Aristoteles
Önermeler Üzerine
Περὶ ἑρμηνείας
11. Bölüm
Önce adın ve fiilin ne olduğunu, sonra olumsuzlamanın, olumlamanın, önermenin ve logos'un ne olduğunu belirlemek gerekir.
Seste olanlar psykhē'deki hâllerin simgeleridir, yazılanlar da seste olanların. Harfler herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir; ama bunların her şeyden önce işaretleri oldukları şeyler, yani psykhē'deki hâller herkes için aynıdır; bu hâllerin suretleri oldukları şeyler, yani nesneler de zaten aynıdır. Bunlardan Psykhē Üzerine'de söz edildi, çünkü başka bir incelemenin konusudur. Psykhē'de bazen doğru ya da yanlış olmayan bir düşünce, bazen de bunlardan birinin bulunması zorunlu olan bir düşünce bulunduğu gibi, seste de durum böyledir; çünkü yanlış ve doğru, birleştirme ve ayırmayla ilgilidir. Adlar ve fiiller kendi başlarına, birleştirme ve ayırma içermeyen bir düşünceye benzer; mesela bir şey eklenmediği sürece "insan" ya da "beyaz": bunlar henüz ne yanlıştır ne doğru. Bunun bir göstergesi şudur: "tekegeyik" bir şey gösterir, ama düpedüz ya da bir zamana göre "vardır" ya da "yoktur" eklenmedikçe henüz ne doğrudur ne yanlış.
ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ.
ΠΡΩΤΟΝ δεῖ θέσθαι τί ὄνομα καὶ τί ῥῆμα, ἔπειτα τί ἐστιν ἀπόφασις καὶ κατάφασις καὶ ἀπόφανσις καὶ λόγος.
Ἔστι μὲν οὖν τὰ ἐν τῇ φωνῇ τῶν ἐν τῇ ψυχῇ παθημάτων σύμβολα, καὶ τὰ γραφόμενα τῶν ἐν τῇ φωνῇ. Καὶ ὥσπερ οὐδὲ γράμματα πᾶσι τὰ αὐτά, οὐδὲ φωναὶ αἱ αὐταί· ὧν μέντοι ταῦτα σημεῖα πρώτως, ταὐτὰ πᾶσι παθήματα τῆς ψυχῆς, καὶ ὧν ταῦτα ὁμοιώματα, πράγματα ἤδη ταὐτά. Περὶ μὲν οὖν τούτων εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς· ἄλλης γὰρ πραγματείας. Ἔστι δ᾿, ὥσπερ ἐν τῇ ψυχῇ ὁτὲ μὲν νόημα ἄνευ τοῦ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι, ὁτὲ δὲ ἤδη ᾧ ἀνάγκη τούτων ὑπάρχειν θάτερον, οὕτω καὶ ἐν τῇ φωνῇ· περὶ γὰρ σύνθεσιν καὶ διαίρεσίν ἐστι τὸ ψεῦδος καὶ τὸ ἀληθές. Τὰ μὲν οὖν ὀνόματα αὐτὰ καὶ τὰ ῥήματα ἔοικε τῷ ἄνευ συνθέσεως καὶ διαιρέσεως νοήματι, οἷον τὸ ἄνθρωπος ἢ τὸ λευκόν, ὅταν μὴ προστεθῇ τι· οὔτε γὰρ ψεῦδος οὔτε ἀληθές πω. Σημεῖον δ᾿ ἐστὶ τοῦδε· καὶ γὰρ ὁ τραγέλαφος σημαίνει μέν τι, οὔπω δὲ ἀληθὲς ἢ ψεῦδος, ἐὰν μὴ τὸ εἶναι ἢ μὴ εἶναι προστεθῇ, ἢ ἁπλῶς ἢ κατὰ χρόνον.
22. Bölüm
Ad, uzlaşmaya göre anlam taşıyan, zaman göstermeyen ve hiçbir parçası ayrı olarak anlam taşımayan bir sestir. "Kallippos" adında "hippos" [at] kendi başına hiçbir şey göstermez; oysa "kalos hippos" [güzel at] logos'unda gösterir. Ama yalın adlarda durum nasılsa birleşik adlarda da öyle değildir: yalın adlarda parça hiçbir şekilde anlam taşımaz; birleşik adlarda ise bir şey göstermek ister, ama ayrı olarak hiçbir şey göstermez; mesela "epaktrokelēs" [korsan teknesi] adında "kelēs" [hafif tekne] kendi başına hiçbir şey göstermez. "Uzlaşmaya göre" dedim, çünkü adların hiçbiri tabiatça ad değildir; ancak bir simge hâline gelince ad olur. Çünkü harflere dökülemeyen sesler de, mesela hayvanların sesleri de bir şey belirtir, ama bunların hiçbiri ad değildir.
"İnsan-değil" ad değildir. Ama onu adlandırmak için konmuş bir ad da yoktur, çünkü ne bir logos'tur ne de bir olumsuzlama. Ona belirsiz ad diyelim, çünkü var olan ve var olmayan her şeye aynı şekilde uyar. "Philōn'un", "Philōn'a" ve bu türden şeyler ad değil, adın çekimleridir. Bunların logos'u da öteki bakımlardan adınkiyle aynıdır; yalnız "-dır", "idi" ya da "olacak" ile birlikte doğru ya da yanlış olmazlar, ad ise hep olur: mesela "Philōn'undur" ya da "Philōn'un değildir"; bunlar henüz ne doğrudur ne yanlış.
Ὄνομα μὲν οὖν ἐστὶ φωνὴ σημαντικὴ κατὰ συνθήκην ἄνευ χρόνου, ἧς μηδὲν μέρος ἐστὶ σημαντικὸν κεχωρισμένον· ἐν γὰρ τῷ Κάλλιππος τὸ ἵππος οὐδὲν αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ σημαίνει, ὥσπερ ἐν τῷ λόγῳ τῷ καλὸς ἵππος. Οὐ μὴν οὐδ᾿ ὥσπερ ἐν τοῖς ἁπλοῖς ὀνόμασιν, οὕτως ἔχει καὶ ἐν τοῖς συμπεπλεγμένοις· ἐν ἐκείνοις μὲν γὰρ τὸ μέρος οὐδαμῶς σημαντικόν, ἐν δὲ τούτοις βούλεται μέν, ἀλλ᾿ οὐδενὸς κεχωρισμένον, οἷον ἐν τῷ ἐπακτροκέλης τὸ κέλης οὐδὲν σημαίνει καθ᾿ ἑαυτό. Τὸ δὲ κατὰ συνθήκην, ὅτι φύσει τῶν ὀνομάτων οὐδέν ἐστιν, ἀλλ᾿ ὅταν γένηται σύμβολον, ἐπεὶ δηλοῦσί γέ τι καὶ οἱ ἀγράμματοι ψόφοι, οἷον θηρίων, ὧν οὐδέν ἐστιν ὄνομα.
Τὸ δ᾿ οὐκ ἄνθρωπος οὐκ ὄνομα. Οὐ μὴν οὐδὲ κεῖται ὄνομα ὅ τι δεῖ καλεῖν αὐτό· οὔτε γὰρ λόγος οὔτε ἀπόφασίς ἐστιν. Ἀλλ᾿ ἔστω ὄνομα ἀόριστον, ὅτι ὁμοίως ἐφ᾿ ὁτουοῦν ὑπάρχει καὶ ὄντος καὶ μὴ ὄντος. Τὸ δὲ Φίλωνος ἢ Φίλωνι καὶ ὅσα τοιαῦτα, οὐκ ὀνόματα ἀλλὰ πτώσεις ὀνόματος. Λόγος δέ ἐστιν αὐτοῦ τὰ μὲν ἄλλα κατὰ τὰ αὐτά· ὅτι δὲ μετὰ τοῦ ἔστιν ἢ ἦν ἢ ἔσται οὐκ ἀληθεύει ἢ ψεύδεται, τὸ δὲ ὄνομα ἀεί· οἷον Φίλωνός ἐστιν ἢ οὐκ ἔστιν· οὐδὲν γάρ πω οὔτε ἀληθεύει οὔτε ψεύδεται.
33. Bölüm
Fiil, ek olarak zaman da gösteren, hiçbir parçası ayrı olarak anlam taşımayan ve hep bir başka şey hakkında söylenen şeylerin işareti olandır. "Ek olarak zaman gösterir" derken şunu kastediyorum: mesela "sağlık" bir addır, "sağlıklıdır" ise bir fiil; çünkü şu anda bulunduğunu da ek olarak gösterir. Fiil hep bir başka şey hakkında söylenenlerin, yani bir dayanak hakkında söylenenlerin ya da bir dayanakta bulunanların işaretidir.
"Sağlıklı değildir" ve "hasta değildir"e fiil demiyorum; bunlar ek olarak zaman gösterir ve hep bir şeye ait olur, ama bu farka konmuş bir ad yoktur; onlara belirsiz fiil diyelim, çünkü var olan ve var olmayan her şeye aynı şekilde uyarlar. Aynı şekilde "sağlıklıydı" ya da "sağlıklı olacak" da fiil değil, fiilin çekimidir; fiilden şununla ayrılır: fiil ek olarak şimdiki zamanı, bunlar ise onu çevreleyen zamanı gösterir.
Fiiller kendi başlarına söylendiklerinde addır ve bir şey gösterirler (çünkü söyleyen düşüncesini bir yerde durdurur, dinleyen de bir yerde durur), ama bir şeyin var olup olmadığını henüz göstermezler. Çünkü "olmak" ya da "olmamak" bile nesnenin işareti değildir, "olan"ı yalın hâlde kendi başına söylesen de. Kendisi hiçbir şey değildir; ama ek olarak bir birleştirmeyi gösterir, bu birleştirme de birleştirilen şeyler olmadan düşünülemez.
Ῥῆμα δέ ἐστι τὸ προσσημαῖνον χρόνον, οὗ μέρος οὐδὲν σημαίνει χωρίς, καὶ ἔστιν ἀεὶ τῶν καθ᾿ ἑτέρου λεγομένων σημεῖον. Λέγω δ᾿ ὅτι προσσημαίνει χρόνον, οἷον ὑγίεια μὲν ὄνομα, τὸ δὲ ὑγιαίνει ῥῆμα· προσσημαίνει γὰρ τὸ νῦν ὑπάρχειν. Καὶ ἀεὶ τῶν καθ᾿ ἑτέρου λεγομένων σημεῖόν ἐστιν, οἷον τῶν καθ᾿ ὑποκειμένου ἢ ἐν ὑποκειμένῳ.
Τὸ δὲ οὐχ ὑγιαίνει καὶ τὸ οὐ κάμνει οὐ ῥῆμα λέγω· προσσημαίνει μὲν γὰρ χρόνον καὶ ἀεὶ κατά τινος ὑπάρχει, τῇ δὲ διαφορᾷ ὄνομα οὐ κεῖται· ἀλλ᾿ ἔστω ἀόριστον ῥῆμα, ὅτι ὁμοίως ἐφ᾿ ὁτουοῦν ὑπάρχει, καὶ ὄντος καὶ μὴ ὄντος. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ὑγίανεν ἢ τὸ ὑγιανεῖ οὐ ῥῆμα, ἀλλὰ πτῶσις ῥήματος· διαφέρει δὲ τοῦ ῥήματος, ὅτι τὸ μὲν τὸν παρόντα προσσημαίνει χρόνον, τὰ δὲ τὸ πέριξ.
Αὐτὰ μὲν οὖν καθ᾿ ἑαυτὰ λεγόμενα τὰ ῥήματα ὀνόματά ἐστι καὶ σημαίνει τι (ἵστησι γὰρ ὁ λέγων τὴν διάνοιαν, καὶ ὁ ἀκούσας ἠρέμησεν), ἀλλ᾿ εἰ ἔστιν ἢ μή, οὔπω σημαίνει· οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι ἢ μὴ εἶναι σημεῖόν ἐστι τοῦ πράγματος, οὐδ᾿ ἐὰν τὸ ὂν εἴπῃς αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ ψιλόν. Αὐτὸ μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι, προσσημαίνει δὲ σύνθεσίν τινα, ἣν ἄνευ τῶν συγκειμένων οὐκ ἔστι νοῆσαι.
44. Bölüm
Logos, uzlaşmaya göre anlam taşıyan ve bazı parçaları ayrı olarak anlam taşıyan bir sestir; ama bu parça bir söyleyiş olarak anlam taşır, olumlama ya da olumsuzlama olarak değil. Şunu kastediyorum: mesela "insan" bir şey gösterir, ama var olduğunu ya da olmadığını göstermez; bir şey eklenirse olumlama ya da olumsuzlama olacaktır. Ama "anthrōpos"un tek bir hecesi anlam taşımaz; "mys" [fare] kelimesinde de "ys" anlam taşımaz, orada yalnızca bir sestir. Birleşik adlarda ise parça bir şey gösterir, ama daha önce söylendiği gibi kendi başına değil.
Her logos anlam taşır; ama tabii bir alet gibi değil, söylendiği gibi uzlaşmaya göre. Ama her logos hüküm bildiren bir logos değildir; yalnız doğru ya da yanlış olmanın bulunduğu logos hüküm bildirir. Bu her logos'ta bulunmaz: mesela dua bir logos'tur, ama ne doğrudur ne yanlış. Ötekiler bir yana bırakılsın, çünkü onların incelenmesi retoriğe ya da şiir sanatına daha uygundur; hüküm bildiren logos ise şimdiki incelemenin konusudur.
Λόγος δέ ἐστι φωνὴ σημαντικὴ κατὰ συνθήκην, ἧς τῶν μερῶν τι σημαντικόν ἐστι κεχωρισμένον, ὡς φάσις, ἀλλ᾿ οὐχ ὡς κατάφασις ἢ ἀπόφασις. Λέγω δέ, οἷον ἄνθρωπος σημαίνει μέν τι, ἀλλ᾿ οὐχ ὅτι ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν· ἀλλ᾿ ἔσται κατάφασις ἢ ἀπόφασις, ἐάν τι προστεθῇ. Ἀλλ᾿ οὐχὶ τοῦ ἀνθρώπου συλλαβὴ μία. Οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ μῦς τὸ ῦς σημαντικόν, ἀλλὰ φωνή ἐστι νῦν μόνον. Ἐν δὲ τοῖς διπλοῖς σημαίνει μέν, ἀλλ᾿ οὐ καθ᾿ αὑτό, ὡς προείρηται.
Ἔστι δὲ λόγος ἅπας μὲν σημαντικός, οὐχ ὡς ὄργανον δέ, ἀλλ᾿ ὡς προείρηται, κατὰ συνθήκην. Ἀποφαντικὸς δὲ οὐ πᾶς, ἀλλ᾿ ἐν ᾧ τὸ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι ὑπάρχει. Οὐκ ἐν ἅπασι δὲ ὑπάρχει, οἷον ἡ εὐχὴ λόγος μέν, ἀλλ᾿ οὔτε ἀληθὴς οὔτε ψευδής. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι ἀφείσθωσαν· ῥητορικῆς γὰρ ἢ ποιητικῆς οἰκειοτέρα ἡ σκέψις· ὁ δὲ ἀποφαντικὸς τῆς νῦν θεωρίας.
55. Bölüm
Hüküm bildiren tek logos'ların ilki olumlamadır, sonra olumsuzlama gelir; ötekilerin hepsi bir bağlaçla tek olur. Hüküm bildiren her logos'un bir fiil ya da fiilin bir çekimini içermesi zorunludur: insanın logos'u bile, "-dır", "idi", "olacak" ya da bu türden bir şey eklenmedikçe, henüz hüküm bildiren bir logos değildir. "Karada yürüyen iki ayaklı canlı"nın neden çok değil de tek bir şey olduğunu söylemek başka bir incelemenin işidir; çünkü yan yana söylenmekle tek olmaz. Hüküm bildiren tek logos, ya tek bir şeyi gösteren ya da bir bağlaçla tek olan logos'tur; çok olanlar ise tek değil de çok şey gösterenler ya da bağlaçsız olanlardır. Ad ya da fiil yalnızca bir söyleyiş sayılsın; çünkü bir şeyi sesle yalnız bu kadarıyla belirten kimse, ister biri ona soru sormuş olsun ister kendisi söylemeyi seçmiş olsun, bir hüküm bildirmiş olmaz. Önermelerden biri basit önermedir, mesela bir şeyin bir şeye ait olduğunu ya da olmadığını söylemek; öteki ise bunlardan bileşen, birleşik bir logos gibi bir şeydir. Basit önerme, bir şeyin bulunduğu ya da bulunmadığı hakkında, zamanların ayrıldığı şekilde anlam taşıyan bir sestir.
