰρ δηλοῖ τὴν πρώτην οὐσίαν τῶν κατηγορουμένων. Τὸν γάρ τινα ἄνθρωπον ἐὰν ἀποδιδῷ τις τί ἐστι, τὸ μὲν εἶδος ἢ τὸ γένος ἀποδιδοὺς οἰκείως ἀποδώσει καὶ γνωριμώτερον ποιήσει ἄνθρωπον ἢ ζῷον ἀποδιδούς· τῶν δ᾿ ἄλλων ὅ τι ἂν ἀποδιδῷ τις, ἀλλοτρίως ἔσται ἀποδεδωκώς, οἷον λευκόν ἢ τρέχει ἢ ὁτιοῦν τῶν τοιούτων ἀποδιδούς. Ὥστε εἰκότως τῶν ἄλλων ταῦτα μόνα οὐσίαι λέγονται. Ἔτι αἱ πρῶται οὐσίαι διὰ το τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ὑποκεῖσθαι κυριώτατα οὐσίαι λέγονται. Ὡς δέ γε αἱ πρῶται οὐσίαι πρὸς τὰ ἄλλα πάντα ἔχουσιν, οὕτω τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη τῶν πρώτων οὐσιῶν πρὸς τὰ λοιπὰ πάντα ἔχει· κατὰ τούτων γὰρ πάντα τὰ λοιπὰ
s6Belli bir insana "gramerci" dersin; demek ki insana da canlıya da "gramerci" diyeceksin. Ötekilerde de durum aynıdır.
Bir dayanakta bulunmamak her ousia için ortaktır. Birinci ousia ne bir dayanakta bulunur ne de bir dayanak hakkında söylenir. İkinci ousia'ların bir dayanakta bulunmadığı da şöyle açıktır: "insan" dayanak olan belli bir insan hakkında söylenir ama bir dayanakta bulunmaz, çünkü insan belli bir insanın içinde değildir. Aynı şekilde "canlı" da dayanak olan belli bir insan hakkında söylenir, ama canlı belli bir insanın içinde değildir. Ayrıca bir dayanakta bulunanların adının bazen dayanağa yüklenmesine engel yoktur, ama logos'unun yüklenmesi imkânsızdır. İkinci ousia'larda ise dayanağa hem logos hem ad yüklenir: belli bir insana insanın logos'unu da yüklersin, canlının logos'unu da. Demek ki ousia bir dayanakta bulunanlardan olamaz. Ama bu ousia'ya has değildir; ayrım da bir dayanakta bulunmayanlardandır. "Karada yürüyen" ve "iki ayaklı" dayanak olan insan hakkında söylenir ama bir dayanakta bulunmaz, çünkü iki ayaklılık da karada yürüyenlik de insanın içinde değildir. Ayrımın logos'u da, ayrım neyin hakkında söyleniyorsa ona yüklenir: mesela "karada yürüyen" insan hakkında söyleniyorsa, karada yürüyenin logos'u da insana yüklenecektir, çünkü insan karada yürüyendir. Ousia'ların parçaları bütünlerinde, bir dayanakta bulunur gibi bulunuyor diye kafamız karışmasın; yoksa bir gün onların ousia olmadığını söylemek zorunda kalırız. Çünkü "bir dayanakta bulunan" derken, bir şeyde parça olarak bulunanları kastetmiyorduk.
Ousia'larda ve ayrımlarda şu da vardır: onlardan gelen her şey eşanlamlı olarak söylenir. Çünkü onlardan gelen bütün yüklemler ya bireylere ya da eidos'lara yüklenir.
κατηγορεῖται. Τὸν γάρ τινα ἄνθρωπον ἐρεῖς γραμματικόν· οὐκοῦν καὶ ἄνθρωπον καὶ ζῷον γραμματικὸν ἐρεῖς. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
Κοινὸν δὲ κατὰ πάσης οὐσίας τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι. Ἡ μὲν γὰρ πρώτη οὐσία οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται· τῶν δὲ δευτέρων οὐσιῶν φανερὸν μὲν καὶ οὕτως ὅτι οὐκ εἰσὶν ἐν ὑποκειμένῳ. Ὁ γὰρ ἄνθρωπος καθ᾿ ὑποκειμένου μὲν τοῦ τινὸς ἀνθρώπου λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ ἐν τῷ τινὶ ἀνθρώπῳ ὁ ἄνθρωπός ἐστιν. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ζῷον καθ᾿ ὑποκειμένου μὲν λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, οὐκ ἔστι δὲ τὸ ζῷον ἐν τῷ τινὶ ἀνθρώπῳ. Ἔτι δὲ τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ὄντων τὸ μὲν ὄνομα οὐδὲν κωλύει κατηγορεῖσθαί ποτε τοῦ ὑποκειμένου, τὸν δὲ λόγον ἀδύνατον. Τῶν δὲ δευτέρων οὐσιῶν κατηγορεῖται καὶ ὁ λόγος κατὰ τοῦ ὑποκειμένου καὶ τοὔνομα· τὸν γὰρ τοῦ ἀνθρώπου λόγον κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου κατηγορήσεις, καὶ τὸν τοῦ ζῴου ὡσαύτως. Ὥστε οὐκ ἂν εἴη ἡ οὐσία τῶν ἐν ὑποκειμένῳ. Οὐκ ἴδιον δὲ τοῦτο τῆς οὐσίας, ἀλλὰ καὶ ἡ διαφορὰ τῶν μὴ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν. Τὸ γὰρ πεζὸν καὶ τὸ δίπουν καθ᾿ ὑποκειμένου μὲν λέγεται τοῦ ἀνθρώπου, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἐστὶ τὸ δίπουν ἢ τὸ πεζόν. Καὶ ὁ λόγος δὲ κατηγορεῖται ὁ τῆς διαφορᾶς, καθ᾿ οὗ ἂν λέγηται ἡ διαφορά, οἷον εἰ τὸ πεζὸν κατὰ τοῦ ἀνθρώπου λέγεται, καὶ ὁ λόγος ὁ τοῦ πεζοῦ κατηγορηθήσεται τοῦ ἀνθρώπου· πεζὸν γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος. Μὴ ταραττέτω δὲ ἡμᾶς τὰ μέρη τῶν οὐσιῶν ὡς ἐν ὑποκειμένοις ὄντα τοῖς ὅλοις, μή ποτε ἀναγκασθῶμεν οὐκ οὐσίας αὐτὰ φάσκειν εἶναι· οὐ γὰρ οὕτω τὰ ἐν ὑποκειμένῳ ἐλέγετο τὰ ὡς μέρη ὑπάρχοντα ἔν τινι.
Ὑπάρχει δὲ ταῖς οὐσίαις καὶ ταῖς διαφοραῖς τὸ πάντα συνωνύμως ἀπ᾿ αὐτῶν λέγεσθαι. Πᾶσαι γὰρ αἱ ἀπ᾿ αὐτῶν
s7Birinci ousia'dan hiçbir yüklem gelmez, çünkü o hiçbir dayanak hakkında söylenmez. İkinci ousia'lardan ise eidos bireye, cins hem eidos'a hem bireye yüklenir. Aynı şekilde ayrımlar da hem eidos'lara hem bireylere yüklenir. Birinci ousia'lar eidos'ların ve cinslerin logos'unu, eidos da cinsin logos'unu kabul eder, çünkü yüklenen hakkında söylenen her şey dayanak hakkında da söylenecektir. Aynı şekilde eidos'lar da bireyler de ayrımların logos'unu kabul eder. Eşanlamlı ise, demiştik, hem adı ortak hem logos'u aynı olanlardı; demek ki ousia'lardan da ayrımlardan da gelen her şey eşanlamlı olarak söylenir.
Her ousia'nın belli bir "bu"yu gösterdiği kabul edilir. Birinci ousia'ların belli bir bu'yu gösterdiği tartışmasızdır ve doğrudur, çünkü gösterilen şey bölünmezdir ve sayıca birdir. İkinci ousia'lar da, biri "insan" ya da "canlı" dediğinde, adın biçimi yüzünden aynı şekilde belli bir bu'yu gösteriyor gibi görünür; ama bu doğru değildir, daha çok bir keyfiyeti gösterirler. Çünkü dayanak, birinci ousia gibi bir değildir; "insan" da "canlı" da birçok şey hakkında söylenir. Ama beyaz gibi düpedüz bir keyfiyet de göstermezler; beyaz keyfiyetten başka hiçbir şey göstermez. Eidos ve cins ise keyfiyeti ousia bakımından belirler: nasıl bir ousia olduğunu gösterirler. Cins bu sınırlamayı eidos'tan daha geniş tutar: "canlı" diyen, "insan" diyenden daha çok şeyi kapsar.
Ousia'larda şu da vardır: hiçbir şey onlara zıt değildir. Birinci ousia'ya, mesela belli bir insana ya da belli bir canlıya ne zıt olabilir? Hiçbir şey ona zıt değildir.
κατηγορίαι ἤτοι κατὰ τῶν ἀτόμων κατηγοροῦνται ἢ κατὰ τῶν εἰδῶν. Ἀπὸ μὲν γὰρ τῆς πρώτης οὐσίας οὐδεμία ἐστὶ κατηγορία· κατ᾿ οὐδενὸς γὰρ ὑποκειμένου λέγεται· τῶν δὲ δευτέρων οὐσιῶν τὸ μὲν εἶδος κατὰ τοῦ ἀτόμου κατηγορεῖται, τὸ δὲ γένος καὶ. κατὰ τοῦ εἴδους καὶ κατὰ τοῦ ἀτόμου. Ὡσαύτως δὲ καὶ αἱ διαφοραὶ κατὰ τῶν εἰδῶν καὶ κατὰ τῶν ἀτόμων κατηγοροῦνται. Καὶ τὸν λόγον δὲ ἐπιδέχονται αἱ πρῶται οὐσίαι τὸν τῶν εἰδῶν καὶ τὸν τῶν γενῶν, καὶ τὸ εἶδος δὲ τὸν τοῦ γένους· ὅσα γὰρ κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται, πάντα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου ῥηθήσεται. Ὡςαύτως δὲ καὶ τὸν τῶν διαφορῶν λόγον ἐπιδέχεται τὰ εἴδη καὶ τὰ ἄτομα. Συνώνυμα δέ γε ἦν ὦν καὶ τοὔνομα κοινὸν καὶ ὁ λόγος ὁ αὐτός, ὥστε πάντα τὰ ἀπὸ τῶν οὐσιῶν καὶ τὰ ἀπὸ τῶν διαφορῶν συνωνύμως λέγεται.
Πᾶσα δὲ οὐσία δοκεῖ τόδε τι σημαίνειν. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν πρώτων οὐσιῶν ἀναμφισβήτητον καὶ ἀληθές ἐστιν ὅτι τόδε τι σημαίνει· ἄτομον γὰρ καὶ ἓν ἀριθμῷ τὸ δηλούμενόν ἐστιν· ἐπὶ δὲ τῶν δευτέρων οὐσιῶν φαίνεται μὲν ὁμοίως τῷ σχήματι τῆς προσηγορίας τόδε τι σημαίνειν, ὅταν εἴπῃ ἄνθρωπον ἢ ζῷον, οὐ μὴν ἀληθές γε, ἀλλὰ μᾶλλον ποιόν τι σημαίνει· οὐ γὰρ ἕν ἐστι τὸ ὑποκείμενον ὥσπερ ἡ πρώτη οὐσία, ἀλλὰ κατὰ πολλῶν ὁ ἄνθρωπος λέγεται καὶ τὸ ζῷον. Οὐχ ἁπλῶς δὲ ποιόν τι σημαίνει, ὥσπερ τὸ λευκόν. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο σημαίνει τὸ λευκὸν ἀλλ᾿ ἢ ποιόν. Τὸ δὲ εἶδος καὶ τὸ γένος περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν ἀφορίζει· ποιὰν γάρ τινα οὐσίαν σημαίνει. Ἐπὶ πλεῖον δὲ τῷ γένει ἢ τῷ εἴδει τὸν ἀφορισμὸν ποιεῖται· ὁ γὰρ ζῷον εἰπὼν ἐπὶ πλεῖον περιλαμβάνει ἢ ὁ τὸν ἄνθρωπον.
Ὑπάρχει δὲ ταῖς οὐσίαις καὶ τὸ μηδὲν αὐταῖς ἐναντίον εἶναι. Τῇ γὰρ πρώτῃ οὐσίᾳ τί ἂν εἴη ἐναντίον, οἷον τῷ τινὶ ἀνθρώπῳ ἢ τῷ τινὶ ζῴῳ; οὐδὲν γάρ ἐστιν ἐναντίον.
s8İnsana ya da canlıya da hiçbir şey zıt değildir. Ama bu ousia'ya has değildir; başka birçok şeyde, mesela kemiyette de vardır: iki arşına, üç arşına, on sayısına ya da bu türden herhangi bir şeye hiçbir şey zıt değildir; meğer ki biri çoğun aza ya da büyüğün küçüğe zıt olduğunu söylesin. Ama belirli kemiyetlerin hiçbiri hiçbir şeye zıt değildir.
Ousia'nın daha çoğu ve daha azı kabul etmediği de kabul edilir. Bununla bir ousia'nın bir başkasından daha çok ya da daha az ousia olmadığını söylemiyorum (öyle olduğunu az önce söyledik); her ousia'nın, olduğu şey olarak, daha çok ya da daha az diye söylenmediğini söylüyorum. Mesela bu ousia insansa, daha çok ya da daha az insan olmayacaktır; ne kendine göre ne de bir başkasına göre. Bir insan bir başkasından daha çok insan değildir; oysa bir beyaz bir başkasından daha çok ya da daha az beyazdır, bir güzele de bir başkasından daha çok ya da daha az güzel denir. Bir şeye kendine göre de daha çok ya da daha az denir: mesela beyaz olan bir cismin şimdi öncekinden daha beyaz olduğu söylenir, sıcak olana da daha çok ya da daha az sıcak denir. Ousia ise hiçbir şekilde daha çok ya da daha az diye söylenmez: bir insana şimdi öncekinden daha çok insan denmez, ousia olan ötekilerin hiçbirine de böyle bir şey denmez. Demek ki ousia daha çoğu ve daha azı kabul etmez.
Ousia'ya en çok has olan şey ise, aynı ve sayıca bir olduğu hâlde zıtları kabul edebilmesi gibi görünür. Ousia olmayan ötekilerde, sayıca bir olduğu hâlde zıtları kabul eden böyle bir şey kimse gösteremez: mesela bir ve sayıca aynı olan renk hem beyaz hem siyah olmayacaktır, bir ve sayıca aynı olan eylem de hem kötü hem iyi olmayacaktır.
Οὐδέ γε τῷ ἀνθρώπῳ ἢ τῷ ζῴῳ οὐδέν ἐστιν ἐναντίον. Οὐκ ἴδιον δὲ τοῦτο τῆς οὐσίας, ἀλλὰ καὶ ἐπ᾿ ἄλλων πολλῶν, οἷον ἐπὶ τοῦ ποσοῦ· τῷ γὰρ διπήχει ἢ τριπήχει οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, οὐδέ γε τοῖς δέκα, οὐδὲ τῶν τοιούτων οὐδενί, εἰ μή τις τὸ πολὺ τῷ ὀλίγῳ φαίη ἐναντίον εἶναι ἢ τὸ μέγα τῷ μικρῷ. Τῶν δὲ ἀφωρισμένων ποσῶν οὐδὲν οὐδενὶ ἐναντίον ἐστίν.
Δοκεῖ δὲ ἡ οὐσία μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον. Λέγω δὲ οὐχ ὅτι οὐσία οὐσίας οὐκ ἔστι μᾶλλον οὐσία καὶ ἧττον οὐσία (τοῦτο μὲν γὰρ εἴρηται ὅτι ἔστιν), ἀλλ᾿ ὅτι ἑκάστη οὐσία τοῦθ᾿ ὅπερ ἐστίν, οὐ λέγεται μᾶλλον καὶ ἧττον. Οἷον εἰ ἔστιν αὐτὴ ἡ οὐσία ἄνθρωπος, οὐκ ἔσται μᾶλλον καὶ ἦττον ἄνθρωπος, οὔτε αὐτὸς ἑαυτοῦ οὔτε ἕτερος ἑτέρου· οὐ γάρ ἐστιν ἕτερος ἑτέρου μᾶλλον ἄνθρωπος, ὥσπερ τὸ λευκὸν ἕτερον ἑτέρου μᾶλλόν ἐστι καὶ ἧττον λευκόν, καὶ καλὸν ἕτερον ἑτέρου μᾶλλον καλὸν καὶ ἧττον λέγεται. Καὶ αὐτὸ δὲ αὑτοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεται, οἷον τὸ σῶμα λευκὸν ὂν μᾶλλον λευκὸν εἶναι λέγεται νῦν ἢ πρότερον, καὶ θερμὸν ὂν μᾶλλον θερμὸν καὶ ἧττον λέγεται. Ἡ δέ γε οὐσία οὐδὲν μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεται· οὐδὲ γὰρ ἄνθρωπος μᾶλλον νῦν ἄνθρωπος ἢ πρότερον λέγεται, οὐδέ γε τῶν ἄλλων οὐδέν, ὅσα ἐστὶν οὐσίαι. Ὥστε οὐκ ἂν ἐπιδέχοιτο ἡ οὐσία τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον.
Μάλιστα δὲ ἴδιον τῆς οὐσίας δοκεῖ εἶναι τὸ ταὐτὸν καὶ ἓν ἀριθμῷ ὂν τῶν ἐναντίων εἶναι δεκτικόν, οἷον ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων οὐκ αν ἔχοι τις τὸ τοιοῦτο προενεγκεῖν, ὅσα μή εἰσιν οὐσίαι, ὃ ἓν ἀριθμῷ ὂν τῶν ἐναντίων δεκτικόν ἐστιν, οἷον τὸ χρῶμα, ὅ ἐστιν ἓν καὶ ταὐτὸν τῷ ἀριθμῷ, οὐκ
s9Ousia olmayan ötekilerde de durum aynıdır. Ousia ise bir ve sayıca aynı olduğu hâlde zıtları kabul eder: mesela belli bir insan bir ve aynı kalarak bazen beyaz bazen siyah, sıcak da soğuk da, kötü de iyi de olur. Ötekilerin hiçbirinde böyle bir şey görülmez; meğer ki biri, logos'un ve kanaatin zıtları kabul ettiğini ileri sürerek itiraz etsin. Aynı logos'un hem doğru hem yanlış olduğu kabul edilir: mesela birinin oturduğunu söyleyen logos doğruysa, o kalkınca aynı logos yanlış olacaktır. Kanaatte de durum aynıdır: biri, birinin oturduğuna doğru olarak kanaat getirmişse, o kalkınca, onun hakkında aynı kanaati taşıdığı hâlde yanlış kanaat getirmiş olacaktır. Ama biri bunu kabul etse bile, tarz bakımından yine de bir fark vardır. Ousia'larda şeyler kendileri değişerek zıtları kabul eder: sıcakken soğuyan şey değişmiştir (çünkü başkalaşmıştır), beyazken siyahlaşan da, kötüyken iyileşen de. Ötekilerde de aynı şekilde her biri kendisi bir değişime uğrayarak zıtları kabul eder. Logos ve kanaat ise kendileri her bakımdan, her şekilde hareketsiz kalır; zıt, olgu hareket ettiği için onlarda ortaya çıkar. "Biri oturuyor" diyen logos aynı kalır; olgu hareket edince bazen doğru, bazen yanlış diye söylenir. Kanaatte de durum aynıdır. Demek ki tarz bakımından, kendi değişimiyle zıtları kabul edebilmek ousia'ya has olacaktır. Biri bunları da kabul etse, yani logos'un ve kanaatin zıtları kabul ettiğini söylese, bu doğru olmaz. Çünkü logos'a ve kanaate zıtları kabul ediyor denmesi, kendilerinin bir şey kabul etmesinden değil, hâlin başka bir şeyde meydana gelmesindendir.
ἀριθμῷ οὐκ ἔσται φαύλη καὶ σπουδαία· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὅσα μή εἰσιν οὐσίαι. Ἡ δέ γε οὐσία ἓν καὶ ταὐτὸν ἀριθμῷ ὂν δεκτικὸν τῶν ἐναντίων ἐστίν, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος, εἶς καὶ ὁ αὐτὸς ὤν, ὁτὲ μὲν λευκὸς ὁτὲ δὲ μέλας γίνεται, καὶ θερμὸς καὶ ψυχρός, καὶ φαῦλος καὶ σπουδαῖος. Ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων οὐδενὸς φαίνεται τὸ τοιοῦτον, εἰ μή τις ἐνίσταιτο τὸν λόγον καὶ τὴν δόξαν φάσκων τῶν ἐναντίων εἷναι δεκτικά. Ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος ἀληθὴς καὶ ψευδῆς εἶναι δοκεῖ, οἷον εἰ ἀληθὴς εἴη ὁ λόγος τὸ καθῆσθαί τινα, ἀναστάντος αὐτοῦ ὁ αὐτὸς οὗτος λόγος ψευδὴς ἔσται. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς δόξης· εἰ γάρ τις ἀληθῶς δοξάζοι τὸ καθῆσθαί τινα, ἀναστάντος αὐτοῦ ψευδῶς δοξάσει, τὴν αὐτὴν ἔχων περὶ αὐτοῦ δόξαν. Εἰ δέ τις καὶ τοῦτο παραδέχοιτο, ἀλλὰ τῷ γε τρόπῳ διαφέρει. Τὰ μὲν γὰρ ἐπὶ τῶν οὐσιῶν αὐτὰ μεταβάλλοντα δεκτικὰ τῶν ἐναντίων ἐστί· ψυχρὸν γὰρ ἐκ θερμοῦ γενόμενον μετέβαλεν (ἠλλοίωται γάρ) καὶ μέλαν ἐκ λευκοῦ καὶ σπουδαῖον ἐκ φαύλου. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον αὐτῶν μεταβολὴν δεχόμενον τῶν ἐναντίων δεκτικόν ἐστιν. Ὁ δὲ λόγος καὶ ἡ δόξα αὐτὰ μὲν ἀκίνητα πάντῃ πάντως διαμένει, τοῦ δὲ πράγματος κινουμένου τὸ ἐναντίον περὶ αὐτὰ γίνεται· ὁ μὲν γὰρ λόγος διαμένει ὁ αὐτὸς τὸ καθῆσθαί τινα, τοῦ δὲ πράγματος κινηθέντος ὁτὲ μὲν ἀληθὴς ὁτὲ δὲ ψευδὴς λέγεται. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς δόξης. Ὥστε τῷ τρόπῳ γε ἴδιον ἂν εἴη τῆς οὐσίας τὸ κατὰ τὴν ἑαυτῆς μεταβολὴν δεκτικὴν τῶν ἐναντίων εἶναι. Εἰ δέ τις καὶ ταῦτα παραδέχοιτο, τὸν λόγον καὶ τὴν δόξαν δεκτικὰ τῶν ἐναντίων εἶναι, οὐκ ἔστιν ἀληθὲς τοῦτο. Ὁ γὰρ λόγος καὶ ἡ δόξα οὐ τῷ αὐτὰ δέχεσθαί τι τῶν ἐναντίων εἶναι δεκτικὰ λέγεται, ἀλλὰ τῷ
s10Logos'a doğru ya da yanlış denmesi, kendisinin zıtları kabul etmesinden değil, olgunun var olup olmamasındandır. Kısacası ne logos ne kanaat hiçbir şey tarafından hiçbir şekilde hareket ettirilmez; demek ki onlarda hiçbir hâl meydana gelmediğine göre zıtları kabul ediyor olamazlar. Ousia'ya ise, zıtları kendisi kabul ettiği için zıtları kabul eden denir: hastalığı da sağlığı da, beyazlığı da siyahlığı da kabul eder; bunların her birini kendisi kabul ettiği için ona zıtları kabul eden denir. Demek ki aynı ve sayıca bir olduğu hâlde kendi değişimiyle zıtları kabul edebilmek ousia'ya has olacaktır. Ousia hakkında bu kadarı yeter.