Ἔστι δὲ εἷς πρῶτος λόγος ἀποφαντικὸς κατάφασις, εἶτα ἀπόφασις· οἱ δ᾿ ἄλλοι πάντες συνδέσμῳ εἷς. Ἀνάγκη δὲ πάντα λόγον ἀποφαντικὸν ἐκ ῥήματος εἶναι ἢ πτώσεως ῥήματος· καὶ γὰρ ὁ τοῦ ἀνθρώπου λόγος, ἐὰν μὴ τὸ ἔστιν ἢ ἦν ἢ ἔσται ἤ τι τοιοῦτον προστεθῇ, οὔπω λόγος ἀποφαντικός. Διότι δὴ ἕν τί ἐστιν ἀλλ᾿ οὐ πολλὰ τὸ ζῷον πεζὸν δίπουν· οὐ γὰρ δὴ τῷ σύνεγγυς εἰρῆσθαι εἷς ἔσται. Ἔστι δὲ ἄλλης πραγματείας τοῦτο εἰπεῖν. Ἔστι δὲ εἷς λόγος ἀποφαντικὸς ἢ ὁ ἓν δηλῶν ἢ ὁ συνδέσμῳ εἷς, πολλοὶ δὲ οἱ πολλὰ καὶ μὴ ἓν ἢ οἱ ἀσύνδετοι. Τὸ μὲν οὖν ὄνομα ἢ ῥῆμα φάσις ἔστω μόνον, ἐπειδὴ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν οὕτω δηλοῦντά τι τῇ φωνῇ ὥστε ἀποφαίνεσθαι, ἢ ἐρωτῶντός τινος, ἢ μή, ἀλλ᾿ αὐτὸν προαιρούμενον. Τούτων δὲ ἡ μὲν ἁπλῆ ἐστὶν ἀπόφανσις, οἷον τὶ κατά τινος ἢ τὶ ἀπό τινος, ἡ δὲ ἐκ τούτων συγκειμένη οἷον λόγος τις ἤδη σύνθετος. Ἔστι δὲ ἡ ἁπλῆ ἀπόφανσις φωνὴ σημαντικὴ περὶ τοῦ ὑπάρχειν τι ἢ μὴ ὑπάρχειν, ὡς οἱ χρόνοι διῄρηνται.
66. Bölüm
Olumlama, bir şeyin bir şeye ait olduğunu bildiren önermedir; olumsuzlama ise bir şeyin bir şeye ait olmadığını bildiren önermedir. Ait olanı ait değil, ait olmayanı ait, ait olanı ait, ait olmayanı da ait değil diye bildirmek mümkün olduğuna ve şimdiki zamanın dışındaki zamanlar için de durum aynı olduğuna göre, birinin olumladığı her şeyi olumsuzlamak, olumsuzladığı her şeyi de olumlamak mümkündür. Demek ki her olumlamanın karşısında bir olumsuzlama, her olumsuzlamanın karşısında da bir olumlama olduğu açıktır. Birbirine karşıt olan olumlama ve olumsuzlamaya çelişki diyelim. Karşıt derken, aynı şeyin aynı şey hakkında olumlanması ve olumsuzlanmasını kastediyorum; ama sesteş olarak değil, sofistlerin takılmalarına karşı ek olarak belirlediğimiz bu türden öteki şartlar da gözetilerek.
Κατάφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσίς τινος κατά τινος. Ἀπόφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσίς τινος ἀπό τινος. Ἐπεὶ δὲ ἔστι καὶ τὸ ὑπάρχον ἀποφαίνεσθαι ὡς μὴ ὑπάρχον καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον καὶ τὸ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡς μὴ ὑπάρχον, καὶ περὶ τοὺς ἐκτὸς δὲ τοῦ νῦν χρόνους ὡσαύτως, ἅπαν ἂν ἐνδέχοιτο καὶ ὃ κατέφησέ τις ἀποφῆσαι καὶ ὃ ἀπέφησέ τις καταφῆσαι. Ὥστε δῆλον ὅτι πάσῃ καταφάσει ἐστὶν ἀπόφασις ἀντικειμένη καὶ πάσῃ ἀποφάσει κατάφασις. Καὶ ἔστω ἀντίφασις τοῦτο, κατάφασις καὶ ἀπόφασις αἱ ἀντικείμεναι. Λέγω δὲ ἀντικεῖσθαι τὴν τοῦ αὐτοῦ κατὰ τοῦ αὐτοῦ, μὴ ὁμωνύμως δέ, καὶ ὅσα ἄλλα τῶν τοιούτων προσδιοριζόμεθα πρὸς τὰς σοφιστικὰς ἐνοχλήσεις.
77. Bölüm
Şeylerin kimi küllî, kimi cüzîdir (küllî derken tabiatı gereği birçok şeye yüklenebilen şeyi, cüzî derken de böyle olmayanı kastediyorum: mesela insan küllîlerden, Kallias cüzîlerdendir). Bir şeyin ait olduğunu ya da olmadığını da zorunlu olarak bazen küllîlerden birine, bazen de cüzîlerden birine göre bildiririz. Bir küllî hakkında küllî olarak bir şeyin ait olduğu ya da olmadığı bildirilirse, önermeler zıt olur. Bir küllî hakkında küllî olarak bildirmek derken mesela "her insan beyazdır", "hiçbir insan beyaz değildir" demeyi kastediyorum. Küllîler hakkında, ama küllî olarak değil de bildirilirse, önermeler zıt olmaz; ama gösterilen şeyler bazen zıt olabilir. Küllîler hakkında küllî olmayan şekilde bildirmek derken mesela "insan beyazdır", "insan beyaz değildir" demeyi kastediyorum: "insan" küllî olduğu hâlde önermede küllî olarak kullanılmamıştır; çünkü "her" küllîyi değil, küllî olarak alındığını gösterir. Yüklemi küllî olarak alıp yüklemin küllîsini yüklemek ise doğru değildir: yüklemin küllîsinin küllî olarak yüklendiği hiçbir olumlama doğru olmayacaktır, mesela "her insan her canlıdır". Bir olumlama ile bir olumsuzlama, biri aynı şey hakkında küllî olanı, öteki küllî olmadığını gösteriyorsa, çelişik olarak karşıttır diyorum: mesela "her insan beyazdır" ile "her insan beyaz değildir", "hiçbir insan beyaz değildir" ile "bazı insanlar beyazdır". Küllî olumlama ile küllî olumsuzlama ise zıt olarak karşıttır diyorum: mesela "her insan beyazdır" ile "hiçbir insan beyaz değildir", "her insan adildir" ile "hiçbir insan adil değildir". Bundan dolayı bunların aynı anda doğru olması mümkün değildir; ama bunlarla çelişenlerin aynı şey hakkında bazen aynı anda doğru olması mümkündür: mesela "her insan beyaz değildir" ve "bazı insanlar beyazdır". Küllîler hakkında küllî olarak kurulan çelişkilerde birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur; cüzîler hakkındakilerde de öyledir: mesela "Sokrates beyazdır" ile "Sokrates beyaz değildir". Küllîler hakkında olup küllî olarak kurulmayanlarda ise biri hep doğru, öteki hep yanlış değildir. Çünkü "insan beyazdır" ile "insan beyaz değildir", "insan güzeldir" ile "insan güzel değildir" demek aynı anda doğrudur: çirkinse güzel değildir; bir şey oluş hâlindeyse, henüz o değildir. İlk bakışta bu tuhaf görünebilir, çünkü "insan beyaz değildir" aynı zamanda "hiçbir insan beyaz değildir"i de gösteriyor gibi görünür; ama ne aynı şeyi gösterir ne de zorunlu olarak onunla aynı anda doğrudur.
Bir olumlamanın tek bir olumsuzlaması olduğu da açıktır: olumsuzlama, olumlamanın olumladığı şeyin aynısını aynı şeyden olumsuzlamalıdır; ister cüzîlerden birinden ister küllîlerden birinden, ister küllî olarak ister küllî olmayan şekilde. Mesela "Sokrates beyazdır" ile "Sokrates beyaz değildir". Başka bir şey ya da aynı şey başka bir şeyden olumsuzlanırsa, bu onun karşıtı değil, ondan farklı bir önerme olur. "Her insan beyazdır"ın karşıtı "her insan beyaz değildir", "bazı insanlar beyazdır"ınki "hiçbir insan beyaz değildir", "insan beyazdır"ınki de "insan beyaz değildir"dir.
Böylece tek bir olumlamaya tek bir olumsuzlamanın çelişik olarak karşıt olduğu ve bunların hangileri olduğu söylendi; zıt önermelerin bunlardan başka olduğu ve hangileri olduğu da söylendi; her çelişkinin doğru ya da yanlış olmadığı, bunun sebebi ve ne zaman doğru ya da yanlış olduğu da söylendi.
Ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶ τὰ μὲν καθόλου τῶν πραγμάτων τὰ δὲ καθ᾿ ἕκαστον (λέγω δὲ καθόλου μὲν ὃ ἐπὶ πλειόνων πέφυκε κατηγορεῖσθαι, καθ᾿ ἕκαστον δὲ ὃ μή, οἷον ἄνθρωπος μὲν τῶν καθόλου, Καλλίας δὲ τῶν καθ᾿ ἕκαστον)· ἀνάγκη δὲ ἀποφαίνεσθαι ὡς ὑπάρχει τι ἢ μὴ ὁτὲ μὲν τῶν καθόλου τινί, ὁτὲ δὲ τῶν καθ᾿ ἕκαστον. Ἐὰν μὲν οὖν καθόλου ἀποφαίνηται ἐπὶ τοῦ καθόλου ὅτι ὑπάρχει τι ἢ μή, ἔσονται ἐναντίαι αἱ ἀποφάνσεις. Λέγω δὲ ἐπὶ τοῦ καθόλου ἀποφαίνεσθαι καθόλου, οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός. Ὅταν δὲ ἐπὶ τῶν καθόλου μέν, μὴ καθόλου δέ, αὗται μὲν οὐκ εἰσὶν ἐναντίαι, τὰ μέντοι δηλούμενα ἔστιν εἶναι ἐναντία ποτέ. Λέγω δὲ τὸ μὴ καθόλου ἀποφαίνεσθαι ἐπὶ τῶν καθόλου, οἷον ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, οὐκ ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος· καθόλου γὰρ ὄντος τοῦ ἄνθρωπος οὐχ ὡς καθόλου κέχρηται τῇ ἀποφάνσει· τὸ γὰρ πᾶς οὐ τὸ καθόλου σημαίνει ἀλλ᾿ ὅτι καθόλου. Ἐπὶ δὲ τοῦ κατηγορουμένου καθόλου κατηγορεῖν τὸ καθόλου οὐκ ἔστιν ἀληθές· οὐδεμία γὰρ κατάφασις ἀληθὴς ἔσται, ἐν ᾗ τοῦ κατηγορουμένου καθόλου τὸ καθόλου κατηγορεῖται, οἷον ἔστι πᾶς ἄνθρωπος πᾶν ζῷον. Ἀντικεῖσθαι μὲν οὖν κατάφασιν ἀποφάσει λέγω ἀντιφατικῶς τὴν τὸ καθόλου σημαίνουσαν τῷ αὐτῷ ὅτι οὐ καθόλου, οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός — οὐ πᾶς ἄνθρωπος λευκός, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός — ἔστι τις ἄνθρωπος λευκός· ἐναντίως δὲ τὴν τοῦ καθόλου κατάφασιν καὶ τὴν τοῦ καθόλου ἀπόφασιν, οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός — οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός, πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος — οὐδεὶς ἄνθρωπος δίκαιος. Διὸ ταύτας μὲν οὐχ οἷόν τε ἅμα ἀληθεῖς εἶναι, τὰς δὲ ἀντικειμένας αὐταῖς ἐνδέχεταί ποτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἅμα ἀληθεῖς εἶναι, οἷον οὐ πᾶς ἄνθρωπος λευκός καὶ ἔστι τις ἄνθρωπος λευκός. Ὅσαι μὲν οὖν ἀντιφάσεις τῶν καθόλου εἰσὶ καθόλου, ἀνάγκη τὴν ἑτέραν ἀληθῆ εἶναι ἢ ψευδῆ, καὶ ὅσαι ἐπὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστα, οἷον ἔστι Σωκράτης λευκός — οὐκ ἔστι Σωκράτης λευκός· ὅσαι δὲ ἐπὶ τῶν καθόλου μέν, μὴ καθόλου δέ, οὐκ ἀεὶ ἡ μὲν ἀληθὴς ἡ δὲ ψευδής. Ἅμα γὰρ ἀληθές ἐστιν εἰπεῖν ὅτι ἔστιν ἄνθρωπος λευκὸς καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός, καὶ ἔστιν ἄνθρωπος καλὸς καὶ οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος καλός. Εἰ γὰρ αἰσχρός, καὶ οὐ καλός· καὶ εἰ γίνεταί τι, καὶ οὐκ ἔστιν. Δόξειε δ᾿ ἂν ἐξαίφνης ἄτοπον εἶναι διὰ τὸ φαίνεσθαι σημαίνειν τὸ οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός ἅμα καὶ ὅτι οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός· τὸ δὲ οὔτε ταὐτὸν σημαίνει οὔθ᾿ ἅμα ἐξ ἀνάγκης.
Φανερὸν δὲ ὅτι καὶ μία ἀπόφασις μιᾶς καταφάσεώς ἐστι· τὸ γὰρ αὐτὸ δεῖ ἀποφῆσαι τὴν ἀπόφασιν ὅπερ κατέφησεν ἡ κατάφασις, καὶ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ, ἢ τῶν καθ᾿ ἕκαστά τινος ἢ ἀπὸ τῶν καθόλου τινός, ἢ ὡς καθόλου ἢ ὡς μὴ καθόλου. Λέγω δὲ οἷον ἔστι Σωκράτης λευκός — οὐκ ἔστι Σωκράτης λευκός. Ἐὰν δὲ ἄλλο τι ἢ ἀπ᾿ ἄλλου τὸ αὐτό, οὐχ ἡ ἀντικειμένη ἀλλ᾿ ἔσται ἐκείνης ἑτέρα. Τῇ δὲ πᾶς ἄνθρωπος λευκός ἡ οὐ πᾶς ἄνθρωπος λευκός, τῇ δὲ τὶς ἄνθρωπος λευκός ἡ οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός· τῇ δὲ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός ἡ οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός.
Ὅτι μὲν οὖν μιᾷ καταφάσει μία ἀπόφασις ἀντίκειται ἀντιφατικῶς, καὶ τίνες εἰσὶν αὗται, εἴρηται· καὶ ὅτι αἱ ἐναντίαι ἄλλαι, καὶ τίνες εἰσὶν αὗται, εἴρηται· καὶ ὅτι οὐ πᾶσα ἀληθὴς ἢ ψευδὴς ἀντίφασις, καὶ διὰ τί, καὶ πότε ἀληθὴς ἢ ψευδής.
88. Bölüm
Tek bir olumlama ve olumsuzlama, tek bir şey hakkında tek bir şey gösterendir; ister o şey küllî olsun ve küllî olarak alınsın, ister öyle olmasın. Mesela "her insan beyazdır" ile "her insan beyaz değildir", "insan beyazdır" ile "insan beyaz değildir", "hiçbir insan beyaz değildir" ile "bazı insanlar beyazdır"; yeter ki "beyaz" tek bir şey göstersin. Ama tek bir şey oluşturmayan iki şeye tek bir ad konursa, olumlama da olumsuzlama da tek olmaz. Mesela biri ata ve insana "manto" adını verse, "manto beyazdır" tek bir olumlama olmaz, olumsuzlaması da tek bir olumsuzlama olmaz. Çünkü bunu söylemek "at ve insan beyazdır" demekten farksızdır; bu da "at beyazdır ve insan beyazdır" demekten farksızdır. Bunlar çok şey gösteriyor ve çok önermeyse, ilkinin de ya çok şey gösterdiği ya da hiçbir şey göstermediği açıktır, çünkü belli bir insan at değildir. Demek ki bu tür önermelerde de çelişkinin birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir.