περὶ ἕτερόν τι τὸ πάθος γεγενῆσθαι. Τῷ γὰρ τὸ πρᾶγμα εἶναι ἢ μὴ εἶναι, τούτῳ καὶ ὁ λόγος ἀληθὴς ἢ ψευδὴς εἶναι λέγεται, οὐ τῷ αὐτὸς δεκτικὸς εἶναι τῶν ἐναντίων. Ἁπλῶς γὰρ οὐθὲν ὑπ᾿ οὐδενὸς οὔτε ὁ λόγος κινεῖται οὔτε ἡ δόξα, ὥστε οὐκ ἂν εἴη δεκτικὰ τῶν ἐναντίων μηδενὸς ἐν αὐτοῖς γινομένου πάθους. Ἡ δέ γε οὐσία τῷ αὐτὴ τὰ ἐναντία δέχεσθαι, τούτῳ δεκτικὴ τῶν ἐναντίων εἶναι λέγεται· νόσον γὰρ καὶ ὑγίειαν δέχεται, καὶ λευκότητα καὶ μελανίαν· καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων αὐτὴ δεχομένη τῶν ἐναντίων εἶναι δεκτικὴ λέγεται. Ὥστε ἴδιον ἂν οὐσίας εἴη τὸ ταὐτὸν καὶ ἓν ἀριθμῷ ὂν δεκτικὸν εἶναι τῶν ἐναντίων κατὰ τὴν ἑαυτῆς μεταβολήν. Περὶ μὲν οὖν οὐσίας τοσαῦτα εἰρήσθω.
66. Bölüm
Kemiyetin kimi ayrık, kimi süreklidir; kimi de parçaları birbirine göre bir konuma sahip olan şeylerden oluşur, kimi konuma sahip olmayan parçalardan. Ayrık kemiyet mesela sayı ve logos'tur, yani konuşma; sürekli kemiyet mesela çizgi, yüzey, cisim, bunların yanında da zaman ve yer. Sayının parçaları arasında, parçalarının birleştiği ortak bir sınır yoktur: mesela beş onun bir parçasıysa, beşle beş hiçbir ortak sınırda birleşmez, ayrı dururlar; üçle yedi de hiçbir ortak sınırda birleşmez. Genel olarak sayıda parçaların ortak bir sınırını bulamazsın; parçalar hep ayrıdır. Demek ki sayı ayrık olanlardandır. Logos da aynı şekilde ayrık olanlardandır. Logos'un bir kemiyet olduğu açıktır, çünkü kısa ve uzun hecelerle ölçülür; burada sesle söylenen logos'u kastediyorum. Parçaları hiçbir ortak sınırda birleşmez: hecelerin birleştiği ortak bir sınır yoktur, her biri kendi başına ayrıdır. Çizgi ise süreklidir: parçalarının birleştiği ortak bir sınır, yani nokta bulunabilir; yüzeyin parçaları için de ortak sınır olarak çizgi bulunabilir, çünkü düzlemin parçaları da ortak bir sınırda birleşir.
Τοῦ δὲ ποσοῦ τὸ μέν ἐστι διωρισμένον, τὸ δὲ συνεχές, καὶ τὸ μὲν ἐκ θέσιν ἐχόντων πρὸς ἄλληλα τῶν ἐν αὑτοῖς μορίων συνέστηκε, τὸ δὲ οὐκ ἐξ ἐχόντων θέσιν. Ἔστι δὲ διωρισμένον μὲν οἷον ἀριθμὸς καὶ λόγος, συνεχὲς δὲ οἷον γραμμή, ἐπιφάνεια, σῶμα, ἔτι δὲ παρὰ ταῦτα χρόνος καὶ τόπος. Τῶν μὲν γὰρ τοῦ ἀριθμοῦ μορίων οὐδείς ἐστι κοινὸς ὅρος, πρὸς ὃν συνάπτει τὰ μόρια αὐτοῦ, οἷον τὰ πέντε εἰ ἔστι τῶν δέκα μόριον, πρὸς οὐδένα κοινὸν ὅρον συνάπτει τὰ πέντε καὶ τὰ πέντε, ἀλλὰ διώρισται· καὶ τὰ τρία γε καὶ τὰ ἑπτὰ πρὸς οὐδένα κοινὸν ὅρον συνάπτει· οὐδ᾿ ὅλως ἂν ἔχοις ἐπ᾿ ἀριθμοῦ κοινὸν ὅρον λαβεῖν τῶν μορίων, ἀλλ᾿ ἀεὶ διώρισται· ὥστε ὁ μὲν ἀριθμὸς τῶν διωρισμένων ἐστίν. Ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ λόγος τῶν διωρισμένων ἐστίν. Ὅτι μὲν γὰρ ποσόν ἐστιν ὁ λόγος, φανερόν· καταμετρεῖται γὰρ συλλαβῇ βραχείᾳ καὶ μακρᾷ. Λέγω δὲ αὐτὸν τὸν μετὰ φωνῆς λόγον γιγνόμενον. Πρὸς οὐδένα γὰρ κοινὸν ὅρον αὐτοῦ τὰ μόρια συνάπτει· οὐ γὰρ ἔστι κοινὸς ὅρος πρὸς ὃν αἱ συλλαβαὶ συνάπτουσιν, ἀλλ᾿ ἑκάστη διώρισται αὐτὴ καθ᾿ αὑτήν. Ἡ
s11Cisimde de aynı şekilde, cismin parçalarının birleştiği ortak bir sınır, yani bir çizgi ya da yüzey bulabilirsin. Zaman ve yer de bu türdendir: şimdiki zaman geçmişle de gelecekle de birleşir. Yer de sürekli olanlardandır: cismin parçaları bir yer kaplar ve bu parçalar ortak bir sınırda birleşir; demek ki cismin parçalarından her birinin kapladığı yerin parçaları da, cismin parçalarının birleştiği sınırda birleşir. Öyleyse yer de sürekli olacaktır, çünkü parçaları tek bir ortak sınırda birleşir.
Ayrıca kemiyetlerin kimi, parçaları birbirine göre konuma sahip olan şeylerden oluşur, kimi konuma sahip olmayanlardan. Mesela çizginin parçalarının birbirine göre bir konumu vardır: her biri bir yerde durur; her birinin düzlemde nerede durduğunu ve geri kalan parçalardan hangisiyle birleştiğini ayırt edip söyleyebilirsin. Düzlemin parçalarının da aynı şekilde bir konumu vardır: her birinin nerede durduğu ve hangilerinin birbiriyle birleştiği aynı şekilde söylenebilir. Katı cismin parçaları da öyledir, yerin parçaları da. Sayıda ise kimse, parçalarının birbirine göre bir konumu olduğunu, bir yerde durduğunu ya da hangi parçalarının birbiriyle birleştiğini gösteremez. Zamanın parçaları da öyle değildir: zamanın parçalarından hiçbiri kalıcı değildir; kalıcı olmayan bir şeyin nasıl bir konumu olabilir? Ona daha çok bir sıraya sahip dersin, çünkü zamanın bir kısmı önce, bir kısmı sonradır. Sayıda da aynı şekilde bir ikiden, iki de üçten önce sayılır; böylece sayının bir sırası olabilir, ama ona hiç de bir konum veremezsin.
δὲ γραμμὴ συνεχής ἐστιν· ἔστι γὰρ λαβεῖν κοινὸν ὅρον πρὸς ὃν τὰ μόρια αὐτῆς συνάπτει, στιγμήν, καὶ τῆς ἐπιφανείας γραμμήν· τὰ γὰρ τοῦ ἐπιπέδου μόρια πρός τινα κοινὸν ὅρον συνάπτει. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ σώματος ἔχοις ἂν λαβεῖν κοινὸν ὅρον, γραμμὴν ἢ ἐπιφάνειαν, πρὸς ἃ τὰ τοῦ σώματος μόρια συνάπτει. Ἔστι δὲ καὶ ὁ χρόνος καὶ ὁ τόπος τῶν τοιούτων· ὁ γὰρ νῦν χρόνος συνάπτει πρὸς τὸν παρεληλυθότα καὶ τὸν μέλλοντα. Πάλιν ὁ τόπος τῶν συνεχῶν ἐστί· τόπον γάρ τινα τὰ τοῦ σώματος μόρια κατέχει, ἃ πρός τινα κοινὸν ὅρον συνάπτει· οὐκοῦν καὶ τὰ τοῦ τόπου μόρια, ἃ κατέχει ἕκαστον τῶν τοῦ σώματος μορίων, πρὸς τὸν αὐτὸν ὅρον συνάπτει πρὸς ὃν καὶ τὰ τοῦ σώματος μόρια. Ὥστε συνεχὴς ἂν εἴη καὶ ὁ τόπος· πρὸς γὰρ ἕνα κοινὸν ὅρον αὐτοῦ τὰ μόρια συνάπτει.
Ἔτι δὲ τὰ μὲν ἐκ θέσιν ἐχόντων πρὸς ἄλληλα τῶν ἐν αὑτοῖς μορίων συνέστηκε, τὰ δὲ οὐκ ἐξ ἐχόντων θέσιν, οἷον τὰ μὲν τῆς γραμμῆς μόρια θέσιν ἔχει πρὸς ἄλληλα· ἕκαστον γὰρ αὐτῶν κεῖταί που, καὶ ἔχοις ἂν διαλαβεῖν καὶ ἀποδοῦναι ὅπου ἕκαστον κεῖται ἐν τῷ ἐπιπέδῳ καὶ πρὸς ποῖον μόριον τῶν λοιπῶν συνάπτει. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ τοῦ ἐπιπέδου μόρια θέσιν ἔχει τινά· ὁμοίως γὰρ ἂν ἀποδοθείη ἕκαστον οὗ κεῖται, καὶ ποῖα συνάπτει πρὸς ἄλληλα. καὶ τὰ τοῦ στερεοῦ δὲ ὡσαύτως, καὶ τὰ τοῦ τοποῦ. Ἐπὶ δέ γε τοῦ ἀριθμοῦ οὐκ ἂν ἔχοι τις ἐπιδεῖξαι ὡς τὰ μόρια αὐτοῦ θέσιν τινὰ ἔχει πρὸς ἄλληλα ἢ κεῖταί που, ἢ ποῖά γε πρὸς ἄλληλα συνάπτει τῶν μορίων. Οὐδὲ τὰ τοῦ χρόνου· ὑπομένει γὰρ οὐδὲν τῶν τοῦ χρόνου μορίων· ὃ δὲ μή ἐστιν ὑπομένον, πῶς ἂν τοῦτο θέσιν τινὰ ἔχοι; ἀλλὰ μᾶλλον τάξιν τινὰ εἴποις ἂν ἔχειν τῷ τὸ μὲν πρότερον εἶναι τοῦ χρόνου τὸ δ᾿ ὕστερον. Καὶ ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ δὲ ὡσαύτως τῷ τὸ ἓν πρότερον ἀριθμεῖσθαι τῶν δύο καὶ τὰ δύο τῶν τριῶν· καὶ οὕτω τάξιν
s12Logos da öyledir: parçalarından hiçbiri kalıcı değildir; söylenir söylenmez artık yakalanamaz. Demek ki hiçbiri kalıcı olmadığına göre parçalarının bir konumu olamaz. Kısacası kemiyetlerin kimi, parçaları konuma sahip olan şeylerden oluşur, kimi konuma sahip olmayanlardan.
Asıl anlamda yalnız söylenenlere kemiyet denir, öteki her şeye ise araz olarak. Ötekilere kemiyet dememizin sebebi bunlara bakmamızdır: mesela beyaza "çok" denir, çünkü yüzeyi büyüktür; bir eyleme "uzun" denir, çünkü süresi uzundur; harekete de "çok" denir. Bunların hiçbirine kendi başına kemiyet denmez. Mesela biri bir eylemin ne kadar olduğunu söyleyecek olsa, onu zamanla belirler, "bir yıl sürdü" ya da buna benzer bir şey der. Beyazın ne kadar olduğunu söylerken de onu yüzeyle belirler: yüzey ne kadarsa beyazın da o kadar olduğunu söyler. Demek ki asıl anlamda ve kendi başına yalnız söylenenlere kemiyet denir; ötekilerin hiçbirine kendi başına değil, denirse de ancak araz olarak denir.
Ayrıca kemiyete zıt hiçbir şey yoktur. Belirli kemiyetlerde hiçbir şeyin zıt olmadığı açıktır: mesela iki arşına, üç arşına, yüzeye ya da bu türden herhangi bir şeye zıt bir şey yoktur; meğer ki biri çoğun aza ya da büyüğün küçüğe zıt olduğunu söylesin. Ama bunların hiçbiri kemiyet değil, bir şeye göre olanlardandır: hiçbir şeye kendi başına büyük ya da küçük denmez, bir başka şeyle karşılaştırılarak denir. Mesela bir dağa küçük, bir darı tanesine büyük denir; çünkü darı tanesi kendi cinsinden olanlardan daha büyük, dağ ise kendi cinsinden olanlardan daha küçüktür. Demek ki bunlar bir başka şeyle karşılaştırılarak söylenir; çünkü kendi başına küçük ya da büyük denseydi, hiçbir zaman dağa küçük, darı tanesine büyük denmezdi. Yine bir köyde çok insan olduğunu, Atina'da ise, onlardan kat kat fazla oldukları hâlde, az insan olduğunu söyleriz; bir evde çok insan olduğunu, tiyatroda ise çok daha fazla oldukları hâlde az insan olduğunu söyleriz.
τινὰ ἂν ἔχοι, θέσιν δὲ οὐ πάνυ λάβοις ἄν. Καὶ ὁ λόγος δὲ ὡσαύτως· οὐδὲν γὰρ ὑπομένει τῶν μορίων αὐτοῦ, ἀλλ᾿ εἴρηταί τε καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι τοῦτο λαβεῖν, ὥστε οὐκ ἂν εἴη θέσις τῶν μορίων αὐτοῦ, εἴγε μηδὲν ὑπομένει. Τὰ μὲν οὖν ἐκ θέσιν ἐχόντων τῶν μορίων συνέστηκε, τὰ δὲ οὐκ ἐξ ἐχόντων θέσιν.
Κυρίως δὲ ποσὰ ταῦτα μόνα λέγεται τὰ εἰρημένα, τὰ δὲ ἄλλα πάντα κατὰ συμβεβηκός· εἰς ταῦτα γὰρ ἀποβλέποντες καὶ τἆλλα ποσὰ λέγομεν, οἷον πολὺ τὸ λευκὸν λέγεται τῷ τὴν ἐπιφάνειαν πολλὴν εἶναι, καὶ ἡ πρᾶξις μακρὰ τῷ γε τὸν χρόνον πολὺν εἶναι, καὶ ἡ κίνησις πολλή. Οὐ γὰρ καθ᾿ αὑτὸ ἕκαστον τούτων ποσὸν λέγεται. Οἷον ἐὰν ἀποδιδῷ τις πόση τις ἡ πρᾶξίς ἐστι, τῷ χρόνῳ ὁριεῖ, ἐνιαυσιαίαν ἢ οὕτω πως ἀποδιδούς. Καὶ τὸ λευκὸν ποσόν τι ἀποδιδοὺς τῇ ἐπιφανείᾳ ὁριεῖ· ὅση γὰρ ἂν ἡ ἐπιφάνεια ᾖ, τοσοῦτον καὶ τὸ λευκὸν φήσειεν ἂν εἶναι. Ὥστε μόνα κυρίως καὶ καθ᾿ αὑτὰ ποσὰ λέγεται τὰ εἰρημένα, τῶν δὲ ἄλλων οὐδὲν καθ᾿ αὑτό, ἀλλ᾿ εἰ ἄρα, κατὰ συμβεβηκός.
Ἔτι τῷ ποσῷ οὐδέν ἐστιν ἐναντίον. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἀφωρισμένων φανερὸν ὅτι οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, οἷον τῷ διπήχει ἢ τριπήχει ἢ τῇ ἐπιφανείᾳ ἢ τῶν τοιούτων τινί· οὐδὲν γάρ ἐστιν αὐτοῖς ἐναντίον, εἰ μὴ ἄρα τὸ πολὺ τῷ ὀλίγῳ φαίη τις εἶναι ἐναντίον ἢ τὸ μέγα τῷ μικρῷ. Τούτων δὲ οὐδέν ἐστι ποσὸν ἀλλὰ τῶν πρός τι· οὐδὲν γὰρ αὐτὸ καθ᾿ αὑτὸ μέγα λέγεται ἢ μικρόν, ἀλλὰ τῷ πρὸς ἕτερον ἀναφέρεσθαι, οἷον ὄρος μὲν μικρὸν λέγεται, κέγχρος δὲ μεγάλη τῷ τὴν μὲν τῶν ὁμογενῶν μείζονα εἶναι, τὸ δὲ ἔλαττον τῶν ὁμογενῶν. Οὐκοῦν πρὸς ἕτερον ἡ ἀναφορά, ἐπεὶ εἴγε καθ᾿ αὑτὸ μικρὸν ἢ μέγα ἐλέγετο, οὐκ ἄν ποτε τὸ μὲν ὄρος μικρὸν ἐλέγετο, ἡ δὲ κέγχρος μεγάλη. Πάλιν ἐν μὲν τῇ κώμῃ
s13Ayrıca iki arşın, üç arşın ve bu türden her biri bir kemiyet gösterir; büyük ve küçük ise bir kemiyet değil, daha çok bir şeye göre olanı gösterir, çünkü büyük ve küçük bir başka şeyle karşılaştırılarak görülür. Demek ki bunların bir şeye göre olanlardan olduğu açıktır. Ayrıca biri bunları kemiyet sayarsa da saymazsa da, bunlara zıt hiçbir şey yoktur: kendi başına alınamayan, ancak bir başka şeyle karşılaştırılarak söylenen bir şeye bir şeyin zıt olduğu nasıl söylenebilir? Ayrıca büyük ve küçük zıt olursa, aynı şeyin aynı anda zıtları kabul etmesi, bunların da kendi kendilerine zıt olması sonucu çıkar. Çünkü aynı şeyin aynı anda hem büyük hem küçük olduğu olur: şuna göre küçüktür, aynı şey bir başkasına göre büyüktür. Demek ki aynı şeyin aynı zamanda hem büyük hem küçük olduğu olur; böylece aynı anda zıtları kabul eder. Oysa hiçbir şeyin aynı anda zıtları kabul etmediği kabul edilir; mesela ousia'da: ousia'nın zıtları kabul ettiği kabul edilir, ama hiç kimse aynı anda hem hasta hem sağlıklı değildir. Bir şey aynı anda hem beyaz hem siyah da değildir. Ötekilerde de aynı anda zıtları kabul eden hiçbir şey yoktur. Üstelik bunların kendi kendilerine zıt olması sonucu çıkar: büyük küçüğe zıtsa ve aynı şey aynı anda hem büyük hem küçükse, kendi kendine zıt olur. Ama bir şeyin kendi kendine zıt olması imkânsızdır. Demek ki büyük küçüğe, çok da aza zıt değildir. Öyleyse biri bunların bir şeye göre olanlardan değil de kemiyetten olduğunu söylese bile, bunların hiçbir zıddı olmayacaktır.
Kemiyette zıtlık en çok yer konusunda bulunur gibi görünür. Yukarıyı aşağının zıddı sayarlar ve ortaya doğru olan bölgeye aşağı derler, çünkü ortadan evrenin uçlarına olan uzaklık en büyük uzaklıktır. Öteki zıtların tarifini de bunlardan alıyor gibi görünüyorlar: aynı cins içinde birbirinden en uzak duranları zıt diye tarif ediyorlar.
φαμὲν πολλοὺς ἀνθρώπους εἶναι, ἐν Ἀθήναις δὲ ὀλίγους πολλαπλασίους αὐτῶν ὄντας, καὶ ἐν μὲν τῇ οἰκίᾳ πολλούς, ἐν δὲ τῷ θεάτρῳ ὀλίγους πολλῷ πλείους ὄντας. Ἔτι τὸ μὲν δίπηχυ καὶ τρίπηχυ καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων ποσὸν σημαίνει, τὸ δὲ μέγα ἢ μικρὸν οὐ σημαίνει ποσὸν ἀλλὰ μᾶλλον πρός τι· πρὸς γὰρ ἕτερον θεωρεῖται τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν. Ὥστε φανερὸν ὅτι ταῦτα τῶν πρός τί ἐστιν. Ἔτι ἐάν τε τιθῇ τις ταῦτα ποσὰ εἶναι ἐάν τε μὴ τιθῇ, οὐκ ἔστιν αὐτοῖς ἐναντίον οὐδέν· ὃ γὰρ μή ἐστιν αὐτὸ καθ᾿ αὑτὸ λαβεῖν ἀλλὰ πρὸς ἕτερον ἀναφέρεται, πῶς ἂν φαίη τις τούτῳ τι ἐναντίον; ἔτι δὲ εἰ ἔσται τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν ἐναντία, συμβήσεται τὸ αὐτὸ ἅμα τὰ ἐναντία ἐπιδέχεσθαι καὶ αὐτὰ ἑαυτοῖς εἶναι ἐναντία. Συμβαίνει γάρ ποτε ἅμα τὸ αὐτὸ μέγα τε καὶ μικρὸν εἶναι· ἔστι γὰρ πρὸς μὲν τοῦτο μικρόν, πρὸς ἕτερον δὲ τὸ αὐτὸ τοῦτο μέγα. Ὥστε τὸ αὐτὸ καὶ μέγα καὶ μικρὸν κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον εἶναι συμβαίνει· ὥστε ἅμα τὰ ἐναντία ἐπιδέχεσθαι. Ἀλλ᾿ οὐδὲν δοκεῖ ἅμα τὰ ἐναντία ἐπιδέχεσθαι, οἷον ἐπὶ τῆς οὐσίας· δεκτικὴ μὲν τῶν ἐναντίων δοκεῖ εἶναι, ἀλλ᾿ οὔτι γε ἅμα νοσεῖ καὶ ὑγιαίνει. Ἀλλ᾿ οὐδὲ λευκὸν καὶ μέλαν ἐστὶν ἅμα. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδέν ἐστιν ὃ ἅμα τὰ ἐναντία ἐπιδέχεται. Καὶ αὐτὰ δ᾿ ἑαυτοῖς συμβαίνει ἐναντία εἶναι. Εἰ γάρ ἐστι τὸ μέγα τῷ μικρῷ ἐναντίον, τὸ δ᾿ αὐτό ἐστιν ἅμα μέγα καὶ μικρόν, αὐτὸ ἑαυτῷ εἴη ἂν ἐναντίον. Ἀλλὰ τῶν ἀδυνάτων ἐστὶν αὐτὸ ἑαυτῷ εἶναί τι ἐναντίον. Οὐκ ἔστιν ἄρα τὸ μέγα τῷ μικρῷ ἐναντίον, οὐδὲ τὸ πολὺ τῷ ὀλίγῳ. Ὥστε εἰ καὶ μὴ τῶν πρός τι ταῦτά τις ἐρεῖ ἀλλὰ τοῦ ποσοῦ, οὐδὲν ἐναντίον ἕξει.
Μάλιστα δὲ ἡ ἐναντιότης τοῦ ποσοῦ περὶ τὸν τόπον δοκεῖ ὑπάρχειν. Τὸ γὰρ ἄνω τῷ κάτω ἐναντίον τιθέασι, τὴν πρὸς τὸ μέσον χώραν κάτω λέγοντες διὰ τὸ πλείστην τῷ μέσῳ διάστασιν πρὸς τὰ πέρατα τοῦ κόσμου εἶναι. Ἐοίκασι
s14Kemiyetin daha çoğu ve daha azı kabul ettiği de görülmez; mesela iki arşın: bir iki arşın bir başkasından daha çok iki arşın değildir. Sayıda da öyle: mesela üç beşten daha çok üç değildir, beş de üçten daha çok beş değildir. Bir zamana da bir başkasından daha çok zaman denmez. Genel olarak söylenenlerin hiçbirinde daha çok ve daha az denmez. Demek ki kemiyet de daha çoğu ve daha azı kabul etmez.
Kemiyete en çok has olan şey ise, ona eşit ve eşit değil denmesidir. Söylenen kemiyetlerin her birine eşit ve eşit değil denir: mesela bir cisme de eşit ve eşit değil denir, bir zamana da. Söylenen ötekilerin her birine de aynı şekilde eşit ve eşit değil denir. Kemiyet olmayan geri kalanlara ise eşit ya da eşit değil dendiği pek görülmez: mesela bir duruma pek eşit ya da eşit değil denmez, daha çok benzer denir; beyaza da pek eşit ya da eşit değil denmez, benzer denir. Demek ki eşit ve eşit değil denmesi en çok kemiyete has olacaktır.
δὲ καὶ τὸν τῶν ἄλλων ἐναντίων ὁρισμὸν ἀπὸ τούτων ἐπιφέρειν· τὰ γὰρ πλεῖστον ἀλλήλων διεστηκότα τῶν ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἐναντία ὁρίζονται.
Οὐ δοκεῖ δὲ τὸ ποσὸν ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, οἷον τὸ δίπηχυ· οὐ γάρ ἐστιν ἕτερον ἑτέρου μᾶλλον δίπηχυ. Οὐδ᾿ ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ, οἷον τὰ τρία τῶν πέντε οὐδὲν μᾶλλον τὰ τρία, οὐδὲ τὰ πέντε τῶν τριῶν. Οὐδὲ χρόνος ἕτερος ἑτέρου μᾶλλον χρόνος εἶναι λέγεται. Οὐδ᾿ ἐπὶ τῶν εἰρημένων ὅλως οὐδενὸς τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον λέγεται. Ὥστε καὶ τὸ ποσὸν οὐκ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον.
Ἴδιον δὲ μάλιστα τοῦ ποσοῦ τὸ ἴσον τε καὶ ἄνισον λέγεσθαι. Ἕκαστον γὰρ τῶν εἰρημένων ποσῶν ἴσον τε καὶ ἄνισον λέγεται, οἷον σῶμα καὶ ἴσον καὶ ἄνισον λέγεται, καὶ χρόνος καὶ ἴσος καὶ ἄνισος. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ῥηθέντων ἕκαστον ἴσον τε καὶ ἄνισον λέγεται. Τῶν δὲ λοιπῶν ὅσα μή ἐστι ποσά, οὐ πάνυ ἂν δόξαι ἴσα τε καὶ ἄνισα λέγεσθαι, οἷον ἡ διάθεσις οὐ πάνυ ἴση τε καὶ ἄνισος λέγεται, ἀλλὰ μᾶλλον ὁμοία, καὶ τὸ λευκὸν ἴσον τε καὶ ἄνισον οὐ πάνυ, ἀλλ᾿ ὅμοιον. Ὥστε τοῦ ποσοῦ μάλιστα ἂν εἴη ἴδιον τὸ ἴσον τε καὶ ἄνισον λέγεσθαι.
77. Bölüm
Tam olarak oldukları şey bakımından "bir başka şeyin" diye söylenen ya da herhangi bir başka şekilde bir başka şeye göre söylenen şeylere bir şeye göre olan denir. Mesela daha büyük, olduğu şey bakımından bir başka şeyden daha büyük diye söylenir, çünkü bir şeyden daha büyük denir; iki katı da olduğu şey bakımından bir başka şeyin iki katı diye söylenir, çünkü bir şeyin iki katı denir. Bu türden ötekiler de aynı şekildedir. Meleke, durum, his, epistēmē ve konum gibi şeyler de bir şeye göre olanlardandır. Bütün bunlar, olduğu şey bakımından "bir başka şeyin" diye söylenir, başka bir şekilde değil: meleke bir şeyin melekesi, epistēmē bir şeyin epistēmē'si, konum bir şeyin konumu diye söylenir; ötekiler de aynı şekildedir. Demek ki bir şeye göre olanlar, olduğu şey bakımından "bir başka şeyin" diye söylenen ya da herhangi bir başka şekilde bir başka şeye göre söylenen şeylerdir: mesela dağa bir başka şeye göre büyük denir, çünkü dağa bir şeyle karşılaştırılarak büyük denir; benzere de bir şeye benzer denir; bu türden ötekiler de aynı şekilde bir şeye göre söylenir.
Πρός τι δὲ τὰ τοιαῦτα λέγεται, ὅσα αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων εἶναι λέγεται, ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον, οἷον τὸ μεῖζον τοῦθ᾿ ὅπερ ἐστὶν ἑτέρου λέγεται· τινὸς γὰρ λέγεται μεῖζον· καὶ τὸ διπλάσιον τοῦθ᾿ ὅπερ ἐστὶν ἑτέρου λέγεται· τινὸς γὰρ διπλάσιον λέγεται. Ὡσαύτως δὲ καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα. Ἔστι δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν πρός τι οἷον ἕξις, διάθεσις, αἴσθησις, ἐπιστήμη, θέσις. Πάντα γὰρ τὰ εἰρημένα αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων εἶναι λέγεται καὶ οὐκ ἄλλο τι· ἡ γὰρ ἕξις τινὸς ἕξις λέγεται καὶ ἡ ἐπιστήμη τινὸς ἐπιστήμη καὶ ἡ θέσις τινὸς θέσις, καὶ τὰ ἄλλα δὲ ὡσαύτως. Πρός τι
s15Ayrıca uzanış, ayakta duruş ve oturuş da birer konumdur, konum ise bir şeye göre olanlardandır. Uzanmak, ayakta durmak ve oturmak ise kendileri konum değildir; söylenen konumlardan türetilerek adlandırılır.
Bir şeye göre olanlarda zıtlık da vardır: mesela aretē kötülüğe zıttır ve ikisi de bir şeye göre olanlardandır; epistēmē de bilgisizliğe zıttır. Ama zıt, bir şeye göre olanların hepsinde bulunmaz: iki katına hiçbir şey zıt değildir, üç katına da, bu türden herhangi bir şeye de.
Bir şeye göre olanların daha çoğu ve daha azı kabul ettiği de görülür: benzere ve benzemeyene daha çok ve daha az denir, eşite ve eşit olmayana da daha çok ve daha az denir; her ikisi de bir şeye göre olandır, çünkü benzere bir şeye benzer, benzemeyene de bir şeye benzemeyen denir. Ama bir şeye göre olanların hepsi değil, yalnız bazıları daha çoğu ve daha azı kabul eder: iki katına daha çok ya da daha az iki katı denmez, bu türden herhangi bir şeye de.
Bütün bir şeye göre olanlar, karşılıklı olarak birbirine dönen şeylere göre söylenir: köleye efendinin kölesi, efendiye de kölenin efendisi denir; iki katı yarımın iki katıdır, yarım da iki katının yarımı; daha büyük daha küçükten daha büyüktür, daha küçük de daha büyükten daha küçük. Ötekilerde de aynı şekildedir; yalnız söyleyişte bazen ek farklı olur: mesela epistēmē bilinebilir olanın epistēmē'si, bilinebilir olan da epistēmē ile bilinebilir diye söylenir; his hissedilenin hissi, hissedilen de hisle hissedilen diye söylenir. Yine de bazen karşılıklı dönmüyor gibi görünür; bu, bir şey ilişkili olduğu şeye uygun biçimde bağlanmayıp bağlayan yanıldığında olur: mesela kanat kuşun kanadı diye verilirse, karşılığında kuş kanadın kuşu olmaz.
οὖν ἐστὶν ὅσα αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων εἶναι λέγεται, ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον, οἷον ὄρος μέγα λέγεται πρὸς ἕτερον· πρός τι γὰρ μέγα λέγεται τὸ ὄρος· καὶ τὸ ὅμοιον τινὶ ὅμοιον λέγεται, καὶ τὰ ἄλλα δὲ τὰ τοιαῦτα ὡσαύτως πρός τι λέγεται. Ἔτι δὲ καὶ ἡ ἀνάκλισις καὶ ἡ στάσις καὶ ἡ καθέδρα θέσεις τινές, ἡ δὲ θέσις τῶν πρός τι. Τὸ δὲ ἀνακεῖσθαι ἢ ἑστάναι ἢ καθῆσθαι αὐτὰ μὲν οὐκ εἰσὶ θέσεις, παρωνύμως δὲ ἀπὸ τῶν εἰρημένων θέσεων λέγεται.
Ὑπάρχει δὲ καὶ ἐναντιότης ἐν τοῖς πρός τι, οἷον ἀρετὴ κακίᾳ ἐναντίον, ἑκάτερον ὂν τῶν πρός τι, καὶ ἐπιστήμη ἀγνοίᾳ. Οὐ πᾶσι δὲ τοῖς πρός τι ὑπάρχει τὸ ἐναντίον· τῷ γὰρ διπλασίῳ οὐδέν ἐστιν ἐναντίον, οὐδὲ τῷ τριπλασίῳ, οὐδὲ τῶν τοιούτων οὐδενί.
Δοκεῖ δὲ καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἐπιδέχεσθαι τὰ πρός τι· ὅμοιον γὰρ καὶ ἀνόμοιον μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεται, καὶ ἴσον καὶ ἄνισον μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεται, ἑκάτερον αὐτῶν πρός τι ὄν· τό τε γὰρ ὅμοιον τινὶ ὅμοιον λέγεται καὶ τὸ ἀνόμοιον τινὶ ἀνόμοιον. Οὐ πάντα δὲ τὰ πρός τι ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον· τὸ γὰρ διπλάσιον οὐ λέγεται μᾶλλον καὶ ἧττον διπλάσιον, οὐδὲ τῶν τοιούτων οὐδέν.
Πάντα δὲ τὰ πρός τι πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεται, οἷον ὁ δοῦλος δεσπότου δοῦλος λέγεται καὶ ὁ δεσπότης δούλου δεσπότης, καὶ τὸ διπλάσιον ἡμίσεος διπλάσιον καὶ τὸ ἥμισυ διπλασίου ἥμισυ, καὶ τὸ μεῖζον ἐλάττονος μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον μείζονος ἔλαττον. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, πλὴν τῇ πτώσει ἐνίοτε διοίσει κατὰ τὴν λέξιν, οἷον ἡ ἐπιστήμη ἐπιστητοῦ λέγεται ἐπιστήμη καὶ τὸ ἐπιστητὸν ἐπιστήμῃ ἐπιστητόν, καὶ ἡ αἴσθησις αἰσθητοῦ αἴσθησις καὶ τὸ αἰσθητὸν αἰσθήσει αἰσθητόν. Οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἐνίοτε οὐ δόξει
s16Çünkü ilk baştaki "kuşun kanadı" uygun biçimde verilmemiştir: kanada kuş olduğu için kuşun kanadı denmez, kanatlı olduğu için denir; kuş olmayan başka birçok şeyin de kanadı vardır. Demek ki uygun biçimde verilirse karşılıklı döner: mesela kanat kanatlının kanadıdır, kanatlı da kanatla kanatlıdır. Uygun biçimde bağlanabileceği şey için konmuş bir ad yoksa, bazen belki yeni bir ad uydurmak da gerekir. Mesela dümen geminin dümeni diye verilirse, verilen uygun olmaz: gemi olduğu için dümen onun dümeni diye söylenmez, çünkü dümeni olmayan gemiler de vardır. Bundan ötürü karşılıklı dönmez: gemiye dümenin gemisi denmez. Ama belki "dümen dümenlinin dümenidir" diye ya da buna benzer bir şekilde verilse daha uygun olur, çünkü konmuş bir ad yoktur. Uygun biçimde verilirse karşılıklı döner de: dümenli dümenle dümenlidir. Ötekilerde de aynı şekildedir: mesela baş, "canlının başı" diye verilmektense "başlının başı" diye verilse daha uygun olur, çünkü bir şeyin başı canlı olduğu için yoktur; canlıların birçoğunun başı yoktur. Adı konmamış şeyler için ad bulmanın belki en kolay yolu, adları ilk terimlerden türetip onlarla karşılıklı dönen şeylere vermektir; tıpkı yukarıdaki örneklerde kanattan "kanatlı", dümenden "dümenli" türettiğimiz gibi. Demek ki bütün bir şeye göre olanlar, uygun biçimde verildikleri takdirde, karşılıklı dönen şeylere göre söylenir; çünkü rastgele bir şeye bağlanıp tam da ilişkili oldukları şeye bağlanmazlarsa dönmezler. Şunu da söylüyorum: karşılıklı dönen şeylere göre söylendiği herkesçe kabul edilen ve adları da konmuş olanlarda bile, ilişkili oldukları şeyin kendisine değil de onun arazlarından birine bağlanırlarsa hiçbiri dönmez: mesela köle efendinin değil de insanın, iki ayaklının ya da bu türden herhangi bir şeyin kölesi diye verilirse dönmez, çünkü verilen uygun değildir.
ἀντιστρέφειν, ἐὰν μὴ οἰκείως πρὸς ὃ λέγεται ἀποδοθῇ, ἀλλὰ διαμάρτῃ ὁ ἀποδιδούς, οἷον τὸ πτερὸν ἐὰν ἀποδοθῇ ὄρνιθος, οὐκ ἀντιστρέφει ὄρνις πτεροῦ. Οὐ γὰρ οἰκείως τὸ πρῶτον ἀποδέδοται πτερὸν ὄρνιθος· οὐ γὰρ ᾗ ὄρνις, ταύτῃ τὸ πτερὸν αὐτοῦ λέγεται, ἀλλ᾿ ᾗ πτερωτόν ἐστι· πολλῶν γὰρ καὶ ἄλλων πτερά ἐστιν, ἃ οὐκ εἰσὶν ὄρνιθες. Ὥστε ἐὰν ἀποδοθῇ οἰκείως, καὶ ἀντιστρέφει, οἷον τὸ πτερὸν πτερωτοῦ πτερὸν καὶ τὸ πτερωτὸν πτερῷ πτερωτόν. Ἐνίοτε δὲ καὶ ὀνοματοποιεῖν ἴσως ἀναγκαῖον, ἐὰν μὴ κείμενον ᾖ ὄνομα πρὸς ὃ οἰκείως ἂν ἀποδοθείη, οἷον τὸ πηδάλιον τοῦ πλοίου ἐὰν ἀποδοθῇ, οὐκ οἰκεία ἡ ἀπόδοσις γίνεται· οὐ γὰρ ᾗ πλοῖον, ταύτῃ αὐτοῦ τὸ πηδάλιον λέγεται· ἔστι γὰρ πλοῖα ὧν οὐκ ἔστι πηδάλια. Διὸ οὐκ ἀντιστρέφει· τὸ γὰρ πλοῖον οὐ λέγεται πηδαλίου πλοῖον. Ἀλλ᾿ ἴσως οἰκειοτέρα ἂν ἡ ἀπόδοσις εἴη, εἰ οὕτω πως ἀποδοθείη, τὸ πηδάλιον πηδαλιωτοῦ πηδάλιον, ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως· ὄνομα γὰρ οὐ κεῖται. Καὶ ἀντιστρέφει γε, ἐὰν οἰκείως ἀποδοθῇ· τὸ γὰρ πηδαλιωτὸν πηδαλίῳ πηδαλιωτόν. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, οἶον ἡ κεφαλὴ οἰκειοτέρως ἂν ἀποδοθείη κεφαλωτοῦ ἢ ζῴου ἀποδιδομένη· οὐ γὰρ ᾗ ζῷον, κεφαλὴν ἔχει· πολλὰ γὰρ τῶν ζῴων κεφαλὴν οὐκ ἔχει. Οὕτω δὲ ῥᾷστα ἂν ἴσως τις λάβοι οἷς μὴ κεῖται ὀνόματα, εἰ ἀπὸ τῶν πρώτων καὶ τοῖς πρὸς αὐτὰ ἀντιστρέφουσι τιθείη τὰ ὀνόματα, ὥσπερ ἐπὶ τῶν προειρημένων ἀπὸ τοῦ πτεροῦ τὸ πτερωτὸν καὶ ἀπὸ τοῦ πηδαλίου τὸ πηδαλιωτόν. Πάντα οὖν τὰ πρός τι, ἐάν περ οἰκείως ἀποδιδῶται, πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεται, ἐπεὶ ἐάν γε πρὸς τὸ τυχὸν ἀποδιδῶται καὶ μὴ πρὸς αὐτὸ ὃ λέγεται, οὐκ ἀντιστρέφει. Λέγω δὲ ὅτι οὐδὲ τῶν ὁμολογουμένως πρὸς ἀντιστρέφοντα λεγομένων, καὶ ὀνομάτων αὐτοῖς κειμένων, οὐδὲν ἀντιστρέφει, ἐὰν πρός τι τῶν συμβεβηκότων ἀποδιδῶται καὶ μὴ πρὸς αὐτὸ ὃ λέγεται, οἷον ὁ δοῦλος ἐὰν μὴ δεσπότου ἀποδοθῇ ἀλλ᾿ ἀνθρώπου ἢ δίποδος ἢ ὁτουοῦν τῶν
s17Ayrıca bir şey ilişkili olduğu şeye uygun biçimde bağlanmışsa, araz olan öteki her şey çıkarılıp yalnız uygun biçimde bağlandığı şey bırakıldığında, yine hep ona göre söylenecektir. Mesela köle efendiye göre söyleniyorsa, efendinin arazı olan öteki her şey, mesela iki ayaklı olmak, epistēmē'yi kabul edebilmek ve insan olmak çıkarılıp yalnız efendi olmak bırakıldığında, köle yine hep ona göre söylenecektir: köleye efendinin kölesi denir. Ama bir şey ilişkili olduğu şeye uygun biçimde bağlanmamışsa, öteki her şey çıkarılıp yalnız bağlandığı şey bırakıldığında ona göre söylenmeyecektir. Köle insanın, kanat da kuşun diye verilmiş olsun ve insandan efendi olması çıkarılsın: köle artık insana göre söylenmeyecektir, çünkü efendi yoksa köle de yoktur. Aynı şekilde kuştan da kanatlı olması çıkarılsın: kanat artık bir şeye göre olanlardan olmayacaktır, çünkü kanatlı yoksa kanat da hiçbir şeyin kanadı olmayacaktır. Demek ki bir şeyi, uygun biçimde ilişkili olduğu şeye bağlamak gerekir. Konmuş bir ad varsa bağlamak kolaydır; yoksa belki bir ad uydurmak gerekir. Böyle bağlandıklarında bütün bir şeye göre olanların karşılıklı dönen şeylere göre söylendiği açıktır.
Bir şeye göre olanların tabiatça birlikte var olduğu da kabul edilir; bu, çoğunda doğrudur. İki katı ile yarım birlikte vardır; yarım varsa iki katı vardır; efendi varsa köle vardır, köle varsa efendi vardır; ötekiler de bunlar gibidir. Bunlar birbirini birlikte ortadan da kaldırır: iki katı yoksa yarım yoktur, yarım yoksa iki katı yoktur; bu türden ötekilerde de aynı şekildedir.
τοιούτων, οὐκ ἀντιστρέφει· οὐ γὰρ οἰκεία ἡ ἀπόδοσίς ἐστιν. Ἔτι δ᾿ ἐὰν μέν τι οἰκείως ἀποδεδομένον ᾖ πρὸς ὃ λέγεται, πάντων περιαιρουμένων τῶν ἄλλων ὅσα συμβεβηκότα ἐστί, καταλειπομένου δὲ μόνου τούτου πρὸς ὃ ἀπεδόθη οἰκείως, ἀεὶ πρὸς αὐτὸ ῥηθήσεται, οἶον ὁ δοῦλος ἐὰν πρὸς δεσπότην λέγηται, περιαιρουμένων τῶν ἄλλων ἁπάντων ὅσα συμβεβηκότα ἐστὶ τῷ δεσπότῃ, οἶον τὸ δίποδι εἶναι καὶ τὸ ἐπιστήμης δεκτικῷ καὶ τὸ ἀνθρώπῳ, καταλειπομένου δὲ μόνου τοῦ δεσπότην εἶναι, ἀεὶ ὁ δοῦλος πρὸς αὐτὸ ῥηθήσεται· ὁ γὰρ δοῦλος δεσπότου δοῦλος λέγεται. Ἐὰν δέ γε μὴ οἰκείως ἀποδοθῇ πρὸς ὅ ποτε λέγεται, περιαιρουμένων μὲν τῶν ἄλλων, καταλειπομένου δὲ μόνου τοῦ πρὸς ὃ ἀπεδόθη, οὐ ῥηθήσεται πρὸς αὐτό. Ἀποδεδόσθω γὰρ ὁ δοῦλος ἀνθρώπου καὶ τὸ πτερὸν ὄρνιθος, καὶ περιῃρήσθω τοῦ ἀνθρώπου τὸ δεσπότην αὐτὸν εἶναι· οὐ γὰρ ἔτι ὁ δοῦλος πρὸς ἄνθρωπον ῥηθήσεται· μὴ γὰρ ὄντος δεσπότου οὐδὲ δοῦλός ἐστιν. Ὡσαύτως καὶ τοῦ ὄρνιθος περιῃρήσθω τὸ πτερωτῷ εἶναι· οὐ γὰρ ἔτι ἔσται τὸ πτερὸν τῶν πρός τι· μὴ γὰρ ὄντος πτερωτοῦ οὐδὲ πτερὸν ἔσται τινός. Ὥστε δεῖ μὲν ἀποδιδόναι πρὸς ὅ ποτε οἰκείως λέγεται. Κἂν μὲν ὄνομα ᾖ κείμενον, ῥᾳδία ἡ ἀπόδοσις γίνεται· μὴ ὄντος δὲ ἀναγκαῖον ἴσως ὀνοματοποιεῖν. Οὕτω δὲ ἀποδιδομένων φανερὸν ὅτι πάντα τὰ πρός τι πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεται.