Μία δέ ἐστι κατάφασις καὶ ἀπόφασις ἡ ἓν καθ᾿ ἑνὸς σημαίνουσα, ἢ καθόλου ὄντος καθόλου ἢ μὴ ὁμοίως, οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός ἐστιν — οὐκ ἔστι πᾶς ἄνθρωπος λευκός, ἔστιν ἄνθρωπος λευκός — οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός — ἔστι τις ἄνθρωπος λευκός, εἰ τὸ λευκὸν ἓν σημαίνει. Εἰ δὲ δυοῖν ἓν ὄνομα κεῖται, ἐξ ὧν μή ἐστιν ἕν, οὐ μία κατάφασις οὐδὲ ἀπόφασις μία, οἷον εἴ τις θεῖτο ὄνομα ἱμάτιον ἵππῳ καὶ ἀνθρώπῳ, τὸ ἔστιν ἱμάτιον λευκόν, αὕτη οὐ μία κατάφασις οὐδὲ ἀπόφασις μία. Οὐδὲν γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν ἢ ἔστιν ἵππος καὶ ἄνθρωπος λευκός. Τοῦτο δὲ οὐδὲν διαφέρει τοῦ εἰπεῖν ἔστιν ἵππος λευκὸς καὶ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός. Εἰ οὖν αὗται πολλὰ σημαίνουσι καὶ εἰσὶ πολλαί, δῆλον ὅτι καὶ ἡ πρώτη ἤτοι πολλὰ ἢ οὐδὲν σημαίνει· οὐ γάρ ἐστιν ὁ τὶς ἄνθρωπος ἵππος. Ὥστε οὐδ᾿ ἐν ταύταις ἀνάγκη τὴν μὲν ἀληθῆ τὴν δὲ ψευδῆ εἶναι ἀντίφασιν.
99. Bölüm
Var olanlarda ve olmuş olanlarda olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur. Küllî olarak alınan küllîlerde birinin hep doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur; söylendiği gibi cüzîlerde de öyledir; küllî olmayan şekilde söylenen küllîlerde ise zorunlu değildir; bunlar hakkında da söz edildi. Ama cüzîlerde ve gelecekte olacaklarda durum aynı değildir. Çünkü her olumlama ve olumsuzlama doğru ya da yanlışsa, her şeyin de ya ait olması ya da ait olmaması zorunludur. Öyle ki biri bir şeyin olacağını, öteki aynı şeyin olmayacağını söylerse, her olumlama ve olumsuzlama doğru ya da yanlış olduğuna göre, ikisinden birinin doğru söylemesinin zorunlu olduğu açıktır; çünkü böyle durumlarda ikisi aynı anda ait olmayacaktır. Bir şeyin beyaz olduğunu ya da beyaz olmadığını söylemek doğruysa, onun beyaz ya da beyaz olmayan olması zorunludur; beyaz ya da beyaz olmayansa, bunu olumlamak ya da olumsuzlamak doğruydu. Ait değilse söyleyen yanlış söyler, yanlış söylüyorsa da o şey ait değildir. Demek ki olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur. O hâlde hiçbir şey ne tesadüfen ne de nasıl denk gelirse öyle var olur ya da olur; olacak ya da olmayacak da değildir; her şey zorunlulukla olur, nasıl denk gelirse öyle değil. Çünkü ya olumlayan doğru söyleyecektir ya da olumsuzlayan. Yoksa bir şey eşit ölçüde olabilirdi de olmayabilirdi de; çünkü nasıl denk gelirse öyle olan şey, öyle olmaktan çok öyle olmamak durumunda da değildir, olmayacaktır da. Ayrıca bir şey şimdi beyazsa, önceden onun beyaz olacağını söylemek doğruydu; öyle ki olmuş olanların herhangi biri hakkında "vardır" ya da "olacaktır" demek hep doğruydu. Hep "vardır" ya da "olacaktır" demek doğruysa, onun olmaması ya da olmayacak olması mümkün değildir. Meydana gelmemesi mümkün olmayan şeyin meydana gelmemesi imkânsızdır; meydana gelmemesi imkânsız olanın meydana gelmesi de zorunludur. O hâlde olacak her şeyin meydana gelmesi zorunludur. Demek ki hiçbir şey nasıl denk gelirse öyle ya da tesadüfen olmayacaktır; çünkü tesadüfen olsaydı zorunlulukla olmazdı. Ama ikisinin de doğru olmadığını, mesela bir şeyin ne olacağını ne de olmayacağını söylemek de mümkün değildir. Önce şu sebeple: olumlama yanlışsa olumsuzlama doğru olmaz, olumsuzlama yanlışsa da olumlamanın doğru olmaması sonucu çıkar. Bundan başka, bir şeyin beyaz ve büyük olduğunu söylemek doğruysa, ikisinin de ait olması gerekir; yarın ait olacaksa, yarın ait olacaktır. Bir şey yarın ne olacak ne de olmayacaksa, nasıl denk gelirse öyle olan diye bir şey olmazdı; mesela bir deniz savaşı: deniz savaşının yarın ne olması ne de olmaması gerekirdi.
Her olumlamada ve olumsuzlamada, ister küllî olarak söylenen küllîler hakkında ister cüzîler hakkında olsun, karşıtlardan birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunluysa ve meydana gelenlerde hiçbir şey nasıl denk gelirse öyle değil de her şey zorunlulukla var oluyor ve meydana geliyorsa, ortaya çıkan saçmalıklar bunlar ve bunlar gibi başkalarıdır. O zaman ne düşünüp taşınmak ne de uğraşmak gerekirdi; "şunu yaparsak şu olacak, yapmazsak olmayacak" diye düşünmek boşuna olurdu. Çünkü on bin yıl önceden birinin bunun olacağını, ötekinin olmayacağını söylemesine hiçbir engel yoktur; öyle ki o zaman hangisini söylemek doğruysa, o zorunlulukla olacaktır. Birilerinin çelişkiyi söylemiş ya da söylememiş olması da bir şey değiştirmez; çünkü biri olumlamasa, öteki olumsuzlamasa da şeylerin böyle olduğu açıktır. Bir şey olumlandığı ya da olumsuzlandığı için olacak ya da olmayacak değildir; on bin yıl önceden söylenmesi de herhangi bir zaman önceden söylenmesinden farklı değildir. Öyle ki bütün zaman boyunca durum, ikisinden biri doğru olacak şekildeyse, bunun meydana gelmesi zorunluydu; olmuş olanların her biri de hep zorunlulukla meydana gelecek şekildeydi. Çünkü birinin doğru olarak "olacak" dediği şeyin meydana gelmemesi mümkün değildir; meydana gelen şey hakkında da "olacak" demek hep doğruydu.
Ama bunlar imkânsızdır. Çünkü görüyoruz ki olacakların bir ilkesi hem düşünüp taşınmakta hem de bir şey yapmaktadır; genel olarak, hep fiil hâlinde olmayan şeylerde olmak da olmamak da mümkündür; bunlarda ikisi de mümkündür, hem olmak hem olmamak, dolayısıyla hem meydana gelmek hem meydana gelmemek. Bu şekilde olan birçok şey bize açıktır: mesela bu mantonun kesilip ikiye ayrılması mümkündür, ama ayrılmayabilir de, daha önce eskiyip yıpranabilir. Aynı şekilde kesilmemesi de mümkündür; çünkü kesilmemesi mümkün olmasaydı, daha önce yıpranması da olmazdı. Bu tür bir kuvveye göre söylenen öteki oluşlarda da durum aynıdır. Demek ki her şeyin zorunlulukla var olmadığı ve meydana gelmediği açıktır: bazıları nasıl denk gelirse öyledir ve olumlama olumsuzlamadan daha doğru değildir; bazılarında ise biri daha çok ve çoğunlukla olur, ama yine de öteki de olabilir, biri olmayabilir.
Var olanın var olduğu zaman var olması, var olmayanın da var olmadığı zaman var olmaması zorunludur; ama var olan her şeyin var olması da, var olmayan her şeyin var olmaması da zorunlu değildir. Çünkü var olan her şeyin var olduğu zaman zorunlulukla var olması ile düpedüz zorunlulukla var olması aynı şey değildir. Var olmayan için de durum aynıdır. Çelişki için de aynı logos geçerlidir. Her şeyin ya var olması ya da var olmaması, ya olacak ya da olmayacak olması zorunludur; ama ayırıp ikisinden birini söylemek zorunlu değildir. Mesela yarın bir deniz savaşının ya olması ya da olmaması zorunludur; ama yarın bir deniz savaşının olması zorunlu değildir, olmaması da zorunlu değildir; zorunlu olan ya olması ya da olmamasıdır. Logos'lar şeylere göre doğru olduğuna göre, nasıl denk gelirse öyle olabilen ve zıtların mümkün olduğu şeylerde çelişkinin de aynı durumda olması zorunludur. Hep var olmayan ya da hep var olmamayan şeylerde olan budur. Bunlarda çelişkinin parçalarından birinin doğru ya da yanlış olması zorunludur, ama şunun ya da bunun değil, hangisi denk gelirse onun; biri daha çok doğru olabilir, ama şimdiden doğru ya da yanlış değildir. Demek ki karşıt olan her olumlama ve olumsuzlamadan birinin doğru, ötekinin yanlış olmasının zorunlu olmadığı açıktır; çünkü var olmayıp var olabilecek ya da var olmayabilecek şeylerde durum, var olanlardaki gibi değil, söylediğimiz gibidir.
Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν ὄντων καὶ γενομένων ἀνάγκη τὴν κατάφασιν ἢ τὴν ἀπόφασιν ἀληθῆ ἢ ψευδῆ εἶναι, καὶ ἐπὶ μὲν τῶν καθόλου ὡς καθόλου ἀεὶ τὴν μὲν ἀληθῆ τὴν δὲ ψευδῆ εἶναι, καὶ ἐπὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστα, ὥσπερ εἴρηται, ἐπὶ δὲ τῶν καθόλου μὴ καθόλου λεχθέντων οὐκ ἀνάγκη· εἴρηται δὲ καὶ περὶ τούτων. Ἐπὶ δὲ τῶν καθ᾿ ἕκαστα καὶ μελλόντων οὐχ ὁμοίως. Εἰ γὰρ πᾶσα κατάφασις καὶ ἀπόφασις ἀληθὴς ἢ ψευδής, καὶ ἅπαν ἀνάγκη ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν, ὥστε εἰ ὁ μὲν φήσει ἔσεσθαί τι ὁ δὲ μὴ φήσει τὸ αὐτὸ τοῦτο, δῆλον ὅτι ἀνάγκη ἀληθεύειν τὸν ἕτερον αὐτῶν, εἰ πᾶσα κατάφασις καὶ ἀπόφασις ἀληθὴς ἢ ψευδής. Ἄμφω γὰρ οὐχ ὑπάρξει ἅμα ἐπὶ τοῖς τοιούτοις. Εἰ γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι λευκὸν ἢ ὅτι οὐ λευκόν ἐστιν, ἀνάγκη εἶναι λευκὸν ἢ οὐ λευκόν, καὶ εἰ ἔστι λευκὸν ἢ οὐ λευκόν, ἀληθὲς ἦν φάναι ἢ ἀποφάναι· καὶ εἰ μὴ ὑπάρχει, ψεύδεται, καὶ εἰ ψεύδεται, οὐχ ὑπάρχει, ὥστε ἀνάγκη ἢ τὴν κατάφασιν ἢ τὴν ἀπόφασιν ἀληθῆ εἶναι ἢ ψευδῆ. Οὐδὲν ἄρα οὔτε ἔστιν οὔτε γίνεται οὔτε ἀπὸ τύχης οὔθ᾿ ὁπότερ᾿ ἔτυχεν, οὐδὲ ἔσται ἢ οὐκ ἔσται, ἀλλ᾿ ἐξ ἀνάγκης ἅπαντα καὶ οὐχ ὁπότερ᾿ ἔτυχεν. Ἢ γὰρ ὁ φὰς ἀληθεύσει ἢ ὁ ἀποφάς. Ὁμοίως γὰρ ἂν ἐγίνετο ἢ οὐκ ἐγίνετο· τὸ γὰρ ὁπότερ᾿ ἔτυχεν οὐδὲν μᾶλλον οὕτως ἢ μὴ οὕτως ἔχει ἢ ἕξει. Ἔτι εἰ ἔστι λευκὸν νῦν, ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν πρότερον ὅτι ἔσται λευκόν, ὥστε ἀεὶ ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ὁτιοῦν τῶν γενομένων ὅτι ἔστιν ἢ ἔσται. Εἰ δὲ ἀεὶ ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ὅτι ἔστιν ἢ ἔσται, οὐχ οἷόν τε τοῦτο μὴ εἶναι οὐδὲ μὴ ἔσεσθαι. Ὃ δὲ μὴ οἷόν τε μὴ γενέσθαι, ἀδύνατον μὴ γενέσθαι· ὃ δὲ ἀδύνατον μὴ γενέσθαι, ἀνάγκη γενέσθαι. Ἅπαντα οὖν τὰ ἐσόμενα ἀναγκαῖον γενέσθαι. Οὐδὲν ἄρα ὁπότερ᾿ ἔτυχεν οὐδὲ ἀπὸ τύχης ἔσται· εἰ γὰρ ἀπὸ τύχης, οὐκ ἐξ ἀνάγκης. Ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ ὡς οὐδέτερόν γε ἀληθὲς ἐνδέχεται λέγειν, οἷον ὅτι οὔτε ἔσται οὔτε οὐκ ἔσται. Πρῶτον μὲν γὰρ οὔσης τῆς καταφάσεως ψευδοῦς ἡ ἀπόφασις οὐκ ἀληθής, καὶ ταύτης ψευδοῦς οὔσης τὴν κατάφασιν συμβαίνει μὴ ἀληθῆ εἶναι. Καὶ πρὸς τούτοις, εἰ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι λευκὸν καὶ μέγα, δεῖ ἄμφω ὑπάρχειν. Εἰ δὲ ὑπάρξει εἰς αὔριον, ὑπάρξει εἰς αὔριον. Εἰ δὲ μήτε ἔσται μήτε μὴ ἔσται αὔριον, οὐκ ἂν εἴη τὸ ὁπότερ᾿ ἔτυχεν, οἷον ναυμαχία· δέοι γὰρ ἂν μήτε γενέσθαι ναυμαχίαν αὔριον μήτε μὴ γενέσθαι.
Τὰ μὲν δὴ συμβαίνοντα ἄτοπα ταῦτα καὶ τοιαῦτα ἕτερα, εἴπερ πάσης καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως ἢ ἐπὶ τῶν καθόλου λεγομένων ὡς καθόλου ἢ ἐπὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἀνάγκη τῶν ἀντικειμένων εἶναι τὴν μὲν ἀληθῆ τὴν δὲ ψευδῆ, μηδὲν δὲ ὁπότερ᾿ ἔτυχεν εἶναι ἐν τοῖς γιγνομένοις, ἀλλὰ πάντα εἶναι καὶ γίγνεσθαι ἐξ ἀνάγκης. Ὥστε οὔτε βουλεύεσθαι δέοι ἂν οὔτε πραγματεύεσθαι, ὡς ἐὰν μὲν τοδὶ ποιήσωμεν, ἔσται τοδί, ἐὰν δὲ μὴ τοδί, οὐκ ἔσται τοδί. Οὐδὲν γὰρ κωλύει καὶ εἰς μυριοστὸν ἔτος τὸν μὲν φάναι τοῦτο ἔσεσθαι τὸν δὲ μὴ φάναι, ὥστε ἐξ ἀνάγκης ἔσεσθαι ὁποτερονοῦν αὐτῶν ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν τότε. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦτο διαφέρει, εἴ τινες εἶπον τὴν ἀντίφασιν ἢ μὴ εἶπον· δῆλον γὰρ ὅτι οὕτως ἔχει τὰ πράγματα, κἂν μὴ ὁ μὲν καταφήσῃ τι ὁ δὲ ἀποφήσῃ οὐδὲ γὰρ διὰ τὸ καταφαθῆναι ἢ ἀποφαθῆναι ἔσται ἢ οὐκ ἔσται, οὐδ᾿ εἰς μυριοστὸν ἔτος μᾶλλον ἢ ἐν ὁποσῳοῦν χρόνῳ. Ὥστε εἰ ἐν ἅπαντι τῷ χρόνῳ οὕτως εἶχεν ὥστε τὸ ἕτερον ἀληθεύεσθαι, ἀναγκαῖον ἦν τοῦτο γενέσθαι, καὶ ἕκαστον τῶν γενομένων ἀεὶ οὕτως εἶχεν ὥστε ἐξ ἀνάγκης γενέσθαι. Ὅ τε γὰρ ἀληθῶς εἶπέ τις ὅτι ἔσται, οὐχ οἷόν τε μὴ γενέσθαι· καὶ τὸ γινομένον ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ἀεὶ ὅτι ἔσται.