Δοκεῖ δὲ τὰ πρός τι ἅμα τῇ φύσει εἶναι, καὶ ἐπὶ μὲν τῶν πλείστων ἀληθές ἐστιν. Ἄμα γὰρ διπλάσιόν τέ ἐστι καὶ ἥμισυ, καὶ ἡμίσεος ὄντος διπλάσιόν ἐστι· καὶ δεσπότου ὄντος δοῦλός ἐστι, καὶ δούλου ὄντος δεσπότης ἐστίν· ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ τὰ ἄλλα. Καὶ συναναιρεῖ δὲ ταῦτα ἄλληλα· μὴ γὰρ ὄντος διπλασίου οὐκ ἔστιν ἥμισυ, καὶ ἡμίσεος μὴ ὄντος οὐκ ἔστι διπλάσιον· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων
s18Ama bir şeye göre olanların hepsinde tabiatça birlikte var olmanın doğru olduğu görülmez: bilinebilir olan epistēmē'den önce gibi görünür. Çoğunlukla epistēmē'leri, şeyler önceden var olduğu hâlde ediniriz; epistēmē'nin bilinebilir olanla birlikte meydana geldiğini pek az yerde, belki de hiçbir yerde göremezsin. Ayrıca bilinebilir olan ortadan kalkınca epistēmē'yi de birlikte ortadan kaldırır, ama epistēmē bilinebilir olanı birlikte ortadan kaldırmaz: bilinebilir olan yoksa epistēmē de yoktur (bilecek bir şey kalmaz çünkü), ama epistēmē yoksa bilinebilir olanın var olmasına hiçbir engel yoktur. Mesela dairenin kareleştirilmesi, eğer bilinebilir bir şeyse, henüz onun epistēmē'si yoktur ama kendisi bilinebilir bir şeydir. Ayrıca canlı ortadan kalkarsa epistēmē olmayacaktır, ama bilinebilir olanların birçoğu var olmaya devam edebilir. His konusunda da durum bunlar gibidir. Hissedilen histen önce gibi görünür: hissedilen ortadan kalkınca hissi de birlikte ortadan kaldırır, his ise hissedileni birlikte ortadan kaldırmaz. Çünkü hisler bir cisimle ilgilidir ve bir cisimdedir; hissedilen ortadan kalkınca cisim de ortadan kalkar (cisim de hissedilenlerdendir), cisim yoksa his de ortadan kalkar; demek ki hissedilen hissi birlikte ortadan kaldırır. His ise hissedileni birlikte ortadan kaldırmaz: canlı ortadan kalkınca his ortadan kalkar, ama hissedilen var olmaya devam eder; mesela cisim, sıcak, tatlı, acı ve hissedilen öteki her şey. Ayrıca his, hissedebilen şeyle birlikte meydana gelir: his canlıyla birlikte meydana gelir. Hissedilen ise canlıdan ya da histen önce de vardır: ateş, su ve canlının da kendilerinden oluştuğu bu türden şeyler, canlıdan ya da histen önce de vardır; demek ki hissedilen histen önce gibi görünecektir.
ὅσα τοιαῦτα. Οὐκ ἐπὶ πάντων δὲ τῶν πρός τι ἀληθὲς δοκεῖ τὸ ἅμα τῇ φύσει εἶναι· τὸ γὰρ ἐπιστητὸν πρότερον ἂν δόξειε τῆς ἐπιστήμης εἶναι. Ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ προϋπαρχόντων τῶν πραγμάτων τὰς ἐπιστήμας λαμβάνομεν· ἐπ᾿ ὀλίγων γὰρ ἂν ἢ ἐπ᾿ οὐδενὸς ἴδοι τις ἂν ἅμα τῷ ἐπιστητῷ τὴν ἐπιστήμην γινομένην. Ἔτι τὸ μὲν ἐπιστητὸν ἀναιρεθὲν συναναιρεῖ τὴν ἐπιστήμην, ἡ δὲ ἐπιστήμη τὸ ἐπιστητὸν οὐ συναναιρεῖ· ἐπιστητοῦ μὲν γὰρ μὴ ὄντος οὐκ ἔστιν ἐπιστήμη (οὐδενὸς γὰρ ἔσται ἐπιστήμη), ἐπιστήμης δὲ μὴ οὔσης οὐδὲν κωλύει ἐπιστητὸν εἶναι, οἷον καὶ ὁ τοῦ κύκλου τετραγωνισμὸς εἴγε ἔστιν ἐπιστητόν, ἐπιστήμη μὲν αὐτοῦ οὐκ ἔστιν οὐδέπω, αὐτὸς δὲ ἐπιστητόν ἐστιν. Ἔτι ζῴου μὲν ἀναιρεθέντος οὐκ ἔσται ἐπιστήμη, τῶν δ᾿ ἐπιστητῶν πολλὰ ἐνδέχεται εἶναι. Ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ τὰ ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως ἔχει. Τὸ γὰρ αἰσθητὸν πρότερον· τῆς αἰσθήσεως δοκεῖ εἶναι. Τὸ μὲν γὰρ αἰσθητὸν ἀναιρεθὲν συναναιρεῖ τὴν αἴσθησιν, ἡ δὲ αἴσθησις τὸ αἰσθητὸν οὐ συναναιρεῖ. Αἱ γὰρ αἰσθήσεις περὶ σῶμα καὶ ἐν σώματί εἰσιν, αἰσθητοῦ δὲ ἀναιρεθέντος ἀναιρεῖται καὶ τὸ σῶμα (τῶν γὰρ αἰσθητῶν τὸ σῶμα), σώματος δὲ μὴ ὄντος ἀναιρεῖται καὶ ἡ αἴσθησις, ὥστε συναναιρεῖ τὸ αἰσθητὸν τὴν αἴσθησιν. Ἡ δέ γε αἴσθησις τὸ αἰσθητὸν οὐ συναναιρεῖ· ζῴου γὰρ ἀναιρεθέντος αἴσθησις μὲν ἀναιρεῖται, αἰσθητὸν δὲ ἔσται, οἶον σῶμα, θερμόν, γλυκύ, πικρόν, και τἆλλα πάντα ὅσα ἐστὶν αἰσθητά. Ἔτι ἡ μὲν αἴσθησις ἅμα τῷ αἰσθητικῷ γίνεται· ἅμα γὰρ τῷ ζῴῳ γίνεται καὶ αἴσθησις· τὸ δέ γε αἴσθητόν ἐστι καὶ πρὸ τοῦ ζῷον ἢ αἴσθησιν εἶναι· πῦρ γὰρ καὶ ὕδωρ καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐξ ὧν καὶ τὸ ζῷον συνίσταται, ἔστι καὶ πρὸ τοῦ ζῷον ὅλως
s19Hiçbir ousia'nın bir şeye göre olan diye söylenmediği, kabul edildiği gibi doğru mudur, yoksa bu bazı ikinci ousia'larda mümkün müdür? Bu bir aporia'dır. Birinci ousia'larda doğrudur: ne bütünleri ne parçaları bir şeye göre söylenir. Belli bir insana bir şeyin belli insanı denmez, belli bir öküze de bir şeyin belli öküzü denmez. Parçalar da öyledir: belli bir ele bir şeyin belli eli değil, bir şeyin eli denir; belli bir başa da bir şeyin belli başı değil, bir şeyin başı denir. İkinci ousia'larda da, en azından çoğunda, durum aynıdır: mesela insana bir şeyin insanı, öküze bir şeyin öküzü, oduna bir şeyin odunu denmez; bir şeyin malı denir. Bu tür şeylerin bir şeye göre olanlardan olmadığı açıktır; ama bazı ikinci ousia'larda tartışma vardır: mesela başa bir şeyin başı, ele bir şeyin eli denir, bu türden her şey için de böyledir; öyle ki bunlar bir şeye göre olanlardan gibi görünebilir. Eğer bir şeye göre olanların tarifi yeterince verildiyse, hiçbir ousia'nın bir şeye göre olan diye söylenmediğini göstermek ya çok zordur ya da imkânsızdır. Ama yeterince verilmediyse ve bir şeye göre olanlar, var olmaları bir şeye karşı belli bir durumda bulunmakla aynı olan şeylerse, buna belki bir cevap verilebilir. İlk tarif bütün bir şeye göre olanlara uyar, ama olduğu şey bakımından "bir başka şeyin" diye söylenmek, onlar için bir şeye göre olmakla aynı şey değildir. Bundan açıktır ki biri bir şeye göre olanlardan birini belirli olarak bilirse, onun ilişkili olduğu şeyi de belirli olarak bilecektir. Bu, şeylerin kendisinden de açıktır. Biri belli bir şeyin bir şeye göre olanlardan olduğunu biliyorsa ve bir şeye göre olanlar için var olmak, bir şeye karşı belli bir durumda bulunmakla aynıysa, bunun neye karşı o durumda olduğunu da bilir; çünkü neye karşı o durumda olduğunu hiç bilmiyorsa, bir şeye karşı bir durumda olup olmadığını da bilmeyecektir. Bu, tek tek örneklerde de açıktır: mesela biri belli bir şeyin iki katı olduğunu belirli olarak biliyorsa, neyin iki katı olduğunu da hemen belirli olarak bilir; çünkü onu belirli şeylerden hiçbirinin iki katı olarak bilmiyorsa, iki katı olduğunu da hiç bilmez.
εἶναι ἢ αἴσθησιν, ὥστε πρότερον ἂν τῆς αἰσθήσεως τὸ αἰσθητὸν εἶναι δόξειεν.
Ἔχει δὲ ἀπορίαν πότερον οὐδεμία οὐσία τῶν πρός τι λέγεται, καθάπερ δοκεῖ, ἢ τοῦτο ἐνδέχεται κατά τινας τῶν δευτέρων οὐσιῶν. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν πρώτων οὐσιῶν ἀληθές ἐστιν· οὔτε γὰρ τὰ ὅλα οὔτε τὰ μέρη πρός τι λέγεται. Ὁ γάρ τις ἄνθρωπος οὐ λέγεται τινός τις ἄνθρωπος, οὐδὲ ὁ τὶς βοῦς τινός τις βοῦς. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ μέρη· ἡ γάρ τις χεὶρ οὐ λέγεται τινός τις χεὶρ ἀλλά τινος χείρ, καὶ ἡ τὶς κεφαλὴ οὐ λέγεται τινός τις κεφαλὴ ἀλλά τινος κεφαλή. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν δευτέρων οὐσιῶν, ἐπί γε τῶν πλείστων, οἷον ὁ ἄνθρωπος οὐ λέγεται τινὸς ἄνθρωπος, οὐδὲ ὁ βοῦς τινὸς βοῦς, οὐδὲ τὸ ξύλον τινὸς ξύλον, ἀλλά τινος κτῆμα λέγεται. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν τοιούτων φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστι τῶν πρός τι· ἐπ᾿ ἐνίων δὲ τῶν δευτέρων οὐσιῶν ἔχει ἀμφισβήτησιν, οἶον ἡ κεφαλὴ τινὸς λέγεται κεφαλὴ καὶ ἡ χεὶρ τινὸς λέγεται χεὶρ καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων, ὥστε ταῦτα τῶν πρός τι δόξειεν ἂν εἶναι. Εἰ μὲν οὖν ἱκανῶς ὁ τῶν πρός τι ὁρισμὸς ἀποδέδοται, ἢ τῶν πάνυ χαλεπῶν ἢ τῶν ἀδυνάτων ἐστὶ τὸ δεῖξαι ὡς οὐδεμία οὐσία τῶν πρός τι λέγεται· εἰ δὲ μὴ ἱκανῶς, ἀλλ᾿ ἔστι τὰ πρός τι οἷς τὸ εἶναι ταὐτόν ἐστι τῷ πρός τί πως ἔχειν, ἴσως ἂν ῥηθείη τι πρὸς αὐτά. Ὁ δὲ πρότερος ὁρισμὸς παρακολουθεῖ μὲν πᾶσι τοῖς πρός τι, οὐ μὴν ταὐτόν γέ ἐστι τῷ πρός τι αὐτοῖς εἶναι τὸ αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων λέγεσθαι. Ἐκ δὲ τούτων δῆλόν ἐστιν ὅτι ἐάν τις εἰδῇ τι ὡρισμένως τῶν πρός τι, κἀκεῖνο πρὸς ὃ λέγεται ὡρισμένως εἴσεται. Φανερὸν μὲν οὖν καὶ ἐξ αὐτῶν ἐστίν. Εἰ γὰρ οἶδέ τις τόδε τι ὅτι ἔστι τῶν πρός τι, ἔστι δὲ τὸ εἶναι τοῖς πρός τι ταὐτὸν τῷ πρός τί πως ἔχειν, κἀκεῖνο οἶδε πρὸς ὃ τοῦτό πως ἔχει· εἰ γὰρ οὐκ οἶδεν ὅλως πρὸς ὃ τοῦτό πως ἔχει, οὐδ᾿ εἰ πρός τί πως ἔχει εἴσεται. Καὶ ἐπὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστα δὲ δῆλον τὸ τοιοῦτον, οἷον τόδε τι
s20Aynı şekilde belli bir şeyin daha güzel olduğunu biliyorsa, bundan dolayı neyden daha güzel olduğunu da hemen belirli olarak bilmesi zorunludur. Bunun daha kötü bir şeyden daha güzel olduğunu belirsiz olarak bilmeyecektir, çünkü öyle bir şey epistēmē değil, sanı olur: bunun daha kötü bir şeyden daha güzel olduğunu artık tam olarak bilmeyecektir, çünkü belki de ondan daha kötü hiçbir şey yoktur. Demek ki biri bir şeye göre olanlardan birini belirli olarak biliyorsa, onun ilişkili olduğu şeyi de belirli olarak bilmesinin zorunlu olduğu açıktır. Başı, eli ve ousia olan bu türden her şeyi ise, kendisinin ne olduğunu belirli olarak bilmek mümkündür, ama ilişkili olduğu şeyi bilmek zorunlu değildir: bu baş kimin, bu el kimin, belirli olarak bilinemez. Demek ki bunlar bir şeye göre olanlardan olmayacaktır. Bunlar bir şeye göre olanlardan değilse, hiçbir ousia'nın bir şeye göre olanlardan olmadığını söylemek doğru olacaktır. Belki de bu tür meseleler hakkında birçok kez incelemeden kesin bir hüküm vermek zordur; ama her biri hakkındaki güçlükleri tek tek gözden geçirmiş olmak faydasız değildir.
εἰ οἶδε ἀφωρισμένως ὅτι ἔστι διπλάσιον, καὶ ὅτου διπλάσιόν ἐστιν εὐθὺς ἀφωρισμένως οἶδεν· εἰ γὰρ μηδενὸς τῶν ἀφωρισμένων οἶδεν αὐτὸ διπλάσιον, οὐδ᾿ εἰ διπλάσιόν ἐστιν ὅλως οἶδεν. Ὡσαύτως δὲ καὶ τόδε τι εἰ οἶδεν ὅτι κάλλιόν ἐστι, καὶ ὅτου κάλλιόν ἐστιν εὐθὺς ἀφωρισμένως ἀναγκαῖον εἰδέναι διὰ ταῦτα. Οὐκ ἀορίστως δὲ εἴσεται ὅτι τοῦτό ἐστι χείρονος κάλλιον· ὑπόληψις γὰρ τὸ τοιοῦτο γίνεται, οὐκ ἐπιστήμη· οὐ γὰρ ἔτι ἀκριβῶς εἴσεται ὅτι ἐστὶ χείρονος κάλλιον. Εἰ γὰρ οὕτως ἔτυχεν, οὐδέν ἐστι χεῖρον αὐτοῦ. Ὥστε φανερὸν ὅτι ἀναγκαῖόν ἐστιν, ὃ ἂν εἰδῇ τις τῶν πρός τι ἀφωρισμένως, κἀκεῖνο πρὸς ὃ λέγεται ἀφωρισμένως εἰδέναι. Τὴν δέ γε κεφαλὴν καὶ τὴν χεῖρα καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων, ἅ εἰσιν οὐσίαι, αὐτὸ μὲν ὅπερ ἐστὶν ὡρισμένως ἔστιν εἰδέναι, πρὸς ὃ δὲ λέγεται, οὐκ ἀναγκαῖον. Τίνος γὰρ αὕτη ἡ κεφαλὴ ἢ τίνος ἡ χείρ, οὐκ ἔστιν εἰδέναι ὡρισμένως. Ὥστε οὐκ ἂν εἴη ταῦτα τῶν πρός τι. Εἰ δὲ μή ἐστι ταῦτα τῶν πρός τι, ἀληθὲς ἂν εἴη λέγειν ὅτι οὐδεμία οὐσία τῶν πρός τί ἐστιν. Ἴσως δὲ χαλεπὸν ὑπὲρ τῶν τοιούτων σφοδρῶς ἀποφαίνεσθαι μὴ πολλάκις ἐπεσκεμμένον· τὸ μέντοι διηπορηκέναι ἐφ᾿ ἑκάστου αὐτῶν οὐκ ἄχρηστόν ἐστιν.
88. Bölüm
Keyfiyet derken, kendisi sayesinde şeylere "şöyle" ya da "böyle" dendiği şeyi kastediyorum. Keyfiyet birçok anlamda söylenen şeylerdendir. Keyfiyetin bir eidos'una meleke ve durum diyelim. Meleke durumdan çok daha uzun süreli ve daha kalıcı oluşuyla ayrılır. Epistēmē'ler ve aretē'ler böyledir: epistēmē, biri onu orta derecede edinmiş olsa bile, hastalık ya da buna benzer bir şey yüzünden büyük bir değişim olmadıkça, kalıcı ve zor yerinden oynatılan şeylerden gibi görünür. Aretē de, mesela adalet, itidal ve bu türden her biri, kolay yerinden oynatılan ya da kolay değişen bir şey gibi görünmez. Kolay yerinden oynatılan ve çabuk değişen şeylere ise durum denir; mesela sıcaklık, soğukluk, hastalık, sağlık ve bu türden ne varsa.
Ποιότητα δὲ λέγω καθ᾿ ἣν ποιοί τινες εἶναι λέγονται. Ἔστι δὲ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων. Ἒν μὲν οὖν εἶδος ποιότητος ἕξις καὶ διάθεσις λεγέσθωσαν. Διαφέρει δὲ ἕξις διαθέσεως τῷ πολὺ χρονιώτερον εἶναι καὶ μονιμώτερον. Τοιαῦται δὲ αἵ τε ἐπιστῆμαι καὶ αἱ ἀρεταί· ἥ τε γὰρ ἐπιστήμη δοκεῖ τῶν παραμονίμων εἶναι καὶ δυσκινήτων, ἐὰν καὶ μετρίως τις ἐπιστήμην λάβῃ, ἐάν περ μὴ μεγάλη μεταβολὴ γένηται ὑπὸ νόσου ἢ ἄλλου τινὸς τοιούτου· ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ ἀρετή, οἷον ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ σωφροσύνη καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων, οὐκ εὐκίνητον δοκεῖ εἶναι οὐδ᾿ εὐμετάβολον. Διαθέσεις
s21İnsan bunlara göre belli bir durumda bulunur, ama sıcakken soğuyarak ya da sağlıklıyken hastalanarak çabuk değişir; ötekilerde de aynı şekildedir. Meğer ki bunlardan biri de zamanın uzunluğu yüzünden artık insanın tabiatına işlemiş, tedavi edilemez ya da yerinden oynatılması çok zor bir hâle gelmiş olsun; o zaman ona belki artık meleke denebilir. Açıktır ki insanlar, daha uzun süreli ve yerinden oynatılması daha zor olan şeylere meleke demek istiyorlar: epistēmē'leri iyice kavramayıp onları kolayca kaybedebilenler için, epistēmē bakımından daha kötü ya da daha iyi bir durumda bulundukları hâlde, bir melekeye sahip olduklarını söylemezler. Demek ki meleke durumdan şununla ayrılır: durum kolay yerinden oynar, meleke ise daha uzun süreli ve yerinden oynatılması daha zordur. Melekeler aynı zamanda durumdur da, ama durumlar zorunlu olarak meleke değildir: melekeye sahip olanlar ona göre belli bir durumda da bulunur, ama belli bir durumda bulunanların hepsi bir melekeye sahip değildir.
Keyfiyetin bir başka cinsi de, insanlara ona göre boksçu, koşucu, sağlıklı ya da hastalıklı dediğimiz şeydir; kısacası tabii bir yetiye ya da yeti eksikliğine göre söylenen her şey. Bunların her birine "şöyle" denmesi, belli bir durumda bulunmalarından değil, bir şeyi kolayca yapmak ya da hiçbir şeyden etkilenmemek için tabii bir yetiye ya da yeti eksikliğine sahip olmalarındandır. Mesela insanlara boksçu ya da koşucu denmesi belli bir durumda bulunmalarından değil, bir şeyi kolayca yapmak için tabii bir yetileri olmasındandır; sağlıklı denmesi, rastgele şeylerden kolay kolay etkilenmemek için tabii bir yetileri olmasından, hastalıklı denmesi ise rastgele şeylerden kolay kolay etkilenmemek için tabii bir yeti eksikliklerinin olmasındandır. Sert ve yumuşak da bunlar gibidir: bir şeye sert denmesi kolay bölünmemek için bir yetisi olmasından, yumuşak denmesi ise aynı şey için bir yeti eksikliği olmasındandır.
δὲ λέγονται ἅ ἐστιν εὐκίνητα καὶ ταχὺ μεταβάλλοντα, οἷον θερμότης καὶ κατάψυξις καὶ νόσος καὶ ὑγίεια καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· διάκειται μὲν γάρ πως κατὰ ταύτας ὁ ἄνθρωπος, ταχὺ δὲ μεταβάλλει ἐκ θερμοῦ ψυχρὸς γενόμενος καὶ ἐκ τοῦ ὑγιαίνειν εἰς τὸ νοσεῖν, ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, εἰ μή τις καὶ αὐτῶν τούτων τυγχάνοι διὰ χρόνου πλῆθος ἤδη πεφυσιωμένη καὶ ἀνίατος ἢ πάνυ δυσκίνητος οὖσα, ἣν ἄν τις ἴσως ἕξιν ἤδη προσαγορεύοι. Φανερὸν δὲ ὅτι ταῦτα βούλονται ἕξεις λέγειν, ἅ ἐστι πολυχρονιώτερα καὶ δυσκινητότερα· τοὺς γὰρ τῶν ἐπιστημῶν μὴ πάνυ κατέχοντας ἀλλ᾿ εὐκινήτους ὄντας οὔ φασιν ἕξιν ἔχειν, καίτοι διάκεινταί γέ πως κατὰ τὴν ἐπιστήμην ἢ χεῖρον ἢ βέλτιον. Ὥστε διαφέρει ἕξις διαθέσεως τῷ τὴν μὲν εὐκίνητον εἶναι, τὴν δὲ πολυχρονιωτέραν τε καὶ δυσκινητοτέραν. Εἰσὶ δὲ αἱ μὲν ἕξεις καὶ διαθέσεις, αἱ δὲ διαθέσεις οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἕξεις· οἱ μὲν γὰρ ἕξεις ἔχοντες καὶ διάκεινταί γέ πως κατ᾿ αὐτάς, οἱ δὲ διακείμενοι οὐ πάντως καὶ ἕξιν ἔχουσιν.
Ἕτερον δὲ γένος ποιότητος καθ᾿ ὃ πυκτικοὺς ἢ δρομικοὺς ἢ ὑγιεινοὺς ἢ νοσώδεις λέγομεν, καὶ ἁπλῶς ὅσα κατὰ δύναμιν φυσικὴν ἢ ἀδυναμίαν λέγεται. Οὐ γὰρ τῷ διακεῖσθαί γέ πως ἕκαστον τῶν τοιούτων ποιὸν λέγεται, ἀλλὰ τῷ δύναμιν ἔχειν φυσικὴν ἢ ἀδυναμίαν τοῦ ποιῆσαί τι ῥᾳδίως ἢ μηδὲν πάσχειν, οἷον πυκτικοὶ ἢ δρομικοὶ οὐ τῷ διακεῖσθαί πως λέγονται ἀλλὰ τῷ δύναμιν ἔχειν φυσικὴν τοῦ ποιῆσαί τι ῥᾳδίως, ὑγιεινοὶ δὲ λέγονται τῷ δύναμιν ἔχειν φυσικὴν τοῦ μηδὲν πάσχειν ὑπὸ τῶν τυχόντων ῥᾳδίως, νοσώδεις δὲ τῷ ἀδυναμίαν ἔχειν φυσικὴν τοῦ μηδὲν πάσχειν ῥᾳδίως ὑπὸ τῶν τυχόντων. Ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ τὸ σκληρὸν
s22Keyfiyetin üçüncü cinsi, edilgin keyfiyetler ve hâllerdir. Bunlar mesela tatlılık, acılık, buruk tat ve bunlarla akraba her şey, bir de sıcaklık, soğukluk, beyazlık ve siyahlıktır. Bunların keyfiyet olduğu açıktır: bunları kabul etmiş şeylere bunlara göre "şöyle" denir; mesela bala tatlılığı kabul ettiği için tatlı, cisme beyazlığı kabul ettiği için beyaz denir; ötekilerde de durum aynıdır. Bunlara edilgin keyfiyetler denmesi, keyfiyetleri kabul etmiş şeylerin kendilerinin bir şeyden etkilenmiş olmasından değildir: bala bir şeyden etkilendiği için tatlı denmez, bu türden ötekilerin hiçbirine de. Aynı şekilde sıcaklığa ve soğukluğa da, onları kabul edenler bir şeyden etkilendiği için değil, söylenen keyfiyetlerin her biri hislerde bir hâl meydana getirdiği için edilgin keyfiyetler denir: tatlılık tat almada, sıcaklık da dokunmada bir hâl meydana getirir. Ötekiler de aynı şekildedir. Beyazlık, siyahlık ve öteki renkler ise söylenenlerle aynı şekilde değil, kendileri bir hâlden doğdukları için edilgin keyfiyetler diye söylenir. Bir hâl yüzünden renklerde birçok değişim olduğu açıktır: utanan biri kızarır, korkan biri sararır; bunların her biri böyledir. Öyle ki biri tabiatça, bazı tabii etkenler yüzünden bu tür hâllerden birine uğramışsa, onun da benzer bir renge sahip olması akla yatkındır: utanınca bedende şimdi meydana gelen durum, tabii yapıda da aynı olabilir; böylece renk de tabiatça benzer olur.
καὶ τὸ μαλακὸν ἔχει· τὸ μὲν γὰρ σκληρὸν λέγεται τῷ δύναμιν ἔχειν τοῦ μὴ ῥᾳδίως διαιρεῖσθαι, τὸ δὲ μαλακὸν τῷ ἀδυναμίαν ἔχειν τοῦ αὐτοῦ τούτου.
Τρίτον δὲ γένος ποιότητος παθητικαὶ ποιότητες καὶ πάθη. Ἔστι δὲ τὰ τοιάδε οἶον γλυκύτης τε καὶ πικρότης καὶ στρυφνότης καὶ πάντα τὰ τούτοις συγγενῆ, ἔτι δὲ θερμότης καὶ ψυχρότης καὶ λευκότης καὶ μελανία. Ὅτι μὲν οὖν αὗται ποιότητές εἰσι, φανερόν· τὰ γὰρ δεδεγμένα αὐτὰ ποιὰ λέγεται κατ᾿ αὐτάς, οἷον τὸ μέλι τῷ γλυκύτητα δεδέχθαι γλυκὺ λέγεται καὶ τὸ σῶμα λευκὸν τῷ λευκότητα δεδέχθαι· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἔχει. Παθητικαὶ δὲ ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα τὰς ποιότητας πεπονθέναι τι· οὔτε γὰρ τὸ μέλι τῷ πεπονθέναι τι λέγεται γλυκύ, οὔτε τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων οὐδέν. Ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης παθητικαὶ ποιότητες λέγονται οὐ τῷ αὐτὰ τὰ δεδεγμένα πεπονθέναι τι, τῷ δὲ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἑκάστην τῶν εἰρημένων ποιοτήτων πάθους εἶναι ποιητικὴν παθητικαὶ ποιότητες λέγονται· ἥ τε γὰρ γλυκύτης πάθος τι κατὰ τὴν γεῦσιν ἐμποιεῖ καὶ ἡ θερμότης κατὰ τὴν ἁφήν. Ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἄλλαι. Λευκότης δὲ καὶ μελανία καὶ αἱ ἄλλαι χροιαὶ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς εἰρημένοις παθητικαὶ ποιότητες λέγονται, ἀλλὰ τῷ αὐτὰς ἀπὸ πάθους γεγονέναι. Ὅτι μὲν οὖν γίνονται διὰ πάθος πολλαὶ μεταβολαὶ χρωμάτων, δῆλον· αἰσχυνθεὶς γάρ τις ἐρυθρὸς ἐγένετο καὶ φοβηθεὶς ὠχρὸς καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων· ὥστε καὶ εἴ τις φύσει τῶν τοιούτων τι παθῶν πέπονθεν ἔκ τινων φυσικῶν συμπτωμάτων, τὴν ὁμοίαν χροιὰν εἰκός ἐστιν ἔχειν αὐτόν· ἥτις γὰρ νῦν ἐν τῷ αἰσχυνθῆναι διάθεσις τῶν περὶ τὸ σῶμα ἐγένετο, καὶ κατὰ φυσικὴν σύστασιν ἡ αὐτὴ γένοιτ᾿ ἄν, ὥστε φύσει καὶ τὴν χροιὰν ὁμοίαν γίγνεσθαι.
s23Bu tür etkenlerden, zor yerinden oynayan ve kalıcı hâllerden başlangıç almış olanlara edilgin keyfiyetler denir. Solgunluk ya da esmerlik ister tabii yapıda meydana gelmiş olsun, keyfiyet diye söylenir (bize bunlara göre "şöyle" denir); ister uzun bir hastalık ya da güneş yanığı yüzünden aynı solgunluk ya da esmerlik ortaya çıkmış olsun ve kolay geçmesin, hatta ömür boyu kalsın, bunlara da keyfiyet denir, çünkü bize bunlara göre de aynı şekilde "şöyle" denir. Kolay dağılıp çabuk geçen şeylerden doğanlara ise keyfiyet değil, hâl denir; çünkü bunlara göre kimseye "şöyle biri" denmez. Utandığı için kızaran birine kırmızı yüzlü, korktuğu için sararan birine sarı benizli denmez; daha çok bir şeyden etkilendiği söylenir. Demek ki bu tür şeylere keyfiyet değil, hâl denir. Bunlar gibi psykhē'de de edilgin keyfiyetlerden ve hâllerden söz edilir. Doğuştan hemen bazı zor yerinden oynayan hâllerden meydana gelmiş olanlara keyfiyet denir; mesela delice kendinden geçme, öfke ve bu türden şeyler: insanlara bunlara göre "şöyle" denir, yani öfkeli ve deli. Aynı şekilde tabii olmayıp başka bazı etkenlerden doğmuş, kurtulması zor ya da hiç yerinden oynamayan kendinden geçmeler de keyfiyettir, çünkü insanlara bunlara göre de "şöyle" denir. Çabuk geçen şeylerden doğanlara ise hâl denir; mesela biri acı içindeyken daha öfkeli oluyorsa: böyle bir hâl içinde daha öfkeli olana öfkeli denmez, daha çok bir şeyden etkilendiği söylenir.
Ὅσα μὲν οὖν τῶν τοιούτων συμπτωμάτων ἀπό τινων παθῶν δυσκινήτων καὶ παραμονίμων τὴν ἀρχὴν εἴληφε, παθητικαὶ ποιότητες λέγονται. Εἴτε γὰρ ἐν τῇ κατὰ φύσιν συστάσει ὠχρότης ἢ μελανία γεγένηται, ποιότητες λέγονται (ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύτας λεγόμεθα), εἴτε διὰ νόσον μακρὰν ἢ διὰ καῦμα τὸ αὐτὸ τοῦτο συμβέβηκεν ὠχρότης ἢ μελανία, καὶ μὴ ῥᾳδίως ἀποκαθίστανται ἢ καὶ διὰ βίου παραμένουσι, ποιότητες καὶ αὐταὶ λέγονται· ὁμοίως γὰρ ποιοὶ κατὰ ταύτας λεγόμεθα. Ὅσα δὲ ἀπὸ ῥᾳδίως διαλυομένων καὶ ταχὺ ἀποκαθισταμένων γίνεται, πάθη λέγεται, ποιότητες δὲ οὔ· οὐ γὰρ λέγονται ποιοί τινες κατὰ ταύτας. Οὔτε γὰρ ὁ ἐρυθριῶν διὰ τὸ αἰσχυνθῆναι ἐρυθρίας λέγεται, οὔτε ὁ ὠχριῶν διὰ τὸ φοβηθῆναι ὠχρίας, ἀλλὰ μᾶλλον πεπονθέναι τι. Ὥστε πάθη μὲν τὰ τοιαῦτα λέγεται, ποιότητες δὲ οὔ. Ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ κατὰ τὴν ψυχὴν παθητικαὶ ποιότητες καὶ πάθη λέγεται. Ὅσα γὰρ ἐν τῇ γενέσει εὐθὺς ἀπό τινων παθῶν δυσκινήτων γεγένηται, ποιότητες λέγονται, οἷον ἥ τε μανικὴ ἔκστασις καὶ ἡ ὀργὴ καὶ τὰ τοιαῦτα· ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύτας λέγονται, ὀργίλοι τε καὶ μανικοί. Ὁμοίως δὲ καὶ ὅσαι ἐκστάσεις μὴ φυσικαί, ἀλλ᾿ ἀπό τινων ἄλλων συμπτωμάτων γεγένηνται δυσαπάλλακτοι ἢ καὶ ὅλως ἀκίνητοι, ποιότητες καὶ τὰ τοιαῦτα· ποιοὶ γὰρ κατὰ ταύτας λέγονται. Ὅσα δὲ ἀπὸ ταχὺ ἀποκαθισταμένων γίνεται, πάθη λέγεται, οἷον εἰ λυπούμενός τις ὀργιλώτερός ἐστιν· οὐδὲ γὰρ λέγεται ὀργίλος ὁ ἐν τῷ τοιούτῳ πάθει ὀργιλώτερος ὤν, ἀλλὰ μᾶλλον πεπονθέναι
s24Demek ki bu tür şeylere keyfiyet değil, hâl denir.
Keyfiyetin dördüncü cinsi, şekil ve her şeyde bulunan biçim, bunlara ek olarak da doğruluk, eğrilik ve bunlara benzer ne varsa onlardır. Bunların her birine göre bir şeye "şöyle" denir: üçgen ya da kare olduğu için bir şeye "şöyle" denir, doğru ya da eğri olduğu için de. Biçimine göre de her şeye "şöyle" denir. Seyrek, sık, pürüzlü ve düz ise bir keyfiyet gösteriyor gibi görünebilir; ama bu tür şeyler keyfiyetin bölümlenmesine yabancı gibidir, çünkü her biri daha çok parçaların belli bir konumunu gösteriyor gibi görünür. Bir şeye, parçaları birbirine yakın olduğu için sık, birbirinden uzak durduğu için seyrek denir; parçaları bir şekilde bir doğru üzerinde durduğu için düz, bir kısmı çıkıntılı bir kısmı çukur olduğu için pürüzlü denir.
Belki keyfiyetin başka bir tarzı da ortaya çıkabilir; ama en çok söylenenler aşağı yukarı bunlardır.
Demek ki keyfiyetler söylediklerimizdir; keyfiyetli olanlar ise bunlara göre türemiş adla ya da herhangi bir başka şekilde bunlardan adlandırılan şeylerdir. Çoğunda, hatta hemen hepsinde adlandırma türetmeyle olur: mesela beyazlıktan beyaz, gramerden gramerci, adaletten adil; ötekilerde de durum aynıdır. Ama bazılarında, keyfiyetlerin konmuş adları olmadığı için bunlardan türetilerek adlandırılmaları mümkün değildir. Mesela tabii bir yetiye göre söylenen koşucu ya da boksçu hiçbir keyfiyetten türetilerek adlandırılmaz; çünkü bu kişilere kendilerine göre "şöyle" dendiği yetilere ad konmamıştır; oysa insanlara bir duruma göre boksçu ya da güreşçi dendiği epistēmē'lere ad konmuştur: boksçuluk epistēmē'si ve güreşçilik epistēmē'si denir, bu durumda bulunanlara da bunlardan türetilerek "şöyle" denir.
τι. Ὥστε πάθη μὲν λέγεται τὰ τοιαῦτα, ποιότητες δ᾿ οὔ.
Τέταρτον δὲ γένος ποιότητος σχῆμά τε καὶ ἡ περὶ ἕκαστον ὑπάρχουσα μορφή, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις εὐθύτης καὶ καμπυλότης, καὶ εἴ τι τούτοις ὅμοιόν ἐστιν. Καθ᾿ ἕκαστον γὰρ τούτων ποιόν τι λέγεται· τὸ γὰρ τρίγωνον ἢ τετράγωνον εἶναι ποιόν τι λέγεται, καὶ τὸ εὐθὺ ἢ καμπύλον. Καὶ κατὰ τὴν μορφὴν δὲ ἕκαστον ποιόν τι λέγεται. Τὸ δὲ μανὸν καὶ τὸ πυκνὸν καὶ τὸ τραχὺ καὶ τὸ λεῖον δόξειε μὲν ἂν ποιόν τι σημαίνειν, ἔοικε δὲ ἀλλότρια τὰ τοιαῦτα εἶναι τῆς περὶ τὸ ποιὸν διαιρέσεως· θέσιν γὰρ μᾶλλόν τινα φαίνεται τῶν μορίων ἑκάτερον δηλοῦν. Πυκνὸν μὲν γὰρ τῷ τὰ μόρια σύνεγγυς εἶναι ἀλλήλοις, μανὸν δὲ τῷ διεστάναι ἀπ᾿ ἀλλήλων· καὶ λεῖον μὲν τῷ ἐπ᾿ εὐθείας πως τὰ μόρια κεῖσθαι, τραχὺ δὲ τῷ τὸ μὲν ὑπερέχειν τὸ δὲ ἐλλείπειν.
Ἴσως μὲν οὖν καὶ ἄλλος ἄν τις φανείη τρόπος ποιότητος, ἀλλ᾿ οἵ γε μάλιστα λεγόμενοι σχεδὸν οὗτοί εἰσιν.
Ποιότητες μὲν οὖν εἰσὶν αἱ εἰρημέναι, ποιὰ δὲ τὰ κατὰ ταύτας παρωνύμως λεγόμενα ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ᾿ αὐτῶν. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν πλείστων καὶ σχεδὸν ἐπὶ πάντων παρωνύμως λέγεται, οἷον ἀπὸ τῆς λευκότητος λευκὸς καὶ ἀπὸ τῆς γραμματικῆς γραμματικὸς καὶ ἀπὸ τῆς δικαιοσύνης δίκαιος, ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἐπ᾿ ἐνίων δὲ διὰ τὸ μὴ κεῖσθαι ταῖς ποιότησιν ὀνόματα οὐκ ἐνδέχεται παρωνύμως ἀπ᾿ αὐτῶν λέγεσθαι οἷον δρομικὸς ἢ πυκτικὸς ὁ κατὰ δύναμιν φυσικὴν λεγόμενος ἀπ᾿ οὐδεμιᾶς ποιότητος παρωνύμως λέγεται· οὐ γὰρ κεῖται ὀνόματα ταῖς δυνάμεσι καθ᾿ ἃς οὗτοι ποιοὶ λέγονται, ὥσπερ ταῖς ἐπιστήμαις καθ᾿ ἃς πυκτικοὶ ἢ παλαιστρικοὶ κατὰ διάθεσιν λέγονται· πυκτικὴ γὰρ λέγεται
s25Bazen de ad konmuş olduğu hâlde, keyfiyete göre "şöyle" denen şeyin adı ondan türetilmez: mesela aretē'den ötürü iyi insan (spoudaios) denen kişi. Ona aretē'si olduğu için iyi insan denir, ama bu ad aretē'den türetilmemiştir. Bu tür şeyler çok değildir. Demek ki keyfiyetli denenler, söylenen keyfiyetlerden türetilerek ya da herhangi bir başka şekilde onlardan adlandırılanlardır.
Keyfiyette zıtlık da vardır: mesela adalet adaletsizliğe zıttır, beyazlık siyahlığa, ötekiler de aynı şekilde; bunlara göre keyfiyetli denenler de zıttır, mesela adaletsiz adile, beyaz siyaha. Ama bu hepsinde böyle değildir: kızıla, sarıya ya da bu tür renklere, keyfiyetli oldukları hâlde, hiçbir şey zıt değildir. Ayrıca zıtlardan biri keyfiyetse öteki de keyfiyet olacaktır. Bu, öteki kategoriler gözden geçirilince açıktır: mesela adalet adaletsizliğe zıtsa ve adalet bir keyfiyetse, adaletsizlik de bir keyfiyettir; çünkü öteki kategorilerin hiçbiri adaletsizliğe uymaz, ne kemiyet ne bir şeye göre olan ne yer ne de genel olarak bu türden herhangi bir şey; yalnız keyfiyet uyar. Keyfiyete göre zıt olan ötekilerde de durum aynıdır.
Keyfiyetli olanlar daha çoğu ve daha azı da kabul eder: bir şeye bir başkasından daha çok ya da daha az beyaz, bir başkasından daha adil denir. Bir şey kendisi de artış kabul eder: beyaz olan bir şeyin daha da beyazlaşması mümkündür. Bu hepsinde değil, çoğunda böyledir. Çünkü bir adalete bir başka adaletten daha çok ya da daha az adalet denip denemeyeceği konusunda tereddüt edilebilir; öteki durumlar için de aynı şey geçerlidir.
ἐπιστήμη καὶ παλαιστρική, ποιοὶ δ᾿ ἀπὸ τούτων παρωνύμως οἱ διακείμενοι λέγονται. Ἐνίοτε δὲ καὶ ὀνόματος κειμένου οὐ λέγεται παρωνύμως τὸ κατ᾿ αὐτὴν ποιὸν λεγόμενον, οἷον ἀπὸ τῆς ἀρετῆς ὁ σπουδαῖος· τῷ γὰρ ἀρετὴν ἔχειν σπουδαῖος λέγεται, ἀλλ᾿ οὐ παρωνύμως ἀπὸ τῆς ἀρετῆς. Οὐκ ἐπὶ πολλῶν δὲ τὸ τοιοῦτόν ἐστιν. Ποιὰ τοίνυν λέγεται τὰ παρωνύμως ἀπὸ τῶν εἰρημένων ποιοτήτων λεγόμενα ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀπ᾿ αὐτῶν.
Ὑπάρχει δὲ καὶ ἐναντιότης κατὰ τὸ ποιόν, οἷον δικαιοσύνη ἀδικίᾳ ἐναντίον καὶ λευκότης μελανίᾳ καὶ τἆλλα δὲ ὡσαύτως, καὶ τὰ κατ᾿ αὐτὰς ποιὰ λεγόμενα, οἷον τὸ ἄδικον τῷ δικαίῳ καὶ τὸ λευκὸν τῷ μέλανι. Οὐκ ἐπὶ πάντων δὲ τὸ τοιοῦτο· τῷ γὰρ πυῤῥῷ ἢ ὠχρῷ ἢ ταῖς τοιαύταις χροιαῖς οὐδὲν ἐναντίον ποιοῖς οὖσιν. Ἔτι δέ, ἐὰν τῶν ἐναντίων θάτερον ᾖ ποιόν, καὶ τὸ λοιπὸν ἔσται ποιόν. Τοῦτο δὲ δῆλον προχειριζομένῳ τὰς ἄλλας κατηγορίας, οἷον εἰ ἔστιν ἡ δικαιοσύνη τῇ ἀδικίᾳ ἐναντίον, ποιὸν δὲ ἡ δικαιοσύνη, ποιὸν ἄρα καὶ ἡ ἀδικία· οὐδεμία γὰρ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν ἐφαρμόσει τῇ ἀδικίᾳ· οὔτε γὰρ τὸ ποσὸν οὔτε τὸ πρός τι οὔτε ποῦ οὔθ᾿ ὅλως τι τῶν τοιούτων οὐδέν, ἀλλ᾿ ἢ ποιόν. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν κατὰ τὸ ποιὸν ἐναντίων.
Ἐπιδέχεται δὲ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἦττον τὰ ποιά. Λευκὸν γὰρ μᾶλλον καὶ ἧττον ἕτερον ἑτέρου λέγεται, καὶ δίκαιον ἕτερον ἑτέρου μᾶλλον. Καὶ αὐτὸ δὲ ἐπίδοσιν λαμβάνει· λευκὸν γὰρ ὂν ἔτι ἐνδέχεται λευκότερον γενέσθαι. Οὐ πάντα δέ, ἀλλὰ τὰ πλεῖστα. Δικαιοσύνη γὰρ δικαιοσύνης εἰ λέγεται μᾶλλον καὶ ἦττον, ἀπορήσειεν ἄν
s26Bazıları bu tür şeyler üzerine tartışır: adalete bir başka adaletten daha çok ya da daha az adalet denmesinin hiç doğru olmadığını, sağlığa da bir başka sağlıktan; ama birinin bir başkasından daha az sağlığa, birinin bir başkasından daha az adalete sahip olduğunu söylerler; gramer bilgisi ve öteki durumlar için de aynı şeyi söylerler. Ama bunlara göre adlandırılanlar tartışmasız daha çoğu ve daha azı kabul eder: birine bir başkasından daha iyi gramerci, daha sağlıklı, daha adil denir; ötekilerde de aynı şekildedir. Üçgen ve kare ise daha çoğu kabul ediyor gibi görünmez, öteki şekillerin hiçbiri de. Üçgenin ya da dairenin logos'unu kabul edenlerin hepsi aynı ölçüde üçgen ya da dairedir; kabul etmeyenlerin ise hiçbirine bir başkasından daha çok o şey denmeyecektir: kare dikdörtgenden daha çok daire değildir, çünkü ikisi de dairenin logos'unu kabul etmez. Kısacası ikisi de söz konusu şeyin logos'unu kabul etmiyorsa, birine ötekinden daha çok o şey denmeyecektir. Demek ki keyfiyetli olanların hepsi değil, yalnız bazıları daha çoğu ve daha azı kabul eder.
Söylediklerimizin hiçbiri keyfiyete has değildir; ama benzer ve benzemeyen yalnız keyfiyetlere göre söylenir: bir şey bir başkasına, keyfiyetli olduğu şeyden başka hiçbir şeye göre benzemez. Demek ki ona göre benzer ve benzemeyen denmesi keyfiyete has olacaktır.
Biri bize, keyfiyeti ele almaya koyulup bir şeye göre olanların birçoğunu da onunla birlikte saydığımızı söyler diye kafamız karışmamalı; çünkü melekelerin ve durumların bir şeye göre olanlardan olduğunu söylemiştik. Bu tür şeylerin hemen hepsinde cinslere bir şeye göre denir, tek tek olanların hiçbirine denmez.