Εἰ δὴ ταῦτα ἀδύνατα — ὁρῶμεν γὰρ ὅτι ἔστιν ἀρχὴ τῶν ἐσομένων καὶ ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι καὶ ἀπὸ τοῦ πρᾶξαί τι, καὶ ὅτι ὅλως ἔστιν ἐν τοῖς μὴ ἀεὶ ἐνεργοῦσι τὸ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ ὁμοίως· ἐν οἷς ἄμφω ἐνδέχεται, καὶ τὸ εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι, ὥστε καὶ τὸ γενέσθαι καὶ τὸ μὴ γενέσθαι. Καὶ πολλὰ ἡμῖν δῆλά ἐστιν οὕτως ἔχοντα, οἷον ὅτι τουτὶ τὸ ἱμάτιον δυνατόν ἐστι διατμηθῆναι καὶ οὐ διατμηθήσεται, ἀλλ᾿ ἔμπροσθεν κατατριβήσεται. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ μὴ διατμηθῆναι δυνατόν· οὐ γὰρ ἂν ὑπῆρχε τὸ ἔμπροσθεν αὐτὸ κατατριβῆναι, εἴγε μὴ δυνατὸν ἦν τὸ μὴ διατμηθῆναι. Ὥστε καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων γενέσεων, ὅσαι κατὰ δύναμιν λέγονται τὴν τοιαύτην. Φανερὸν ἄρα ὅτι οὐχ ἅπαντα ἐξ ἀνάγκης οὔτ᾿ ἔστιν οὔτε γίνεται, ἀλλὰ τὰ μὲν ὁπότερ᾿ ἔτυχε, καὶ οὐδὲν μᾶλλον ἡ κατάφασις ἢ ἡ ἀπόφασις ἀληθής, τὰ δὲ μᾶλλον μὲν καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ θάτερον, οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἐνδέχεται γενέσθαι καὶ θάτερον, θάτερον δὲ μή.
Τὸ μὲν οὖν εἶναι τὸ ὂν ὅταν ᾖ, καὶ τὸ μὴ ὂν μὴ εἶναι ὅταν μὴ ᾗ, ἀνάγκη· οὐ μὴν οὔτε τὸ ὂν ἅπαν ἀνάγκη εἶναι οὔτε τὸ μὴ ὂν μὴ εἶναι. Οὐ γὰρ ταὐτόν ἐστι τὸ ὂν ἅπαν εἶναι ἐξ ἀνάγκης ὅτε ἔστι, καὶ τὸ ἁπλῶς εἶναι ἐξ ἀνάγκης. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ ὄντος. Καὶ ἐπὶ τῆς ἀντιφάσεως ὁ αὐτὸς λόγος. Εἶναι μὲν ἢ μὴ εἶναι ἅπαν ἀνάγκη, καὶ ἔσεσθαί γε ἢ μή· οὐ μέντοι διελόντα γε εἰπεῖν θάτερον ἀναγκαῖον. Λέγω δὲ οἷον ἀνάγκη μὲν ἔσεσθαι ναυμαχίαν αὔριον ἢ μὴ ἔσεσθαι, οὐ μέντοι ἔσεσθαί γε αὔριον ναυμαχίαν ἀναγκαῖον οὐδὲ μὴ γενέσθαι· γενέσθαι μέντοι ἢ μὴ γενέσθαι ἀναγκαῖον. Ὤστ᾿ ἐπεὶ ὁμοίως οἱ λόγοι ἀληθεῖς ὥσπερ τὰ πράγματα, δῆλον ὅτι ὅσα οὕτως ἔχει ὥστε ὁπότερ᾿ ἔτυχε καὶ τἀναντία ἐνδέχεσθαι, ἀνάγκη ὁμοίως ἔχειν καὶ τὴν ἀντίφασιν. Ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ τοῖς μὴ ἀεὶ οὖσιν ἢ μὴ ἀεὶ μὴ οὖσιν. Τούτων γὰρ ἀνάγκη μὲν θάτερον μόριον τῆς ἀντιφάσεως ἀληθὲς εἶναι ἢ ψεῦδος, οὐ μέντοι τόδε ἢ τόδε ἀλλ᾿ ὁπότερ᾿ ἔτυχε, καὶ μᾶλλον μὲν ἀληθῆ τὴν ἑτέραν, οὐ μέντοι ἤδη ἀληθῆ ἢ ψευδῆ. Ὥστε δῆλον ὅτι οὐκ ἀνάγκη πάσης καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως τῶν ἀντικειμένων τὴν μὲν ἀληθῆ τὴν δὲ ψευδῆ εἶναι· οὐ γὰρ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ὄντων, οὕτως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν μὴ ὄντων μὲν δυνατῶν δὲ εἶναι ἢ μὴ εἶναι, ἀλλ᾿ ὥσπερ εἴρηται.
1010. Bölüm
Olumlama bir şey hakkında bir şey gösterdiğine, bu da ya bir ad ya da adsız bir şey olduğuna, olumlamadaki şeyin de tek olması ve tek bir şey hakkında olması gerektiğine göre (ad ve adsız olan daha önce açıklandı: "insan-değil"e ad değil, belirsiz ad diyorum, çünkü belirsiz ad da bir bakıma tek bir şey gösterir; tıpkı "sağlıklı-değildir"in fiil değil, belirsiz fiil olması gibi), her olumlama ve olumsuzlama ya bir ad ile bir fiilden ya da belirsiz bir ad ile bir fiilden oluşacaktır. Fiil olmadan hiçbir olumlama ya da olumsuzlama olmaz: "-dır", "olacak", "idi", "oluyor" ve bu türden şeyler, konulan tarife göre fiildir, çünkü ek olarak zaman gösterirler. Demek ki ilk olumlama ve olumsuzlama şunlar olacaktır: "insan vardır" — "insan yoktur"; sonra "insan-değil vardır" — "insan-değil yoktur"; yine "her insan vardır" — "her insan yoktur", "her insan-değil vardır" — "her insan-değil yoktur". Şimdiki zamanın dışındaki zamanlar için de aynı logos geçerlidir. "-dır" üçüncü bir öge olarak ek yüklendiğinde ise karşıtlıklar artık iki şekilde söylenir. Mesela "insan adildir" diyorum: burada "-dır"ın olumlamada üçüncü öge olarak, ad ya da fiil olarak bulunduğunu söylüyorum. Bundan dolayı bunlar dört olacaktır; ikisi sıralanış bakımından olumlama ve olumsuzlamaya, yoksunluklar gibi bir ilişki içinde olacak, ikisi olmayacak. Şunu kastediyorum: "-dır" ya "adil"e ya da "adil-değil"e eklenecektir, olumsuzlama da öyle. Demek ki dört tane olacaktır. Söyleneni aşağıdaki sıralamadan anlarız. "İnsan adildir"; bunun olumsuzlaması "insan adil değildir". "İnsan adil-değildir"; bunun olumsuzlaması "insan adil-değil değildir". Burada "-dır" da "değildir" de "adil"e ve "adil-değil"e eklenecektir. Bunlar Analitikler'de söylendiği gibi böyle sıralanmıştır. Olumlama adın küllîsi hakkında olduğunda da durum aynıdır: mesela "her insan adildir"; bunun olumsuzlaması "her insan adil değildir". "Her insan adil-değildir" — "her insan adil-değil değildir". Yalnız çapraz duranların burada aynı şekilde birlikte doğru olması mümkün değildir; ama bazen mümkündür. Bunlar iki karşıt çifttir; başka iki çift de "insan-değil"e dayanak gibi bir şey eklenerek kurulur: "insan-değil adildir" — "insan-değil adil değildir", "insan-değil adil-değildir" — "insan-değil adil-değil değildir". Bunlardan daha fazla karşıtlık olmayacaktır. Bunlar, "insan-değil"i ad olarak kullandıkları için, ötekilerden ayrı, kendi başlarına duracaktır. "-dır"ın uymadığı yerlerde, mesela "sağlıklıdır" ve "yürür" gibi fiillerde, fiil aynı yere konunca "-dır" eklenmiş gibi aynı işi görür: mesela "her insan sağlıklıdır" — "her insan sağlıklı değildir", "her insan-değil sağlıklıdır" — "her insan-değil sağlıklı değildir". Çünkü burada "değil"i "her"e değil, "insan"a eklemek gerekir; "her" küllîyi değil, küllî olarak alındığını gösterir. Bu şuradan açıktır: "insan sağlıklıdır" — "insan sağlıklı değildir", "insan-değil sağlıklıdır" — "insan-değil sağlıklı değildir". Bunlar ötekilerden yalnız küllî olmamakla ayrılır. Demek ki "her" ya da "hiçbir", adın olumlanmasının ya da olumsuzlanmasının küllî olduğundan başka bir şey göstermez. Geri kalanların aynen eklenmesi gerekir.
Küllî olumsuzlama olan "hiçbir canlı adil değildir", "her canlı adildir"in zıddı olduğuna göre, bunların hiçbir zaman ne aynı anda ne de aynı şey hakkında doğru olmayacağı açıktır; bunlarla çelişenler ise bazen olacaktır: mesela "her canlı adil değildir" ve "bazı canlılar adildir". Bunlar da birbirini gerektirir: "her insan adil-değildir"i "hiçbir insan adil değildir", "bazı insanlar adildir"i de onunla çelişen "her insan adil-değil değildir" gerektirir; çünkü adil olan birinin bulunması zorunludur. Cüzîlerde, biri soru sorduğunda olumsuzlamak doğruysa, olumlamanın da doğru olduğu açıktır: mesela "Sokrates bilge midir?" — "Hayır." Demek ki "Sokrates bilge-değildir". Küllîlerde ise aynı şekilde söylenen doğru değildir, doğru olan olumsuzlamadır: mesela "Her insan bilge midir?" — "Hayır." Demek ki "her insan bilge-değildir": bu yanlıştır. Doğru olan "demek ki her insan bilge değildir"dir; bu çelişen önermedir, öteki ise zıt olan.
Belirsiz adlara ve fiillere göre karşıt olanlar, mesela "insan-değil" ve "adil-değil" üzerine kurulanlar, ad ve fiil içermeyen olumsuzlamalar gibi görünebilir. Ama değildirler: olumsuzlamanın hep doğru ya da yanlış olması zorunludur; oysa "insan-değil" diyen, bir şey eklenmedikçe, "insan" diyenden daha çok değil, hatta daha az doğru ya da yanlış söylemiş olur. "Her insan-değil adildir" ötekilerin hiçbiriyle aynı şeyi göstermez; bununla çelişen "her insan-değil adil değildir" de öyle. "Her insan-değil adil-değildir" ise "hiçbir insan-değil adil değildir" ile aynı şeyi gösterir.
Adların ve fiillerin yerleri değiştirilince aynı şeyi gösterirler: mesela "beyaz insandır" — "insan beyazdır" [Yunancada iki cümle yalnız kelime sırasıyla ayrılır]. Böyle olmasaydı aynı önermenin birden çok olumsuzlaması olurdu; oysa birinin tek bir olumsuzlaması olduğu gösterilmişti. "Beyaz insandır"ın olumsuzlaması "beyaz insan değildir"dir; "insan beyazdır" ise, "beyaz insandır" ile aynı değilse, olumsuzlaması ya "insan-değil beyaz değildir" ya da "insan beyaz değildir" olacaktır. Ama bunlardan biri "insan-değil beyazdır"ın, öteki de "beyaz insandır"ın olumsuzlamasıdır; öyle ki bir önermenin iki olumsuzlaması olacaktır. Demek ki ad ile fiilin yerleri değiştirilince aynı olumlamanın ve aynı olumsuzlamanın ortaya çıktığı açıktır.
Ἐπεὶ δέ ἐστί τι κατά τινος ἡ κατάφασις σημαίνουσα, τοῦτο δέ ἐστιν ἢ ὄνομα ἢ τὸ ἀνώνυμον, ἓν δὲ δεῖ εἶναι καὶ καθ᾿ ἑνὸς τὸ ἐν τῇ καταφάσει (τὸ δὲ ὄνομα εἴρηται καὶ τὸ ἀνώνυμον πρότερον· τὸ γὰρ οὐκ ἄνθρωπος ὄνομα μὲν οὐ λέγω ἀλλ᾿ ἀόριστον ὄνομα· ἓν γάρ πως σημαίνει καὶ τὸ ἀόριστον· ὥσπερ καὶ τὸ οὐχ ὑγιαίνει οὐ ῥῆμα ἀλλ᾿ ἀόριστον ῥῆμα), ἔσται πᾶσα κατάφασις καὶ ἀπόφασις ἢ ἐξ ὀνόματος καὶ ῥήματος ἢ ἐξ ἀορίστου ὀνόματος καὶ ῥήματος. Ἄνευ δὲ ῥήματος οὐδεμία κατάφασις οὐδὲ ἀπόφασις· τὸ γὰρ ἔστιν ἢ ἔσται ἢ ἦν ἢ γίνεται, ἢ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα, ῥήματα ἐκ τῶν κειμένων ἐστί· προσσημαίνει γὰρ χρόνον. Ὥστε πρώτη ἔσται κατάφασις καὶ ἀπόφασις τὸ ἔστιν ἄνθρωπος — οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος, εἶτα ἔστιν οὐκ ἄνθρωπος — οὐκ ἔστιν οὐκ ἄνθρωπος, πάλιν ἔστι πᾶς ἄνθρωπος — οὐκ ἔστι πᾶς ἄνθρωπος, ἔστι πᾶς οὐκ ἄνθρωπος — οὐκ ἔστι πᾶς οὐκ ἄνθρωπος. Καὶ ἐπὶ τῶν ἐκτὸς δὲ χρόνων ὁ αὐτὸς λόγος. Ὅταν δὲ τὸ ἔστι τρίτον προσκατηγορῆται, ἤδη διχῶς λέγονται αἱ ἀντιθέσεις. Λέγω δὲ οἷον ἔστι δίκαιος ἄνθρωπος· τὸ ἔστι τρίτον φημὶ συγκεῖσθαι ὄνομα ἢ ῥῆμα ἐν τῇ καταφάσει. Ὥστε διὰ τοῦτο τέτταρα ἔσται ταῦτα, ὧν τὰ μὲν δύο πρὸς τὴν κατάφασιν καὶ ἀπόφασιν ἕξει κατὰ τὸ στοιχοῦν ὡς αἱ στερήσεις, τὰ δὲ δύο οὔ. Λέγω δ᾿ ὅτι τὸ ἔστιν ἢ τῷ δικαίῳ προσκείσεται ἢ τῷ οὐ δικαίῳ, ὥστε καὶ ἡ ἀπόφασις. Τέτταρα οὖν ἔσται. Νοοῦμεν δὲ τὸ λεγόμενον ἐκ τῶν ὑπογεγραμμένων. Ἔστι δίκαιος ἄνθρωπος· ἀπόφασις τούτου, οὐκ ἔστι δίκαιος ἄνθρωπος. Ἔστιν οὐ δίκαιος ἄνθρωπος· τούτου ἀπόφασις, οὐκ ἔστιν οὐ δίκαιος ἄνθρωπος. Τὸ γὰρ ἔστιν ἐνταῦθα καὶ τὸ οὐκ ἔστι τῷ δικαίῳ προσκείσεται καὶ τῷ οὐ δικαίῳ. Ταῦτα μὲν οὖν, ὥσπερ ἐν τοῖς Ἀναλυτικοῖς λέγεται, οὕτω τέτακται. Ὁμοίως δὲ ἔχει κἂν καθόλου τοῦ ὀνόματος ᾖ ἡ κατάφασις, οἷον πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος δίκαιος. Ἀπόφασις τούτου, οὐ πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος δίκαιος. Πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος οὐ δίκαιος — οὐ πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος οὐ δίκαιος. Πλὴν οὐχ ὁμοίως τὰς κατὰ διάμετρον ἐνδέχεται συναληθεύειν· ἐνδέχεται δὲ ποτέ. Αὗται μὲν οὖν δύο ἀντίκεινται, ἄλλαι δὲ δύο πρὸς τὸ οὐκ ἄνθρωπος ὡς ὑποκείμενόν τι προστεθέν· ἔστι δίκαιος οὐκ ἄνθρωπος — οὐκ ἔστι δίκαιος οὐκ ἄνθρωπος, ἔστιν οὐ δίκαιος οὐκ ἄνθρωπος — οὐκ ἔστιν οὐ δίκαιος οὐκ ἄνθρωπος. Πλείους δὲ τούτων οὐκ ἔσονται ἀντιθέσεις. Αὗται δὲ χωρὶς ἐκείνων αὐταὶ καθ᾿ ἑαυτὰς ἔσονται, ὡς ὀνόματι τῷ οὐκ ἄνθρωπος χρώμεναι. Ἐφ᾿ ὅσων δὲ τὸ ἔστι μὴ ἁρμόττει, οἷον ἐπὶ τοῦ ὑγιαίνει καὶ βαδίζει, ἐπὶ τούτων τὸ αὐτὸ ποιεῖ οὕτω τιθέμενον ὡς ἂν εἰ τὸ ἔστι προσήπτετο, οἷον ὑγιαίνει πᾶς ἄνθρωπος — οὐχ ὑγιαίνει πᾶς ἄνθρωπος, ὑγιαίνει πᾶς οὐκ ἄνθρωπος — οὐχ ὑγιαίνει πᾶς οὐκ ἄνθρωπος. Οὐ γάρ ἐστι τὸ οὐ πᾶς ἄνθρωπος λεκτέον, ἀλλὰ τὸ οὔ, τὴν ἀπόφασιν, τῷ ἄνθρωπος προσθετέον. Τὸ γὰρ πᾶς οὐ τὸ καθόλου σημαίνει, ἀλλ᾿ ὅτι καθόλου. Δῆλον δὲ ἐκ τοῦδε, ὑγιαίνει ἄνθρωπος — οὐχ ὑγιαίνει ἄνθρωπος, ὑγιαίνει οὐκ ἄνθρωπος — οὐχ ὑγιαίνει οὐκ ἄνθρωπος. Ταῦτα γὰρ ἐκείνων διαφέρει τῷ μὴ καθόλου εἶναι. Ὥστε τὸ πᾶς ἢ οὐδείς οὐδὲν ἄλλο προσσημαίνει ἢ ὅτι καθόλου τοῦ ὀνόματος ἢ κατάφασιν ἢ ἀπόφασιν. Τὰ δὲ ἄλλα τὰ αὐτὰ δεῖ προστιθέναι.