τις· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων διαθέσεων. Ἔνιοι γὰρ διαμφισβητοῦσι περὶ τῶν τοιούτων· δικαιοσύνην μὲν γὰρ δικαιοσύνης οὐ πάνυ φασὶ δεῖν λέγεσθαι μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐδὲ ὑγίειαν ὑγιείας, ἧττον μέντοι ἔχειν ἕτερον ἑτέρου ὑγίειαν, καὶ δικαιοσύνην ἕτερον ἑτέρου, ὡσαύτως δὲ καὶ γραμματικὴν καὶ τὰς ἄλλας διαθέσεις. Ἀλλ᾿ οὖν τά γε κατὰ ταύτας λεγόμενα ἀναμφισβητήτως ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον· γραμματικώτερος γὰρ ἕτερος ἑτέρου λέγεται καὶ ὑγιεινότερος καὶ δικαιότερος, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. Τρίγωνον δὲ καὶ τετράγωνον οὐ δοκεῖ τὸ μᾶλλον ἐπιδέχεσθαι, οὐδὲ τῶν ἄλλων σχημάτων οὐδέν. Τὰ μὲν γὰρ ἐπιδεχόμενα τὸν τοῦ τριγώνου λόγον ἢ τὸν τοῦ κύκλου πάνθ᾿ ὁμοίως τρίγωνα ἢ κύκλοι εἰσί, τῶν δὲ μὴ ἐπιδεχομένων οὐδὲν μᾶλλον ἕτερον ἑτέρου ῥηθήσεται· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον τὸ τετράγωνον τοῦ ἑτερομήκους κύκλος ἐστίν· οὐδέτερον γὰρ ἐπιδέχεται τὸν τοῦ κύκλου λόγον. Ἁπλῶς δέ, ἐὰν μὴ ἐπιδέχηται ἀμφότερα τὸν τοῦ προκειμένου λόγον, οὐ ῥηθήσεται τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου μᾶλλον. Οὐ πάντα οὖν τὰ ποιὰ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον.
Τῶν μὲν οὖν εἰρημένων οὐδὲν ἴδιον ποιότητος, ὅμοια δὲ καὶ ἀνόμοια κατὰ μόνας τὰς ποιότητας λέγεται· ὅμοιον γὰρ ἕτερον ἑτέρῳ οὐκ ἔστι κατ᾿ ἄλλο οὐδὲν ἢ καθ᾿ ὃ ποιόν ἐστιν. Ὥστε ἴδιον ἂν εἴη τῆς ποιότητος τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον λέγεσθαι κατ᾿ αὐτήν.
Οὐ δεῖ δὲ ταράττεσθαι, μή τις ἡμᾶς φήσῃ ὑπὲρ ποιότητος τὴν πρόθεσιν ποιησαμένους πολλὰ τῶν πρός τι συγκαταριθμεῖσθαι· τὰς γὰρ ἕξεις καὶ διαθέσεις τῶν πρός τι εἶναι ἐλέγομεν. Σχεδὸν γὰρ ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων
s27Epistēmē bir cins olarak, olduğu şey bakımından "bir başka şeyin" diye söylenir (bir şeyin epistēmē'si denir); ama tek tek epistēmē'lerin hiçbiri olduğu şey bakımından "bir başka şeyin" diye söylenmez: mesela gramere bir şeyin grameri, musikiye bir şeyin musikisi denmez. Bunlar da bir şeye göre olanlardan sayılırsa, ancak cinslerine göre sayılır: gramere bir şeyin grameri değil, bir şeyin epistēmē'si; musikiye de bir şeyin musikisi değil, bir şeyin epistēmē'si denir. Demek ki tek tek olanlar bir şeye göre olanlardan değildir. Bize ise tek tek olanlara göre "şöyle" denir, çünkü sahip olduğumuz da bunlardır: tek tek epistēmē'lerden birine sahip olduğumuz için bize bilgili denir. Demek ki bunlar, yani bize zaman zaman kendilerine göre "şöyle" denen tek tek olanlar, keyfiyet de olacaktır; bunlar ise bir şeye göre olanlardan değildir. Ayrıca aynı şey hem bir şeye göre olan hem keyfiyet oluyorsa, onu iki cinste birden saymakta hiçbir tuhaflık yoktur.
τὰ γένη πρός τι λέγεται, τῶν δὲ καθ᾿ ἕκαστα οὐδέν. Ἡ μὲν γὰρ ἐπιστήμη, γένος οὖσα, αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἑτέρου λέγεται (τινὸς γὰρ ἐπιστήμη λέγεται), τῶν δὲ καθ᾿ ἕκαστα οὐδὲν αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἑτέρου λέγεται, οἷον ἡ γραμματικὴ οὐ λέγεται τινὸς γραμματικὴ οὐδ᾿ ἡ μουσικὴ τινὸς μουσική. Ἀλλ᾿ εἰ ἄρα, κατὰ τὸ γένος καὶ αὗται τῶν πρός τι λέγονται, οἶον ἡ γραμματικὴ λέγεται τινὸς ἐπιστήμη, οὐ τινὸς γραμματικὴ, καὶ ἡ μουσικὴ τινὸς ἐπιστήμη λέγεται, οὐ τινὸς μουσική. Ὥστε αἱ καθ᾿ ἕκαστα οὐκ εἰσὶ τῶν πρός τι. Λεγόμεθα δὲ ποιοὶ ταῖς καθ᾿ ἕκαστα· ταύτας γὰρ καὶ ἔχομεν· ἐπιστήμονες γὰρ λεγόμεθα τῷ ἔχειν τῶν καθ᾿ ἕκαστα ἐπιστημῶν τινά. Ὥστε αὗται ἂν καὶ ποιότητες εἴησαν, αἱ καθ᾿ ἕκαστα, καθ᾿ ἅς ποτε καὶ ποιοὶ λεγόμεθα· αὗται δὲ οὐκ εἰσὶ τῶν πρός τι. Ἔτι εἰ τυγχάνοι τὸ αὐτὸ πρός τι καὶ ποιὸν ὄν, οὐδὲν ἄτοπον ἐν ἀμφοτέροις τοῖς γένεσιν αὐτὸ καταριθμεῖσθαι.
99. Bölüm
Etmek ve etkilenmek de zıtlığı ve daha çoğu ile daha azı kabul eder: ısıtmak soğutmaya, ısınmak soğumaya, haz duymak acı duymaya zıttır; demek ki zıtlığı kabul ederler. Daha çoğu ve daha azı da kabul ederler: daha çok ya da daha az ısıtmak, daha çok ya da daha az ısınmak mümkündür. Demek ki etmek ve etkilenmek daha çoğu ve daha azı kabul eder.
Bunlar hakkında bu kadarı söylensin. Konum hakkında da, bir şeye göre olanları ele alırken konumlardan türetilerek adlandırıldığını söylemiştik. Geri kalanlar, yani zaman, yer ve sahip olma hakkında, apaçık oldukları için, başta söylenenlerden başka bir şey söylenmiyor: sahip olma "ayakkabısını giymiş", "silahını kuşanmış" gibi şeyleri gösterir, yer mesela "Lykeion'da" gibi şeyleri; bunlar hakkında söylenen öteki şeyler de oradadır.
Ἐπιδέχεται δὲ καὶ τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν ἐναντιότητα καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον· τὸ γὰρ θερμαίνειν τῷ ψύχειν ἐναντίον καὶ τὸ θερμαίνεσθαι τῷ ψύχεσθαι καὶ τὸ ἥδεσθαι τῷ λυπεῖσθαι, ὥστε ἐπιδέχεται ἐναντιότητα. Καὶ τὸ μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον· θερμαίνειν γὰρ μᾶλλον καὶ ἧττον ἔστι, καὶ θερμαίνεσθαι μᾶλλον καὶ ἧττον. Ἐπιδέχεται οὖν τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον τὸ ποιεῖν καὶ τὸ πάσχειν.
Ὑπὲρ μὲν οὗν τούτων τοσαῦτα λέγεται· εἴρηται δὲ καὶ ὑπὲρ τοῦ κεῖσθαι ἐν τοῖς πρός τι, ὅτι παρωνύμως ἀπὸ τῶν θέσεων λέγεται. Ὑπὲρ δὲ τῶν λοιπῶν, τοῦ τε ποτὲ καὶ τοῦ ποῦ καὶ τοῦ ἔχειν, διὰ τὸ προφανῆ εἶναι οὐδὲν ὑπὲρ αὐτῶν ἄλλο λέγεται ἢ ὅσα ἐν ἀρχῇ ἐρρέθη, ὅτι τὸ ἔχειν μὲν σημαίνει τὸ ὑποδεδέσθαι, τὸ ὡπλίσθαι, τὸ δὲ ποῦ οἷον ἐν Λυκείῳ, καὶ τὰ ἄλλα δὲ ὅσα ὑπὲρ αὐτῶν ἐρρέθη.
1010. Bölüm
Ortaya koyduğumuz cinsler hakkında söylenenler yeter. Karşıt olanlar hakkında ise, kaç anlamda karşıt olunduğunu söylemek gerekir. Bir şeyin bir başkasına dört şekilde karşıt olduğu söylenir: ya bir şeye göre olanlar gibi, ya zıtlar gibi, ya yoksunluk ve meleke gibi, ya da olumlama ve olumsuzlama gibi. Kabaca söylersek bunların her biri şöyle karşıttır: bir şeye göre olanlar gibi, mesela iki katı yarıma; zıtlar gibi, mesela kötü iyiye; yoksunluk ve meleke gibi, mesela körlük ve görme; olumlama ve olumsuzlama gibi, mesela "oturuyor" ve "oturmuyor".
Bir şeye göre olanlar gibi karşıt olanlar, olduğu şey bakımından karşıtlarının diye ya da herhangi bir başka şekilde onlara göre söylenir: mesela iki katı, olduğu şey bakımından bir başka şeyin iki katı diye söylenir, çünkü bir şeyin iki katıdır. Epistēmē de bilinebilir olana, bir şeye göre olanlar gibi karşıttır; epistēmē olduğu şey bakımından bilinebilir olanın epistēmē'si diye söylenir. Bilinebilir olan da olduğu şey bakımından karşıtına, yani epistēmē'ye göre söylenir: bilinebilir olana bir şeyle, yani epistēmē ile bilinebilir denir.
Demek ki bir şeye göre olanlar gibi karşıt olanlar, olduğu şey bakımından "bir başka şeyin" diye ya da herhangi bir şekilde birbirlerine göre söylenir. Zıtlar gibi karşıt olanlar ise olduğu şey bakımından hiçbir şekilde birbirine göre söylenmez, ama birbirinin zıddı diye söylenir: iyiye kötünün iyisi değil, kötünün zıddı denir; beyaza da siyahın beyazı değil, siyahın zıddı denir. Demek ki bu iki karşıtlık birbirinden farklıdır. Zıtlardan, içinde tabiatça meydana geldikleri ya da kendilerine yüklendikleri şeyde ikisinden birinin bulunması zorunlu olanlar arasında hiçbir ara yoktur; ikisinden birinin bulunması zorunlu olmayanlar arasında ise mutlaka bir ara vardır. Birincilere örnek hastalık ve sağlıktır: bunlar tabiatça canlının bedeninde meydana gelir ve canlının bedeninde ikisinden birinin, ya hastalığın ya sağlığın bulunması zorunludur. Tek ve çift de sayıya yüklenir ve sayıda ikisinden birinin, ya tekin ya çiftin bulunması zorunludur.
Ὑπὲρ μὲν οὖν τῶν προτεθέντων γενῶν ἱκανὰ τὰ εἰρημένα· περὶ δὲ τῶν ἀντικειμένων, ποσαχῶς εἴωθεν ἀντικεῖσθαι, ῥητέον. Λέγεται δὲ ἕτερον ἑτέρῳ ἀντικεῖσθαι τετραχῶς, ἢ ὡς τὰ πρός τι, ἢ ὡς τὰ ἐναντία, ἢ ὡς στέρησις καὶ ἕξις, ἢ ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις. Ἀντίκειται δὲ ἕκαστον τῶν τοιούτων ὡς τύπῳ εἰπεῖν ὡς μὲν τὰ πρός τι, οἷον τὸ διπλάσιον τῷ ἡμίσει, ὡς δὲ τὰ ἐναντία, οἷον τὸ κακὸν τῷ ἀγαθῷ, ὡς δὲ τὰ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν, οἷον τυφλότης καὶ ὄψις, ὡς δὲ κατάφασις καὶ ἀπόφασις, οἷον κάθηται — οὐ κάθηται.
Ὅσα μὲν οὖν ὡς τὰ πρός τι ἀντίκειται, αὐτὰ ἅπερ ἐστὶ τῶν ἀντικειμένων λέγεται ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς αὐτά, οἷον τὸ διπλάσιον, αὐτὸ ὅπερ ἐστίν, ἑτέρου διπλάσιον λέγεται· τινὸς γὰρ διπλάσιον. Καὶ ἡ ἐπιστήμη δὲ τῷ ἐπιστητῷ ὡς τὰ πρός τι ἀντίκειται, καὶ λέγεταί γε ἡ ἐπιστήμη αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ τοῦ ἐπιστητοῦ. Καὶ τὸ ἐπιστητὸν δὲ αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ πρὸς ἀντικείμενον λέγεται, τὴν ἐπιστήμην· τὸ γὰρ ἐπιστητὸν τινὶ λέγεται ἐπιστητόν, τῇ ἐπιστήμῃ.
Ὅσα οὖν ἀντίκειται ὡς τὰ πρός τι, αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων λέγεται ἢ ὁπωσδήποτε πρὸς ἄλληλα λέγεται. Τὰ δὲ ὡς τὰ ἐναντία, αὐτὰ μὲν ἅπερ ἐστὶν οὐδαμῶς πρὸς ἄλληλα λέγεται, ἐναντία μέντοι ἀλλήλων λέγεται· οὔτε γὰρ τὸ ἀγαθὸν τοῦ κακοῦ λέγεται ἀγαθόν, ἀλλ᾿ ἐναντίον, οὔτε τὸ λευκὸν τοῦ μέλανος λευκόν, ἀλλ᾿ ἐναντίον. Ὥστε διαφέρουσιν αὗται αἱ ἀντιθέσεις ἀλλήλων. Ὅσα δὲ τῶν ἐναντίων τοιαῦτά ἐστιν ὥστε ἐν οἷς πέφυκε γίνεσθαι ἢ ὧν κατηγορεῖται ἀναγκαῖον αὐτῶν θάτερον ὑπάρχειν, τούτων οὐδέν ἐστιν ἀνὰ μέσον. Ὧν δέ γε μὴ ἀναγκαῖον θάτερον ὑπάρχειν, τούτων ἔστι τι ἀνὰ μέσον πάντως, οἷον νόσος καὶ ὑγίεια ἐν σώματι ζῴου πέφυκε γίνεσθαι, καὶ ἀναγκαῖόν γε θάτερον ὑπάρχειν τῷ τοῦ ζῴου σώματι, ἢ νόσον ἢ ὑγίειαν. Καὶ περιττὸν
s29Bunlar arasında, ne hastalıkla sağlık ne de tekle çift arasında, hiçbir ara yoktur. İkisinden birinin bulunması zorunlu olmayanlar arasında ise bir ara vardır: mesela siyah ve beyaz tabiatça cisimde meydana gelir, ama cisimde ikisinden birinin bulunması zorunlu değildir, çünkü her şey ya beyaz ya siyah değildir. Kötü ve iyi de hem insana hem başka birçok şeye yüklenir, ama yüklendikleri şeylerde ikisinden birinin bulunması zorunlu değildir, çünkü her şey ya kötü ya iyi değildir. Bunlar arasında bir ara da vardır: mesela beyazla siyah arasında boz, soluk sarı ve öteki renkler; kötüyle iyi arasında da ne kötü ne iyi olan. Bazılarında aradakilere ad konmuştur: mesela beyazla siyah arasındaki boz, soluk sarı ve öteki renkler. Bazılarında ise aradakini bir adla vermek kolay değildir; ara, iki uçtan her birinin olumsuzlanmasıyla belirlenir: mesela ne iyi ne kötü, ne adil ne adaletsiz.
Yoksunluk ve meleke aynı şeyle ilgili olarak söylenir: mesela görme ve körlük gözle ilgili olarak. Genel olarak söylersek, meleke tabiatça hangi şeyde meydana geliyorsa, ikisi de onunla ilgili olarak söylenir. Melekeyi kabul edebilen bir şeye, meleke tabiatça bulunması gereken yerde ve sahip olunması gereken zamanda onda hiç bulunmuyorsa, ondan yoksun deriz. Dişi olmayana dişsiz, görmesi olmayana kör demeyiz; sahip olması gereken zamanda sahip olmayana deriz. Çünkü bazı canlıların doğuştan ne görmesi ne de dişi vardır, ama bunlara dişsiz ya da kör denmez. Yoksun olmak ve melekeye sahip olmak ise yoksunluk ve meleke değildir. Görme bir melekedir, körlük ise bir yoksunluk; ama görmeye sahip olmak görme değildir, kör olmak da körlük değildir. Körlük bir yoksunluktur, kör olmak ise yoksun olmaktır, yoksunluk değildir.
δὲ καὶ ἄρτιον ἀριθμοῦ κατηγορεῖται, καὶ ἀναγκαῖόν γε θάτερον τῷ ἀριθμῷ ὑπάρχειν, ἢ περιττὸν ἢ ἄρτιον. Καὶ οὐκ ἔστι γε τούτων οὐδὲν ἀνὰ μέσον, οὔτε νόσου καὶ ὑγιείας οὔτε περιττοῦ καὶ ἀρτίου. Ὧν δέ γε μὴ ἀναγκαῖον θάτερον ὑπάρχειν, τούτων ἔστι τι ἀνὰ μέσον, οἷον μέλαν καὶ λευκὸν ἐν σώματι πέφυκε γίνεσθαι, καὶ οὐκ ἀναγκαῖόν γε θάτερον αὐτῶν ὑπάρχειν τῷ σώματι· οὐ γὰρ πᾶν ἤτοι λευκὸν ἢ μέλαν ἐστίν. Καὶ φαῦλον δὲ καὶ σπουδαῖον κατηγορεῖται μὲν καὶ κατ᾿ ἀνθρώπου καὶ κατὰ ἄλλων πολλῶν, οὐκ ἀναγκαῖον δὲ θάτερον αὐτῶν ὑπάρχειν ἐκείνοις ὧν ἂν κατηγορῆται· οὐ γὰρ πάντα ἤτοι φαῦλα ἢ σπουδαῖά ἐστιν. Καὶ ἔστι γέ τι τούτων ἀνὰ μέσον, οἷον τοῦ μὲν λευκοῦ καὶ μέλανος τὸ φαιὸν καὶ τὸ ὠχρὸν καὶ ὅσα ἄλλα χρώματα, τοῦ δὲ φαύλου καὶ σπουδαίου τὸ οὔτε φαῦλον οὔτε σπουδαῖον. Ἐπ᾿ ἐνίων μὲν οὖν ὀνόματα κεῖται τοῖς ἀνὰ μέσον, οἷον λευκοῦ καὶ μέλανος τὸ φαιὸν καὶ τὸ ὠχρὸν καὶ ὅσα ἄλλα χρώματα· ἐπ᾿ ἐνίων δὲ ὀνόματι μὲν οὐκ εὔπορον τὸ ἀνὰ μέσον ἀποδοῦναι, τῇ δ᾿ ἑκατέρου τῶν ἄκρων ἀποφάσει τὸ ἀνὰ μέσον ὁρίζεται, οἷον τὸ οὔτε ἀγαθὸν οὔτε κακὸν καὶ οὔτε δίκαιον οὔτε ἄδικον.
Στέρησις δὲ καὶ ἕξις λέγεται μὲν περὶ ταὐτόν τι, οἷον ἡ ὄψις καὶ ἡ τυφλότης περὶ ὀφθαλμόν· καθόλου δὲ εἰπεῖν, ἐν ᾧ ἡ ἕξις πέφυκε γίνεσθαι, περὶ τοῦτο λέγεται ἑκάτερον αὐτῶν. Ἐστερῆσθαι δὲ τότε λέγομεν ἕκαστον τῶν τῆς ἕξεως δεκτικῶν, ὅταν ἐν ᾧ πέφυκεν ὑπάρχειν καὶ ὅτε πέφυκεν ἔχειν μηδαμῶς ὑπάρχῃ. Νωδόν τε γὰρ λέγομεν οὐ τὸ μὴ ἔχον ὀδόντας, καὶ τυφλὸν οὐ τὸ μὴ ἔχον ὄψιν, ἀλλὰ τὸ μὴ ἔχον ὅτε πέφυκεν ἔχειν· τινὰ γὰρ ἐκ γενετῆς οὔτε ὄψιν ἔχει οὔτε ὀδόντας, ἀλλ᾿ οὐ λέγεται οὔτε νωδὰ οὔτε τυφλά. Τὸ δὲ ἐστερῆσθαι καὶ τὸ τὴν ἕξιν ἔχειν οὐκ ἔστι στέρησις καὶ ἕξις. Ἕξις μὲν γάρ ἐστιν ἡ ὄψις, στέρησις δὲ ἡ τυφλότης· τὸ δὲ ἔχειν τὴν ὄψιν οὐκ ἔστιν ὄψις, οὐδὲ τὸ τυφλὸν εἶναι τυφλότης. Στέρησις γάρ τίς ἡ τυφλότης ἐστὶν, τὸ δὲ
s30Ayrıca körlük kör olmakla aynı şey olsaydı, ikisi de aynı şeye yüklenirdi; ama insana kör denir, hiçbir şekilde körlük denmez. Yoksun olmak ve melekeye sahip olmak da yoksunluk ve meleke gibi karşıt görünür, çünkü karşıtlığın tarzı aynıdır: körlük görmeye nasıl karşıtsa, kör olmak da görmeye sahip olmaya öyle karşıttır.
Olumlamanın ve olumsuzlamanın altındaki şey de olumlama ve olumsuzlama değildir: olumlama olumlu bir logos'tur, olumsuzlama da olumsuz bir logos; olumlamanın ve olumsuzlamanın altındakilerin hiçbiri ise logos değildir. Bunların da birbirine olumlama ve olumsuzlama gibi karşıt olduğu söylenir, çünkü bunlarda da karşıtlığın tarzı aynıdır: olumlama olumsuzlamaya nasıl karşıtsa, mesela "oturuyor" "oturmuyor"a, her birinin altındaki olgu da öyle karşıttır: oturmak oturmamaya.
Yoksunluğun ve melekenin bir şeye göre olanlar gibi karşıt olmadığı açıktır, çünkü olduğu şey bakımından karşıtının diye söylenmez. Görme körlüğün görmesi değildir, başka herhangi bir şekilde de ona göre söylenmez. Aynı şekilde körlüğe de görmenin körlüğü denmez; körlüğe görmenin yoksunluğu denir, görmenin körlüğü denmez. Ayrıca bütün bir şeye göre olanlar, karşılıklı dönen şeylere göre söylenir; öyle ki körlük bir şeye göre olanlardan olsaydı, ilişkili olduğu şey de onunla karşılıklı dönerdi. Ama dönmez: görmeye körlüğün görmesi denmez.
Yoksunluk ve meleke diye söylenenlerin zıtlar gibi de karşıt olmadığı şuradan açıktır. Aralarında hiçbir ara olmayan zıtlardan, içinde tabiatça meydana geldikleri ya da kendilerine yüklendikleri şeyde ikisinden birinin hep bulunması zorunludur; çünkü, demiştik, kabul eden şeyde ikisinden birinin bulunması zorunlu olanlar arasında hiçbir ara yoktu; mesela hastalık ve sağlık, tek ve çift.
τυφλὸν εἶναι ἐστερῆσθαι, οὐ στέρησίς ἐστιν. Ἔτι εἰ ἦν ἡ τυφλότης ταὐτὸν τῷ τυφλὸν εἶναι, κατηγορεῖτο ἂν ἀμφότερα κατὰ τοῦ αὐτοῦ· ἀλλὰ τυφλὸς μὲν λέγεται ὁ ἄνθρωπος, τυφλότης δὲ οὐδαμῶς λέγεται ὁ ἄνθρωπος. Ἀντικεῖσθαι δὲ καὶ ταῦτα δοκεῖ, τὸ ἐστερῆσθαι καὶ τὸ τὴν ἕξιν ἔχειν, ὡς στέρησις καὶ ἕξις· ὁ γὰρ τρόπος τῆς ἀντιθέσεως ὁ αὐτός· ὡς γὰρ ἡ τυφλότης τῇ ὄψει ἀντίκειται, οὕτω καὶ τὸ τυφλὸν εἶναι τῷ ὄψιν ἔχειν ἀντίκειται.