Ἐπεὶ δὲ ἐναντία ἀπόφασίς ἐστι τῇ ἅπαν ἐστὶ ζῷον δίκαιον ἡ σημαίνουσα ὅτι οὐδέν ἐστι ζῷον δίκαιον, αὗται μὲν φανερὸν ὅτι οὐδέποτε ἔσονται οὔτε ἀληθεῖς ἅμα οὔτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ, αἱ δὲ ἀντικείμεναι ταύταις ἔσονταί ποτε, οἷον οὐ πᾶν ζῷον δίκαιον καὶ ἔστι τι ζῷον δίκαιον. Ἀκολουθοῦσι δὲ αὗται, τῇ μὲν πᾶς ἄνθρωπος οὐ δίκαιός ἐστιν ἡ οὐδείς ἐστιν ἄνθρωπος δίκαιος, τῇ δὲ ἔστι τις ἄνθρωπος δίκαιος ἡ ἀντικειμένη ὅτι οὐ πᾶς ἄνθρωπός ἐστιν οὐ δίκαιος· ἀνάγκη γὰρ εἶναί τινα. Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν καθ᾿ ἕκαστον, εἰ ἀληθὲς ἐρωτηθέντα ἀποφῆσαι, ὅτι καὶ καταφῆσαι ἀληθές· οἷον ἆρά γε Σωκράτης σοφός; οὔ. Σωκράτης ἄρα οὐ σοφός. Ἐπὶ δὲ τῶν καθόλου οὐκ ἀληθὴς ἡ ὁμοίως λεγομένη, ἀληθὴς δὲ ἡ ἀπόφασις, οἷον ἆρά γε πᾶς ἄνθρωπος σοφός; οὔ. Πᾶς ἄρα ἄνθρωπος οὐ σοφός· τοῦτο γὰρ ψεῦδος. Ἀλλὰ τὸ οὐ πᾶς ἄρα ἄνθρωπος σοφός ἀληθές· αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἀντικειμένη, ἐκείνη δὲ ἡ ἐναντία.
Αἱ δὲ κατὰ τὰ ἀόριστα ἀντικείμεναι ὀνόματα καὶ ῥήματα, οἷον ἐπὶ τοῦ μὴ ἄνθρωπος καὶ μὴ δίκαιος, ὥσπερ ἀποφάσεις ἄνευ ὀνόματος καὶ ῥήματος δόξειαν ἂν εἶναι. Οὐκ εἰσὶ δέ· ἀεὶ γὰρ ἀληθεύειν ἀνάγκη ἢ ψεύδεσθαι τὴν ἀπόφασιν, ὁ δ᾿ εἰπὼν οὐκ ἄνθρωπος οὐδὲν μᾶλλον τοῦ εἰπόντος ἄνθρωπος ἀλλὰ καὶ ἧττον ἠλήθευκέ τι ἢ ἔψευσται, ἐὰν μήτι προστεθῇ. Σημαίνει δὲ τὸ ἔστι πᾶς οὐκ ἄνθρωπος δίκαιος οὐδεμιᾷ ἐκείνων ταὐτόν, οὐδὲ ἡ ἀντικειμένη ταύτῃ ἡ οὐκ ἔστι πᾶς οὐκ ἄνθρωπος δίκαιος· τὸ δὲ πᾶς οὐ δίκαιος οὐκ ἄνθρωπος τῷ οὐδεὶς δίκαιος οὐκ ἄνθρωπος ταὐτὸν σημαίνει.
Μετατιθέμενα δὲ τὰ ὀνόματα καὶ τὰ ῥήματα ταὐτὸν σημαίνει, οἷον ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, ἔστιν ἄνθρωπος λευκός. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτό ἐστι, τοῦ αὐτοῦ πλείους ἔσονται ἀποφάσεις. Ἀλλ᾿ ἐδέδεικτο ὅτι μία μιᾶς. Τοῦ μὲν γὰρ ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος ἀπόφασις τὸ οὐκ ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος· τοῦ δὲ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός, εἰ μὴ ἡ αὐτή ἐστι τῇ ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, ἔσται ἀπόφασις ἤτοι τὸ οὐκ ἔστιν οὐκ ἄνθρωπος λευκός ἢ τὸ οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός. Ἀλλ᾿ ἡ ἑτέρα μέν ἐστιν ἀπόφασις τοῦ ἔστιν οὐκ ἄνθρωπος λευκός, ἡ ἑτέρα δὲ τοῦ ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, ὥστε ἔσονται δύο μιᾶς. Ὅτι μὲν οὖν μετατιθεμένου τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ῥήματος ἡ αὐτὴ γίνεται κατάφασις καὶ ἀπόφασις, δῆλον.
1111. Bölüm
Birçok şey hakkında tek bir şeyi ya da tek bir şey hakkında birçok şeyi olumlamak ya da olumsuzlamak, o birçok şeyden gösterilen tek bir şey olmadıkça, tek bir olumlama ya da olumsuzlama değildir. "Tek" derken, tek bir ad konmuş olsa bile o şeylerden tek bir şey çıkmıyorsa bunu kastetmiyorum: mesela insan belki hem canlı hem iki ayaklı hem evcildir, ama bunlardan tek bir şey de ortaya çıkar; oysa "beyaz", "insan" ve "yürümek"ten tek bir şey çıkmaz. Demek ki biri bunlar hakkında tek bir şeyi olumlarsa, bu tek bir olumlama olmaz; ses tektir, ama olumlamalar çoktur; tek bir şey hakkında bunları olumlarsa da aynı şekilde çok olur. Diyalektik soru bir cevap istemekse, ya önermenin kendisini ya da çelişkinin iki parçasından birini istemekse ve önerme de tek bir çelişkinin bir parçasıysa, bunlara verilecek cevap tek olmaz; çünkü doğru olsa bile soru da tek değildir. Bunlardan Topikler'de söz edildi. Aynı zamanda "nedir?" sorusunun da diyalektik bir soru olmadığı açıktır; çünkü sorudan, çelişkinin hangi parçasını bildirmek istiyorsa onu seçme imkânı verilmiş olmalıdır. Soran, mesela insanın şu olup olmadığını ayrıca belirtmelidir.
Ayrı ayrı yüklenen şeylerden bazıları birleştirilerek, bütün yüklem tek bir şeymiş gibi yüklenir, bazıları ise böyle yüklenmez; aradaki fark nedir? İnsan hakkında ayrı ayrı "canlı" ve "iki ayaklı" demek de, bunları tek bir şeymiş gibi söylemek de doğrudur; "insan" ve "beyaz" demek de, bunları tek bir şeymiş gibi söylemek de doğrudur. Ama biri ayakkabıcıysa ve iyiyse, iyi bir ayakkabıcı değildir. Her biri doğru olduğu için ikisinin birlikte de doğru olması gerekseydi, birçok saçma sonuç çıkardı. İnsan hakkında hem "insan" hem "beyaz" doğrudur; öyleyse bütünü de doğrudur. Yine "beyaz" doğruysa, bütünü de doğrudur; öyle ki "beyaz beyaz insan" olur, bu da sonsuza kadar gider. Yine "musikici beyaz yürüyen"; bunlar da birçok kez birbirine katılarak sonsuza kadar gider. Ayrıca Sokrates Sokrates'se ve insansa, "Sokrates Sokrates insan" da olur. İnsan ve iki ayaklıysa, "insan insan iki ayaklı" da olur.
Biri birleştirmelerin düpedüz olup bittiğini söylerse birçok saçmalık söylemek zorunda kalacağı açıktır; nasıl kabul edilmesi gerektiğini şimdi söyleyelim. Yüklenenlerden ve kendilerine yüklenme yapılan şeylerden, aynı şey hakkında araz olarak ya da biri ötekine araz olarak söylenenler tek bir şey olmaz: mesela insan beyazdır ve musikicidir, ama beyaz ile musikici tek bir şey değildir, çünkü ikisi de aynı şeyin arazıdır. Beyazın musikici olduğunu söylemek doğru olsa bile, musikici beyaz yine de tek bir şey olmaz, çünkü musikici araz olarak beyazdır; öyle ki beyaz musikici tek bir şey olmayacaktır. Bundan dolayı ayakkabıcı da düpedüz iyi değildir; ama iki ayaklı canlı tektir, çünkü araz olarak değildir. Ayrıca biri ötekinin içinde bulunanlar da tek olmaz. Bundan dolayı ne "beyaz" birçok kez tekrarlanır ne de insan "insan canlı" ya da "insan iki ayaklı" olur, çünkü canlı ve iki ayaklı insanın içinde bulunur. Belli bir şey hakkında düpedüz söylemek doğrudur: mesela belli bir insana "insan", belli bir beyaz insana "beyaz insan" demek. Ama bu her zaman doğru değildir: eklenen şeyde karşıtlardan biri bulunuyor ve ondan bir çelişki çıkıyorsa doğru değil, yanlıştır; mesela ölü bir insana "insan" demek; bulunmuyorsa doğrudur. Yoksa şöyle mi demeli: bulunuyorsa hep doğru değildir, bulunmuyorsa da her zaman doğru değildir; mesela Homeros bir şeydir, diyelim şairdir. Peki, o hâlde "Homeros vardır" da doğru mudur, değil midir? "Vardır" Homeros'a araz olarak yüklenir; çünkü Homeros'a "vardır" kendi başına değil, şair olduğu için yüklenir. Demek ki adlar yerine logos'lar konduğunda da içlerinde hiçbir zıtlık bulunmayan ve araz olarak değil kendi başına yüklenen yüklemlerde, bir şeyi belli bir şey hakkında düpedüz söylemek de doğru olacaktır. Var olmayan ise, hakkında kanaat bulunduğu için bir var olan diye söylenemez; çünkü onun hakkındaki kanaat, var olduğu değil, var olmadığıdır.
Τὸ δὲ ἓν κατὰ πολλῶν ἢ πολλὰ καθ᾿ ἑνὸς καταφάναι ἢ ἀποφάναι, ἐὰν μὴ ἕν τι ᾖ τὸ ἐκ τῶν πολλῶν δηλούμενον, οὐκ ἔστι κατάφασις μία οὐδὲ ἀπόφασις. Λέγω δὲ ἓν οὐκ ἐὰν ὄνομα ἓν ᾖ κείμενον, μὴ ᾖ δὲ ἕν τι ἐξ ἐκείνων, οἷον ὁ ἄνθρωπος ἴσως ἐστὶ καὶ ζῷον καὶ δίπουν καὶ ἥμερον, ἀλλὰ καὶ ἕν τι γίνεται ἐκ τούτων· ἐκ δὲ τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ βαδίζειν οὐχ ἕν. Ὥστε οὔτ᾿ ἐὰν ἕν τι κατὰ τούτων καταφήσῃ τις μία κατάφασις, ἀλλὰ φωνὴ μὲν μία καταφάσεις δὲ πολλαί, οὔτε ἐὰν καθ᾿ ἑνὸς ταῦτα, ἀλλ᾿ ὁμοίως πολλαί. Εἰ οὖν ἡ ἐρώτησις ἡ διαλεκτικὴ ἀποκρίσεώς ἐστιν αἴτησις, ἢ τῆς προτάσεως ἢ θατέρου μορίου τῆς ἀντιφάσεως, ἡ δὲ πρότασις ἀντιφάσεως μιᾶς μόριον, οὐκ ἂν εἴη ἀπόκρισις μία πρὸς ταῦτα· οὐδὲ γὰρ ἡ ἐρώτησις μία, οὐδ᾿ ἐὰν ᾖ ἀληθής. Εἴρηται δὲ ἐν τοῖς Τοπικοῖς περὶ αὐτῶν. Ἅμα δὲ δῆλον ὅτι οὐδὲ τὸ τί ἐστιν ἐρώτησίς ἐστι διαλεκτική· δεῖ γὰρ δεδόσθαι ἐκ τῆς ἐρωτήσεως ἑλέσθαι ὁπότερον βούλεται τῆς ἀντιφάσεως μόριον ἀποφήνασθαι. Ἀλλὰ δεῖ τὸν ἐρωτῶντα προσδιορίσαι πότερον τόδε ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος ἢ οὐ τοῦτο.
Ἐπεὶ δὲ τὰ μὲν κατηγορεῖται συντιθέμενα, ὡς ἓν τὸ πᾶν κατηγόρημα τῶν χωρὶς κατηγορουμένων, τὰ δ᾿ οὔ, τίς ἡ διαφορά; κατὰ γὰρ τοῦ ἀνθρώπου ἀληθὲς εἰπεῖν καὶ χωρὶς ζῷον καὶ χωρὶς δίπουν, καὶ ταῦτα ὡς ἕν, καὶ ἄνθρωπον καὶ λευκόν, καὶ ταῦθ᾿ ὡς ἕν. Ἀλλ᾿ οὐχί, εἰ σκυτεὺς καὶ ἀγαθός, καὶ σκυτεὺς ἀγαθός. Εἰ γάρ, ὅτι ἑκάτερον ἀληθές, εἶναι δεῖ καὶ τὸ συνάμφω, πολλὰ καὶ ἄτοπα ἔσται. Κατὰ γὰρ τοῦ ἀνθρώπου καὶ τὸ ἄνθρωπος ἀληθὲς καὶ τὸ λευκόν, ὥστε καὶ τὸ ἅπαν. Πάλιν εἰ τὸ λευκὸν αὐτό, καὶ τὸ ἅπαν, ὥστε ἔσται ἄνθρωπος λευκὸς λευκός, καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. Καὶ πάλιν μουσικὸς λευκὸς βαδίζων· καὶ ταῦτα πολλάκις πεπλεγμένα εἰς ἄπειρον. Ἔτι εἰ ὁ Σωκράτης Σωκράτης καὶ ἄνθρωπος, καὶ Σωκράτης Σωκράτης ἄνθρωπος. Καὶ εἰ ἄνθρωπος καὶ δίπους, καὶ ἄνθρωπος ἄνθρωπος δίπους.
Ὅτι μὲν οὖν εἴ τις ἁπλῶς φήσει τὰς συμπλοκὰς γίνεσθαι, πολλὰ συμβαίνει λέγειν ἄτοπα, δῆλον· ὅπως δὲ θετέον, λέγομεν νῦν. Τῶν δὴ κατηγορουμένων, καὶ ἐφ᾿ οἷς κατηγορεῖσθαι συμβαίνει, ὅσα μὲν λέγεται κατὰ συμβεβηκὸς ἢ κατὰ τοῦ αὐτοῦ ἢ θάτερον κατὰ θατέρου, ταῦτα οὐκ ἔσται ἕν, οἷον ἄνθρωπος λευκός ἐστι καὶ μουσικός, ἀλλ᾿ οὐχ ἓν τὸ λευκὸν καὶ τὸ μουσικόν· συμβεβηκότα γὰρ ἄμφω τῷ αὐτῷ. Οὐδ᾿ εἰ τὸ λευκὸν μουσικὸν ἀληθὲς εἰπεῖν, ὅμως οὐκ ἔσται τὸ μουσικὸν λευκὸν ἕν τι· κατὰ συμβεβηκὸς γὰρ τὸ μουσικὸν λευκόν, ὥστε οὐκ ἔσται τὸ λευκὸν μουσικὸν ἕν τι. Διὸ οὐδ᾿ ὁ σκυτεὺς ἁπλῶς ἀγαθός, ἀλλὰ ζῷον δίπουν· οὐ γὰρ κατὰ συμβεβηκός. Ἔτι οὐδ᾿ ὅσα ἐνυπάρχει ἐν τῷ ἑτέρῳ. Διὸ οὔτε τὸ λευκὸν πολλάκις οὔτε ὁ ἄνθρωπος ἄνθρωπος ζῷόν ἐστιν ἢ δίπουν· ἐνυπάρχει γὰρ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ζῷον καὶ τὸ δίπουν. Ἀληθὲς δέ ἐστιν εἰπεῖν κατὰ τοῦ τινὸς καὶ ἁπλῶς, οἷον τὸν τινὰ ἄνθρωπον ἄνθρωπον ἢ τὸν τινὰ λευκὸν ἄνθρωπον ἄνθρωπον λευκόν· οὐκ ἀεὶ δέ, ἀλλ᾿ ὅταν μὲν ἐν τῷ προσκειμένῳ τῶν ἀντικειμένων τι ἐνυπάρχῃ ᾧ ἕπεται ἀντίφασις, οὐκ ἀληθὲς ἀλλὰ ψεῦδος, οἷον τὸν τεθνεῶτα ἄνθρωπον ἄνθρωπον εἰπεῖν, ὅταν δὲ μὴ ἐνυπάρχῃ, ἀληθές. Ἢ ὅταν μὲν ἐνυπάρχῃ, ἀεὶ οὐκ ἀληθές, ὅταν δὲ μὴ ἐνυπάρχῃ, οὐκ ἀεὶ ἀληθές, ὥσπερ Ὅμηρός ἐστί τι, οἷον ποιητής. Ἀρ᾿ οὖν καὶ ἔστιν, ἢ οὔ; κατὰ συμβεβηκὸς γὰρ κατηγορεῖται τοῦ Ὁμήρου τὸ ἔστιν· ὅτι γὰρ ποιητής ἐστιν, ἀλλ᾿ οὐ καθ᾿ αὑτό, κατηγορεῖται κατὰ τοῦ Ὁμήρου τὸ ἔστιν. Ὥστε ἐν ὅσαις κατηγορίαις μήτε ἐναντιότης ἔνεστιν, ἐὰν λόγοι ἀντ᾿ ὀνομάτων λέγωνται, καὶ καθ᾿ ἑαυτὰ κατηγορῆται καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός, ἐπὶ τούτων τὸ τὶ καὶ ἁπλῶς ἀληθὲς ἔσται εἰπεῖν. Τὸ δὲ μὴ ὄν, ὅτι δοξαστόν, οὐκ ἀληθὲς εἰπεῖν ὄν τι· δόξα γὰρ αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ὅτι ἔστιν, ἀλλ᾿ ὅτι οὐκ ἔστιν.
1212. Bölüm
Bunlar belirlendiğine göre, "olması mümkündür" ile "olması mümkün değildir", "olması olasıdır" ile "olması olası değildir" önermelerinin olumsuzlamalarının ve olumlamalarının birbirine karşı nasıl durduğunu incelemek gerekir; "imkânsız" ve "zorunlu" hakkında da; çünkü bazı aporia'lar vardır. Birleştirilenler arasında "olmak" ve "olmamak"a göre sıralananlar birbirine çelişki olarak karşıt olsun: mesela "insan olmak"ın olumsuzlaması "insan olmamak"tır, "insan-değil olmak" değil; "beyaz insan olmak"ın olumsuzlaması da "beyaz insan olmamak"tır, "beyaz-değil insan olmak" değil. Çünkü her şey hakkında ya olumlama ya olumsuzlama doğruysa, bir odun için de "beyaz-değil insandır" demek doğru olacaktır. Bu böyleyse, "olmak"ın eklenmediği yerlerde de "olmak" yerine söylenen şey aynı işi görecektir: mesela "insan yürür"ün olumsuzlaması "insan-değil yürür" değil, "insan yürümez" olacaktır; çünkü "insan yürür" demekle "insan yürüyendir" demek arasında hiçbir fark yoktur. Demek ki her yerde böyleyse, "olması mümkündür"ün olumsuzlaması da "olmaması mümkündür" olacak, "olması mümkün değildir" değil. Ama aynı şeyin hem olması hem olmaması mümkün görünür: kesilmesi ya da yürümesi mümkün olan her şeyin yürümemesi de, kesilmemesi de mümkündür. Bunun sebebi şudur: bu şekilde mümkün olan her şey hep fiil hâlinde değildir; öyle ki olumsuzlama da ona ait olacaktır: yürüyebilen yürümeyebilir de, görülebilen görülmeyebilir de. Ama karşıt söyleyişlerin aynı şey hakkında doğru olması imkânsızdır; o hâlde "olması mümkündür"ün olumsuzlaması "olmaması mümkündür" değildir. Çünkü bundan ya aynı şeyi aynı anda aynı şey hakkında olumlayıp olumsuzlamak ya da eklenen şeylerle kurulan olumlama ve olumsuzlamaların "olmak" ve "olmamak"a göre kurulmaması sonucu çıkar. Birincisi imkânsız olduğuna göre ikincisi seçilmelidir. O hâlde "olması mümkündür"ün olumsuzlaması "olması mümkün değildir"dir. "Olması olasıdır" için de aynı logos geçerlidir: onun olumsuzlaması da "olması olası değildir"dir. Ötekilerde de, mesela "zorunlu" ve "imkânsız"da da durum benzerdir. Oradakilerde "olmak" ve "olmamak" eklenti olur, dayanak olan şeyler ise "beyaz" ve "insan"dır; burada ise "olmak" ve "olmamak" dayanak gibi olur, "mümkün" ve "olası" ise belirleyici eklentiler olur: oradakilerde "olmak" ve "olmamak" doğruyu ve yanlışı nasıl belirliyorsa, burada da bunlar "olması mümkündür" ile "olması mümkün değildir"i öyle belirler. "Olmaması mümkündür"ün olumsuzlaması "olması mümkün değildir" değil, "olmaması mümkün değildir"dir; "olması mümkündür"ünki de "olmaması mümkündür" değil, "olması mümkün değildir"dir. Bundan dolayı "olması mümkündür" ile "olmaması mümkündür" birbirini gerektiriyor gibi de görünebilir; çünkü aynı şeyin olması da olmaması da mümkündür; bu tür önermeler, yani "olması mümkündür" ile "olmaması mümkündür", birbirinin çelişiği değildir. Ama "olması mümkündür" ile "olması mümkün değildir" aynı şey hakkında hiçbir zaman aynı anda doğru olmaz, çünkü karşıttırlar. "Olmaması mümkündür" ile "olmaması mümkün değildir" de aynı şey hakkında hiçbir zaman aynı anda doğru olmaz. Aynı şekilde "olması zorunludur"un olumsuzlaması "olmaması zorunludur" değil, "olması zorunlu değildir"dir; "olmaması zorunludur"unki de "olmaması zorunlu değildir"dir. "Olması imkânsızdır"ınki de "olmaması imkânsızdır" değil, "olması imkânsız değildir"dir; "olmaması imkânsızdır"ınki de "olmaması imkânsız değildir"dir. Genel olarak, söylendiği gibi, "olmak" ve "olmamak"ı dayanak olarak koymalı, olumlamayı ve olumsuzlamayı yapan bu eklentileri de "olmak" ve "olmamak"a bağlamalıdır. Karşıt söyleyişlerin şunlar olduğunu düşünmek gerekir: mümkün — mümkün değil, olası — olası değil, imkânsız — imkânsız değil, zorunlu — zorunlu değil, doğru — doğru değil.
Τούτων δὲ διωρισμένων σκεπτέον ὅπως ἔχουσιν αἱ ἀποφάσεις καὶ καταφάσεις πρὸς ἀλλήλας αἱ τοῦ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ δυνατὸν καὶ ἐνδεχόμενον καὶ μὴ ἐνδεχόμενον, καὶ περὶ τοῦ ἀδυνάτου τε καὶ ἀναγκαίου· ἔχει γὰρ ἀπορίας τινάς. Εἰ γὰρ τῶν συμπλεκομένων αὗται ἀλλήλαις ἀντίκεινται ἀντιφάσεις, ὅσαι κατὰ τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι τάττονται, οἷον τοῦ εἶναι ἄνθρωπον ἀπόφασις τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωπον, οὐ τὸ εἶναι μὴ ἄνθρωπον, καὶ τοῦ εἶναι λευκὸν ἄνθρωπον τὸ μὴ εἶναι λευκὸν ἄνθρωπον, ἀλλ᾿ οὐ τὸ εἶναι μὴ λευκὸν ἄνθρωπον. Εἰ γὰρ κατὰ παντὸς ἡ κατάφασις ἢ ἡ ἀπόφασις, τὸ ξύλον ἔσται ἀληθὲς εἰπεῖν εἶναι μὴ λευκὸν ἄνθρωπον. Εἰ δὲ τοῦτο οὕτως, καὶ ὅσοις τὸ εἶναι μὴ προστίθεται, τὸ αὐτὸ ποιήσει τὸ ἀντὶ τοῦ εἶναι λεγόμενον, οἷον τοῦ ἄνθρωπος βαδίζει οὐ τὸ οὐκ ἄνθρωπος βαδίζει ἀπόφασις ἔσται, ἀλλὰ τὸ οὐ βαδίζει ἄνθρωπος· οὐδὲν γὰρ διαφέρει εἰπεῖν ἄνθρωπον βαδίζειν ἢ ἄνθρωπον βαδίζοντα εἶναι. Ὥστε εἰ οὕτως πανταχοῦ, καὶ τοῦ δυνατὸν εἶναι ἀπόφασις ἔσται τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι, ἀλλ᾿ οὐ τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι. Δοκεῖ δὲ τὸ αὐτὸ δύνασθαι καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι· πᾶν γὰρ τὸ δυνατὸν τέμνεσθαι ἢ βαδίζειν καὶ μὴ βαδίζειν καὶ μὴ τέμνεσθαι δυνατόν. Λόγος δέ, ὅτι ἅπαν τὸ οὕτω δυνατὸν οὐκ ἀεὶ ἐνεργεῖ, ὥστε ὑπάρξει αὐτῷ καὶ ἡ ἀπόφασις· δύναται γὰρ καὶ μὴ βαδίζειν τὸ βαδιστικὸν καὶ μὴ ὁρᾶσθαι τὸ ὁρατόν. Ἀλλὰ μὴν ἀδύνατον κατὰ τοῦ αὐτοῦ ἀληθεύεσθαι τὰς ἀντικειμένας φάσεις· οὐκ ἄρα τοῦ δυνατὸν εἶναι ἀπόφασίς ἐστι τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι. Συμβαίνει γὰρ ἐκ τούτων ἢ τὸ αὐτὸ φάναι καὶ ἀποφάναι ἅμα καὶ κατὰ τοῦ αὐτοῦ, ἢ μὴ κατὰ τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι τὰ προστιθέμενα γίνεσθαι φάσεις καὶ ἀποφάσεις. Εἰ οὖν ἐκεῖνο ἀδύνατον, τοῦτ᾿ ἂν εἴη αἱρετόν. Ἔστιν ἄρα ἀπόφασις τοῦ δυνατὸν εἶναι τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι. Ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ ἐνδεχόμενον εἶναι· καὶ γὰρ τούτου ἀπόφασις τὸ μὴ ἐνδεχόμενον εἶναι. Καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ ὁμοιοτρόπως, οἷον ἀναγκαίου τε καὶ ἀδυνάτου. Γίνεται γὰρ ὥσπερ ἐπ᾿ ἐκείνων τὸ εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι προσθέσεις, τὰ δ᾿ ὑποκείμενα πράγματα τὸ μὲν λευκὸν τὸ δ᾿ ἄνθρωπος; οὕτως ἐνταῦθα τὸ μὲν εἶναι καὶ μὴ εἶναι ὡς ὑποκείμενον γίνεται, τὸ δὲ δύνασθαι καὶ τὸ ἐνδέχεσθαι προσθέσεις διορίζουσαι, ὥσπερ ἐπ᾿ ἐκείνων τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦδος, ὁμοίως αὗται ἐπὶ τοῦ εἶναι δυνατὸν καὶ εἶναι οὐ δυνατόν. Τοῦ δὲ δυνατὸν μὴ εἶναι ἀπόφασις οὐ τὸ οὐ δυνατὸν εἶναι, ἀλλὰ τὸ οὐ δυνατὸν μὴ εἶναι, καὶ τοῦ δυνατὸν εἶναι οὐ τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι, ἀλλὰ τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι. Διὸ καὶ ἀκολουθεῖν ἂν δόξειαν ἀλλήλαις αἱ τοῦ δυνατὸν εἶναι καὶ δυνατὸν μὴ εἶναι· τὸ γὰρ αὐτὸ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι· οὐ γὰρ ἀντιφάσεις ἀλλήλων αἱ τοιαῦται, τὸ δυνατὸν εἶναι καὶ δυνατὸν μὴ εἶναι. Ἀλλὰ τὸ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ δυνατὸν εἶναι οὐδέποτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἅμα ἀληθεύονται· ἀντίκεινται γάρ. Οὐδέ γε τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι καὶ οὐ δυνατὸν μὴ εἶναι οὐδέποτε ἅμα ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἀληθεύονται. Ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ ἀναγκαῖον εἶναι ἀπόφασις οὐ τὸ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι, ἀλλὰ τὸ μὴ ἀναγκαῖον εἶναι· τοῦ δὲ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι τὸ μὴ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι. Καὶ τοῦ ἀδύνατον εἶναι οὐ τὸ ἀδύνατον μὴ εἶναι, ἀλλὰ τὸ μὴ ἀδύνατον εἶναι· τοῦ δὲ ἀδύνατον μὴ εἶναι τὸ οὐκ ἀδύνατον μὴ εἶναι. Καὶ καθόλου δέ, ὥσπερ εἴρηται, τὸ μὲν εἶναι καὶ μὴ εἶναι δεῖ τιθέναι ὡς τὰ ὑποκείμενα, κατάφασιν δὲ καὶ ἀπόφασιν ταῦτα ποιοῦντα πρὸς τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι. συντάττειν. Καὶ ταύτας οἴεσθαι χρὴ εἶναι τὰς ἀντικειμένας φάσεις, δυνατόν — οὐ δυνατόν, ἐνδεχόμενον — οὐκ ἀνδεχόμενον, ἀδύνατον — οὐκ ἀδύνατον, ἀναγκαῖον — οὐκ ἀναγκαῖον, ἀληθές — οὐκ ἀληθές.