Οὐκ ἔστι δὲ οὐδὲ τὸ ὑπὸ τὴν ἀπόφασιν καὶ κατάφασιν ἀπόφασις καὶ κατάφασις· ἡ μὲν γὰρ κατάφασις λόγος ἐστὶ καταφατικὸς καὶ ἡ ἀπόφασις λόγος ἀποφατικός, τῶν δὲ ὑπὸ τὴν κατάφασιν καὶ ἀπόφασιν οὐδέν ἐστι λόγος. Λέγεται δὲ καὶ ταῦτα ἀντικεῖσθαι ἀλλήλοις ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις· καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων ὁ τρόπος τῆς ἀντιθέσεως ὁ αὐτός. Ὡς γάρ ποτε ἡ κατάφασις πρὸς τὴν ἀπόφασιν ἀντίκειται, οἷον τὸ κάθηται τῷ οὐ κάθηται, οὕτω καὶ τὸ ὑφ᾿ ἑκάτερον πρᾶγμα ἀντίκειται, τὸ καθῆσθαι τῷ μὴ καθῆσθαι.
Ὅτι δὲ ἡ στέρησις καὶ ἡ ἕξις οὐκ ἀντίκειται ὡς τὰ πρός τι, φανερόν· οὐ γὰρ λέγεται αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ τοῦ ἀντικειμένου. Ἡ γὰρ ὄψις οὐκ ἔστι τυφλότητος ὄψις, οὐδ᾿ ἄλλως οὐδαμῶς πρὸς αὐτὸ λέγεται. Ὡσαύτως δὲ οὐδὲ ἡ τυφλότης λέγοιτ᾿ ἂν τυφλότης ὄψεως, ἀλλὰ στέρησις μὲν ὄψεως ἡ τυφλότης λέγεται, τυφλότης δὲ ὄψεως οὐ λέγεται. Ἔτι τὰ πρός τι πάντα πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεται, ὥστε καὶ ἡ τυφλότης εἴπερ ἦν τῶν πρός τι, ἀντέστρεφεν ἂν κἀκεῖνο πρὸς ὃ λέγεται. Ἀλλ᾿ οὐκ ἀντιστρέφει· οὐ γὰρ λέγεται ἡ ὄψις τυφλότητος ὄψις.
Ὅτι δὲ οὐδ᾿ ὡς τὰ ἐναντία ἀντίκειται τὰ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν λεγόμενα, ἐκ τῶνδε δῆλον. Τῶν μὲν γὰρ ἐναντίων, ὧν μηδέν ἐστιν ἀνὰ μέσον, ἀναγκαῖον, ἐν ᾧ πέφυκε γίνεσθαι ἢ ὧν κατηγορεῖται, θάτερον αὐτῶν ὑπάρχειν ἀεί· τούτων γὰρ οὐδὲν ἦν ἀνὰ μέσον, ὧν θάτερον ἦν ἀναγκαῖον τῷ δεκτικῷ
s31Aralarında bir ara olanlarda ise ikisinden birinin her şeyde bulunması hiçbir zaman zorunlu değildir: kabul eden her şeyin ya beyaz ya siyah, ya sıcak ya soğuk olması zorunlu değildir, çünkü bunların arasında bir şeyin bulunmasına hiçbir engel yoktur. Ayrıca, demiştik, kabul eden şeyde ikisinden birinin bulunması zorunlu olmayanlar arasında da bir ara vardı; meğer ki birinin tabiatça bulunduğu şeyler söz konusu olsun, mesela ateşin sıcak, karın beyaz olması. Bunlarda ise ikisinden belirli olan birinin bulunması zorunludur, rastgele herhangi birinin değil: ateşin soğuk, karın siyah olması mümkün değildir. Demek ki kabul eden her şeyde ikisinden birinin bulunması zorunlu değildir, yalnız birinin tabiatça bulunduğu şeylerde zorunludur; bunlarda da belirli olan birinin, rastgele herhangi birinin değil. Yoksunlukta ve melekede ise söylenenlerin hiçbiri doğru değildir. Kabul eden şeyde ikisinden birinin hep bulunması zorunlu değildir: henüz tabiatça görmesi olacak zamana gelmemiş olana ne kör ne de görmesi olan denir; demek ki bunlar, aralarında hiçbir ara olmayan türden zıtlar olamaz. Ama aralarında bir ara olan türden de olamaz, çünkü bir zaman gelir ki kabul eden her şeyde ikisinden birinin bulunması zorunlu olur: tabiatça görmesi olacak zamana gelince, ya kör ya da görmesi olan diye söylenecektir; hem de ikisinden belirli biri değil, rastgele herhangi biri; çünkü kör ya da görmesi olan olması zorunlu değildir, hangisi denk gelirse odur. Oysa aralarında bir ara olan zıtlarda, ikisinden birinin her şeyde bulunması, demiştik, hiçbir zaman zorunlu değildi, ancak bazılarında zorunluydu, onlarda da belirli olan biri. Demek ki yoksunluğa ve melekeye göre karşıt olanların, iki tarzdan hiçbirine göre zıtlar gibi karşıt olmadığı açıktır.
Ayrıca zıtlarda, kabul eden şey var oldukça birbirine doğru değişim mümkündür; meğer ki biri bir şeyde tabiatça bulunsun, mesela ateşte sıcak olmak. Sağlıklı olanın hastalanması, beyazın siyahlaşması, soğuğun ısınması mümkündür; iyiden kötü, kötüden iyi olması da mümkündür.
ὑπάρχειν, οἱον ἑπὶ νόσου καὶ ὑγιείας καὶ περιττοῦ καὶ ἀρτίου. Ὧν δὲ ἔστι τι ἀνὰ μέσον, οὐδέποτε ἀνάγκη παντὶ ὑπάρχειν θάτερον· οὔτε γὰρ λευκὸν ἢ μέλαν ἀνάγκη πᾶν εἶναι τὸ δεκτικόν, οὔτε θερμὸν οὔτε ψυχρόν· τούτων γὰρ ἀνὰ μέσον τι οὐδὲν κωλύει ὑπάρχειν. Ἔτι δὲ καὶ τούτων ἦν τι ἀνὰ μέσον, ὧν μὴ ἀναγκαῖον θάτερον ὑπάρχειν ἦν τῷ δεκτικῷ, εἰ μὴ οἷς φύσει τὸ ἓν ὑπάρχει, οἶον τῷ πυρὶ τὸ θερμῷ εἶναι καὶ τῇ χιόνι τὸ λευκῇ. Ἐπὶ δὲ τούτων ἀφωρισμένως ἀναγκαῖον θάτερον ὑπάρχειν, καὶ οὐχ ὁπότερον ἔτυχεν· οὐ γὰρ ἐνδέχεται τὸ πῦρ ψυχρὸν εἶναι οὐδὲ τὴν χιόνα μέλαιναν. Ὥστε παντὶ μὲν οὐκ ἀνάγκη τῷ δεκτικῷ θάτερον αὐτῶν ὑπάρχειν, ἀλλὰ μόνον οἷς φύσει τὸ ἓν ὑπάρχει, καὶ τούτοις ἀφωρισμένως τὸ ἓν καὶ οὐχ ὁπότερον ἔτυχεν. Ἐπὶ δὲ τῆς στερήσεως καὶ τῆς ἕξεως οὐδέτερον τῶν εἰρημένων ἀληθές· οὐδὲ γὰρ ἀεὶ τῷ δεκτικῷ ἀναγκαῖον θάτερον αὐτῶν ὑπάρχειν· τὸ γὰρ μήπω πεφυκὸς ὄψιν ἔχειν οὔτε τυφλὸν οὔτε ὄψιν ἔχον λέγεται, ὥστε οὐκ ἂν εἴη ταῦτα τῶν τοιούτων ἐναντίων ὧν οὐδέν ἐστιν ἀνὰ μέσον. Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὧν τι ἔστιν ἀνὰ μέσον· ἀναγκαῖον γάρ ποτε παντὶ τῷ δεκτικῷ θάτερον αὐτῶν ὑπάρχειν· ὅταν γὰρ ἤδη πεφυκὸς ᾖ ὄψιν ἔχειν, τότε ἢ τυφλὸν ἢ ὄψιν ἔχον ῥηθήσεται, καὶ τούτων οὐκ ἀφωρισμένως θάτερον, ἀλλ᾿ ὁπότερον ἔτυχεν· οὐ γὰρ ἀναγκαῖον ἢ τυφλὸν ἢ ἔχον ὄψιν εἶναι, ἀλλ᾿ ὁπότερον ἔτυχεν. Ἐπὶ δὲ τῶν ἐναντίων, ὧν ἔστι τι ἀνὰ μέσον, οὐδέποτε ἀναγκαῖον ἦν παντὶ θάτερον ὑπάρχειν, ἀλλὰ τισί, καὶ τούτοις ἀφωρισμένως τὸ ἕν. Ὥστε δῆλον ὅτι κατ᾿ οὐδέτερον τῶν τρόπων ὡς τὰ ἐναντία ἀντίκειται τὰ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν ἀντικείμενα.
Ἔτι ἐπὶ μὲν τῶν ἐναντίων, ὑπάρχοντος τοῦ δεκτικοῦ, δυνατὸν εἰς ἄλληλα μεταβολὴν γίνεσθαι, εἰ μή τινι φύσει τὸ
s32Kötü bir insan daha iyi uğraşlara ve sohbetlere yöneltilirse, daha iyi olma yolunda az da olsa bir ilerleme kaydeder. Bir kere az da olsa bir ilerleme kaydederse, ya tamamen değişeceği ya da çok büyük bir ilerleme kaydedeceği açıktır; çünkü başlangıçta herhangi bir ilerleme kaydetmiş olsa bile, aretē'ye doğru gittikçe daha kolay hareket eder hâle gelir; öyle ki daha fazla ilerleme kaydetmesi de akla yatkındır. Bu hep olmaya devam ederse, zaman engel olmadıkça onu tamamen zıt melekeye götürür. Melekede ve yoksunlukta ise birbirine doğru değişim imkânsızdır. Melekeden yoksunluğa değişim olur, ama yoksunluktan melekeye imkânsızdır: kör olan biri yeniden görmeye başlamamıştır, kel biri yeniden saçlı olmamıştır, dişsiz biri de diş çıkarmamıştır.
Olumlama ve olumsuzlama gibi karşıt olanların, söylenen tarzların hiçbirine göre karşıt olmadığı açıktır, çünkü yalnız bunlarda birinin doğru, ötekinin yanlış olması hep zorunludur. Zıtlarda birinin hep doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir; bir şeye göre olanlarda da, melekede ve yoksunlukta da değildir. Mesela sağlık ve hastalık zıttır, ama ikisi de ne doğrudur ne yanlış. Aynı şekilde iki katı ve yarım bir şeye göre olanlar gibi karşıttır, ama ikisi de ne doğrudur ne yanlış. Yoksunluğa ve melekeye göre olanlar da öyle değildir, mesela görme ve körlük.
ἓν ὑπάρχει, οἷον τῷ πυρὶ τὸ θερμῷ· εἶναι· καὶ γὰρ τὸ ὑγιαῖνον δυνατὸν νοσῆσαι καὶ τὸ λευκὸν μέλαν γενέσθαι καὶ τὸ ψυχρὸν θερμόν, καὶ ἐκ σπουδαίου γε φαῦλον καὶ ἐκ φαύλου σπουδαῖον δυνατὸν γενέσθαι. Ὁ γὰρ φαῦλος εἰς βελτίους διατριβὰς ἀγόμενος καὶ λόγους κἂν μικρόν γέ τι ἐπιδοίη εἰς τὸ βελτίων εἶναι. Ἐὰν δὲ ἅπαξ κἂν μικρὰν ἐπίδοσιν λάβῃ, φανερὸν ὅτι ἢ τελέως ἂν μεταβάλοι ἢ πάνυ πολλὴν ἐπίδοσιν λάβοι· ἀεὶ γὰρ εὐκινητότερος πρὸς ἀρετὴν γίνεται, κἂν ἡντινοῦν ἐπίδοσιν εἰληφὼς ἐξ ἀρχῆς ᾖ, ὥστε καὶ πλείω εἰκὸς ἐπίδοσιν αὐτὸν λαμβάνειν. Καὶ τοῦτο ἀεὶ γινόμενον τελείως εἰς τὴν ἐναντίαν ἕξιν ἀποκαθίστησιν, ἐάν περ μὴ χρόνῳ ἐξείργηται. Ἐπὶ δέ γε τῆς ἕξεως καὶ τῆς στερήσεως ἀδύνατον εἰς ἄλληλα μεταβολὴν γενέσθαι. Ἀπὸ μὲν γὰρ τῆς ἕξεως ἐπὶ τὴν στέρησιν γίνεται μεταβολή, ἀπὸ δὲ τῆς στερήσεως ἐπὶ τὴν ἕξιν ἀδύνατον. Οὔτε γὰρ τυφλὸς γενόμενός τις πάλιν ἀνέβλεψεν, οὔτε φαλακρὸς ὢν πάλιν κομήτης ἐγένετο, οὔτε νωδὸς ὢν ὀδόντας ἔφυσεν.
Ὅσα δὲ ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις ἀντίκειται, φανερὸν ὅτι κατ᾿ οὐδένα τῶν εἰρημένων τρόπων ἀντίκειται· ἐπὶ γὰρ μόνων τούτων ἀναγκαῖον ἀεὶ τὸ μὲν ἀληθὲς τὸ δὲ ψεῦδος αὐτῶν εἶναι. Οὔτε γὰρ ἐπὶ τῶν ἐναντίων ἀναγκαῖον ἀεὶ θάτερον ἀληθὲς εἶναι θάτερον δὲ ψεῦδος, οὔτε ἐπὶ τῶν πρός τι, οὔτε ἐπὶ τῆς ἕξεως καὶ τῆς στερήσεως. Οἷον ἡ ὑγίεια καὶ ἡ νόσος ἐναντία, καὶ οὐδέτερόν γε οὔτε ἀληθὲς οὔτε ψεῦδός ἐστιν. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ διπλάσιον καὶ τὸ ἥμισυ ὡς τὰ πρός τι ἀντίκειται, καὶ οὐκ ἔστιν αὐτῶν οὐδέτερον οὔτε ἀληθὲς οὔτε ψεῦδος. Οὐδέ γε τὰ κατὰ στέρησιν
s33Genel olarak hiçbir bağlantı içinde söylenmeyenlerin hiçbiri ne doğrudur ne yanlış; söylenenlerin hepsi ise bağlantısız söylenir. Bununla birlikte böyle bir şeyin en çok, bağlantı içinde söylenen zıtlarda olduğu düşünülebilir: "Sokrates sağlıklıdır" "Sokrates hastadır"a zıttır. Ama bunlarda bile birinin hep doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir. Sokrates varsa biri doğru, öteki yanlış olacaktır; yoksa ikisi de yanlıştır: Sokrates hiç yokken ne "Sokrates hastadır" doğrudur ne de "Sokrates sağlıklıdır". Yoksunlukta ve melekede ise, şey hiç yokken ikisi de doğru değildir, varken de birinin hep doğru, ötekinin yanlış olması söz konusu değildir. "Sokrates'in görmesi var" "Sokrates kördür"e yoksunluk ve meleke olarak karşıttır: Sokrates varken birinin doğru ya da yanlış olması zorunlu değildir (henüz tabiatça görmesi olacak zamana gelmemişse ikisi de yanlıştır); Sokrates hiç yokken de ikisi, yani hem görmesinin olduğu hem kör olduğu yanlıştır. Olumlamada ve olumsuzlamada ise, şey var olsun ya da olmasın, biri hep yanlış, öteki doğru olacaktır. "Sokrates hastadır" ve "Sokrates hasta değildir": Sokrates varken birinin doğru, ötekinin yanlış olduğu açıktır; yokken de durum aynıdır, çünkü o yokken "hastadır" yanlış, "hasta değildir" doğrudur. Demek ki ikisinden birinin hep doğru ya da yanlış olması, yalnız olumlama ve olumsuzlama gibi karşıt olanlara has olacaktır.
καὶ ἕξιν, οἷον ἡ ὄψις καὶ ἡ τυφλότης. Ὅλως δὲ τῶν κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγομένων οὐδὲν οὔτε ἀληθὲς οὔτε ψεῦδός ἐστιν· πάντα δὲ τὰ εἰρημένα ἄνευ συμπλοκῆς λέγεται. Οὐ μὴν ἀλλὰ μάλιστα ἂν δόξειε τὸ τοιοῦτο συμβαίνειν ἐπὶ τῶν κατὰ συμπλοκὴν ἐναντίων λεγομένων· τὸ γὰρ ὑγιαίνειν Σωκράτην τῷ νοσεῖν Σωκράτην ἐναντίον ἐστίν. Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἐπὶ τούτων ἀναγκαῖον ἀεὶ θάτερον μὲν ἀληθὲς θάτερον δὲ ψεῦδος εἶναι. Ὄντος μὲν γὰρ Σωκράτους ἔσται τὸ μὲν ἀληθὲς τὸ δὲ ψεῦδος, μὴ ὄντος δὲ ἀμφότερα ψευδῆ· οὔτε γὰρ τὸ νοσεῖν Σωκράτην οὔτε τὸ ὑγιαίνειν ἐστὶν ἀληθὲς αὐτοῦ μὴ ὄντος ὅλως τοῦ Σωκράτους. Ἐπὶ δὲ τῆς στερήσεως καὶ τῆς ἕξεως μὴ ὄντος τε ὅλως οὐδέτερον ἀληθές, ὄντος τε οὐκ ἀεὶ θάτερον ἀληθὲς θάτερον δὲ ψεῦδος· τὸ γὰρ ὄψιν ἔχειν Σωκράτην τῷ τυφλὸν εἶναι Σωκράτην ἀντίκειται ὡς στέρησις καὶ ἕξις, καὶ ὄντος τε οὐκ ἀναγκαῖον θάτερον ἀληθὲς εἶναι ἢ ψεῦδος (ὅτε γὰρ μήπω πέφυκεν ἔχειν, ἀμφότερα ψευδῆ), μὴ ὄντος τε ὅλως τοῦ Σωκράτους, καὶ οὕτω ψευδῆ ἀμφότερα, καὶ τὸ ὄψιν ἔχειν καὶ τὸ τυφλὸν αὐτὸν εἶναι. Ἐπὶ δέ γε τῆς καταφάσεως καὶ τῆς ἀποφάσεως ἀεί, ἐάν τε ᾖ ἐάν τε μὴ ᾖ, τὸ ἕτερον ἔσται ψεῦδος καὶ τὸ ἕτερον ἀληθές. Τὸ γὰρ νοσεῖν Σωκράτην καὶ τὸ μὴ νοσεῖν Σωκράτην, ὄντος τε αὐτοῦ φανερὸν ὅτι τὸ ἕτερον αὐτῶν ἀληθὲς ἢ ψεῦδος, καὶ μὴ ὄντος ὁμοίως· τὸ μὲν γὰρ νοσεῖν μὴ ὄντος ψεῦδος, τὸ δὲ μὴ νοσεῖν ἀληθές. Ὥστε ἐπὶ μόνων τούτων ἴδιον ἂν εἴη τὸ ἀεὶ θάτερον αὐτῶν ἀληθὲς ἢ ψεῦδος εἶναι, ὅσα ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις ἀντίκειται.
1111. Bölüm
İyinin zıddı zorunlu olarak kötüdür; bu, tek tek örneklerden yapılan istikrayla açıktır: mesela sağlığın zıddı hastalık, cesaretin zıddı korkaklıktır; ötekilerde de durum aynıdır. Kötünün zıddı ise bazen iyi, bazen kötüdür: kötü olan eksikliğin zıddı, kötü olan aşırılıktır; orta da iyi olduğu hâlde ikisinin de zıddıdır. Ama böyle bir şey ancak az yerde görülür; çoğunda kötünün zıddı hep iyidir.
Ayrıca zıtlarda, biri varsa ötekinin de var olması zorunlu değildir. Herkes sağlıklı olsa sağlık olur, hastalık olmaz; aynı şekilde her şey beyaz olsa beyazlık olur, siyahlık olmaz. Ayrıca "Sokrates sağlıklıdır" "Sokrates hastadır"a zıtsa ve ikisinin aynı anda aynı şeyde bulunması mümkün değilse, zıtlardan biri varken öteki de var olamaz: Sokrates'in sağlıklı olduğu geçerliyken hasta olduğu geçerli olmaz.
Zıtların tabiatça ya eidos'ça ya da cinsçe aynı olan şeyde meydana geldiği de açıktır: hastalık ve sağlık tabiatça canlının bedeninde, beyazlık ve siyahlık düpedüz cisimde, adalet ve adaletsizlik de insanın psykhē'sinde meydana gelir.
Bütün zıtların ya aynı cinste ya zıt cinslerde bulunması ya da kendilerinin cins olması zorunludur: beyaz ve siyah aynı cinstedir (cinsleri renktir), adalet ve adaletsizlik zıt cinslerdedir (birinin cinsi aretē, ötekininki kötülüktür); iyi ve kötü ise bir cinste değildir, kendileri bazı şeylerin cinsidir.
Ἐναντίον δέ ἐστιν ἐξ ἀνάγκης ἀγαθῷ μὲν κακόν· τοῦτο δὲ δῆλον τῇ καθ᾿ ἕκαστον ἐπαγωγῇ, οἷον ὑγιείᾳ νόσος καὶ ἀνδρείᾳ δειλία, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Κακῷ δὲ ὁτὲ μὲν ἀγαθὸν ἐναντίον, ὁτὲ δὲ κακόν· τῇ γὰρ ἐνδείᾳ κακῷ ὄντι ἡ ὑπερβολὴ ἐναντίον κακὸν ὄν· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ μεσότης ἐναντία ἑκατέρῳ, οὖσα ἀγαθόν. Ἐπ᾿ ὀλίγων δ᾿ ἂν τὸ τοιοῦτον ἴδοι τις, ἐπὶ δὲ τῶν πλείστων ἀεὶ τῷ κακῷ τὸ ἀγαθὸν ἐναντίον ἐστίν.
Ἔτι ἐπὶ τῶν ἐναντίων οὐκ ἀναγκαῖον, ἐὰν θάτερον ᾖ, καὶ τὸ λοιπὸν εἶναι. Ὑγιαινόντων μὲν γὰρ ἁπάντων ὑγίεια μὲν ἔσται, νόσος δὲ οὔ· ὁμοίως δὲ καὶ λευκῶν ὄντων ἁπάντων λευκότης μὲν ἔσται, μελανία δὲ οὔ. Ἔτι εἰ τὸ Σωκράτην ὑγιαίνειν τῷ Σωκράτην νοσεῖν ἐναντίον ἐστί, μὴ ἐνδέχεται δὲ ἅμα ἀμφότερα τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν, οὐκ ἂν ἐνδέχοιτο τοῦ ἑτέρου τῶν ἐναντίων ὄντος καὶ τὸ λοιπὸν εἶναι· ὄντος γὰρ τοῦ Σωκράτην ὑγιαίνειν οὐκ ἂν εἴη τὸ νοσεῖν Σωκράτην.