1313. Bölüm
Böyle konunca gerektirmeler de logos'a uygun şekilde ortaya çıkar. "Olması mümkündür"ü "olması olasıdır" gerektirir, bu da onunla karşılıklı döner; "olması imkânsız değildir" ve "olması zorunlu değildir" de onu gerektirir. "Olmaması mümkündür" ve "olmaması olasıdır"ı "olmaması zorunlu değildir" ve "olmaması imkânsız değildir"; "olması mümkün değildir" ve "olması olası değildir"i "olmaması zorunludur" ve "olması imkânsızdır"; "olmaması mümkün değildir" ve "olmaması olası değildir"i de "olması zorunludur" ve "olmaması imkânsızdır" gerektirir. Söylediğimizi şu sıralamadan görelim:
| olması mümkündür | olması mümkün değildir |
| olması olasıdır | olması olası değildir |
| olması imkânsız değildir | olması imkânsızdır |
| olması zorunlu değildir | olmaması zorunludur |
| olmaması mümkündür | olmaması mümkün değildir |
| olmaması olasıdır | olmaması olası değildir |
| olmaması imkânsız değildir | olmaması imkânsızdır |
| olmaması zorunlu değildir | olması zorunludur |
"İmkânsız" ve "imkânsız değil", "olası" ile "mümkün"ü ve "olası değil" ile "mümkün değil"i çelişik olarak, ama ters biçimde gerektirir: "olması mümkündür"ü imkânsızın olumsuzlaması gerektirir, olumsuzlamayı ise olumlama; "olması mümkün değildir"i "olması imkânsızdır" gerektirir, çünkü "olması imkânsızdır" olumlamadır, "olması imkânsız değildir" ise olumsuzlama. Zorunlunun durumunun nasıl olduğuna bakmalı. Durumun böyle olmadığı açıktır; burada zıtlar birbirini gerektirir, çelişikler ise ayrı düşer. Çünkü "olmaması zorunludur"un olumsuzlaması "olması zorunlu değildir" değildir; ikisinin aynı şey hakkında birlikte doğru olması mümkündür: olmaması zorunlu olanın olması zorunlu değildir. Zorunlunun ötekiler gibi gerektirilmemesinin sebebi, imkânsızın, zorunluyla aynı değerde olduğu hâlde ona ters biçimde karşılık gelmesidir. Çünkü bir şeyin olması imkânsızsa, onun var olması değil, var olmaması zorunludur; olmaması imkânsızsa, var olması zorunludur. Öyle ki imkânsıza ilişkin önermeler "mümkün" ve "mümkün değil"i aynı şekilde gerektiriyorsa, zorunluya ilişkin önermeler bunları zıt şekilde gerektirir; çünkü zorunlu ile imkânsız aynı şeyi göstermez, söylendiği gibi ters biçimde gösterir. Yoksa zorunluya ilişkin çelişikleri böyle koymak imkânsız mıdır? Olması zorunlu olanın olması mümkündür; değilse olumsuzlaması onu gerektirecektir, çünkü ya olumlamak ya olumsuzlamak zorunludur; öyle ki olması mümkün değilse olması imkânsızdır; o hâlde olması zorunlu olanın olması imkânsız olur, bu da saçmadır. Ama "olması mümkündür"ü "olması imkânsız değildir", bunu da "olması zorunlu değildir" gerektirir; öyle ki olması zorunlu olanın olmasının zorunlu olmadığı sonucu çıkar, bu da saçmadır. Öte yandan "olması mümkündür"ü ne "olması zorunludur" gerektirir ne de "olmaması zorunludur". Çünkü "olması mümkündür" olanda ikisi birden olabilir; bunlardan hangisi doğru olursa, o ikisi artık doğru olmayacaktır. Bir şeyin olması da olmaması da aynı anda mümkündür; ama olması ya da olmaması zorunluysa, ikisi birden mümkün olmayacaktır. Geriye "olması mümkündür"ü "olmaması zorunlu değildir"in gerektirmesi kalıyor. Bu, olması zorunlu olan hakkında da doğrudur. Çünkü bu da, "olması mümkün değildir"i gerektiren önermenin çelişiği olur: onu "olması imkânsızdır" ve "olmaması zorunludur" gerektirir, bunun olumsuzlaması da "olmaması zorunlu değildir"dir. Demek ki bu çelişikler de söylenen şekilde birbirini gerektirir ve böyle konunca imkânsız hiçbir sonuç çıkmaz.
"Olması zorunludur"u "olması mümkündür"ün izleyip izlemediği sorulabilir. İzlemiyorsa çelişiği, yani "olması mümkün değildir" izleyecektir; biri bunun çelişik olmadığını söylerse "olmaması mümkündür"ü söylemesi zorunludur; oysa ikisi de olması zorunlu olan hakkında yanlıştır. Öte yandan aynı şeyin hem kesilmesi hem kesilmemesi, hem olması hem olmaması mümkün görünür; öyle ki olması zorunlu olanın olmaması da olası olur; bu ise yanlıştır. O hâlde olması ya da yürümesi mümkün olan her şeyin karşıtlarına da muktedir olmadığı açıktır; bunun doğru olmadığı şeyler vardır. Önce logos'a göre mümkün olmayanlarda: mesela ateş ısıtıcıdır ve logos'tan yoksun bir kuvveye sahiptir. Logos'la birlikte olan kuvveler aynı olarak birçok şeyin, zıtların da kuvvesidir; logos'tan yoksun olanların ise hepsi öyle değildir; söylendiği gibi ateşin ısıtması da ısıtmaması da mümkün değildir, hep fiil hâlinde olan öteki şeylerin de. Ama logos'tan yoksun kuvvelere göre mümkün olanlardan bazıları da karşıtları aynı anda kabul edebilir. Bu, şunun için söylendi: her kuvve karşıtların kuvvesi değildir, aynı eidos'a göre söylenenler bile. Bazı kuvveler de sesteştir. Çünkü "mümkün" tek anlamda söylenmez: bir anlamda, fiil hâlinde olduğu için doğrudur, mesela yürüdüğü için birinin yürümesi mümkündür; genel olarak, olması mümkün denen şey zaten fiil hâlinde var olduğu için olması mümkündür; öteki anlamda ise fiile geçebileceği için: mesela yürüyebileceği için yürümesi mümkündür. Bu ikinci kuvve yalnız hareket edebilen şeylerde bulunur, birincisi hareket etmeyenlerde de bulunur. İkisi hakkında da, yani zaten yürüyen ve fiil hâlinde olan hakkında da, yürüyebilen hakkında da, yürümesinin ya da olmasının imkânsız olmadığını söylemek doğrudur. Bu ikinci anlamda mümkün olanı zorunlu hakkında düpedüz söylemek doğru değildir, ötekini söylemek ise doğrudur. Öyle ki cüzî varsa küllî de var olduğuna göre, zorunlulukla var olandan olabilmek de çıkar, ama her anlamıyla değil. Belki de zorunlu ve zorunlu olmayan, her şeyin var olmasının ya da olmamasının ilkesidir; ötekileri de bunları izleyen şeyler olarak incelemek gerekir.
Söylenenlerden açıktır ki zorunlulukla var olan fiil hâlindedir; öyle ki ezelî olanlar önce geldiğine göre, fiil de kuvveden öncedir. Bazı şeyler kuvve olmaksızın fiildir, mesela birinci ousia'lar; bazıları kuvveyle birliktedir, bunlar tabiatça önce, zamanca sonradır; bazıları ise hiçbir zaman fiil değildir, yalnızca kuvvedir.
Καὶ αἱ ἀκολουθήσεις δὲ κατὰ λόγον γίνονται οὕτω τιθεμένοις· τῷ μὲν γὰρ δυνατὸν εἶναι τὸ ἐνδέχεσθαι εἶναι, καὶ τοῦτο ἐκείνῳ ἀντιστρέφει, καὶ τὸ μὴ ἀδύνατον εἶναι καὶ τὸ μὴ ἀναγκαῖον εἶναι· τῷ δὲ δυνατὸν μὴ εἶναι καὶ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι τὸ μὴ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι καὶ τὸ οὐκ ἀδύνατον μὴ εἶναι, τῷ δὲ μὴ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ ἐνδεχόμενον εἶναι τὸ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι καὶ τὸ ἀδύνατον εἶναι, τῷ δὲ μὴ δυνατὸν μὴ εἶναι καὶ μὴ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι τὸ ἀναγκαῖον εἶναι καὶ τὸ ἀδύνατον μὴ εἶναι. Θεωρείσθω δὲ ἐκ τῆς ὑπογραφῆς ὡς λέγομεν.
δυνατὸν εἶναι οὐ δυνατὸν εἶναι
ἐνδεχόμενον εἶναι οὐκ ἐνδεχόμενον εἶναι
οὐκ ἀδύνατον εἶναι ἀδύνατον εἶναι
οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι ἀναγκαῖον μὴ εἶναι
δυνατὸν μὴ εἶναι οὐ δυνατὸν μὴ εἶναι
ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι οὐκ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι
οὐκ ἀδύνατον μὴ εἶναι ἀδύνατον μὴ εἶναι
οὐκ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι ἀναγκαῖον εἶναι
Τὸ μὲν οὖν ἀδύνατον καὶ οὐκ ἀδύνατον τῷ ἐνδεχομένῳ καὶ δυνατῷ καὶ οὐκ ἐνδεχομένῳ καὶ μὴ δυνατῷ ἀκολουθεῖ μὲν ἀντιφατικῶς, ἀντεστραμμένως δέ· τῷ μὲν γὰρ δυνατὸν εἶναι ἡ ἀπόφασις τοῦ ἀδυνάτου ἀκολουθεῖ, τῇ δὲ ἀποφάσει ἡ κατάφασις· τῷ γὰρ οὐ δυνατὸν εἶναι τὸ ἀδύνατον εἶναι· κατάφασις γὰρ τὸ ἀδύνατον εἶναι, τὸ δ᾿ οὐκ ἀδύνατον εἶναι ἀπόφασις. Τὸ δ᾿ ἀναγκαῖον πῶς, ὀπτέον. Φανερὸν δὴ ὅτι οὐχ οὕτως ἔχει, ἀλλ᾿ αἱ ἐναντίαι ἕπονται· αἱ δ᾿ ἀντιφάσεις χωρίς. Οὐ γάρ ἐστιν ἀπόφασις τοῦ ἀνάγκη μὴ εἶναι τὸ οὐκ ἀνάγκη εἶναι· ἐνδέχεται γὰρ ἀληθεύεσθαι ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἀμφοτέρας· τὸ γὰρ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι. Αἴτιον δὲ τοῦ μὴ ἀκολουθεῖν τὸ ἀναγκαῖον ὁμοίως τοῖς ἑτέροις, ὅτι ἐναντίως τὸ ἀδύνατον τῷ ἀναγκαίῳ ἀποδίδοται, τὸ αὐτὸ δυνάμενον. Εἰ γὰρ ἀδύνατον εἶναι, ἀναγκαῖον τοῦτο οὐκ εἶναι ἀλλὰ μὴ εἶναι· εἰ δὲ ἀδύνατον μὴ εἶναι, τοῦτο ἀνάγκη εἶναι· ὥστε εἰ ἐκεῖνα ὁμοίως τῷ δυνατῷ καὶ μή, ταῦτα ἐξ ἐναντίας, ἐπεὶ οὐ σημαίνει γε ταὐτὸν τό τε ἀνάγκαῖον καὶ τὸ ἀδύνατον, ἀλλ᾿ ὥσπερ εἴρηται, ἀντεστραμμένως. Ἣ ἀδύνατον οὕτως κεῖσθαι τὰς τοῦ ἀναγκαίου ἀντιφάσεις; τὸ μὲν γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι δυνατὸν εἶναι· εἰ γὰρ μή, ἡ ἀπόφασις ἀκολουθήσει· ἀνάγκη γὰρ ἢ φάναι ἢ ἀποφάναι· ὥστ᾿ εἰ μὴ δυνατὸν εἶναι, ἀδύνατον εἶναι· ἀδύνατον ἄρα εἶναι τὸ ἀναγκαῖον εἶναι, ὅπερ ἄτοπον. Ἀλλὰ μὴν τῷ γε δυνατὸν εἶναι τὸ οὐκ ἀδύνατον εἶναι ἀκολουθεῖ, τούτῳ δὲ τὸ μὴ ἀναγκαῖον εἶναι· ὥστε συμβαίνει τὸ ἀναγκαῖον εἶναι μὴ ἀναγκαῖον εἶναι, ὅπερ ἄτοπον. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἀναγκαῖον εἶναι ἀκολουθεῖ τῷ δυνατὸν εἶναι, οὐδὲ τὸ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι· τῷ μὲν γὰρ ἄμφω ἐνδέχεται συμβαίνειν, τούτων δὲ ὁπότερον ἂν ἀληθὲς ᾖ, οὐκέτι ἔσται ἐκεῖνα ἀληθῆ. Ἄμα γὰρ δυνατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι· εἰ δ᾿ ἀνάγκη εἶναι ἢ μὴ εἶναι, οὐκ ἔσται δυνατὸν ἄμφω. Λείπεται τοίνυν τὸ οὐκ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι ἀκολουθεῖν τῷ δυνατὸν εἶναι. Τοῦτο γὰρ ἀληθὲς καὶ κατὰ τοῦ ἀναγκαῖον εἶναι. Καὶ γὰρ αὕτη γίνεται ἀντίφασις τῇ ἑπομένῃ τῷ οὐ δυνατὸν εἶναι· ἐκείνῳ γὰρ ἀκολουθεῖ τὸ ἀδύνατον εἶναι καὶ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι, οὗ ἡ ἀπόφασις τὸ οὐκ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι. Ἀκολουθοῦσί τε ἄρα καὶ αὗται αἱ ἀντιφάσεις κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον, καὶ οὐδὲν ἀδύνατον συμβαίνει τιθεμένων οὕτως.
Ἀπορήσειε δ᾿ ἄν τις εἰ τῷ ἀναγκαῖον εἶναι τὸ δυνατὸν εἶναι ἕπεται. Εἴ τε γὰρ μὴ ἕπεται, ἡ ἀντίφασις ἀκολουθήσει, τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι· καὶ εἴ τις ταύτην μὴ φήσειεν εἶναι ἀντίφασιν, ἀνάγκη λέγειν τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι· ἅπερ ἄμφω ψευδῆ κατὰ τοῦ ἀναγκαῖον εἶναι. Ἁλλὰ μὴν πάλιν τὸ αὐτὸ εἶναι δοκεῖ δυνατὸν τέμνεσθαι καὶ μὴ τέμνεσθαι καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, ὥστε ἔσται τὸ ἀναγκαῖον εἶναι ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι· τοῦτο δὲ ψεῦδος. Φανερὸν δὴ ὅτι οὐ πᾶν τὸ δυνατὸν ἢ εἶναι ἢ βαδίζειν καὶ τὰ ἀντικείμενα δύναται, ἀλλ᾿ ἔστιν ἐφ᾿ ὧν οὐκ ἀληθές, πρῶτον μὲν ἐπὶ τῶν μὴ κατὰ λόγον δυνατῶν, οἷον τὸ πῦρ θερμαντικὸν καὶ ἔχει δύναμιν ἄλογον. Αἱ μὲν οὖν μετὰ λόγου δυνάμεις αἱ αὐταὶ πλειόνων καὶ τῶν ἐναντίων, αἱ δ᾿ ἄλογοι οὐ πᾶσαι, ἀλλ᾿ ὥσπερ εἴρηται, τὸ πῦρ οὐ δυνατὸν θερμαίνειν καὶ μή, οὐδ᾿ ὅσα ἅλλα ἐνεργεῖ ἀεί. Ἔνια μέντοι δύναται καὶ τῶν κατὰ τὰς ἀλόγους δυνάμεις ἅμα τὰ ἀντικείμενα δέξασθαι. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν τούτου χάριν εἴρηται, ὅτι οὐ πᾶσα δύναμις τῶν ἀντικειμένων, οὐδ᾿ ὅσαι λέγονται κατὰ τὸ αὐτὸ εἶδος. Ἔνιαι δὲ δυνάμεις ὁμώνυμοί εἰσιν. Τὸ γὰρ δυνατὸν οὐχ ἁπλῶς λέγεται, ἀλλὰ τὸ μὲν ὅτι ἀληθὲς ὡς ἐνεργείᾳ ὄν, οἷον δυνατὸν βαδίζειν ὅτι βαδίζει, καὶ ὅλως δυνατὸν εἶναι ὅτι ἤδη ἔστι κατ᾿ ἐνέργειαν ὃ λέγεται εἶναι δυνατόν, τὸ δὲ ὅτι ἐνεργήσειεν ἄν, οἷον δυνατὸν εἶναι βαδίζειν ὅτι βαδίσειεν ἄν. Καὶ αὕτη μὲν ἐπὶ τοῖς κινητοῖς ἐστὶ μόνοις ἡ δύναμις, ἐκείνη δὲ καὶ ἐπὶ τοῖς ἀκινήτοις. Ἅμφω δὲ ἀληθὲς εἰπεῖν τὸ μὴ ἀδύνατον εἶναι βαδίζειν ἢ εἶναι, καὶ τὸ βαδίζον ἤδη καὶ ἐνεργοῦν καὶ τὸ βαδιστικόν. Τὸ μὲν οὖν οὕτω δυνατὸν οὐκ ἀληθὲς κατὰ τοῦ ἀναγκαίου ἁπλῶς εἰπεῖν, θάτερον δὲ ἀληθές. Ὥστε ἐπεὶ τῷ ἐν μέρει τὸ καθόλου ἕπεται, τῷ ἐξ ἀνάγκης ὄντι ἕπεται τὸ δύνασθαι εἶναι, οὐ μέντοι πᾶν. Καὶ ἔστι δὴ ἀρχὴ ἴσως τὸ ἀναγκαῖον καὶ μὴ ἀναγκαῖον πάντων ἢ εἶναι ἢ μὴ εἶναι, καὶ τἆλλα ὡς τούτοις ἀκολουθοῦντα ἐπισκοπεῖν δεῖ.