Δῆλον δὲ ὅτι καὶ περὶ ταὐτὸν ἢ εἴδει ἢ γένει πέφυκε γίνεσθαι τὰ ἐναντία. Νόσος μὲν γὰρ καὶ ὑγίεια ἐν σώματι ζῴου πέφυκε γίνεσθαι, λευκότης δὲ καὶ μελανία ἁπλῶς ἐν σώματι, δικαιοσύνη δὲ καὶ ἀδικία ἐν ψυχῇ ἀνθρώπου.
Ἀνάγκη δὲ πάντα τὰ ἐναντία ἢ ἐν τῷ αὐτῷ γένει εἶναι ἢ ἐν τοῖς ἐναντίοις γένεσιν, ἢ αὐτὰ γένη εἶναι. Λευκὸν μὲν γὰρ καὶ μέλαν ἐν τῷ αὐτῷ γένει (χρῶμα γὰρ αὐτῶν τὸ γένος), δικαιοσύνη δὲ καὶ ἀδικία ἐν τοῖς ἐναντίοις γένεσιν (τοῦ μὲν γὰρ ἀρετή, τοῦ δὲ κακία τὸ γένος)· ἀγαθὸν δὲ καὶ κακὸν οὐκ ἔστιν ἐν γένει, ἀλλ᾿ αὐτὰ τυγχάνει γένη τινῶν ὄντα.
1212. Bölüm
Bir şeyin bir başkasından önce olduğu dört anlamda söylenir. Birincisi ve en asıl anlamda, zamana göre: bu anlamda bir şeye bir başkasından daha yaşlı ve daha eski denir; zamanı daha uzun olduğu için ona daha yaşlı ve daha eski denir. İkincisi, var olma bakımından gerektirmenin tersine dönmediği şeydir: mesela bir ikiden öncedir; çünkü iki varsa bir'in var olması hemen gerekir, ama bir varsa iki'nin var olması zorunlu değildir; demek ki bir'den yola çıkınca geri kalanın var olması gerekmez, gerektirme tersine dönmez. Kendisinden yola çıkınca var olma gerektirmesinin tersine dönmediği şeyin önce olduğu kabul edilir.
Üçüncüsü, belli bir sıraya göre önce denir; epistēmē'lerde ve logos'larda olduğu gibi. İspatlı epistēmē'lerde sıraca önce ve sonra vardır (öğeler, şekillerle ispatlanan önermelerden sıraca öncedir; gramerde de harfler hecelerden öncedir); logos'larda da aynı şekildedir, çünkü giriş anlatıdan sıraca öncedir.
Bunlardan başka, daha iyi ve daha değerli olanın da tabiatça önce olduğu kabul edilir. Halk da kendi nezdinde daha itibarlı olanlara ve daha çok sevdiklerine "öncelikli" demeyi âdet edinmiştir. Bu tarz, tarzların hemen hemen en yabancısıdır.
Önce'nin söylenen tarzları aşağı yukarı bu kadardır. Ama söylenenlerin yanında önce'nin bir başka tarzı daha var gibi görünebilir: var olma bakımından birbirini karşılıklı gerektirenlerden, ötekinin var olmasının herhangi bir şekilde sebebi olana tabiatça önce denmesi yerinde olur. Bu türden şeyler olduğu açıktır: insanın var olması ile onun hakkındaki doğru logos, var olma bakımından birbirini karşılıklı gerektirir. İnsan varsa, insanın var olduğunu söylediğimiz logos doğrudur. Bu tersine de döner: insanın var olduğunu söylediğimiz logos doğruysa insan vardır. Ama doğru logos hiçbir şekilde olgunun var olmasının sebebi değildir; olgu ise bir şekilde logos'un doğru olmasının sebebi gibi görünür, çünkü logos'a olgunun var olup olmamasına göre doğru ya da yanlış denir. Demek ki bir şeye bir başkasından beş tarzda önce denir.
Πρότερον ἑτέρου ἕτερον λέγεται τετραχῶς, πρῶτον μὲν καὶ κυριώτατα κατὰ χρόνον, καθ᾿ ὃ πρεσβύτερον ἕτερον ἑτέρου καὶ παλαιότερον λέγεται· τῷ γὰρ τὸν χρόνον πλείω εἶναι καὶ πρεσβύτερον καὶ παλαιότερον λέγεται. Δεύτερον δὲ τὸ μὴ ἀντιστρέφον κατὰ τὴν τοῦ εἶναι ἀκολούθησιν, οἷον τὸ ἓν τῶν δύο πρότερον· δυοῖν μὲν γὰρ ὄντων ἀκολουθεῖ εὐθὺς τὸ ἓν εἶναι, ἑνὸς δὲ ὄντος οὐκ ἀναγκαῖον δύο εἶναι, ὥστε οὐκ ἀντιστρέφει ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἡ ἀκολούθησις τοῦ εἶναι τὸ λοιπόν. Πρότερον δὲ δοκεῖ τὸ τοιοῦτον εἶναι, ἀφ᾿ οὖ μὴ ἀντιστρέφει ἡ τοῦ εἶναι ἀκολούθησις.
Τρίτον δὲ κατά τινα τάξιν τὸ πρότερον λέγεται, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἐπιστημῶν καὶ τῶν λόγων. Ἔν τε γὰρ ταῖς ἀποδεικτικαῖς ἐπιστήμαις ὑπάρχει τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον τῇ τάξει (τὰ γὰρ στοιχεῖα πρότερα τῶν διαγραμμάτων τῇ τάξει, καὶ ἐπὶ τῆς γραμματικῆς τὰ στοιχεῖα πρότερα τῶν συλλαβῶν), ἐπί τε τῶν λόγων ὁμοίως· τὸ γὰρ προοίμιον τῆς διηγήσεως πρότερον τῇ τάξει ἐστίν.
Ἔτι παρὰ τὰ εἰρημένα τὸ βέλτιον καὶ τὸ τιμιώτερον πρότερον εἶναι τῇ φύσει δοκεῖ. Εἰώθασι δὲ καὶ οἱ πολλοὶ τοὺς ἐντιμοτέρους καὶ μᾶλλον ἀγαπωμένους ὑπ᾿ αὐτῶν προτέρους φάσκειν παρ᾿ αὑτοῖς εἶναι. Ἔστι μὲν δὴ καὶ σχεδὸν ἀλλοτριώτατος τῶν τρόπων οὗτος.
Οἱ μὲν οὖν λεγόμενοι τρόποι τοῦ προτέρου σχεδὸν τοσοῦτοί εἰσιν. Δόξειε δ᾿ ἂν παρὰ τοὺς εἰρημένους καὶ ἕτερος εἶναι προτέρου τρόπος· τῶν γὰρ ἀντιστρεφόντων κατὰ τὴν τοῦ εἶναι ἀκολούθησιν τὸ αἴτιον ὁπωσοῦν θατέρῳ τοῦ εἶναι πρότερον εἰκότως τῇ φύσει λέγοιτ᾿ ἄν. Ὅτι δ᾿ ἔστι τινὰ τοιαῦτα, δῆλον· τὸ γὰρ εἶναι ἄνθρωπον ἀντιστρέφει κατὰ τὴν τοῦ εἶναι ἀκολούθησιν πρὸς τὸν ἀληθῆ περὶ αὐτοῦ λόγον. Εἰ γὰρ ἔστιν ἄνθρωπος, ἀληθὴς ὁ λόγος ᾧ λέγομεν ὅτι ἔστιν ἄνθρωπος. Καὶ ἀντιστρέφει γε· εἰ γὰρ ἀληθὴς ὁ λόγος ᾧ λέγομεν ὅτι ἔστιν ἄνθρωπος, ἔστιν ἄνθρωπος. Ἔστι δὲ ὁ μὲν ἀληθὴς λόγος οὐδαμῶς αἴτιος τοῦ εἶναι τὸ πρᾶγμα, τὸ μέντοι πρᾶγμα φαίνεταί πως αἴτιον τοῦ εἶναι ἀληθῆ τὸν λόγον· τῷ γὰρ εἶναι τὸ πρᾶγμα ἢ μὴ ἀληθὴς ὁ λόγος ἢ ψευδὴς λέγεται. Ὥστε κατὰ πέντε τρόπους πρότερον ἕτερον ἑτέρου λέγεται.
1313. Bölüm
Düpedüz ve en asıl anlamda "birlikte" denen şeyler, oluşları aynı zamanda olan şeylerdir; çünkü hiçbiri ötekinden önce ya da sonra değildir. Bunlara zamanca birlikte denir. Tabiatça birlikte olanlar ise, var olma bakımından birbirini karşılıklı gerektiren, ama hiçbiri ötekinin var olmasının hiçbir şekilde sebebi olmayan şeylerdir; mesela iki katı ve yarım: bunlar birbirini karşılıklı gerektirir (iki katı varsa yarım vardır, yarım varsa iki katı vardır), ama hiçbiri ötekinin var olmasının sebebi değildir.
Aynı cinsten birbirine karşı bölünmüş olanlara da tabiatça birlikte denir. Aynı bölümlemeye göre ayrılanlara birbirine karşı bölünmüş denir: mesela kanatlı, karada yürüyene ve suda yaşayana karşı. Bunlar aynı cinsten birbirine karşı bölünmüştür, çünkü canlı bunlara, yani kanatlıya, karada yürüyene ve suda yaşayana bölünür; bunların hiçbiri ötekinden önce ya da sonra değildir, bu türden şeyler tabiatça birlikte görünür. Bunların her biri de, yani karada yürüyen, kanatlı ve suda yaşayan da, yine eidos'lara bölünebilir. O hâlde aynı cinsten aynı bölümlemeye göre ayrılan o eidos'lar da tabiatça birlikte olacaktır. Cinsler ise eidos'lardan hep öncedir, çünkü var olma bakımından birbirini karşılıklı gerektirmezler: mesela suda yaşayan varsa canlı vardır, ama canlı varsa suda yaşayanın olması zorunlu değildir.
Demek ki tabiatça birlikte denenler, var olma bakımından birbirini karşılıklı gerektiren ama hiçbiri ötekinin var olmasının hiçbir şekilde sebebi olmayan şeyler ile aynı cinsten birbirine karşı bölünmüş olanlardır; düpedüz birlikte olanlar ise oluşları aynı zamanda olanlardır.
Ἄμα δὲ λέγεται ἁπλῶς μὲν καὶ κυριώτατα, ὧν ἡ γένεσίς ἐστιν ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ· οὐδέτερον γὰρ πρότερον οὐδὲ ὕστερόν ἐστιν αὐτῶν. Ἅμα δὲ κατὰ τὸν χρόνον ταῦτα λέγεται. Φύσει δὲ ἅμα, ὅσα ἀντιστρέφει μὲν κατὰ τὴν τοῦ εἶναι ἀκολούθησιν, μηδαμῶς δὲ αἴτιον θάτερον θατέρῳ τοῦ εἶναί ἐστιν, οἷον ἐπὶ τοῦ διπλασίου καὶ τοῦ ἡμίσεος· ἀντιστρέφει μὲν γὰρ ταῦτα (διπλασίου γὰρ ὄντος ἐστὶν ἥμισυ καὶ ἡμίσεος ὄντος διπλάσιόν ἐστιν), οὐδέτερον δὲ οὐδετέρῳ αἴτιον τοῦ εἶναί ἐστιν.
Καὶ τὰ ἐκ τοῦ αὐτοῦ δὲ γένους ἀντιδιῃρημένα ἀλλήλοις ἅμα τῇ φύσει λέγεται. Ἀντιδιῃρῆσθαι δὲ λέγεται ἀλλήλοις τὰ κατὰ τὴν αὐτὴν διαίρεσιν, οἷον τὸ πτηνὸν τῷ πεζῷ καὶ τῷ ἐνύδρῳ· ταῦτα γὰρ ἀλλήλοις ἀντιδιῄρηται ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους· τὸ γὰρ ζῷον διαιρεῖται εἰς ταῦτα, εἴς τε τὸ πτηνὸν καὶ τὸ πεζὸν καὶ τὸ ἔνυδρον, καὶ οὐδέν γε τούτων πρότερον ἢ ὕστερόν ἐστιν, ἀλλ᾿ ἅμα τῇ φύσει τὰ τοιαῦτα δοκεῖ εἶναι. Διαιρεθείη δ᾿ ἂν καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων εἰς εἴδη πάλιν, οἷον τὸ πεζὸν καὶ τὸ πτηνὸν καὶ τὸ ἔνυδρον. Ἔσται οὖν κἀκεῖνα ἅμα τῇ φύσει, ὅσα ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους κατὰ τὴν αὐτὴν διαίρεσίν ἐστιν. Τὰ δὲ γένη τῶν εἰδῶν ἀεὶ πρότερα· οὐ γὰρ ἀντιστρέφει κατὰ τὴν τοῦ εἶναι ἀκολούθησιν, οἷον ἐνύδρου μὲν ὄντος ἔστι ζῷον, ζῴου δὲ ὄντος οὐκ ἀνάγκη ἔνυδρον εἶναι.
Ἄμα οὖν τῇ φύσει λέγεται, ὅσα ἀντιστρέφει μὲν κατὰ τὴν τοῦ εἶναι ἀκολούθησιν, μηδαμῶς δὲ αἴτιον τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ τοῦ εἶναί ἐστι, καὶ τὰ ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους ἀντιδιῃρημένα ἀλλήλοις· ἁπλῶς δὲ ἅμα, ὧν ἡ γένεσις ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ.
1414. Bölüm
Hareketin altı eidos'u vardır: oluş, yokoluş, büyüme, küçülme, başkalaşma ve yer değiştirme.
Öteki hareketlerin birbirinden farklı olduğu açıktır: oluş yokoluş değildir, büyüme küçülme değildir, yer değiştirme de değildir; ötekiler de aynı şekildedir. Başkalaşmada ise bir aporia vardır: başkalaşan şeyin, geri kalan hareketlerden birine göre başkalaşması zorunlu olmasın? Bu doğru değildir: hâllerin hemen hepsinde ya da çoğunda, öteki hareketlerin hiçbirine katılmadan başkalaşırız. Bir hâle göre hareket eden şeyin büyümesi de küçülmesi de zorunlu değildir; ötekiler için de aynı şey geçerlidir. Demek ki başkalaşma öteki hareketlerden farklı olacaktır; çünkü aynı olsaydı, başkalaşan şeyin hemen büyümesi ya da küçülmesi ya da öteki hareketlerden birine uğraması gerekirdi; ama bu zorunlu değildir. Aynı şekilde büyüyen ya da bir başka hareketle hareket eden şeyin de başkalaşması gerekirdi; ama başkalaşmadan büyüyen şeyler vardır: mesela kare, etrafına bir gnomon [gönye biçiminde ek parça] konunca büyür ama hiç başkalaşmaz; bu türden ötekilerde de aynı şekildedir. Demek ki hareketler birbirinden farklı olacaktır.
Düpedüz harekete zıt olan duruştur; tek tek hareketlere zıt olanlar ise tek tek karşılıklarıdır: oluşa yokoluş, büyümeye küçülme, yer değiştirmeye yerce duruş. Ama en çok karşıt olan, zıt yere doğru değişim gibi görünür: mesela aşağıdan yukarıya doğru olana yukarıdan aşağıya doğru olan. Sayılan hareketlerden geriye kalana neyin zıt olduğunu söylemek kolay değildir; ona hiçbir şey zıt değil gibi görünür; meğer ki biri bunda da keyfiyetçe duruşu ya da keyfiyetin zıddına doğru değişimi karşıt koysun, tıpkı yer değiştirmede yerce duruşu ya da zıt yere doğru değişimi karşıt koyduğu gibi; çünkü başkalaşma keyfiyetçe değişimdir. Demek ki keyfiyetçe harekete keyfiyetçe duruş ya da keyfiyetin zıddına doğru değişim karşıt olacaktır; mesela beyazlaşmaya siyahlaşma: keyfiyetin zıddına doğru bir değişim olunca şey zıtlara doğru başkalaşır.
Κινήσεως δέ ἐστιν εἴδη ἕξ, γένεσις, φθορά, αὔξησις, μείωσις, ἀλλοίωσις, ἡ κατὰ τόπον μεταβολή.
Αἱ μὲν οὖν ἄλλαι κινήσεις φανερὸν ὅτι ἕτεραι ἀλλήλων εἰσίν· οὐ γὰρ ἐστιν ἡ γένεσις φθορὰ οὐδέ γε ἡ αὔξησις μείωσις οὐδὲ ἡ κατὰ τόπον μεταβολή, ὡσαύτως δὲ καὶ αἱ ἄλλαι· ἐπὶ δὲ τῆς ἀλλοιώσεως ἔχει τινὰ ἀπορίαν, μή ποτε ἀναγκαῖον ᾖ τὸ ἀλλοιούμενον κατά τινα τῶν λοιπῶν κινήσεων ἀλλοιοῦσθαι. Τοῦτο δὲ οὐκ ἀληθές ἐστι· σχεδὸν γὰρ κατὰ πάντα τὰ πάθη ἢ τὰ πλεῖστα ἀλλοιοῦσθαι συμβέβηκεν ἡμῖν οὐδεμιᾶς τῶν ἄλλων κινήσεων κοινωνοῦσιν· οὔτε γὰρ αὔξεσθαι ἀναγκαῖον τὸ κατὰ πάθος κινούμενον οὔτε μειοῦσθαι, ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὥσθ᾿ ἑτέρα ἂν εἴη παρὰ τὰς ἄλλας κινήσεις ἡ ἀλλοίωσις· εἰ γὰρ ἦν ἡ αὐτή, ἔδει τὸ ἀλλοιούμενον εὐθὺς καὶ αὔξεσθαι ἢ μειοῦσθαι ἢ τινα τῶν ἄλλων ἀκολουθεῖν κινήσεων· ἀλλ᾿ οὐκ ἀνάγκη. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ αὐξανόμενον ἤ τινα ἄλλην κίνησιν κινούμενον ἀλλοιοῦσθαι ἔδει· ἀλλ᾿ ἔστι τινὰ αὐξανόμενα ἃ οὐκ ἀλλοιοῦται, οἷον τὸ τετράγωνον γνώμονος περιτεθέντος ηὔξηται μέν, ἀλλοιότερον δὲ οὐδὲν γεγένηται· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων. Ὥσθ᾿ ἕτεραι ἂν εἴησαν αἱ κινήσεις ἀλλήλων.
Ἔστι δὲ ἁπλῶς μὲν κινήσει ἠρεμία ἐναντία, ταῖς δὲ καθ᾿ ἕκαστα αἱ καθ᾿ ἕκαστα, γενέσει μὲν φθορά, αὐξήσει δὲ μείωσις, τῇ δὲ κατὰ τόπον μεταβολῇ ἡ κατὰ τόπον ἠρεμία. Μάλιστα δ᾿ ἔοικεν ἀντικεῖσθαι ἡ πρὸς τὸν ἐναντίον τόπον μεταβολή, οἷον τῇ κάτωθεν ἡ ἄνω, τῇ δὲ ἄνωθεν ἡ κάτω. Τῇ δὲ λοιπῇ τῶν ἀποδοθεισῶν κινήσεων οὐ ῥᾴδιον ἀποδοῦναι τί ποτέ ἐστιν ἐναντίον, ἔοικε δὲ οὐδὲν εἶναι αὐτῇ ἐναντίον, εἰ μή τις καὶ ἐπὶ ταύτης τὴν κατὰ τὸ ποιὸν ἠρεμίαν ἀντιτιθείη ἢ τὴν εἰς τὸ ἐναντίον τοῦ ποιοῦ μεταβολήν, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς κατὰ τόπον μεταβολῆς τὴν κατὰ τόπον ἠρεμίαν ἢ τὴν εἰς τὸν ἐναντίον τόπον μεταβολήν· ἔστι γὰρ ἡ ἀλλοίωσις μεταβολὴ κατὰ τὸ ποιόν. Ὥστε ἀντικείσεται τῇ κατὰ τὸ ποιὸν κινήσει ἡ κατὰ τὸ ποιὸν ἠρεμία ἢ ἡ εἰς τὸ ἐναντίον τοῦ ποιοῦ μεταβολή, οἷον τὸ λευκὸν γίνεσθαι τῷ μέλαν γίνεσθαι· ἀλλοιοῦται γὰρ εἰς τὰ ἐναντία τοῦ ποιοῦ μεταβολῆς γινομένης.
1515. Bölüm
Sahip olmak birçok anlamda söylenir. Ya bir meleke, bir durum ya da bir başka keyfiyet olarak: bize bir epistēmē'ye ya da bir aretē'ye sahip olduğumuz söylenir. Ya bir kemiyet olarak, mesela birinin sahip olduğu boy: üç arşın ya da dört arşın boyu olduğu söylenir. Ya bedenin üzerindekiler olarak, mesela bir manto ya da bir gömlek. Ya bir uzuvda olan olarak, mesela elde bir yüzük. Ya bir parça olarak, mesela el ya da ayak. Ya bir kapta olan olarak, mesela ölçeğin buğdayı, testinin şarabı: testinin şarabı, ölçeğin de buğdayı olduğu söylenir; bunların hepsine bir kapta olan olarak sahip olunduğu söylenir. Ya da bir mülk olarak: bize bir eve ya da bir tarlaya sahip olduğumuz söylenir.
Bir erkeğin bir karısı, kadının da bir kocası olduğu da söylenir; ama şimdi söylenen bu tarz, sahip olmanın en yabancı tarzı gibi görünür, çünkü "karısı var" derken birlikte yaşadıklarından başka bir şey göstermiyoruz.
Belki sahip olmanın başka tarzları da ortaya çıkabilir; ama söylenegelenlerin hemen hepsi sayılmıştır.
Τὸ δὲ ἔχειν κατὰ πλείονας τρόπους λέγεται. Ἢ γὰρ ὡς ἕξιν καὶ διάθεσιν ἢ ἄλλην τινὰ ποιότητα· λεγόμεθα γὰρ καὶ ἐπιστήμην τινὰ ἔχειν καὶ ἀρετήν. Ἢ ὡς ποσόν, οἷον ὃ τυγχάνει τις ἔχων μέγεθος· λέγεται γὰρ τρίπηχυ μέγεθος ἔχειν ἢ τετράπηχυ. Ἢ ὡς τὰ περὶ τὸ σῶμα, οἷον ἱμάτιον ἢ χιτῶνα. Ἢ ὡς ἐν μορίῳ, οἷον ἐν χειρὶ δακτύλιον. Ἢ ὡς μέρος, οἷον χεῖρα ἢ πόδα. Ἢ ὡς ἐν ἀγγείῳ, οἷον ὁ μέδιμνος τοὺς πυροὺς ἢ τὸ κεράμιον τὸν οἶνον· οἶνον γὰρ ἔχειν τὸ κεράμιον λέγεται, καὶ ὁ μέδιμνος πυρούς· ταῦτ᾿ οὖν πάντα ἔχειν λέγεται ὡς ἐν ἀγγείῳ. Ἢ ὡς κτῆμα· ἔχειν γὰρ οἰκίαν ἢ ἀγρὸν λεγόμεθα.
Λεγόμεθα δὲ καὶ γυναῖκα ἔχειν καὶ ἡ γυνὴ ἄνδρα· ἔοικε δὲ ἀλλοτριώτατος ὁ νῦν ῥηθεὶς τρόπος τοῦ ἔχειν· οὐδὲν γὰρ ἄλλο τῷ ἔχει γυναῖκα σημαίνομεν ἢ ὅτι συνοικεῖ.
Ἴσως δ᾿ ἂν καὶ ἄλλοι τινὲς φανείησαν τοῦ ἔχειν τρόποι· οἱ δὲ εἰωθότες λέγεσθαι σχεδὸν ἅπαντες κατηρίθμηνται.