Φανερὸν δὴ ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι τὸ ἐξ ἀνάγκης ὂν κατ᾿ ἐνέργειάν ἐστιν, ὥστε εἰ πρότερα τὰ ἀΐδια, καὶ ἡ ἐνέργεια δυνάμεως προτέρα. Καὶ τὰ μὲν ἄνευ δυνάμεως ἐνέργειαί εἰσιν, οἷον αἱ πρῶται οὐσίαι, τὰ δὲ μετὰ δυνάμεως, ἃ τῇ μὲν φύσει πρότερα τῷ δὲ χρόνῳ ὕστερα, τὰ δὲ οὐδέποτε ἐνέργειαί εἰσιν ἀλλὰ δυνάμεις μόνον.
1414. Bölüm
Olumlama mı olumsuzlamaya, yoksa olumlama mı olumlamaya zıttır? "Her insan adildir" diyen logos mu "hiçbir insan adil değildir"e, yoksa "her insan adildir" mi "her insan adaletsizdir"e zıttır? Mesela "Kallias adildir", "Kallias adil değildir", "Kallias adaletsizdir": bunlardan hangisi zıttır? Seste olanlar düşüncede olanları izliyorsa ve orada zıt olan kanaat zıddın kanaatiyse, mesela "her insan adildir" kanaati "her insan adaletsizdir" kanaatine zıtsa, sesteki olumlamalarda da durumun aynı olması zorunludur. Ama orada zıddın kanaati zıt değilse, olumlama da olumlamaya zıt olmayacak, söylenen olumsuzlama zıt olacaktır. Demek ki hangi doğru kanaatin hangi yanlış kanaate zıt olduğunu incelemek gerekir: olumsuzlamanın kanaati mi, yoksa zıddın var olduğuna kanaat getiren mi? Şunu demek istiyorum: iyi hakkında iyi olduğuna dair doğru bir kanaat vardır; iyi olmadığına dair yanlış bir kanaat vardır; kötü olduğuna dair bir başka kanaat daha vardır. Bunlardan hangisi doğru olana zıttır? Tek bir zıt varsa, hangisine göre zıttır? Zıt kanaatlerin, zıt şeyler hakkında oldukları için zıt diye belirlendiğini sanmak yanlıştır; çünkü iyi hakkında iyi olduğuna, kötü hakkında kötü olduğuna dair kanaat belki aynıdır ve doğrudur, ister birden çok ister tek olsun. Oysa bunlar zıttır. Kanaatler zıt şeyler hakkında oldukları için değil, daha çok zıt biçimde oldukları için zıttır. İyi hakkında iyi olduğuna dair bir kanaat, iyi olmadığına dair bir başka kanaat varsa ve ona ait olmayan, ait olması da mümkün olmayan başka bir şey de varsa, ötekilerin hiçbirini, ne ait olmayanın ait olduğuna kanaat getirenleri ne de ait olanın ait olmadığına kanaat getirenleri zıt saymamalıdır (çünkü ikisi de sonsuzdur, hem ait olmayanın ait olduğuna kanaat getirenler hem ait olanın ait olmadığına kanaat getirenler); zıt sayılacak olanlar, yanılgının bulunduğu kanaatlerdir. Bunlar da oluşların kendilerinden çıktığı şeylerdir. Oluşlar karşıtlardan çıkar; demek ki yanılgılar da. İyi hem iyidir hem kötü değildir; birincisi ona kendi başına, ikincisi araz olarak aittir (çünkü kötü olmamak ona araz olarak aittir); her şey hakkında, kendi başına olanla ilgili kanaat daha çok doğrudur; doğruysa, yanlış olan da öyledir. İyinin iyi olmadığına dair kanaat, kendi başına ait olan hakkında yanlıştır; kötü olduğuna dair kanaat ise araz olarak ait olan hakkında. Demek ki iyi hakkında olumsuzlamanın kanaati, zıddın kanaatinden daha yanlış olur. Her şey hakkında en çok yanılan, zıt kanaate sahip olandır; çünkü zıtlar, aynı şey hakkında en çok farklı olanlardır. Demek ki bunlardan biri zıtsa ve çelişiğin kanaati daha çok zıtsa, zıt olanın bu olduğu açıktır. İyinin kötü olduğuna dair kanaat ise birleşiktir; çünkü aynı kişinin belki iyinin iyi olmadığını da düşünmesi zorunludur. Ayrıca ötekilerde de durum aynı olmalıysa, bu bakımdan da doğru söylenmiş gibi görünür; çünkü çelişiğin kanaati ya her yerde zıttır ya hiçbir yerde. Zıddı olmayan şeylerde ise doğru olana karşıt olan kanaat yanlıştır; mesela insanın insan olmadığını sanan yanılmıştır. Bunlar zıtsa, ötekiler, yani çelişiğin kanaatleri de zıttır. Ayrıca iyinin iyi olduğuna dair kanaat ile iyi-olmayanın iyi olmadığına dair kanaat aynı durumdadır; bunlara ek olarak iyinin iyi olmadığına dair kanaat ile iyi-olmayanın iyi olduğuna dair kanaat de. O hâlde iyi-olmayanın iyi olmadığına dair doğru kanaatin zıddı ne olur? Kötü olduğunu söyleyen değil; çünkü bu bazen onunla aynı anda doğru olabilir, oysa doğru olan hiçbir zaman doğru olana zıt değildir: iyi olmayan bir şey kötüdür, öyle ki ikisi aynı anda doğru olabilir. Kötü olmadığını söyleyen de değil, çünkü bu da doğrudur; bunlar da aynı anda olabilir. Geriye iyi-olmayanın iyi olmadığına dair kanaatin zıddı olarak, iyi-olmayanın iyi olduğuna dair kanaat kalır, çünkü bu yanlıştır. Demek ki iyinin iyi olmadığına dair kanaat de iyinin iyi olduğuna dair kanaate zıttır. Olumlamayı küllî olarak koysak da bir fark olmayacağı açıktır; çünkü küllî olumsuzlama zıt olacaktır: mesela iyi olan her şeyin iyi olduğuna kanaat getiren kanaatin zıddı, iyi olanların hiçbirinin iyi olmadığına dair kanaattir. Çünkü iyi hakkında iyi olduğuna dair kanaat, iyi küllî olarak alınırsa, iyi olan her neyse onun iyi olduğuna kanaat getirenle aynıdır; bu da iyi olan her şeyin iyi olduğu kanaatinden farksızdır. İyi-olmayan için de durum aynıdır. Öyle ki kanaatte durum böyleyse ve sesteki olumlamalar ve olumsuzlamalar da psykhē'dekilerin simgeleriyse, açıktır ki olumlamaya zıt olan, aynı şey hakkındaki küllî olumsuzlamadır: mesela "her iyi iyidir"e ya da "her insan iyidir"e "hiçbir iyi iyi değildir" ya da "hiçbir insan iyi değildir"; çelişik olan ise "her iyi iyi değildir" ya da "her insan iyi değildir"dir. Doğru bir kanaatin ya da olumsuzlamanın, doğru bir kanaate ya da olumsuzlamaya zıt olamayacağı da açıktır. Zıt olanlar karşıtlar hakkında olanlardır; bunlar hakkında ise aynı kişi doğru söyleyebilir; ama zıtların aynı anda aynı şeyde bulunması mümkün değildir.
Πότερον δὲ ἐναντία ἐστὶν ἡ κατάφασις τῇ ἀποφάσει ἢ ἡ κατάφασις τῇ καταφάσει, καὶ ὁ λόγος τῷ λόγῳ ὁ λέγων ὅτι πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῷ οὐδεὶς ἄνθρωπος δίκαιος, ἢ τὸ πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῷ πᾶς ἄνθρωπος ἄδικος, οἷον ἔστι Καλλίας δίκαιος — οὐκ ἔστι Καλλίας δίκαιος — Καλλίας ἄδικός ἐστι· ποτέρα δὴ ἐναντία τούτων; εἰ γὰρ τὰ μὲν ἐν τῇ φωνῇ ἀκολουθεῖ τοῖς ἐν τῇ διανοίᾳ, ἐκεῖ δὲ ἐναντία δόξα ἡ τοῦ ἐναντίου, οἷον ὅτι πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῇ πᾶς ἄνθρωπος ἄδικος, καὶ ἐπὶ τῶν ἐν τῇ φωνῇ καταφάσεων ἀνάγκη ὁμοίως ἔχειν. Εἰ δὲ μὴ ἐκεῖ ἡ τοῦ ἐναντίου δόξα ἐναντία ἐστίν, οὐδὲ ἡ κατάφασις τῇ καταφάσει ἔσται ἐναντία, ἀλλ᾿ ἡ εἰρημένη ἀπόφασις. Ὥστε σκεπτέον ποία δόξα ἀληθὴς ψευδεῖ δόξῃ ἐναντία, πότερον ἡ τῆς ἀποφάσεως ἢ ἡ τὸ ἐναντίον εἶναι δοξάζουσα. Λέγω δὲ ὧδε. Ἔστι τις δόξα ἀληθὴς τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν, ἄλλη δὲ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν ψευδής, ἑτέρα δὲ ὅτι κακόν. Ποτέρα δὴ τούτων ἐναντία τῇ ἀληθεῖ; καὶ εἰ ἔστι μία, καθ᾿ ὁποτέραν ἡ ἐναντία; τὸ μὲν δὴ τούτῳ οἴεσθαι τὰς ἐναντίας δόξας ὡρίσθαι, τῷ τῶν ἐναντίων εἶναι, ψεῦδος· τοῦ γὰρ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθὸν καὶ τοῦ κακοῦ ὅτι κακὸν ἡ αὐτὴ ἴσως καὶ ἀληθὴς ἔσται, εἴτε πλείους εἴτε μία ἐστίν. Ἐναντία δὲ ταῦτα. Ἀλλ᾿ οὐ τῷ ἐναντίων εἶναι ἐναντία, ἀλλὰ μᾶλλον τῷ ἐναντίως. Εἰ δὴ ἔστι μὲν τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἐστὶν ἀγαθὸν δόξα, ἄλλη δ᾿ ὅτι οὐκ ἀγαθόν, ἔστι δὲ ἄλλο τι ὃ οὐχ ὑπάρχει οὐδ᾿ οἷόν τε ὑπάρξαι, τῶν μὲν δὴ ἄλλων οὐδεμίαν θετέον, οὔτε ὅσαι ὑπάρχειν τὸ μὴ ὑπάρχον δοξάζουσιν οὔθ᾿ ὅσαι μὴ ὑπάρχειν τὸ ὑπάρχον (ἄπειροι γὰρ ἀμφότεραι, καὶ ὅσαι ὑπάρχειν δοξάζουσι τὸ μὴ ὑπάρχον καὶ ὅσαι μὴ ὑπάρχειν τὸ ὑπάρχον), ἀλλ᾿ ἐν ὅσαις ἐστὶν ἡ ἀπάτη. Αὗται δέ εἰσιν ἐξ ὧν αἱ γενέσεις. Ἐκ των ἀντικειμένων δὲ αἱ γενέσεις, ὥστε καὶ αἱ ἀπάται. Εἰ οὖν τὸ ἀγαθὸν καὶ ἀγαθὸν καὶ οὐ κακόν ἐστι, καὶ τὸ μὲν καθ᾿ ἑαυτὸ τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκός (συμβέβηκε γὰρ αὐτῷ οὐ κακῷ εἶναι), μᾶλλον δὲ ἑκάστου ἀληθὴς ἡ καθ᾿ ἑαυτό, καὶ ψευδής, εἴπερ καὶ ἀληθής. Ἡ μὲν οὖν ὅτι οὐκ ἀγαθὸν τὸ ἀγαθὸν τοῦ καθ᾿ ἑαυτὸ ὑπάρχοντος ψευδής, ἡ δὲ τοῦ ὅτι κακὸν τοῦ κατὰ συμβεβηκός. Ὥστε μᾶλλον ἂν εἴη ψευδὴς τοῦ ἀγαθοῦ ἡ τῆς ἀποφάσεως ἢ ἡ τοῦ ἐναντίου δόξα. Διέψευσται δὲ μάλιστα περὶ ἕκαστον ὁ τὴν ἐναντίαν ἔχων δόξαν· τὰ γὰρ ἐναντία τῶν πλεῖστον διαφερόντων περὶ τὸ αὐτό. Εἰ οὖν ἐναντία μὲν τούτων ἡ ἑτέρα, ἐναντιωτέρα δὲ ἡ τῆς ἀντιφάσεως, δῆλον ὅτι αὕτη ἂν εἴη ἐναντία. Ἡ δὲ τοῦ ὅτι κακὸν τὸ ἀγαθὸν συμπεπλεγμένη ἐστί· καὶ γὰρ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν ἀνάγκη ἴσως ὑπολαμβάνειν τὸν αὐτόν. Ἔτι δέ, εἰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως δεῖ ἔχειν, καὶ ταύτῃ ἂν δόξειε καλῶς εἰρῆσθαι· ἢ γὰρ πανταχοῦ τὸ τῆς ἀντιφάσεως ἢ οὐδαμοῦ. Ὅσοις δὲ μή ἐστιν ἐναντία, περὶ τούτων ἔστι μὲν ψευδὴς ἡ τῇ ἀληθεῖ ἀντικειμένη, οἷον ὁ τὸν ἄνθρωπον οὐκ ἄνθρωπον οἰόμενος διέψευσται. Εἰ οὖν αὗται ἐναντίαι, καὶ αἱ ἄλλαι αἱ τῆς ἀντιφάσεως. Ἔτι ὁμοίως ἔχει ἡ τοῦ ἁγαθοῦ ὅτι ἀγαθὸν καὶ ἡ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθόν, καὶ πρὸς ταύταις ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν καὶ ἡ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν. Τῇ οὖν τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν ἀληθεῖ οὔσῃ δόξῃ τίς ἂν εἴη ἡ ἐναντία; οὐ γὰρ δὴ ἡ λέγουσα ὅτι κακόν· ἅμα γὰρ ἄν ποτε εἴη ἀληθής, οὐδέποτε δὲ ἀληθὴς ἀληθεῖ ἐναντία· ἔστι γάρ τι μὴ ἀγαθὸν κακόν, ὥστε ἐνδέχεται ἅμα ἀληθεῖς εἶναι. Οὐδ᾿ αὖ ἡ ὅτι οὐ κακόν· ἀληθὴς γὰρ καὶ αὕτη. Ἅμα γὰρ καὶ ταῦτα ἂν εἴη. Λείπεται οὖν τῇ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν ἐναντία ἡ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν· ψευδὴς γὰρ αὕτη. Ὥστε καὶ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν. Φανερὸν δὲ ὅτι οὐδὲν διοίσει οὐδ᾿ ἂν καθόλου τιθῶμεν τὴν κατάφασιν· ἡ γὰρ καθόλου ἀπόφασις ἐναντία ἔσται, οἷον τῇ δόξῃ τῇ δοξαζούσῃ ὅτι πᾶν ὃ ἂν ᾖ ἀγαθὸν ἀγαθόν ἐστιν ἡ ὅτι οὐδὲν τῶν ἀγαθῶν ἀγαθόν. Ἡ γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν, εἰ καθόλου τὸ ἀγαθόν, ἡ αὐτή ἐστι τῇ ὅτι ὃ ἂν ᾖ ἀγαθὸν δοξαζούσῃ ὅτι ἀγαθόν· τοῦτο δὲ οὐδὲν διαφέρει τοῦ ὅτι πᾶν ὃ ἂν ᾖ ἀγαθὸν ἀγαθόν ἐστιν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ. Ὥστε εἴπερ ἐπὶ δόξης οὕτως ἔχει, εἰσὶ δὲ αἱ ἐν τῇ φωνῇ καταφάσεις καὶ ἀποφάσεις σύμβολα τῶν ἐν τῇ ψυχῇ, δῆλον ὅτι καὶ καταφάσει ἐναντία μὲν ἀπόφασις ἡ περὶ τοῦ αὐτοῦ καθόλου, οἷον τῇ ὅτι πᾶν ἀγαθὸν ἀγαθὸν ἢ ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ἀγαθὸς ἡ ὅτι οὐδὲν ἢ οὐδείς, ἀντιφατικῶς δὲ ὅτι ἢ οὐ πᾶν ἢ οὐ πᾶς. Φανερὸν δὲ ὅτι καὶ ἀληθῆ ἀληθεῖ οὐκ ἐνδέχεται ἐναντίαν εἶναι οὔτε δόξαν οὔτε ἀπόφασιν. Ἐναντίαι μὲν γὰρ αἱ περὶ τὰ ἀντικείμενα, περὶ ταῦτα δὲ ἐνδέχεται ἀληθεύειν τὸν αὐτόν· ἅμα δὲ οὐκ ἐνδέχεται τὰ ἐναντία ὑπάρχειν τῷ αὐτῷ.